atha jvaranidānam | dakṣāpamānasaṅkruddharudraniḥśvāsasambhavaḥ | jvaro'ṣṭadhā
pṛthagdvandvasaṅghātāgantujaḥ smṛtaḥ ||1||
atha sarvarogaprādhānyāt prathamaṃ jvaro vācyaḥ| prādhānyaṃ ca tasya
śārīrarogeṣu prathamotpannatvāt,
1
balavattvāt, dehendriyamanastāpitvāt, janmanidhanayoravaśyambhāvitvāt,
sthāvarajaṅgamarūpasarvabhūtavyāpitvācca; naivamanye vikārāḥ| yaduktaṃ carake–
“dehendriyamanastāpī sarvarogāgrajo balī| jvaraḥ pradhāno rogāṇāmukto
bhagavatā purā|| tasya prāṇisapatnasya dhruvasya pralayodaye|” (ca. ci. a. 3)
ityādi; yāvad “bhagavan! vaktumarhasi” (ca. ci. a. 3) iti| tathā–
“jvareṇāviśatā bhūtaṃ nahi kiñcinna tapyate|” (ca. ci. a. 3) ityādi| uktaṃ ca
2,
3
pālakāpye– “pākalaḥ sa tu nāgānāmabhitāpastu vājinām| gavāmīśvarasañjñaśca
mānavānāṃ jvaro mataḥ|| ajāvīnāṃ pralāpākhyaḥ karabhe cālaso bhavet| hāridro
4
mahiṣīṇāṃ tu mṛgarogo mṛgeṣu ca| pakṣiṇāmabhighātastu matsyeṣvindramado mataḥ|
pakṣapātaḥ pataṅgānāṃ vyāḍeṣvakṣikasañjñitaḥ||” ityādi| tathā'nyatra– “jalasya
nīlikā bhūmerūṣaro vṛkṣasya koṭaraḥ|” ityādi| tasya prāgutpattimāha–
dakṣāpamānetyādi| dakṣāpamānena
5
dakṣaprayuktaparibhavena kruddhasya rudrasya niḥśvāsāt sambhava utpattiryasya
sa tathā| niḥśvāso'tra krodhaliṅgatvena nirdiṣṭaḥ, ata eva suśrutena
“rudrakopāgnisambhūtaḥ” (su. u. taṃ. a. 39) ityuktam| kruddhena rudreṇa lalāṭe
tṛtīyamāgneyaṃ cakṣuḥ sṛṣṭvā tato'pyāgneyo
6
bāṇo nirmitaḥ| yadāha carakaḥ– “sṛṣṭvā lalāṭe cakṣurvai dagdhvā
tānasurānprabhuḥ bāṇaṃ krodhāgnisantaptamasṛjacchatrunāśanam||” (ca. ci. a. 3)
iti;
7
atra satranāśanaṃ yajñanāśanam| eṣā
8
ca jvarotpattikathā carakacikitsite saviśeṣā
9
śrotavyā| etena rudrakopasya viprakṛṣṭakāraṇatvamuktaṃ; yadi hi tato jvaro
10
nodapatsyataṃ
11
adhunā'pyapacārānnodapatsyata iti bhaṭṭāraharicandraḥ| etadabhidhānasya
cikitsānupayogitvenānye ṭīkākṛto'nyathā vyācakṣate– kopodbhavatvena
taijasatvaṃ prakāśyate;
12
krodho hyāgneyaḥ; yadāha carakaḥ– “krodhāt pittaṃ” (ca. ci. a. 3) iti| tena
sarvajvare pittāvirodhinī kriyā kāryeti sidhyati| yaduktaṃ vāgbhaṭenaiva–
“ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā| tasmāt pittaviruddhāni tyajet
pittādhike'dhikam||” (vā. ci. a. 1) iti| ata eva carake kaṭvamlalavaṇān
pācanān parityajya taruṇajvare pācakatvena tiktako rasaḥ pittaghno nirdiṣṭaḥ|
yadāha– “laṅghanaṃ svedanaṃ kālo yavāgūstiktako rasaḥ| pācanānyavipakvānāṃ
doṣāṇāṃ taruṇajvare||” (ca. ci. a. 3) iti| (
13
kālo'trāṣṭāha iti)| anye tvāhuḥ– rudrakopasambhavatvena devatātmakatvāt
pūjārhatvamupadarśitam| yadāha videhaḥ– “jvarastu pūjanairvā'pi
sahasaivopaśāmyati||” iti| harivaṃśe'pi– “jvarastripādastriśirāḥ ṣaḍbhujo
navalocanaḥ|
14
bhasmapraharaṇo raudraḥ kālāntakayamopamaḥ||” iti mūrtimānevoktaḥ|
bahuvidhamapi jvaraṃ saṅkṣepeṇāha– jvaro'ṣṭadhetyādi| aṣṭatvaṃ vivṛṇoti–
pṛthagityādi| tacca samprāptau vivṛtam||1||
atha sarvarogaprādhānyāt prathamaṃ jvaro vācyaḥ| prādhānyaṃ cāsya śārīrarogeṣu
prathamotpannatvāt, balavattvāddehendriyamanastāpitvācca
janmanidhanayoravaśyambhāvitvācca
15
sthāvarajaṅgamarūpasarvabhūtavyāpitvācca, naivamanye vikārāḥ| uktaṃ ca carake–
“dehendriyamanastāpī sarvarogāgrajo balī| jvaraḥ pradhāno rogāṇāmukto
bhagavatā purā||” iti| tathā– “jvareṇāviśatā
16
bhūtaṃ nahi kiñcinna tapyate|” iti| uktaṃ ca gajavaidyake– “pākalaḥ sa tu
nāgānāmabhitāpastu vājinām| gavāmīśvarasañjñastu mānavānāṃ jvaro mataḥ||
ajāvīnāṃ pralāpākhyaḥ karabheṣvalaso bhavet| hāridro mahiṣāṇāṃ tu mṛgarogo
mṛgeṣu ca|| pakṣiṇāmabhighātastu matsyeṣvindramado mataḥ| pakṣaghātaḥ
pataṅgānāṃ
17,
18
vyāleṣvakṣikasañjñakaḥ||” ityādi| tathā tantrāntare'pi– “jalasya nīlikā,
bhūmerūṣaro, vṛkṣasya koṭaraḥ|” ityādi| tasya prāgutpattimāha–
19
dakṣetyādi| dakṣāpamānena dakṣaprayuktaparibhavena kruddhasya rudrasya
niḥśvāsātsambhava utpattiryasya sa tathā| niḥśvāso'tra krodhaliṅgatvena
nirdiṣṭaḥ| yathā suśrute– “rudrakopāgnisambhūtaḥ sarvabhūtapratāpanaḥ|” iti|
kruddhena rudreṇa lalāṭe
20
tṛtīyakamāgneyaṃ cakṣuḥ spṛṣṭvā tato'pyāgneyo bāṇo nirmitaḥ| uktaṃ ca carake–
“
21
sṛṣṭvā lalāṭe cakṣurvai dagdhvā tānasurān prabhuḥ| bāṇaṃ
krodhāgnisantaptamasṛjacchatrutāpanam||” iti| etāvatā krodhodbhavatvena tasya
taijasatvaṃ prakaśyate| taduktaṃ carake– “krodhātpittam” iti| tena sarvajvare
pittāvirodhinī kriyā kāryeti sidhyati| yaduktaṃ vāgbhaṭe– “ūṣmā pittādṛte
nāsti
22
jvaro nāstyūṣmaṇā vinā| tasmātpittaviruddhāni tyajetpittādhike'dhikam||” iti|
anye tvāhuḥ– rudrasambhavatvena devatātmakatvātpūjārhatvamupadarśitam| yathāha
videhaḥ– “jvarastu pūjanairvā'pi sahasaivopaśāmyati|” iti| uktaṃ ca
harivaṃśe'pi– “jvarastripādastriśirāḥ ṣaḍbhujo navalocanaḥ| bhasmapraharaṇo
raudraḥ kālāntakayamopamaḥ||” iti mūrtimānevoktaḥ| bahuvidhamapi saṅkṣepeṇāha–
jvaro'ṣṭadheti| aṣṭadhātvaṃ vivṛṇoti pṛthak– vātikaḥ, paittikaḥ, ślaiṣmikaḥ,
evaṃ trayaḥ; vātapaittikaḥ, vātaślaiṣmikaḥ,
23
pittaślaiṣmikaḥ, evaṃ dvandvajāstrayaḥ; sāṅghātikaḥ sānnipātika ekaḥ; āgantuja
ekaḥ; evamaṣṭau jvarā iti||1||
mithyāhāravihārābhyāṃ doṣā hyāmāśayāśrayāḥ | bahirnirasya koṣṭhāgniṃ jvaradāḥ
syū rasānugāḥ ||2||
samprāptimāha– mithyetyādi| āhārasya mithyātvaṃ
prakṛtyādīnāmāhāropayogahetūnāṃ viruddhatvenopayogaḥ| yadāha carakaḥ– "tatra
khalvimānyaṣṭāvāhāravidhiviśeṣāyatanāni bhavanti; tadyathā–
prakṛtikaraṇasaṃyogarāśideśakālopayogasaṃsthopayoktraṣṭamāni|" (ca. vi. a. 1)
iti| atra prakṛtirdravyāṇāṃ svābhāvikagurutvalaghutvādiguṇayogaḥ, yathā–
māṣamudgayoḥ; karaṇaṃ saṃskāraḥ, yathā– vrīhergurorlaghavo lājāḥ; saṃyogaḥ
saṃhatībhāvaḥ, yathā– kṣīramatsyayoḥ;
24
rāśirāhārasya dravādravasyāvayavena samudāyena vā parimāṇaṃ; deśo
dravyotpattipracārādisthānaṃ; kālo nityagaścāvasthikaśca; upayogasaṃsthā
upayoganiyamaḥ, yathā– jīrṇānna eva bhuñjīta; upayoktā svayaṃ
nirūpitātmaprakṛtyādikaḥ puruṣa iti| vihārasya mithyātvamayathābalamārambhādi|
āmāśayāśrayā ityanenāmāśayaprāptivyatirekeṇa doṣā jvaraṃ nārabhanta iti
pratipādayanti| āmāśayaśca “nābhistanāntaraṃ jantorāmāśaya iti smṛtaḥ|” (ca.
vi. a. 2) iti carakeṇoktaḥ| bahirnirasya koṣṭhāgnimiti koṣṭhāgnireva
25
doṣotkṣipto bahirnirgata ūṣmatayā pratibhāti| koṣṭhāgnimiti
26
dhātvādyagninirāsārtham| jvaradā jvarakāriṇaḥ| rasānugā rasasambaddhāḥ,
avaśyaṃ rasaṃ dūṣayitvā jvarotpādakā iti| ‘eṣā ca samprāptiḥ śārīrāṇāmeva
natvāgantūnāṃ, teṣāṃ vyathāpūrvakatvaṃ tato vātādyanubandhaḥ,’ iti jejjaṭaḥ|
ata eva suśrute āgantusamprāptiḥ pṛthageva paṭhyate| yathā–
“śramakṣatābhighātebhyo dehināṃ kupito'nilaḥ| pūrayitvā'khilaṃ dehaṃ
jvaramāpādayedbhṛśam||’ (su. u. taṃ. a. 39) iti| atra na āmāśayagata eva
vāyuḥ, kintūrdhvādhastiryagrasavāhisrotaścaraḥ| carake'pyuktam–
“tatrābhighātajo vāyuḥ prāyo raktaṃ pradūṣayan| savyathāśothavaivarṇyaṃ karoti
sarujaṃ jvaram||” (ca. ci. a. 3) iti| nanu, āgantujvare'pyūṣmopalabhyate,
“ūṣmā
27
ca pittādṛte nāsti” (vā. ci. a. 1) ityuktam, ata āganturapi śārīraḥ syāt|
naivam, uttarakālaṃ tadutpatteḥ| yaduktam– “āganturhi vyathāpūrvo jvaro'ṣṭamo
bhavati; sa kiñcitkālamāgantuḥ kevalo bhūtvā
28
paścāddoṣairanubadhyate|” (ca. ni. a. 1); tathā– “āganturanveti nijaṃ vikāraṃ
nijastathā''gantumapi pravṛddhaḥ|” (ca. sū. a. 19) iti| nanu,
mithyāhāretyādinā ekaiva samprāptiruktā; etacca na yuktaṃ, yataḥ samprāptiḥ
saṃyogabhedaḥ, saṃyogabhedaśca saṃyogibhedanibandhanaḥ, saṃyoginaścātra
vātādayo nānāvidhāḥ,
29
tataśca samprāpterapi nānātvaṃ syāt; nahi vātapittayoryaḥ saṃyogaḥ sa eva
kaphapittayoriti| ucyate– anekaiva samprāptiḥ kintvekajātīyā, āśayaduṣṭyādeḥ
sarvatrāviśeṣeṇābhidhānāt; evamāgantusamprāptirapi saṃyogabhedādbhinneti||2||
jvarasya samprāptimāha– mithyāhāretyādi| “akāle cātimātraṃ ca asātmyaṃ yacca
bhojanam|
30
viṣamaṃ cāpi yadbhuktaṃ mithyāhāraḥ sa ucyate||” iti| mithyāhāro
deśakālaprakṛtyādiviruddhaḥ, saṃyogaviruddhaśca kṣīramatsyayoriva|
31
mithyāvihāro'yathābalamārambhaḥ| “aśaktaḥ kurute karma śaktimātraṃ karoti yaḥ|
mithyāvihāra ityuktaḥ sadā
32
taṃ parivarjayet||” iti| īdṛśasya puruṣasya āmāśayāśrayā doṣā
vātapittaśleṣmāṇaḥ koṣṭhāgniṃ bahirnirasya jvaradāḥ syuḥ jvarakāriṇo bhaveyuḥ
33
āmāśayasthānamuktaṃ carake– “nābhistanāntaraṃ jantorāmāśaya iti smṛtaḥ||” iti|
kiṃviśiṣṭāḥ? rasānugāḥ rasasambaddhāḥ rasaṃ dūṣayitvā jvarotpādakā iti|
koṣṭhāgnimiti dhātvagninirāsārtham| eṣā ca samprāptiḥ śārīrāṇāmeva na
tvāgantūnām| teṣāṃ tu vyathāpūrvako vātādyanubandhaḥ| uktaṃ ca suśrute, yathā–
“
34
śramakṣatābhighātebhyo dehinaḥ kupito'nilaḥ| pūrayitvā'khilaṃ dehaṃ
jvaramāpādayedbhṛśam||” iti| uktaṃ ca carake– “tatrābhighātajo vāyuḥ prāyo
raktaṃ pradūṣayan| savyathāśothavaivarṇyaṃ karoti sarujaṃ jvaram||” iti|
nanvāganturapi śārīraḥ syāt,
35
yata āgantujvare'pyūṣmopalabhyate, ūṣmā ca pittādṛte nāstītyuktam| maivam,
36
āgantujvara uttarakāle tadutpattiḥ| yaduktam– “āganturhi vyathāpūrvo jāyate
paścānnijairdoṣairanubadhyate|” iti|
37
tathā “āganturabhyeti nijaṃ vikāraṃ nijastathā''gantumapi pravṛddhaḥ|”
iti||2||
svedāvarodhaḥ santāpaḥ sarvāṅgagrahaṇaṃ tathā | yugapadyatra roge ca sa jvaro
vyapadiśyate ||3||
jvaralakṣaṇamāha– svedāvarodha ityādi| svedāvarodho gharmānirgamaḥ| tāpa iti
38
vaktavye santāpagrahaṇāddehendriyamanasāṃ tāpaṃ lakṣayati| taduktaṃ carake–
“dehendriyamanastāpī” (ca. ci. a. 3) iti;
39
“indriyāṇāṃ ca vaikṛtyaṃ jñeyaṃ santāpalakṣaṇam|” (ca. ci. a. 3) iti| tathā–
“vaicittyamaratirglānirmanaḥsantāpalakṣaṇam|” (ca. ci. a. 3) iti|
sarvāṅgagrahaṇaṃ sarvāṅgavedanā| yugapaditi militametallakṣaṇaṃ, pratyekaśo
vyabhicārāt; svedāvarodho hi kuṣṭhapūrvarūpe, tathā santāpo dāhākhye
40
roge, sarvāṅgagrahaṇaṃ sarvāṅgavātaroge iti| nanu, paittike svedāgamāt, vātike
41
viṣamārambhavisargitvāt sarvāṅgagrahaṇāvyavasthiteścāvyāpakaṃ lakṣaṇamiti|
atra jejjaṭakārtikakuṇḍādayaḥ samādadhuḥ– utsargāpavādabhāvena
vyavasthitiriti| tanna saṅgatamityanye; vidhau
42
hyutsargāpavādabhāvo natu lakṣaṇe, avyāptyativyāptyorlakṣaṇadoṣāt; tasmāt
svedo'gniḥ ‘svidyate'nena’ iti vyutpattyā; tasyāvarodho doṣavyāptiḥ| vātajvare
yadyapi vāyoścalatvenārambhavisargayorvaiṣamyaṃ, tathā'pi
43
sarvadehagatajvarārambhakadoṣaduṣṭyanivṛtteranudbhūtasarvāṅgagrahaṇasya
vidyamānataiveti na vyabhicāraḥ| carake tu jvaralakṣaṇaṃ “
44
jvarapratyātmikaṃ liṅgaṃ santāpo dehamānasaḥ|” (ca. ci. a. 3) iti| nanu,
“śārīro jāyate pūrvaṃ dehe manasi mānasaḥ||” (ca. ci. a. 3) iti|
carakavacanāddehamanasoranyonyavyabhicārādalakṣaṇamiti cet; tanna,
sūkṣmatarakālavyavahitasyānyatararūpasyāvaśyambhāvitvāt| yathā–
45
guṇavaddravyamiti dravyalakṣaṇamiti||3||
jvaralakṣaṇamāha– (yatra yasmin roge, yugapadekakāle, īdṛśalakṣaṇaṃ dṛśyate sa
jvaraḥ kathyate|) svedāvarodhaḥ svedānirgamaḥ, anye paittike
svedāvagamāllakṣaṇe vyabhicāraḥ, tena svedo'gniḥ ‘svidyate'nena’ iti
vyutpattyā, tasyāvarodho doṣavyāptiḥ|
46
santāpetyatra saṃśabdo dehendriyamanasāṃ tāpaṃ lakṣayati| sarvāṅgagrahaṇaṃ
sarvāṅgavedanetyāhuḥ| svedāvarodha ityatra ‘vegoparodha’ ityanye paṭhanti|
tatra vegoparodho vātamūtrapurīṣādīnāmanirgamanaṃ; tadayuktam, pittajvare
purīṣādīnāṃ nirgamanena tatrā'vyāpteḥ||3||
śramo'ratirvivarṇatvaṃ vairasyaṃ nayanaplavaḥ | icchādveṣau muhuścāpi
śītavātātapādiṣu ||4|| jṛmbhā'ṅgamardo
gurutā romaharṣo'rucistamaḥ | apraharṣaśca śītaṃ ca bhavatyutpatsyati jvare
||5|| (sāmānyato viśeṣāttu jṛmbhā'tyarthaṃ
samīraṇāt | pittānnayanayordāhaḥ
47
kaphādannārucirbhavet ||6||
48
rūpairanyatarābhyāṃ tu saṃsṛṣṭairdvandvajaṃ viduḥ | sarvaliṅgasamavāyaḥ
sarvadoṣaprakopaje) ||7|| (su. u. taṃ. a.
39) |
pūrvarūpamāha– śrama ityādi| śramaḥ śrāntatvamiva| aratiranavasthitacittatvam,
49
aratiḥ krīḍābhāva iti kārtikaḥ| vivarṇatvaṃ mlānagātratvam| yattu ‘‘duṣṭāḥ
svahetubhirdoṣāḥ’’ ityārabhya “svakāleṣu jvarāgamam| janayantyatha
50
vṛddhiṃ ca svavarṇaṃ ca tvagādiṣu||” (su. ci. a. 39) iti samprāptau
vṛddhasuśrutavacanaṃ, tadatyarthajṛmbhādivadviśiṣṭapūrvarūpābhiprāyeṇa,
samprāptyavasthāpannadoṣajanyatvāt pūrvarūpasyeti| vairasyamiti
51
mukhasya viruddharasatā| nayanaplavo'śrupūrṇanetratvam| yaduktaṃ carake– "
52
ālasyaṃ nayane sāsre" (ca. ci. a. 3) ityādi| ādiśabdādambujvalanayorapi
aniścitecchādveṣayorgrahaṇam| uktaṃ hi carake–
‘‘jvalanātapavāyvambubhaktidveṣāvaniścitau|’’ (ca. ci. a. 3) iti| anye tu
śaityauṣṇyasādharmyājjalānalau grāhayanti, ādiśabdena
53
ca śayanādikam| tamo'ndhakārapraviṣṭasyevāsaṃvittiḥ| apraharṣaḥ prītyabhāvaḥ|
jvalanecchayā śīte labdhe śītaṃ ceti vacanaṃ
54
śītasya viśeṣeṇa bodhanārtham| cakāreṇa
55
vātavidveṣādigrahaṇamityāhuḥ| utpatsyatīti bhaviṣyati jvare| utpatsyatīti
ātmanepadānityatvena; tacca cakṣiṅa ikāreṇa ‘
56
anudāttaṅita ātmanepadam’ (pā. a. 1/3/12) ityātmanepade siddhe tadarthaṃ
ṅitkaraṇena jñāpitamiti śābdikāḥ| gadādharastu– ‘utpitsati’ iti paṭhitvā ‘pada
gatau’
57
ityasya sannantasya ‘
58
sanimīmāghurabhalabhaśakapatapadām|’ (a. 7 pā. 4 sū. 54) ityādinā
59
isi kṛte ‘pūrvavat
60
sanaḥ’ (a. 1 pā. 3 sū. 62) ityatra bhinnavākyatayā parasmaipadamiti vyācaṣṭe
iti||4-7||
pūrvarūpamāha– śrama ityādi| śrāntatvamiva śramaḥ| aratiranavasthitacittatvam,
aratiḥ krīḍābhāva ityapare| vivarṇatvaṃ malinagātratā| vairasyaṃ mukhasya,
virasatā viruddharasatā| nayanaplavaḥ aśrupūrṇanetratvam| śītavātātapādiṣu
viṣayeṣu icchādveṣau abhilāṣavidveṣau| ādiśabdādambujvalanayorgrahaṇam| uktaṃ
hi carake– “jvalanātapavāyvambubhaktidveṣāvaniścitau” iti| anye tu
śaityauṣṇyāsādharmyājjalānalau gṛhṇanti| te tvādiśabdena śayanādikaṃ
manyante|| jṛmbheti jṛmbhā jṛmbhaṇam| aṅgamardo'ṅgamoṭanam| gurutā gātrāṇām|
romaharṣo romāñcaḥ| arucirbhojye| tamaḥ andhakārapraviṣṭasyevārthāsaṃvittiḥ|
apraharṣaḥ ānandābhāvaḥ| śītamiti śītādau muhuricchādveṣāviti siddhe punarapi
śītavacanaṃ viśeṣeṇa śītaprādurbhāvadarśanārtham| utpatsyati bhāvini jvare
etāni lakṣaṇāni bhavanti|
61
atra tu mādhavena sāmānyapūrvalakṣaṇaṃ suśrutoktaṃ likhitaṃ, natu viśiṣṭaṃ
pūrvarūpalakṣaṇaṃ; taccāsmābhirihaiva likhyate– sāmānyata ityādi| sāmānyata
iti pūrvapadyena sambadhyate| bhāvini vātike jvare'tyarthaṃ jṛmbhā, paittike
nayanayordāhaḥ, kaphaje nānnābhinandanamiti na annābhilāṣaḥ||4-7||
vepathurviṣamo vegaḥ kaṇṭhauṣṭhapariśoṣaṇam | nidrānāśaḥ
62
kṣavastambho gātrāṇāṃ raukṣyameva ca ||8||
63
śirohṛdgātrarugvaktravairasyaṃ gāḍhaviṭkatā | śūlādhmāne jṛmbhaṇaṃ ca
bhavantyanilaje jvare ||9|| (su. u. taṃ. a.
39) |
vātapittakaphānāṃ yathāpūrvaṃ bhūridāruṇavikārakartṛtvena prādhānyaṃ, yaduktaṃ
carake– ‘‘aśītirvātavikārāścatvāriṃśatpittavikārāḥ, viṃśatiḥ śleṣmavikārāḥ|’’
(ca. sū. a. 20) iti; tathā dāruṇāśca vātavikārā ākṣepakapakṣāghātādayaḥ; ataḥ
prādhānyāt prathamaṃ vātajvaralakṣaṇamāha– vepathurityādi| evamanyatrāpi
vātādikramanirdeśena
64
veditavyam| viṣamo vega iti vego jvarasya pravṛttirvṛddhirvā, tasya
vaiṣamyamaniyatakālatvam, aṅgeṣu cauṣṇyādyaniyatatvam| kṣavaśchikkā ‘
65
hā~ṃci’ iti loke| stambho gātrāṇāṃ jaḍimā, raukṣyamapi gātrāṇāmeveti
gadādharādayo vyācakṣate; taccānavadhānādvyākhyātamiti lakṣyate; kṣavasya
stambhaḥ kṣavastambha ityekapadatā'tra yujyate| yadāha vāgbhaṭaḥ– ‘‘harṣo
romāṅgadanteṣu vepathuḥ kṣavathorgrahaḥ| bhramaḥ pralāpo gharmecchā
vilāpaścānilajvare||’’(vā. ni. a. 2) iti| carake'pi nidāne
‘‘kṣavathūdgāravinigrahaḥ’’ (ca. ni. a. 1)
66
iti paṭhitam| vinigrahaśabdastu tatra nirodhārtha evācāryeṇa nirdiṣṭaḥ; yathā
vātagulmanidāne– “rūkṣānnapānaṃ viṣamātimātraṃ viceṣṭitaṃ vegavinigrahaśca|”
(ca. ci. a. 5) iti; tathā'ntarvegajvaralakṣaṇe “doṣavarcovinigrahaḥ” (ca. ci.
a. 3)
67
iti| etena, jvaramuktilakṣaṇe kṣavasya
68
pāṭhāt
69
kathametallakṣaṇamiti yadāśaṅkitaṃ kārtikakuṇḍena tadapi nirastam| ādhmānaṃ
vāyunā savedanamudarapūrṇatvam|
70
śirohṛdgātrarugityatra gātragrahaṇena śirohṛdgrahaṇe siddhe tadabhidhānaṃ
viśeṣeṇa śirasi hṛdi
71
ca vedanārtham| etāni rūpāṇi prāyobhāvitvena nirdiṣṭāni suśrutena, tena
cakāreṇānyānyapi carakanidānoktāni boddhavyāni| tānyeva gadyenoktāni
sukhagrahaṇārthaṃ ślokena mayā pradarśyante– “bhavanti vividhā vātavedanāḥ
pādasuptatā| piṇḍikodveṣṭanaṃ karṇasvano vaktrakaṣāyatā|| ūrusādo hanustambho
viśleṣaḥ sandhijānunoḥ| śuṣkakāso vamirlomadantaharṣaḥ śramabhramau|| aruṇaṃ
netramūtrādi tṛṭpralāpoṣṇakāmitāḥ|” iti||8-9||
vātapittakaphānāṃ yathāpūrvaṃ bhūridāruṇavikārakartṛtvena vāyoḥ
prādhānyamatastatprādhānyātprathamaṃ vātajvaralakṣaṇamāha–
72
vepathurityādi| vepathuḥ kampaḥ| viṣamo vego jvarasya hīnādhikabhāvena, aṅgeṣu
coṣmādyaniyatatvam| kaṇṭhauṣṭhapariśoṣaṇamiti sugamam| tathā kṣavastambhaḥ
kṣavaḥ chikkā tasyāḥ stambho'nirgamanam|
73
kecittu ‘kṣavaḥ stambhaḥ’ iti bhinnaṃ padaṃ paṭhanti, tanmate kṣavaḥ chikkā,
stambho gātrāṇāmiti vyākhyānayanti; tanna yuktam| yaduktaṃ vāgbhaṭe– “harṣo
romāṅgadanteṣu vepathuḥ kṣavathorgrahaḥ| bhramaḥ pralāpo gharmecchā
viramaścānilajvare||” iti| carake'pi nidāne– “kṣavathūdgāravinigrahaḥ” iti|
74
vinigrahaśabdastu nirodhārtha eva, yathā'ntarvegajvaralakṣaṇe
“doṣavarcovinigrahaḥ” ityevaṃ paṭhitaḥ| raukṣyaṃ gātrāṇāmeva| cakārāt
kṛṣṇaviṇmūtranetratvaṃ samuccīyate| anye tu “raukṣyameva
75
ca” ityatra sthāne “śyāvāṅgamalamūtratā” iti paṭhanti|
76
atra gātragrahaṇena śirograhaṇe siddhe tadabhidhānaṃ viśeṣeṇa śirasi hṛdi
vedanādarśanārthaṃ; śirasi hṛdi gātreṣu ruk pīḍā| vairasyaṃ virasatā|
gāḍhaviṭkatā baddhamalatā| śūlādhmāne
77
śūlamudaraśūlam, ādhmānaṃ vāyunā savedanamudarapūrṇatvamityarthaḥ| jṛmbhaṇaṃ
jṛmbhābāhulyam| anilaje jvare etāni lakṣaṇāni bhavanti| etāni
78
prakṛtisamasamavetāni||8-9||
vegastīkṣṇo'tisāraśca nidrālpatvaṃ tathā vamiḥ | kaṇṭhauṣṭhamukhanāsānāṃ pākaḥ
svedaśca jāyate ||10|| pralāpo vaktrakaṭutā
mūrchā dāho madastṛṣā | pītaviṇmūtranetratvaṃ paittike bhrama eva ca
||11|| (su. u. taṃ. a. 39) |
pittajvaralakṣaṇamāha– vegastīkṣṇa ityādi| atisāraḥ pittasya saratvena sadravā
pravṛttirna tvatisāra eva, tasya jvaropadravatvāt| nidrālpatvaṃ
79
svalpanidrātvam| uktaṃ hi suśrute– “nidrānāśo'nilāt pittāt” (su. śā. a. 4)
ityādi| vamiḥ pittasya
80
kaphasthānagamanāt| svedo gharmāgamanaṃ, prāyeṇa sāmadoṣeṇa srotasāṃ nirodhāt
sarvajvareṣu gharmanirodhaḥ, atra tu pittasya taikṣṇyājjvaraprabhāvādvā sa na
bhavatīti| pralāpo'sambaddhabhāṣaṇam| vaktrakaṭutā mukhatiktatvaṃ, carake hi
81
paittikanānātmajacatvāriṃśadvikāreṣu tiktāsyatāyāḥ pāṭhādanubhavācca|
kārtikastvarocake “kaṭvamlamuṣṇaṃ virasaṃ ca pūti pittena vidyāllavaṇaṃ ca
vaktram|” (ca. ci. a. 26) iti vacanaṃ
82
dṛṣṭāntamupanyasya kaṭumukhatvamapīcchati| tanna, tatrāpi sandehāt| yaduktam–
“kaṭu syāt kaṭutiktayoḥ|” iti| tasmāt “yo'mlaṃ bhṛśoṣṇaṃ kaṭutiktavaktraḥ
pītaṃ saraktaṃ haritaṃ vamedvā| sadāhacoṣajvaravaktraśoṣaṃ sā
pittakopaprabhavā hi chardiḥ||” (su. u. taṃ. a. 49) iti suśrutavacanāt
kaṭumukhatvamapyeṣṭavyamiti| mūrcheti mūrchā rūpādyavijñānaṃ, tamaḥpraveśo
vismṛtirityāhuḥ| mado mattatvamiva, yathā– pūgakodravadhattūrabhakṣaṇādau|
83
bhrama iti bhramaścakrasthitasyeva bhramadvastudarśanamityāhuḥ; anye tu
svadehabhramaṇajñānam| nanu, bhramasyāśītivātavikārapaṭhitasya
vātanānātmajatvāt kathaṃ pittavikāre pāṭhaḥ? ucyate, “na rogo'pyekadoṣajaḥ|”
iti vacanāt
84
paittike vātānubandhāt bhramaḥ, iti jejjaṭaḥ samādhānamuktavān| athavā
doṣadūṣyasammūrchanaprabhāvāt
85
kāraṇādṛṣṭasyāpi rūpasya kārya upalambhaḥ;
86
yathā– arūpavātārabdhātisārādāvivāruṇatvaṃ,
87
haridrācūrṇasaṃyoga iva lauhityam| yattūktaṃ suśrute–
“rajaḥpittānilādbhramaḥ|” (su. śā. a. 4) iti, tatrāpi vātānugatapittajatvameva
boddhavyam, anyathā bhramasya vātikanānātmajatvameva na syāditi| apare tu
pittadūṣitanetratvena viparyastajñānaṃ
88
bhramaḥ, ‘pītaḥ śaṅkha’ ityādivat| cakāraḥ pūrvavadanuktasamuccayārthaḥ|
tadyathā– tīvroṣmatā
89
raktakoṭhāḥ śītecchatā'ruciriti||10-11||
paittikamāha–
90
vega ityādi| vegastīkṣṇastīvravegaḥ| atīsāra iti pittasya
91
saratyena sadravā pravṛtirna tvatīsāraḥ, tasya jvaropadravatvāt| nidrālpatvaṃ
svalpanidrātvam| vamiḥ pittasya kaphasthānagatatvāt| kaṇṭhauṣṭhamukhanāsānāṃ
pāka iti sugamam| svedo gharmāmbunirgamanam| prāyeṇa sāmajvare svedanirodhaḥ,
atra tu pittasya taikṣṇyājjvaraprabhāvādvā sa na bhavati|
pralāpo'sambaddhabhāṣaṇam| vaktrakaṭutā mukhatiktatvam|
yaduktamabhidhānāntare– “kaṭuḥ syātkaṭutiktayoḥ|” iti| yaduktaṃ suśrute– “
92
yo'malaṃ
93
bhṛśoṣṇaṃ kaṭutiktavaktraḥ pītaṃ saraktaṃ haritaṃ vamedvā|
sadāhaśoṣajvaravaktraśoṣaṃ sā pittakopaprabhavā hi chardiḥ||” iti
suśrutavacanāt kaṭumukhatvamapyeṣṭavyamiti| mūrchā rūpādyaparijñānaṃ
tamaḥpraveśo vismṛtirityāhuḥ| mado mattatvamiva, yathā
pūgaduṣṭakodravadhattūrabhakṣaṇādau| bhrama iti cakrasthitasyeva
sambhramādvastudarśanamāhuḥ, anye tu svadehabhramaṇajñānam| nanu bhramasya
aśītivātavikārapaṭhitasya
94
nānātmajatvāt kathaṃ pittavikāre pāṭhaḥ? ucyate– ‘na rogo'pyekadoṣajaḥ’ iti
vacanāt, athavā doṣadūṣyasammūrchanaprabhāvāt| yaduktaṃ suśrute–
“rajaḥpittānilādbhramaḥ” iti| apare tu pittadūṣitanetratvena viparyastajñānaṃ
bhramaḥ pītaḥ śaṅkha ityādivat|
95
pītaviṇmūtranetratvamiti sugamam| paittike jvare etāni lakṣaṇāni bhavanti||10-11||
staimityaṃ stimito vega ālasyaṃ madhurāsyatā | śuklamūtrapurīṣatvaṃ
stambhastṛptirathāpi ca
||12|| (nātyuṣṇagātratā
chardiraṅgasādo'vipākitā) | gauravaṃ śītamutkledo romaharṣo'tinidratā | (
96
srotorodho rugalpatvaṃ praseko lavaṇāsyatā | nātyuṣṇagātratā,
cchardirlālāsrāvo'vipākatā) | pratiśyāyo'ruciḥ kāsaḥ kaphaje'kṣṇośca śuklatā
||13|| (su. u. taṃ. a. 39) |
kaphajvaralakṣaṇamāha– staimityamityādi|
staimityamaṅgānāmārdrapaṭāvaguṇṭhitatvamiva| stimito vego mando vegaḥ|
ālasyamiti “samarthasyāpyanutsāhaḥ karmaṇyālasyamucyate|” (su. śā. a. 4)
ityālasyalakṣaṇamāhuḥ| stambho'ṅgastabdhatā| tṛptistṛptasyevānnānabhilāṣaḥ|
utkledaḥ
97
kaṇṭhopasthitavamanatvamiva| aruciratra
98
satyapyabhilāṣe abhyavahārāsāmarthyamiti bhedaḥ| cakāraḥ pūrvavat| tena
“tathā'ṅge pīḍakāḥ śītāḥ prasekaścharditandrike| hṛdupalepa uṣṇābhilāṣitā
vahnimārdavam||” iti||12-13||
atha ślaiṣmikamāha–
99
staimityamityādi|
100
staimityamaṅgānāmārdravastrāvaguṇṭhitatvamiva| stimito vego mandavegaḥ|
ālasyaṃ “yaḥ śaktasyāpyanutsāhaḥ karmaṇyālasyamucyate|” iti| madhurāsyatā
madhuravaktratvam| mūtrapurīṣayoḥ śauklyam|
101
stambho'ṅgastabdhatā| tṛptiḥ tṛptasevānnānabhilāṣaḥ| gauravaṃ gurugātratā|
śītaṃ śītāvirbhāvaḥ| utkledaḥ upasthitavamanatvamiva, apare
102
śleṣmaniṣṭhīvanam| romaharṣo romāñcaḥ| atinidratā nidrādhikyam| pratiśyāyaḥ
nāsāsravaṇam| aruciḥ astra satyapyabhilāṣe'bhyavahārāsāmarthyamiti tṛptito
bhedaḥ| srotorodho rasavāhināṃ srotasāṃ rodhaḥ| kāsaḥ prasiddhaḥ| avipākatā
annāvipākaḥ| cakāraḥ pūrvavadanuktasamuccayārthaḥ, kaphaje jvare etāni
lakṣaṇāni bhavanti||12-13||
tṛṣṇā mūrchā bhramo dāhaḥ svapnanāśaḥ śirorujā | kaṇṭhāsyaśoṣo vamathū
romaharṣo'rucistamaḥ ||14|| parvabhedaśca
jṛmbhā ca vātapittajvarākṛtiḥ |15| (su. u. taṃ. a. 39) |
vātapittajvaralakṣaṇamāha– tṛṣṇetyādi| parvāṇi bhidyanta iva
103
vedanā parvabhedaḥ| etāni ca liṅgāni vikṛtiviṣamasamavāyārabdhasya
boddhavyāni| vikṛtiviṣamasamavāyārabdhatvaṃ caiṣāṃ
kevalavātikapaittikajvaralakṣaṇānāṃ madhye keṣāñcideva niyamena
pāṭhāttadatiriktalakṣaṇapāṭhācca boddhavyam| yathā– atraiva
vātapaittike'ruciromaharṣau, vakṣyamāṇavātaślaiṣmike
104
svedaḥ santāpaśca, evaṃ
105
kaphapaittike anavasthitaśītadāhau, evaṃ sannipātaje sāsrakaluṣādinetratvaṃ
106
śiroloṭhanādi|
107
prakṛtisamavāyārabdhe tu vātajādijvaraliṅgānyeva samastāni katipayāni vā
bhavanti| ata eva cikitsite carakaḥ vikṛtiviṣamasamavāyārabdhānāṃ
dvandvasannipātajvarāṇāṃ lakṣaṇāni sākṣāt paṭhitvā
nidānasthānoktavātādijvaraliṅgātideśena prakṛtisamasamavetānāṃ
108
dvandvasannipātajvarāṇāṃ lakṣaṇamuktavān| yadāha– “nidāne trividhā proktā yā
109
pṛthagjajvarākṛtiḥ| saṃsargasannipātānāṃ tathā coktaṃ svalakṣaṇam||” (ca. ci.
a. 3) iti| evaṃ vakṣyamāṇaṃ dvandvasannipātalakṣaṇaṃ vyākhyeyam|
prakṛtisamasamavāyavikṛtiviṣamasamavāyayoścāyamarthaḥ– prakṛtyā hetubhūtayā
samaḥ kāraṇānurūpaḥ samavāyaḥ kāryakāraṇabhāvasambandhaḥ prakṛtisamasamavāyaḥ,
kāraṇānurūpaṃ kāryamityarthaḥ; yathā– śuklatantusamavāyārabdhasya paṭasya
śuklatvam| vikṛtyā hetubhūtayā viṣamaḥ kāraṇānanurūpaḥ samavāyo
vikṛtiviṣamasamavāyaḥ, yathā–
110
haridrācūrṇasaṃyogajaṃ lauhityamiti||14||–
111
atha vātapittajajvaralakṣaṇamāha– tṛṣṇetyādi| tṛṣṇādyāḥ śirorujāntāḥ sugamāḥ|
kaṇṭhāsyaśoṣaḥ kaṇṭhaśoṣo mukhaśoṣaśca| vamathuśchardibhedaḥ thugathugīti
loke| romaharṣaḥ romāñcaḥ| aruciḥ prasiddhā| tamaḥ andhakāre
praviṣṭasyevārthāsaṃvittiḥ| parvabhedaḥ parvāṇi bhidyanta iti sandhiṣu
vedanābhedaḥ| dvandvajeṣu sānnipātikeṣu ca kānicillakṣaṇāni
112
vikṛtiviṣamasamavāyārabdhāni bhavanti, kānicitprakṛtisamasamavāyārabdhāni
bhavanti| doṣāṇāmeva lakṣaṇāni dṛśyante
113
prakṛtisamasamavāyārabdhāni, viparītāni tu
114
vikṛtiviṣamasamavāyārabdhāni| yathātraiva vātapaittike jvare aruciḥ,
romaharṣaśca; vakṣyamāṇavātaślaiṣmike santāpaḥ; evaṃ kaphapittaje
liptatiktāsyatvaṃ sannipātaje sāsrakaluṣādinetratvaṃ śiroloṭhanādi,
prakṛtisamasamavāyavikṛtiviṣamasamavāyayoścāyamarthaḥ– prakṛtyā hetubhūtayā
samaḥ kāraṇānurūpaḥ samavāyaḥ kāryakāraṇabhāvasambandhaḥ prakṛtisamasamavāyaḥ,
kāraṇānurūpaṃ kāryamityarthaḥ; yathā śuklatantusamavāyārabdhasya śuklatvaṃ
paṭasya; vikṛtyā hetubhūtayā viṣamaḥ kāraṇānanurūpaḥ samavāyo
115
vikṛtiviṣamasamavāyaḥ; yathā haridrācūrṇasaṃyogajaṃ lauhityamiti, yathā
vātapittayorlakṣaṇeṣu aruciromaharṣau| imau tu vikṛtyārabdhau dṛśyete;
vātaśleṣmaṇorlakṣaṇeṣu santāpo nāsti, sānnipātikajvaralakṣaṇe dṛśyate so'pi
vikṛtyārabdhaḥ| śiraso loṭhanaṃ vātapittaśleṣmaṇāṃ lakṣaṇeṣu na dṛśyate
sānnipātikajvaralakṣaṇe dṛśyate tadapi vikṛtyārabdham| evaṃ
dvandvajasannipātajeṣu sarveṣvapi rogeṣu boddhavyam||14||–
staimityaṃ parvaṇāṃ bhedo nidrā gauravameva ca
||15|| śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ
svedāpravartanam | santāpo madhyavegaśca vātaśleṣmajvarākṛtiḥ
||16|| (su. u. taṃ. a. 39) |
vātaśleṣmajvaralakṣaṇamāha–
116
staimityaṃ parvaṇāṃ bheda ityādi| svedāpravartanaṃ svedasya ā
117
samantādakāraṇena
118
pravartanaṃ vikṛtaviṣamasamasamavāyārabdhatvāditi kārtikaḥ| yuktaṃ caitat;
yadāha hārītaḥ– “śirograhaḥ
119
svedabhavo jvarasya kāsaśca liṅgaṃ kaphavātajasya|” iti| svedabhavaḥ
svedotpattiḥ| madhyavego nātitīkṣṇo nātimṛduriti||15-16||
vātaśleṣmajvaralakṣaṇamāha–
120
staimityamityādi| staimityaṃ ārdravastrāvaguṇṭhitamiva, anye niścalatvaṃ
jvaritasya| parvaṇāṃ bhedo vedanāviśeṣaḥ sandhiṣu| nidrā prasiddhā| gauravam
aṅgānām| śirograhaḥ śirogṛhītamiva manyate| pratiśyāyo nāsāsrāvaḥ|
svedāpravartanaṃ svedasya āsamantātpravartanam| yaduktaṃ hārīte– “śirograhaḥ
svedabhavaśca kāso jvarasya liṅgaṃ kaphavātajasya|” iti| svedabhavaḥ
svedotpattiḥ| idamapi lakṣaṇaṃ
121
vikṛtiviṣamasamavāyārabdham| santāpo'pi
122
vikṛtiviṣamasamavāyārabdhaḥ| madhyavego nātitīkṣṇo nātimṛduriti
||15-16||
liptatiktāsyatā tandrā mohaḥ kāso'rucistṛṣā | muhurdāho muhuḥ śītaṃ
123
śleṣmapittajvarākṛtiḥ ||17|| (su. u. taṃ. a.
39) |
pittaśleṣmajvaralakṣaṇamāha– liptetyādi| śleṣmaṇā liptaṃ
124
ca pittena tiktaṃ ca āsyaṃ mukhaṃ yasya, tasya bhāvo liptatiktāsyatā| tandrā
125
nidrāvatklāntiḥ| moho mūrchā| etāni liṅgāni prāyobhāvitvena
126
nirdiṣṭāni,
127
tenānyānyapi carakoktāni boddhavyāni| yathā– “tathā stambhaśca saṃsvedaḥ
kaphapittapravartanam|” iti||17||
śleṣmapittajvaramāha–
128
liptetyādi| śleṣmaṇā liptaṃ pittena tiktaṃ ca mukhaṃ yasya, tasya bhāvo
liptatiktāsyatā, liptāsyatā tiktāsyatā cetyarthaḥ| tandrā nidrāvatklāntiḥ|
tandrālakṣaṇamāha– “
129
indriyārtheṣvasaṃvittirgauravaṃ jṛmbhaṇaṃ klamaḥ| nidrārtasyeva
130
yasyehā tasya tandrāṃ vinirdiśet||” iti| moho mūrchā| anyatsugamam||17||
kṣaṇe dāhaḥ kṣaṇe śītamasthisandhiśirorujā | sāsrāve kaluṣe rakte nirbhugne
cāpi locane ||18|| sasvanau sarujau karṇau
kaṇṭhaḥ śūkairivāvṛtaḥ | tandrā mohaḥ pralāpaśca kāsaḥ śvāso'rucirbhramaḥ
||19|| paridagdhā kharasparśā jihvā
srastāṅgatā param | ṣṭhīvanaṃ raktapittasya kaphenonmiśritasya ca
||20|| śiraso loṭhanaṃ tṛṣṇā nidrānāśo hṛdi
vyathā | svedamūtrapurīṣāṇāṃ cirāddarśanamalpaśaḥ
||21|| kṛśatvaṃ nātigātrāṇāṃ pratataṃ
kaṇṭhakūjanam | koṭhānāṃ śyāvaraktānāṃ maṇḍalānāṃ ca darśanam
||22|| mūkatvaṃ srotasāṃ pāko
gurutvamudarasya ca | cirātpākaśca doṣāṇāṃ sannipātajvarākṛtiḥ
||23|| (ca. ci. a. 3) |
sānnipātikajvaralakṣaṇamāha– kṣaṇe dāha ityādi| rujā śūlam, asthyādibhiḥ
sambadhyate| sāsrāve sāśruṇī| kaluṣe āvilavarṇe|
131
nirgataṃ bhugnaṃ saṅkucitatā yayoste nirbhugne, “visphārite ityarthaḥ” iti
jejjaṭaḥ; “antaḥpraviṣṭe” ityanye, “atikuṭile” iti cakraḥ| śūkaiḥ
śūkaśimbi(mbā)dhānyādeḥ| paridagdhā dagdhavatkṛṣṇavarṇā| kharasparśā
132
kharogojihvāvat sparśo yasyāṃ sā tathā| srastāṅgatā niḥsahāvayavatā| ṣṭhīvanaṃ
raktasya pittasya vā mukhena svalpodgiraṇam| śiraso
133
loṭhanamitastataścālanam| kṛśatvaṃ nātigātrāṇāṃ doṣapūrṇatvena| pratataṃ
nirantaram| koṭho bhālukitantre paṭhitaḥ| tadyathā– “varaṭīdaṣṭasaṅkāśaḥ
kaṇḍūmāṃllohito'srakaphapittāt| kṣaṇikotpādavināśaḥ koṭha iti nigadyate
tajjñaiḥ||” iti| mūkatvaṃ
134
mandavacanatā, avacanatā vā| gurutvamudarasya
135
ca udaragauravam, cirātpākaśca doṣāṇāmiti
136
atisāmatārabdhatvena| cakārādanyānyapi ca boddhavyāni| yadāha vāgbhaṭaḥ–
“tadvacchītaṃ mahānidrā divā jāgaraṇaṃ niśi| sadā vā naiva vā nidrā
137
mahān svedo'thavā na vā|| gītanartanahāsyādivikṛtehāpravartanam|” (vā. ni. a.
2) iti| etacca lakṣaṇaṃ trayodaśasannipāteṣu madhye
svamānādvṛddhairdoṣaistulyairārabdhasya jvarasya carakeṇa paṭhitaṃ;
dvyulbaṇaikolbaṇādīnāṃ ca dvādaśānāṃ
138
lakṣaṇaṃ tatraiva draṣṭavyam| tathāca kāśmīrapāṭhe carakaḥ– “bhramaḥ pipāsā
dāhaśca gauravaṃ śiraso'tiruk| vātapittolbaṇe vidyālliṅgaṃ mandakaphe jvare||
śaityaṃ
139
kāso'rucistandrāpipāsādāhahṛdvyathāḥ| vātaśleṣmolbaṇe vyādhau liṅgaṃ pittāvare
viduḥ|| chardiḥ śaityaṃ muhurdāhastṛṣṇā moho'sthivedanā| mandavāte vyavasyanti
liṅgaṃ pittakapholbaṇe||
140
sandhyasthiśirasaḥ śūlaṃ pralāpo gauravaṃ bhramaḥ| vātolbaṇe syāddvyanuge
tṛṣṇā kaṇṭhāsyaśuṣkatā|| raktaviṇmūtratā dāhaḥ svedastṛṣṇā balakṣayaḥ| mūrchā
ceti tridoṣe syālliṅgaṃ pitte garīyasi|
ālasyārucihṛllāsadāhavamyaratibhramaiḥ| kapholbaṇaṃ sannipātaṃ tandrā kāsena
cādiśet|| pratiśyācchardirālasyaṃ tandrā'rucyagnimārdavam| hīnavāte
pittamadhye liṅgaṃ śleṣmādhike matam|| hāridramūtranetratvaṃ dāhastṛṣṇā
bhramo'ruciḥ| hīnavāte madhyakaphe liṅgaṃ pittādhike matam||
śirorugvepathuśvāsapralāpaśchardyarocakāḥ| hīnapitte madhyakaphe liṅgaṃ
vātādhike matam|| śītatā gauravaṃ tandrā pralāpo'sthiśirotiruk| hīnapitte
vātamadhye liṅgaṃ śleṣmādhike viduḥ||
141
varcobhedo'gnidaurbalyaṃ tṛṣṇā dāho'rucirbhramaḥ| kaphahīne vātamadhye liṅgaṃ
pittādhike viduḥ|| śvāsaḥ kāsaḥ pratiśyāyo mukhaśoṣo'tipārśvaruk| kaphahīne
pittamadhye liṅgaṃ vātādhike matam||” (ca. ci. a. 3) iti| vikṛtau niyamo
nāsti; tena
142
vikṛtiviṣamasamavāyā anekaprakārā bhavanti| ataḥ suśrutenāpyanyādṛśaḥ
sannipātalakṣaṇaṃ paṭhitam– “nātyuṣṇaśīto'lpasañjño bhrāntaprekṣī hataprabhaḥ|
kharajihvaḥ śuṣkakaṇṭhaḥ svedaviṇmūtravarjitaḥ|| sāśrunirbhugnanayano
bhaktadveṣī hatasvaraḥ| śvasannipatitaḥ śete pralāpopadravānvitaḥ|| abhinyāsaṃ
tu taṃ prāhurhataujasamathāpare| sannipātajvaraṃ kṛcchramasādhyamapare
jaguḥ||” (su. u. taṃ. a. 39) iti| tathā bhālukitantre
143
dvyulbaṇaikolbaṇādilakṣaṇamanyathā paṭhitam|
144
tadyathā– “vātapittādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati| tasya
jvaro'ṅgamardastṛṭtāluśoṣapramīlakāḥ|| ādhmānatandrārucayaḥ
śvāsakāsabhramaśramāḥ| pittaśleṣmādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati||
antardāho bahiḥ śītaṃ tasya tandrā ca bādhate| tudyate dakṣiṇaṃ
pārśvamuraḥśīrṣagalagrahāḥ|| niṣṭhīvet kaphapittaṃ ca tṛṣṇā
145
kaṇḍūśca jāyate| viḍbhedaśvāsahikkāśca bādhante sapramīlakāḥ||
146
vibhuphalgū ca tau nāmnā sannipātāvudāhṛtau| śleṣmānilādhiko yasya sannipātaḥ
prakupyati|| tasya śītajvaro nidrā kṣuttṛṣṇā
147
pārśvanigrahaḥ| śirogauravamālasyamanyāstambhapramīlakāḥ|| udaraṃ dahyate
cāsya kaṭirbastiśca dūyate| sannipātaḥ sa vijñeyo makarīti sudāruṇaḥ||
vātolbaṇaḥ sannipāto yasya jantoḥ prakupyati| tasya
148
tṛṣṇājvaraglānipārśvarugdṛṣṭisaṅkṣayāḥ|| piṇḍikodveṣṭanaṃ dāha ūrusādo
balakṣayaḥ| saraktaṃ cāsya viṇmūtraṃ śūlaṃ nidrāviparyayaḥ|| nirbhidyate gudaṃ
cāsya bastiśca
149
parikṛtyate| āyamyate bhidyate ca hikkate vilapatyapi|| mūrchati sphāyate
rauti nāmnā visphurakaḥ smṛtaḥ| pittolbaṇaḥ sannipāto yasya jantoḥ
prakupyati|| tasya dāho jvaro ghoro bahirantaśca vardhate| śītaṃ ca
sevamānasya kupyataḥ kaphamārutau|| tataścainaṃ pradhāvante
hikkāśvāsapramīlakāḥ| visūcikā parvabhedaḥ pralāpo gauravaṃ klamaḥ||
nābhipārśvarujā tasya svinnasyāśu vivardhate| svidyamānasya raktaṃ ca
srotobhyaḥ sampravartate|| śūlena pīḍyamānasya tṛṣṇā dāhaśca vardhate|
asādhyaḥ sannipāto'yaṃ
150
śīghrakārīti kathyate|| nahi
151
jīvatyahorātrametenāviṣṭavigrahaḥ| kapholbaṇaḥ sannipāto yasya jantoḥ
prakupyati|| tasya śītajvarasvapnagauravālasyatandrayaḥ|
chardimūrchātṛṣādāhatṛptyarocakahṛdgrahāḥ|| ṣṭhīvanaṃ mukhamādhuryaṃ
śrotravāgdṛṣṭinigrahaḥ| śleṣmaṇo nigrahaṃ cāsya yadā prakurute bhiṣak|| tadā
tasya bhṛśaṃ pittaṃ kuryāt sopadravaṃ jvaram| nigṛhīte tu pitte ca bhṛśaṃ
vāyuḥ prakupyati|| nirāhārasya so'tyarthaṃ medomajjāsthi
152
bādhate| athātra snāti bhuṅkte vā trirātraṃ na hi jīvati|| medogataḥ
sannipātaḥ
153
kapphaṇaḥ sa udāhṛtaḥ| kāmānmohācca lobhācca bhayāccāyaṃ prapadyate||
madhyahīnādhikairdoṣaiḥ sannipāto yadā bhavet| tasya rogāsta evoktāḥ prāyo
doṣabalāśrayāḥ||” ityādi| nanu, vātādayaḥ parasparaṃ viruddhaguṇāḥ;
viruddhaguṇānāṃ ca sambhūyaikakāryārambhakatvaṃ nopapadyate,
parasparopaghātāttuhinadahanayoriva; tatkathaṃ
154
sānnipātikavikārotpattiriti
155
‘tadyathā– vātasya śītarūkṣādiguṇayuktasya uṣṇasnigdhādiguṇayuktena pittena,
tathā kaphasya gauravasnigdhātmakasyobhābhyāṃ virodhaḥ| “tatra rūkṣo laghuḥ
śītaḥ kharaḥ sūkṣmaścalo'nilaḥ| pittaṃ sasnehatīkṣṇoṣṇaṃ laghu visraṃ saraṃ
dravam| snigdhaḥ śīto gururmandaḥ ślakṣṇo mṛtsnaḥ sthiraḥ kaphaḥ||
kaṭvamlalavaṇaṃ pittaṃ svādvamlalavaṇaḥ kaphaḥ| kaṣāyatiktakaṭuko
vāyurduṣṭo'numānataḥ||” iti| kiñca, mithyāhāravihārābhyāṃ doṣā
yugapadutpadyante āhosvitkālavyavadhānena? ādye samabalatvena tāratamyena vā?
nādyaḥ, sarveṣāṃ samabalatvena parasparaghātakānāṃ yugapadutpattirna syāt|
atha bhinnāśrayatayā sā'stu; tadapi na, kupitānāṃ sarvadehavyāpitvena
parasparasambandhāt|
156
taduktam– “vyāpnoti sahasā dehamāpādatalamastakam|” iti| kiñca jvarotpattau
tāvatkupitānāmāmāśayagatānāṃ rasadūṣakāṇāṃ jvarotpādakatvaṃ, tanmilitānāmeva
syādyathāduṣṭeneti| na dvitīyaḥ,
157
pūrvadoṣādhikatvāt| kiñca tāratamyenotpattau mūṣakamārjāravadvirodhe prāgeva
tena prabalena durbalāghātaḥ sukaraḥ; dṛśyate ca mātsyo nyāyaḥ| atha
yugapadutpādakā āhārādayo na bhavanti; tatra yugapadutpādakadravyamekamanekaṃ
vā? tasya (
158
ekatve)pāñcabhautikatvena viruddhaguṇādhikāra(karaṇa)sya tridoṣotpādakatvaṃ na
syāt| astu vā'vicāritaramaṇīyam|
159
ekamevābhyavahrīyata iti katham? astu vā sādhakatvena sahakāriṇi
dravyābhyavahāre tasya viruddhaguṇavattvena
160
doṣāntaraghātakatvenānutpattiḥ; tadavasthatayaiva jāyamānaḥ kevalaikadoṣajo na
saṃsargasannipātajo jvara iti| athādṛṣṭādhīnatvena sahakāriṇo bhāve (sambhave)
ekābhyavahāre sannipātaḥ, tarhi sarveṣāṃ samabalatvenetyatroktadoṣaḥ syāt|
161
athānekadravyāṇāmabhyavahāre tridoṣaprakopaṇaṃ na sambhavati| tatra
tulyānāmevābhyavahāraḥ kathaṃ?
162
yato'bhinnarucitvāt| yathārucyabhyavahāre
163
tāratamyasambandhāt| tāratamyenaiva bhavati prakopo na yugapaditi
pratijñāhāniḥ| atrāpyadṛṣṭādhīnatvāttulyābhyavahāre pratighātakatvābhāve'pi
yaugapadyaṃ; tarhi sa eva doṣaḥ| atha kālavyavadhānena, tatra
pūrvasmāduttarasya bhinnaḥ kālo bhavet; samabalo vā
164
nyūnādhikabalo vā? nādyaḥ, upasañjātavirodhitvenotpattumeva na śaknoti| na
dvitīyaḥ, nyūnabalatvena pūrvaprabalenaiva vināśitatvāt, akiñcitkaratvācca| na
tṛtīyaḥ, vicārāsahatvāt| tatra vaktavyam adhikabalatvamutpatteḥ pūrvaṃ
paścādvā? nādyaḥ,
165
anutpannasyādhikyābhāvāt| adhikatvaṃ dharmaḥ, sa tu
166
sati dharmiṇi cintyaḥ| atha paścāt? tanna, utpattyadhike adhikena
ghātasyopasañjātavirodhina utpattireva na, kuto'dhikatvam| atrāpyadhikatvaṃ na
sambhavati| tasmādviruddhaguṇānāṃ sambhūya kartṛtvaṃ ghaṭaghaṭābhāvayoriva
ghaṭaghaṭapradhvaṃsayoriva sahāvasthāyitvaṃ nāsti dahanatuhinavat| atrocyate–
sarve vikalpā anaṅgīkārapāśahatāḥ, sannipātastu syādeva; mithyāhārādinā kupitā
doṣā yugapatkālavyavadhānena vā, samabalatvena tāratamyena vā
parasparaviruddhā api svasthānādāmāśayamāgatya rasaṃ dūṣayitvā
dvandvasannipātotpādakā bhavanti, uktaṃ ca– mithyāhāretyādi|
kālavyavadhānenotpannānāmapi kālāntareṇa yaugapadyameva bhavatīti na
kadācidanupapattiḥ| nanu, kathamādipaścādbhāvenotpannānāṃ yaugapadyamiti cet?
tanna, doṣāddoṣāntarotpatteḥ| taduktam– “ekaḥ prakupito doṣaḥ sarvāneva
prakopayet| ekaḥ praśamito doṣaḥ sarvān doṣānnivārayet||” iti| tathāca
carakaḥ– “kaściddhi rogo rogasya heturbhūtvā praśāmyati||” iti| atra
rujākaratvāddoṣo'pi roga iti ṭīkākṛto vyācakṣate, ‘vikṛto doṣo roga’ iti
samudāyasamudāyinorabhedavādināṃ mataṃ pūrvamevoktam| anyacca tathā–
“vikṛtāvikṛtā dehaṃ ghnanti te vartayanti ca|” iti| vikṛtānāṃ ghātakatvaṃ
rogarūpeṇaiva bhavati, yā vikṛtiḥ sa eva roga iti na doṣarogayorbhedaḥ| astu
vā bhedaḥ, militairdoṣaiḥ rogaḥ kriyata iti| kathañcidapi
ekānekadravyābhyavahāre sahakāriṇo daivāttrayāṇāṃ prakopo bhavatyeva| uktaṃ
ca– “dṛṣṭāparādhajaḥ kaścitkaścitpūrvāparādhajaḥ| tatsaṅkarādbhavatyanyo
vyādhirevaṃ tridhā
167
smṛtaḥ||” iti| tathā– “pittakṣobhe tilābhyaṅgo rātrau ca dadhibhojanam| anidrā
maithunaṃ yasya sannipāto bhaveddhruvam||” iti| nanu doṣāṇāṃ
bādhyabādhakabhāvenādipaścādbhāvenotpattirdoṣāddoṣāntarotpattirvā na
sambhavatītyanupadamevoktam|” atra samādhānamuktaṃ dṛḍhabalena,
168
yathā– “viruddhairapi na tvete guṇairghnanti parasparam| doṣāḥ
sahajasātmyatvādghoraṃ viṣamahīniva||” iti (ca. ci. a. 26)| etaccānye
dūṣayanti– sahajatvādityanaikāntikaṃ, yataḥ sahajānapi dhātūn doṣā upaghnanti;
sātmyatvādityapi sādhyāviśiṣṭaṃ, yataḥ sātmyatvamabādhakatvaṃ, tadeva ca
169
doṣāṇāmiha sādhyam| atrocyate– doṣā nopaghnantīti ko'yamanupaghātaḥ sādhyate?
vikṛterakārakatvaṃ vā, avināśakatvaṃ vā? nādyaḥ, doṣāṇāṃ parasparaṃ
vikṛtikartṛtvāt| yathoktaṃ carake– “viśoṣayedvastigataṃ saśukraṃ mūtraṃ
sapittaṃ pavanaḥ kaphaṃ vā| yadā tadā'śmaryupajāyate tu krameṇa
170
pitteṣviva rocanā goḥ||” (ca. ci. a. 26) iti;
171
tathā coktaṃ vāgbhaṭena– “saśleṣmamedaḥ pavanaḥ sāmamatyarthasañcitam|
abhibhūyetaraṃ doṣamūrū cetpratipadyate|| sakthyasthinī prapūryāntaḥ śleṣmaṇā
stimitena ca| tadā stabhnāti tenorū stabdhau śītāvacetanau||’ (vā. ni. a. 15)
172
iti| avināśakatvaṃ tu vidyata eva, dhātudoṣayoḥ parasparaṃ ca doṣāṇāṃ
sarvathocchedapratipādakāgamābhāvāt,
173
maraṇaprasaṅgācca ; doṣāṇāmapi
174
dehadhārakatvāt; tasmātsarvathocchedanirāsābhiprāyeṇaiva dṛḍhabalavacanamiha
draṣṭavyaṃ;
175
tataḥ kuto'naikāntikatā| na caivaṃ sati viṣasya viṣādakartṛtvena
dṛṣṭāntaviphalatvaṃ, viṣasya
176
viṣādādavāntarakhyāpārasya prāṇavināśakatvāt; naca sarvātmanā dṛṣṭānto
bhavatīti| sātmyatvādityasyāyamarthaḥ– sātmyatvena pratīyamānatvāt| doṣāḥ
parasparaṃ nopaghnanti, anupaghātakatvena pratīyamānatvāt; yadyathā pratīyate
tattathā nirdiśyate, yathā'gnikāryo dhūmo'gnikāryatveneti,
177
tatkutaḥ sādhyāviśiṣṭatvamiti| cakradattastu sahajasātmyatvādityekameva hetuṃ
vyākhyātavān– sahajaṃ svābhāvikaṃ doṣāṇāṃ sātmyatvamiti|
dṛḍhabaloktahetudvayāsvarasena gayadāsastu hetvantaramuktavān–
“daivāddoṣasvabhāvādvā doṣāṇāṃ sānnipātike|
178
viruddhaiḥ svaguṇaiḥ kaścinnopaghātaḥ parasparam||” iti saṅkṣepaḥ||18-23||
atha sānnipātikajvaralakṣaṇamāha– kṣaṇe
179
dāha ityādi|
180
rujāśabdo'sthyādibhiḥ sambadhyate|
181
locane sāsrāve sāśruṇī, kaluṣe āvile, rakte lohitavarṇe, nirbhugne visphārite
iti jejjaṭaḥ, atikuṭile iti cakraḥ| karṇau sasvanau saśabdau, sarujau
vedanāyuktau bhavataḥ| kaṇṭhaḥ śūkairdhānyāgrasūkṣmakaṇṭakākāraiḥ, anye
kapikacchūśūkairivāvṛtaḥ vyāpta iva| tandrā prasiddhā, moho'caitanyaṃ bhavati,
pralāpo'sambaddhabhāṣaṇam|
182
bhramaścakrārūḍhastyeva, anye tu viparītapadārthajñānaṃ sthāṇau tuṣajñānavat|
jihvā paridagdhā dagdhavatkṛṣṇavarṇā, kharasparśā kaṇṭakinī ca| srastāṅgatā
niḥsahāvayavatā, anye vikalāṅgatvamāhuḥ| ṣṭhīvanaṃ mukhena raktapittasya|
īṣatkaphamiśritasyodgiraṇam| śiraso loṭhanamitastataḥ śiraścālanam| tṛṣṇā
pipāsā|
183
nidānāśaḥ hṛdi vyathā svedamūtrapurīṣāṇāṃ cireṇālpaśo darśanaṃ cirāt srutiḥ|
kṛśatvaṃ nātigātrāṇāṃ nātidaurbalyaṃ doṣapūrṇatvāt| pratataṃ nirantaraṃ,
kaṇṭhakūjanaṃ avyaktaśabdaḥ| koṭhānāṃ śyāvaraktavarṇānāṃ
184
maṇḍalānāṃ ca darśanaṃ; koṭhalakṣaṇaṃ
185
bhālukitantre paṭhitam– “varaṭidaṣṭasaṅkāśaḥ kaṇḍūmāmँllohito'srakaphapittāt|
kṣaṇikotpādavināśaḥ koṭha
186
iti nigadyate tajjñaiḥ” iti, athavā koṭhāḥ avyaktamukhāḥ piḍikāprāyāḥ, teṣāṃ
ca śyāvaraktānāṃ darśanaṃ, śarīre maṇḍalānāṃ
187
ca sakalānāṃ ca darśanam| mūkatvaṃ mandavacanatā avacanatā vā| srotasāṃ
mukhanāsādirandhrāṇāṃ pākaḥ|
188
gurutvamudarasya udaragauravam| cirātpākaśca doṣāṇāmiti atisāmatvārabdhena
doṣāṇāmekatra militānāṃ cirakālena pāko nirāmatā| cakārādanyānyapi
boddhavyāni| yadāha vāgbhaṭaḥ– “tadvacchītaṃ mahānidrā divā jāgaraṇaṃ niśi|
sadā vā naiva vā nidrā mahān
189
svedo'tha naiva ca|| gītanartanahāsyādivikṛtehāpravartanam|” iti| etacca
lakṣaṇaṃ trayodaśasannipāteṣu sāmānyaṃ vṛddhairdoṣaistulyairārabdhasya
carakeṇa paṭhitam; evaṃ ‘
190
dvyulbaṇaikolbaṇaiḥ ṣaṭ syuḥ’ ityādidvādaśasannipātānāṃ ca lakṣaṇaṃ
boddhavyam| tathā ca kāśmīrapāṭhe
191
carakatantre– “bhramaḥ pipāsā dāhaśca gauravaṃ śiraso'tiruk| vātapittolbaṇe
vidyālliṅgaṃ mandakaphajvare|| śaityaṃ kāso'rucistandrā pipāsādāhahṛdvyathāḥ|
vātaśleṣmolbaṇe vyādhau liṅgaṃ pittāvare viduḥ|| chardiḥ
192
śaityaṃ bahirdāhastṛṣṇā moho'sthivedanā mande vāte vyavasyanti liṅgaṃ
pittakapholbaṇe|| sandhyasthiśirasaḥ śūlaṃ pralāpo gauravaṃ bhramaḥ| vātolbaṇe
tridoṣe tu tṛṣṇā kaṇṭhāsyaśuṣkatā|| raktaviṇmūtranetratvaṃ
193
dāhatṛḍbalasaṅkṣayāḥ| mūrchā ceti tridoṣe syālliṅgaṃ pitte garīyasi||
ālasyārucihṛllāsadāhavamyaratibhramāḥ| kapholbaṇe sannipāte tandrā kāso'pi
jāyate|| mūrchācchardiḥ pratiśyāyastandrā'rucyagnimārdavam| hīnavāte
madhyapitte liṅgaṃ śleṣmādhike matam|| hāridramūtranetratvaṃ
dāhastṛṣṇā'rucirbhramaḥ| hīnavāte madhyakaphe liṅgaṃ pittādhike matam||
śirorugvepathuḥ śvāsapralāpaścchardyarocakāḥ| hīnapitte madhyakaphe liṅgaṃ
vātādhike matam|| śītakaṃ gauravaṃ tandrā pralāpaḥ śiraso'tiruk|| hīnapitte
vātamadhye liṅgaṃ śleṣmādhike matam|| parvabhedo'ṅgadaurbalyaṃ tṛṣṇā
dāho'rucirbhramaḥ|| kaphe hīne madhyavāte liṅgaṃ pittādhike viduḥ|| śvāsaḥ
kāsaḥ pratiśyāyo mukhaśoṣo'tipārśvaruk|| kaphe hīne madhyapitte liṅgaṃ
vātādhike matam|” iti|| vikṛtau niyamo nāsti, tena
194
vikṛtiviṣamasamavāyārabdhā anekaprakārā bhavanti|
195
prakṛtisamasamavāye sannipāte pṛthagvātādijvarasyaiva lakṣaṇaṃ jñeyam|
hīnamadhyādhikakrameṇa sannipātāḥ
196
evaṃ ṣaṭ, dvyulbaṇena trayaḥ, ekolbaṇena trayaḥ, samatvenaikaḥ, evaṃ
trayodaśasannipātāḥ prakṛtau| atra suśrutastu doṣotkarṣāpakarṣatāratamyena
dhātvādyāvaraṇabhedena ca sannipātabhedānāmānantyātpṛthaglakṣaṇaṃ noktavān;
kintu tulyakupitairdoṣairekameva sannipātalakṣaṇaṃ paṭhitavān| tadyathā–
“nātyuṣṇaśīto'lpasañjño bhrāntaprekṣī hataprabhaḥ|| kharajihvaḥ śūkakaṇṭhaḥ
svedaviṇmūtravarjitaḥ|| sāśrunirbhugnanayano bhaktadveṣī hatasvaraḥ||
śvasannipatitaḥ śete pralāpopadravairyutaḥ|| abhinyāsaṃ tu taṃ
prāhurhataujasamathāpare|| sannipātajvaraṃ kṛcchramasādhyamapare viduḥ||
nidropetamabhinyāsaṃ kṣīṇamenaṃ hataujasam|| sannyastagātraṃ sannyāsaṃ
vidyātsarvātmakaṃ jvaram|” iti|| atha bhālukitantre
dvyulbaṇaikolbaṇādilakṣaṇamanyathā paṭhitam| tadyathā– “āmo
hyāhāradoṣātprathamamupacito hanti vahniṃ śarīre śleṣmatvaṃ yāti bhuktaṃ
sakalamapi tato'sau kapho vāyuduṣṭaḥ| srotāṃsyāpūrya rundhyādanilamatha
marutkopayetpittamantaḥ sammūrchyānyonyamete prabalamiti nṛṇāṃ kurvate
sannipātam|| vātapittādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati| tasya
jvaro'ṅgamardastṛṭ tāluśoṣapramīlakau|| ādhmānatandrārucayaḥ
śvāsakāsabhramaśramāḥ| pittaśleṣmādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati||
antardāho bahiḥ śaityaṃ tasya tandrā ca vardhate| tudyate dakṣiṇaṃ
pārśvamuraḥśīrṣagalagrahaḥ|| niṣṭhīvetkaphapittaṃ ca kṛcchrātkaṇḍūśca jāyate|
viḍbhedaśvāsahikkāśca vardhante sapramīlakāḥ|| vibhuḥ phalguśca tau nāmnā
sannipātāvudāhṛtau| śleṣmānilādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati|| tasya
śītajvaro nidrā kṣuttṛṣṇā pārśvanigrahaḥ|
śirogauravamālasyamanyāstambhapramīlakāḥ|| udaraṃ dahyate cāsya kaṭī bastiśca
dūyate| sannipātaḥ sa vijñeyo makarīti sudāruṇaḥ|| vātolbaṇaḥ sannipāto yasya
jantoḥ prakupyati|
197
tasya śītajvaro nidrā kṣuttṛṣṇāpārśvanigrahāḥ|
śirogauravamālasyamanyāstambhapramīlakāḥ|| udaraṃ dahyate cāsya kaṭī bastiśca
dūyate| sannipātaḥ sa vijñeyo makarīti sudāruṇaḥ|| vātolbaṇaḥ sannipāto yasya
jantoḥ prakupyati| tasya tṛṣṇā jvaro glāniḥ pārśvaruk dṛṣṭisaṅkṣayāḥ||
piṇḍikodveṣṭanaṃ dāha ūrusādo balakṣayaḥ| saraktaṃ cāsya viṇmūtraṃ śūlaṃ
nidrāviparyayaḥ|| nirbhidyate
198
gudaṃ cāsya bastiśca parigṛhyate| āyamyate bhidyate ca hikkate vilapatyapi||
mūrchate sphāryate rauti nāmnā
199
visphārakaḥ smṛtaḥ| pittolbaṇaḥ sannipāto yasya jantoḥ prakupyati|| tasya
dāhajvaro ghoro bahirantaśca vardhate| śītaṃ ca sevamānasya kupyataḥ
kaphamārutau| tataścainaṃ prabādhante hikkāśvāsapramīlikāḥ||
200
visūcikā parvabhedaḥ pralāpo gauravaṃ klamaḥ| nābhipārśvarujā tasya
201
svinnatyāśu vivardhate|| svidyamānasya raktaṃ ca srotobhyaḥ sampravartate|
śūlena pīḍyamānasya tṛṣṇā śvāsaḥ prabādhate|| asādhyaḥ sannipāto'yaṃ
śīghrakārīti kathyate| na hi jīvatyahorātramanenāviṣṭavigrahaḥ|| kapholbaṇaḥ
sannipāto yasya jantoḥ prakupyati| tasya śītajvaraḥ
svapnagauravālasyatandrikāḥ| chardimūrchātṛṣādāhatṛṣṇārocakahṛdgrahāḥ|
ṣṭhīvanaṃ mukhamādhuryaṃ śrotravāgdṛṣṭinigrahaḥ|| athātra snāti bhuṅkte vā
trirātraṃ naiva jīvati| medogataḥ sannipāto
202
hyulbaṇaḥ parikīrtitaḥ|| kāmānmohācca
203
lobhācca bhayāccāpi prapadyate| madhyahīnādhikairdoṣaiḥ sannipāto yadā
bhavet|| tasya rogāsta evoktāḥ prāyo doṣabalāśrayāḥ|” iti|| nanu vātādayaḥ
parasparaṃ viruddhaguṇāḥ, parasparaṃ viruddhaguṇānāṃ ca
204
teṣāṃ sambhūyaikakāryārambhakatvaṃ nopapadyate,
parasparopaghātakatvāddahanatuhinayoriva, tatkathaṃ sānnipātikavikārotpattiḥ?
205
atra samādhānamuktaṃ dṛḍhabalena, yathā “viruddhairapi na tvete guṇairghnanti
parasparam| doṣāḥ sahajasātmyatvādghoraṃ viṣamahīniva||” iti|
206
dṛḍhabaloktahetudvayādanyaddhetudvayaṃ gayadāsaścoktavān–
“daivāddoṣasvabhāvādvā doṣāṇāṃ sānnipātike| viruddhaiśca guṇaiḥ
207
kaścinnopaghātaḥ parasparam||” iti||18-23||
doṣe vibaddhe naṣṭe'gnau sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ | sannipātajvaro'sādhyaḥ,
kṛcchrasādhyastato'nyathā ||24|| (ca. ci. a.
3) | (
208
saptame divase prāpte daśame dvādaśe'pi vā | punarghorataro bhūtvā praśamaṃ
yāti hanti vā |1| saptamī dviguṇā caiva navamyekādaśī tathā | eṣā
tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca) |2|
tasya sannipātajvarasyāsādhyalakṣaṇamāha– doṣe vibaddha ityādi| doṣo malaṃ
209
vātādiśca; jejjaṭastu
210
malamevāha, vibaddha iti vacanāt|
211
naṣṭāgnitvamāhārāpākagamyam| yaduktaṃ carake– “agniṃ jaraṇaśaktyā” (ca. vi. a.
4) iti| asādhyakṛcchrasādhyābhidhānena sukhasādhyo na bhavatīti darśitam|
uktaṃ
212
hi carake– “sannipāto duścikitsyānām” (ca. sū. a. 25) iti| tathā bhālukiḥ–
“mṛtyunā saha yoddhavyaṃ sannipātaṃ cikitsatā||” iti| sarvasampūrṇalakṣaṇa iti
sarvāṇi samagrāṇi, sampūrṇāni balīyāṃsi lakṣaṇāni yasya sa tathā||24||
saṅkṣepataḥ
213
tasya sannipātajvarasyāsādhyalakṣaṇamāha–
214
doṣe ityādi| doṣo malaṃ vātādiśca| jejjaṭastu malaṃ purīṣamāha, vibaddha iti
vacanāt| naṣṭāgnitvamiti annāvipākādavagantavyam| sarvāṇi sampūrṇāni lakṣaṇāni
yasya sa tathā| īdṛśo'sādhyaḥ, tato'nyathā visadṛśaḥ avibaddhadoṣo'lpalakṣaṇaḥ
kṛcchrasādhyaḥ| asādhyatvakṛcchrasādhyatvābhidhānena sukhasādhyo na bhavatīti
darśitam| uktaṃ ca bhālukinā– “mṛtyunā saha yoddhavyaṃ sannipātaṃ cikitsatā|
yastu tatra bhavejjetā sa jetā''mayasaṅkule|| sannipātārṇave magnaṃ
yo'bhyuddharati mānavam| kastena na kṛto dharmaḥ kāṃ vā pūjāṃ na so'rhati||”
iti| suśrute'pi sannipātajvarasya mokṣavadhayoravadhikālo darśitaḥ– “saptame
divase prāpte daśame dvādaśe'pi vā| punarghorataro bhūtvā praśamaṃ yāti hanti
vā||” iti| bhālukinā'pyuktam– “saptamī dviguṇā yāvannavamyekādaśī tathā| eṣā
tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca||” iti| uktaṃ ca– “pittakaphānilavṛddhyā
daśadivasadvādaśāhasaptāhāt| hanti vimuñcati vā'pi tridoṣajo dhātumalapākāt||”
iti| vātādhikaḥ saptame dine, pittādhiko daśame, śleṣmādhiko dvādaśe,
malapākādvimuñcati, dhātupākāddhanti| dhātupākalakṣaṇaṃ tantrāntaroktam–
“sambādhyamāno hṛdi nābhideśe
215
gātreṣu vā pākarujānviteṣu| pakveṣu
216
vā teṣu rujā jvarārtaḥ sa dhātupākī kathito bhiṣagbhiḥ||” iti|
tantrāntare'pyuktam– “daśadvādaśasaptāhaiḥ pittaśleṣmānilādhikaḥ|
217
paktvoṣmaṇā dhātumalān hanti muñcati vā jvaraḥ||” iti||24||
sannipātajvarasyānte karṇamūle sudāruṇaḥ | śothaḥ sañjāyate tena kaścideva
pramucyate ||25|| (ca. ci. a. 3) | (trayaḥ
prakupitā doṣā uraḥsroto'nugāminaḥ | āmābhivṛddhyā grathitā
buddhīndriyamanogatāḥ ||1|| janayanti
mahāghoramabhinyāsaṃ jvaraṃ dṛḍham | śrutau netre prasuptiḥ syānna ceṣṭāṃ
kāñcidīhate ||2|| naca dṛṣṭirbhavettasya
samarthā rūpadarśane | na ghrāṇaṃ na saṃsparśaṃ śabdaṃ vā naiva budhyate
||3|| śiro loṭhayate'bhīkṣṇamāhāraṃ
nābhinandati | kūjati tudyate caiva parivartanamīhate
||4|| alpaṃ prabhāṣate kiñcidabhinyāsaḥ sa
ucyate | pratyākhyātaḥ sa bhūyiṣṭhaḥ kaścidevātra sidhyati)
||5||
sannipātajvaropadravamāha– sannipātetyādi||25||
sannipātopadravamāha–
218
sannipātajvarasyetyādi| sannipātajvarasya ante avasāne
sannipātakṣapitaśarīrasya puṃsaḥ karṇamūle karṇaparyante sudāruṇaḥ kaṣṭatamaḥ
śophaḥ samprāptiviśeṣātkarmavaicitryātsañjāyate, tena śophena kaścidevāturo
vimucyate, prāyo mārayatītyarthaḥ||25||
abhighātābhicārābhyāmabhiśāpābhiṣaṅgataḥ | āganturjāyate doṣairyathāsvaṃ taṃ
vibhāvayet ||26|| śyāvāsyatā viṣakṛte
219
tathā'tīsāra eva ca | bhaktāruciḥ pipāsā ca todaśca saha mūrchayā
||27||
220
oṣadhigandhaje mūrchā śirorugvamathuḥ kṣavaḥ | kāmaje
cittavibhraṃśastandrā''lasyamabhojanam
||28|| (hṛdaye vedanā cāsya gātraṃ ca
221
pariśuṣyati) | bhayātpralāpaḥ śokācca bhavet kopācca vepathuḥ |
abhicārābhiśāpābhyāṃ mohastṛṣṇā ca jāyate
||29|| bhūtābhiṣaṅgādudvego
hāsyarodanakampanam |30| (su. u. taṃ. a. 39) |
āgantujvaramāha– abhighātetyādi| abhighāto'bhihananaṃ
222
śastraloṣṭamuṣṭilaguḍādibhiḥ; abhicāraḥ śyenādiyāgakṛtaḥ,
223
athavā viparītairmantrairlohasrucā sarṣapādihoma ityāhuḥ| abhiṣaṅgaḥ kāmādīnāṃ
bhūtānāṃ ca sambandhaḥ; yaduktaṃ carake– “kāmaśokabhayakrodhairabhiṣaktasya yo
jvaraḥ| so'bhiṣaṅgajvaro jñeyo yaśca bhūtābhiṣaṅgajaḥ||” (ca. ci. a. 3) iti|
abhiśāpo brāhmaṇaguruvṛddhasiddhānāmaniṣṭābhiśaṃsanam| taṃ cāgantujvaraṃ
yathāsvaṃ doṣairjānīyāt| yaduktam– “kāmaśokabhayādvāyuḥ” ityādi| ayaṃ ca
doṣasambandhaḥ paścādbhāvī natvārambhaka iti samprāptyavasare nirūpitam|
śyāvāsyatetyādi| śyāvaḥ śuklānuviddhaḥ kṛṣṇo varṇaḥ;
224
śyāmavarṇa
225
ityanye| viṣakṛte
226
sthāvaraviṣabhakṣaṇādikṛte; atīsāraḥ tadviṣasyādhogatvāt| oṣadhigandhaja iti
227
tīvrauṣadhigandhaghrāṇaje, “puṣpebhyo gandharajasī
228
ojasvibhyo yadā'nilaḥ|” (su. u. taṃ. a. 39) ityādinā vṛddhasuśrutena paṭhitaṃ
tṛṇapuṣpākhyaṃ jvaramatraivāntarbhāvayanti| kāmaja ityādi
abhimatakāminyādyaprāptinimitte| cittavibhraṃśo bhramādiḥ| yadāha vāgbhaṭaḥ–
“kāmād bhramo'rucirdāho hrīnidrādhīdhṛtikṣayaḥ|” (vā. ni. a. 2) iti| bhayāditi
bhayājjāte jvare| evaṃ
229
śokācca kopādityetayorboddhavyaṃ;
230
śokāt pralāpa iti sambandhaḥ; pralāpaścātra vātakāryaḥ, tasya
231
vātapittakāryatvāt| (
232
viśeṣaniścayastu nidānāt, nidānamapi lakṣaṇaṃ bhavati|) uktaṃ ca–
“kāmaśokabhayādvāyuḥ, krodhāt pittaṃ, trayo malāḥ|” (ca. ci. a. 3) ityādi|
yadyevaṃ tat kutaḥ krodhaje vepathuḥ? tasya vātakāryatvāt| ucyate– “ekaḥ
prakupito doṣaḥ sarvāneva prakopayet|” iti vacanāt pittakopitavātajanya evātra
vepathuḥ,
233
athavā kruddhaśca vepamāno dṛśyate iti na hi ‘
234
dṛṣṭeranupapannaṃ nāmeti jejjaṭaḥ| krodhaḥ
235
pittamiva vātaṃ ca kopayatīti, tadyuktam| yadāha videhaḥ– “krodhaśokau smṛtau
vātaraktapittaprakopaṇau|” iti| kopācceti cakāreṇa śirorujaṃ samuccinoti|
yadāha vāgbhaṭaḥ– “krodhāt kampaḥ śiroruk ca, pralāpo bhayaśokajaḥ|” (vā. ni.
a. 2) iti| mānasatvāviśeṣe'pi bhayajādīnāṃ
236
pṛthagupādānaṃ hetubhedāt;
237
hetubhedācca bhedābhidhānaṃ hetupratyanīkacikitsārthamiti| abhicāretyādi|
tṛṣṇā ceti cakāreṇābhicāraje dāhādikaṃ samuccinoti| yaduktaṃ
238
hārītārthānuvādinā vāgbhaṭena– “tatrābhicārikairmantrairhūyamānasya tapyate|
pūrvaṃ cetastato dehastato visphoṭatṛḍbhramaiḥ||
239
sadāhamūrchairgrastasya pratyahaṃ vardhate jvaraḥ|” (vā. ni. a. 2) iti|
bhūtābhiṣaṅgāditi
240
bhūtā devagrahādaya unmādanidāne vakṣyamāṇāḥ, teṣāmabhiṣaṅgaḥ sambandhaḥ|
udvega udvignacittatā||26-29||–
athāgantukajvaralakṣaṇamāha–
241
abhighātetyādi| abhighāto lohaśastrakāṣṭhādinā, abhicāraḥ viparītairmantraiḥ
lohasrucā sarṣapādihomaḥ, abhiṣaṅgaḥ kāmādīnāṃ bhūtādīnāṃ ca sambandhaḥ,
abhiśāpaḥ brāhmaṇaguruvṛddhasiddhānāmākrośo'niṣṭāpādanamabhiśapanam| taṃ
cāgantukajvaraṃ
242
yathāsvadoṣairjānīyāt| yaduktaṃ “kāmaśokabhayādvāyuḥ” ityādi| ayaṃ ca
doṣasambandhaḥ paścādbhāvī na tvārambhaka iti samprāptyavasare nirūpitam|
āgantujvarāṇāṃ vaicitryamāha–
243
śyāvetyādi| śyāvaḥ śuklānuviddhaḥ kṛṣṇo varṇaḥ, śyāvavarṇa ityanye| viṣakṛte
sthāvarādiviṣabhakṣaṇādikṛte, viṣasya tridoṣakartṛtve'pi atyantapittakaratvāt
śyāvamukhatvam| atisāraḥ sthāvaraviṣayasyādhogatvāt| todo vyathā| śeṣaṃ
sugamam| tīvrauṣadhigandhaghrāṇaje vamathuḥ chardiḥ, kṣavaḥ chikkā| śeṣaṃ
sugamam| kāmaje abhimatakāminyādyaprāptinimittaje| cittavibhraṃśaḥ
kiṅkartavyatāmūḍhatvam| yaduktaṃ vāgbhaṭe– “kāmādbhramo'ratirdāho
hrīnidrādhīdhṛtikṣayaḥ| dhyānaniḥśvāsabahulaṃ liṅgaṃ kāmajvare smṛtam||” iti|
śeṣaṃ subodham| bhayaśokakopābhiṣaṅgajvaramāha–
244
bhayādityādi| bhayāditi bhayājjāte jvare, evaṃ śokātkopādityatrāpi boddhavyam|
pralāpaḥ asambaddhabhāṣaṇaṃ, vepathuḥ kampaḥ,
245
bhayājjāte jvare tathā śokāt kopādityetayorboddhavyam| śokātpralāpa iti
sambandhaḥ|
246
pralāpaścātra vātakāryaḥ, sarvadaiva tasya vātakāryatvāt, viśeṣaniścayaśca
nidānāt; nidānamapi kvacillakṣaṇaṃ bhavati| yadyevaṃ tatkathaṃ
krodhādvepathuḥ, tasyāpi vātakāryatvāt| ucyate– “ekaḥ prakupito doṣaḥ
sarvāneva prakopaye|t” iti pittakopitavātajanya evātra vepathuḥ, kruddhaśca
vepamāno dṛśyate
247
iti na hi dṛṣṭeranupapannaṃ nāmeti jejjaṭaḥ| krodhaḥ pittamiva vātaṃ ca
kopayatīti yuktaṃ; yadāha videhaḥ– “krodhaśokau smṛtau
vātaraktapittaprakopaṇau|” iti| kopācceti cakāreṇa śirorogaṃ samuccinoti|
yadāha vāgbhaṭaḥ– “krodhātkampaḥ śiroruk ca pralāpo bhayaśokaje|” iti|
mānasatvāviśeṣe'pi bhayajādīnāṃ pṛthagupādānaṃ hetubhedāt, hetubhedācca
bhedābhidhānaṃ
248
hetupratyanīkacikitsārthamiti| abhicārābhiśāpābhyāṃ jāte jvare
249
moho'caitanyaṃ jāyate; abhicāro mantrādibhirmāraṇaprayogaḥ, abhiśāpo
brahmarṣigurusiddhādīnāmabhiśapanamākrośaḥ| tṛṣṇā ceti cakāreṇābhicāraje
dāhādikaṃ samuccinoti| yaduktaṃ hārītamatānuvādinā vāgbhaṭena–
“tantrābhicārikairmantrairhūyamānasya tapyate| pūrvaṃ cetastato dehastato
visphoṭatṛḍbhramaiḥ|| sadāhamūrchāgrastasya pratyahaṃ vardhate jvaraḥ|” iti|
bhūtā devagrahādaya unmādanidāne vakṣyamāṇāḥ, teṣāmabhisamantātsaṅgastasmāt|
udvega udvignacittatā||26-29||
kāmaśokabhayādvāyuḥ, krodhāt pittaṃ, trayo malāḥ
||30|| bhūtābhiṣaṅgātkupyanti
bhūtasāmānyalakṣaṇāḥ |31|
250
āgantujvareṣvapi pratiniyatadoṣānubandhapradarśanārthamāha– kāmaśoketyādi|
trayo malā bhūtābhiṣaṅgāt kupyantīti bhūtaprabhāvāt| yacca carakeṇa
nidānasthāne ‘abhiṣaṅgajaḥ punarvātapittābhyāṃ’ (ca. ni. a. 1) ityuktaṃ, tat
prāyikaṃ mantavyamiti jejjaṭaḥ| cakrastvāha– “abhiṣaṅgaja ityanena
kāmādyabhiṣaṅgaja ucyate, natu bhūtābhiṣaṅgajaḥ|” iti| bhūtasāmānyalakṣaṇā iti
yasya bhūtasya devagrahāderabhiṣaṅgāt kupyanti tasya yallakṣaṇaṃ rodanādi tena
251
saha sāmānyaṃ
252
sadṛśa lakṣaṇaṃ yeṣāṃ te tathā, iti vyācakṣate jejjaṭādayaḥ; doṣalakṣaṇāni
bhūtalakṣaṇāni ca bhavantītyarthaḥ||30||–
āgantujeṣu pratiniyatadoṣānubandhān pradarśayannāha–
253
kāmetyādi| kāmaśokabhayairvāyuḥ kupyati, krodhena pittaṃ, bhūtābhiṣaṅgāttrayo
doṣāḥ kupyanti| bhūtasāmānyalakṣaṇā iti yasya bhūtasya
devagrahāderabhiṣaṅgātprakupyanti tasya yallakṣaṇaṃ rodanādi tena saha
sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ yeṣāṃ te tathā iti vyācakṣate jejjaṭādayaḥ| doṣalakṣaṇāni
bhūtalakṣaṇāni ca bhavantītyarthaḥ;
254
tacca vakṣyamāṇe unmādanidāne draṣṭavyam||30||–
doṣo'lpo'hitasambhūto jvarotsṛṣṭasya vā punaḥ
||31|| dhātumanyatamaṃ prāpya karoti
viṣamajvaram |32| (su. u. taṃ. a. 39) | (santataḥ
satato'nyedyustṛtīyakacaturthakau) ||2||
atha viṣamajvarasamprāptimāha– doṣo'lpa ityādi| alpa
255
ityanenābalatvāt kālaviśeṣamavāpya labdhabalo jvarayati, yastu balavān sa
nityajvarameva karoti| ahitasambhūta iti
256
ahitāhārācārādisambhūto vṛddhaḥ| jvarotsṛṣṭasya sahasā nivṛttajvarasya|
vāśabdena prathamato'pi viṣamajvaro bhavatīti darśayati| yaduktam–
“ārambhādviṣamo yastu” ityādi| dhātumanyatamaṃ rasaraktādikam| viṣamajvaraṃ
tṛtīyakādikam| viṣamajvarasāmānyalakṣaṇaṃ ca bhālukinā paṭhitam– “yaḥ
syādaniyatāt kālācchītoṣṇābhyāṃ tathaiva ca| vegataścāpi viṣamo jvaraḥ sa
viṣamaḥ smṛtaḥ||” iti||31||–
atha viṣamajvarasamprāptimāha–
257
doṣa ityādi| jvarotsṛṣṭasya puṃso'lpo doṣaḥ punarahitasambhūtaḥ san anyatamaṃ
dhātuṃ prāpya viṣamajvaraṃ karoti| alpa ityanenābalatvātkālaviśeṣamavāpya
labdhabalo jvarayati, yastu balavān sa nityameva jvaraṃ karoti| ahitasambhūta
iti ahitāhārācārādijanitaḥ| jvarotsṛṣṭasya sahasā nivṛttajvarasya| vāśabdena
prathamato'pi viṣamajvaro bhavatīti
258
darśayati| yaduktam– “ārambhādviṣamau yastu” iti| dhātumanyatamaṃ
rasaraktādikam| viṣamajvaraṃ tṛtīyādikam| viṣamajvarasāmānyalakṣaṇaṃ ca
bhālukinā paṭhitaṃ; tadyathā– “yaḥ syādaniyatātkālācchītoṣṇābhyāṃ tathaiva ca|
vegataścāpi viṣamo jvaraḥ sa viṣamaḥ smṛtaḥ||” iti|
259
ete dhātugatāḥ||31||–
santataṃ rasaraktasthaḥ, so'nyedyuḥ piśitāśritaḥ
||32|| medogatastṛtīye'hni
260
tvasthimajjagataḥ punaḥ | kuryāccaturthakaṃ ghoramantakaṃ rogasaṅkaram
||33|| (su. u. taṃ. a. 31) |
santatādijvarāṇāṃ pratiniyatadūṣyān dhātūnāha– santatamityādi| santataśabdaḥ
261
satatasyopalakṣaṇaḥ| tenaitaduktaṃ bhavati– rasasthaḥ santataṃ, raktasthaḥ
262
satatakamiti; yaduktaṃ carake– “
263
raktadhātvāśrayaḥ prāyo doṣaḥ satatakaṃ jvaram|” (ca. ci. a. 3) iti (
264
prāyograhaṇāt satatako raktavyatiriktaṃ rasadhātumāśrayate)| rasagrahaṇaṃ
cātra viśeṣaparaṃ, sarvajvareṣu rasasyāvaśyadūṣyatvāt| anye tu
satatagrahaṇārthaṃ ‘santatau rasaraktasthau’ iti paṭhanti| tannātiyuktam, atra
hi santatasatataśabdau sañjñāparau, natu sātatyavacanau; tena santataśabdena
satatakasyānabhidhānāt kathamekaśeṣa iti doṣaḥ| anyedyuriti anyedyuṣkam|
ghoraṃ duḥsaham| antakaṃ yamamiva, mārakatvāt| rogasaṅkaram
anekarogasaṅkulam||32-33||
santatādijvarāṇāṃ pratiniyatadūṣyān dhātūnāha– rasaraktastho doṣaḥ santataṃ
kuryādityadhyāhāryamāṇena sambandhaḥ|
265
yo doṣo rasaraktāśrayaḥ sa santataṃ jvaraṃ karoti| santataśabdaḥ
satatasyopalakṣaṇaḥ| tenaitaduktaṃ bhavati– rasasthaḥ santataṃ, raktasthaḥ
satatakamiti yaduktaṃ carake– “raktadhātvāśrayaḥ prāyo doṣaḥ satatakaṃ
jvaram|” iti| rasagrahaṇaṃ cātra viśeṣaparaṃ, sarvajvareṣu rasasyāvaśyaṃ
duṣṭatvāt| anye tu
266
satataṃ sātatyārthakaṃ manyamānāḥ “santatau rasaraktasthau” iti paṭhanti|
tanna yuktam| atra hetuḥ– santatasatataśabdau cātra sañjñāparau na tu
sātatyavacanau, tena santataśabdena satatakasyānabhidhānātkathamekaśeṣaḥ?
bhinnarūpayoḥ samānārthayoreva ekaśeṣavidhānāt| tathā ca vārtikam–
“virūpāṇāmapi samānārthānām” iti| kecittu “satataṃ rasaraktasthaḥ” iti pāṭhaṃ
paṭhitvā rasaraktastho doṣaḥ satatakaṃ jvaraṃ karotīti| anye tvatra
santatamiti luptaṃ varṇayitvā santataṃ rasasthaḥ satataṃ raktasthaḥ
kuryādityācakṣate| so'nyedyuriti sa iti doṣaḥ, piśitāśrito māṃsāśritaḥ,
anyedyuriti anyedyuṣkam| doṣo'sthimajjagataścaturthe'hni cāturthakaṃ kuryāt|
kīdṛśaṃ cāturthakaṃ?
267
ghoraṃ suduḥsaham| antakaṃ yamamiva mārakatvāt| rogasaṅkaramanekarogasaṅkulaṃ,
yato gambhīrasthānatvāccirakleśanatvācca rogānanyānapyāvahati||32-33||
(srotobhirvisṛtā doṣā guravo rasavāhibhiḥ |
268
sarvadehānugāḥ stabdhā jvaraṃ kurvanti santatam) | saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā
dvādaśāhamathāpi vā | santatyā yo'visargī syāt santataḥ sa nigadyate
||34|| ahorātre satatako dvau
kālāvanuvartate | anyedyuṣkastvahorātra ekakālaṃ pravartate
||35|| tṛtīyakastṛtīye'hni, caturthe'hni
caturthakaḥ |36| (su. u. taṃ. a. 31) |
athaiṣāṃ lakṣaṇānyāha– saptāhamityādi| ete vikalpā yathākramaṃ
vātapittakapholbaṇatvena jñeyāḥ| yathoktam– “pittakaphānilavṛddhyā
daśadivasadvādaśāhasaptāhāt| hanti vimuñcati vā''śu tridoṣajo
dhātumalapākāt||” iti| ayaṃ ca santatastridoṣaja eva
269
dvādaśāśrayatvena| yaduktaṃ carakeṇa– “yathā dhātūṃstathā mūtraṃ purīṣaṃ
cānilādayaḥ| yugapaccānupadyante niyamāt santate jvare||” (ca. ci. a. 3) iti|
santatyā avicchedena saptāhādīn vyāpya avisargī aparityāgī, atyantasaṃyoge
dvitīyā| nanu, yadyevaṃ kathamasya
270
viṣamajvare pāṭhaḥ? muktānubandhitvaṃ viṣamatvaṃ, taccātra nāsti| naivam,
asyāpi tathābhāvāt| tathā ca tallakṣaṇe carakaḥ– “visargaṃ dvādaśe kṛtvā
271
divase'vyaktalakṣaṇaḥ| durlabhopaśamaḥ kālaṃ dīrghamapyanuvartate||” (ca. ci.
a. 3) iti|
272
yattūktaṃ kharanādena– “jvarāḥ pūrvaṃ mayoktā ye pañca santatakādayaḥ|
catvāraḥ santataṃ hitvā jñeyāste viṣamajvarāḥ||” iti; tat santate
muktānubandhitvasyaikadā bhāvitvenālpatvānna tadvyapadeśaḥ,
ekataṇḍulābhyavahāre'naśanaśabdasya vyapadeśavat; nahi tṛtīyakādivadāvṛttyā
muktānubandhitvamasyetyabhiprāyeṇa draṣṭavyam| athavā yā
273
viṣamajvarollekhena
274
cikitsoktā sā
275
santatavarjaṃ satatādiṣu kāryeti pratipādanārtham| haricandreṇāpi
276
kila| “karma sādhāraṇaṃ jahyāttṛtīyakacaturthakau|” iti (ca. ci. a. 3)
carakavacanādviṣamajvaroktacikitsā tṛtīyakacaturthakayoreva, anyeṣu
doṣapratyanīkacikitsā
277
kāryeti vyākhyātam| asyāṃ haricandravyākhyāyāṃ karma sādhāraṇaṃ sarvatraiva
viṣamajvare kāryaṃ, viśeṣeṇa tṛtīyakacaturthakayoriti draṣṭavyam; anyathā
uktatantrāntaravirodhaḥ| ahorātre satatako dvau kālāvanuvartata iti ahni dvau
kālau rātrau
278
dvau kālau vā; ahni ekakālaṃ rātrāvekakālamevaṃ vā; dvau kālau itīśānadevaḥ,
niyamānabhidhānāt
279
tathā darśanācca| anuvartate vegaṃ karoti| tṛtīye'hni tṛtīyaka iti
vegadināpekṣayā tṛtīye'hni yo bhavati sa tṛtīyako
280
bhavati, evaṃ caturthake'pi vācyam||34-35||–
281
idānīmekadoṣadvidoṣajasya santatajvarasya visargakālāvadhidvāreṇa lakṣaṇamāha–
srotobhirityādi| sarvagātrānugāḥ sarve doṣā vātādayaḥ santatamavichinnaṃ
282
jvaraṃ santāpaṃ kurvanti| kimbhūtāḥ rasavāhibhiḥ srotobhiḥ
283
vistṛtāḥ vistṛtiṃ prāptāḥ, guravo duḥsahāḥ, sarvagātrānugāḥ santāpādinā
samagraṃ gātraṃ
284
vyāpnuvanti| santatyā nairantaryeṇa saptāhādīn vyāpya avisargī atyāgaśīlaḥ sa
jvaraḥ santataḥ| ayaṃ sukhasādhyaḥ; taduktaṃ tantrāntare “santatajvara evānyaḥ
285
svalpadurbalakāraṇaḥ| ekadoṣo dvidoṣo vā sukhasādhyaḥ prakīrtitaḥ||” iti|
tathā ca– “vātikaḥ saptarātreṇa daśarātreṇa paittikaḥ| ślaiṣmiko dvādaśāhena
jvaraḥ pākaṃ
286
pragacchati” iti, prakṛtisamasamavetatvāt| nanu kathamasya viṣamajvare pāṭhaḥ?
yaduktaṃ kharanādena– “jvarāḥ pañca mayoktā ye pūrvaṃ santatakādayaḥ| catvāraḥ
santataṃ hitvā jñeyāste viṣamajvarāḥ||” iti; muktānubandhitvādviṣamatvaṃ,
vimucyānubadhnātīti, taccātra nāsti| naivam, asyāpi tathābhāvāt| tathā ca
tallakṣaṇe carakaḥ– “visargaṃ dvādaśe kṛtvā divase'vyaktalakṣaṇam|
durlabhopaśamaḥ kālaṃ dīrghamapyanuvartate||” iti| satatakādīnāṃ
kālānuvartanatvena lakṣaṇamāha–
287
ahorātra ityādi| kālāḥ ṣaṭ
pūrvāhṇamadhyāhnāparāhṇakapradoṣārdharātrapratyūṣāḥ; pūrvāhṇapradoṣayoḥ
kaphasya kālaḥ, madhyāhnārdharātrayoḥ pittasya, aparāhṇapratyūṣayorvātasya|
pūrvāhṇādīnāṃ ṣaṇṇāṃ kālānāṃ madhye
288
kāladvayamanuvartate, vegaṃ karoti
289
sa satataḥ;
290
ahni ekakālaṃ rātrāvekakālaṃ vā, ahni dvau kālau rātrau dvau kālau vā,
291
evaṃ dvau kālāviti īśāno yaduktavān tatra doṣotkarṣāpakarṣābhyāmadhikakālatvaṃ
hīnakālatvamapi jñātavyaṃ na tu niyamaḥ| anyedyuṣko jvara ekakālamanuvartate
vegaṃ karoti ahorātrādanyasminnahorātre ekakālamāgacchatītyarthaḥ| tṛtīyakaḥ
tṛtīye'hni ekakālamiti sambadhyate| cāturthakaścaturthe'hnītyatrāpyekaṃ
kālamiti| ete catvāro viṣamajvarāḥ| yaduktaṃ kharanādena– “jvarāḥ pañca
mayoktāḥ” ityādinā| eṣāṃ cotpattikramo vṛddhasuśrutādavagantavyaḥ, sa
292
yadāha– “
293
ahorātrādahorātrāt sthānātsthāne prapadyate| tataścāmāśayaṃ prāpya karoti
viṣamajvaram|| tathā pralepako jñeyaḥ śoṣiṇāṃ prāṇanāśanaḥ| duścikitsyatamo
mandaḥ sa kaṣṭo dhātuśoṣakṛt|| kṛśānāṃ jvaramuktānāṃ mithyāhāravihāriṇām|
doṣaḥ svalpo'pi saṃvṛddho dehināmanileritaḥ|| kaphasthānavibhāgena
yathāsaṅkhyaṃ karoti hi| satatānyedyuṣkatryākhyacaturthānsapralepakān||” iti|
asyāyamarthaḥ– āmāśayahṛdayakaṇṭhaśiraḥsandhaya iti pañca kaphasthānāni, eṣu
sthitairdoṣairyathāsaṅkhyamahorātrāt sthānaṃ prapadya āmāśayaṃ gatvā
satatādayaḥ kriyante| tatrāmāśayasthitena doṣeṇa satataḥ kriyate parantu
dvikālaṃ naca sarvadā; na cāmāśayaprāptyā sarvadā'sya
294
sambhavaprasaṅgaḥ, ahorātre svaprakopakālāpekṣayā jvarotpatteḥ| hṛdayasthitena
doṣeṇa ekasmin dine āmāśayamāgatyānyedyuḥ kriyate,
295
satatārambhakadoṣāpekṣayāsya vyavahitatvāt| kaṇṭhasthitena doṣeṇaikasmin dine
hṛdayamāgamyate, anyasmin dine āmāśayamāgatya
296
jvara ārabhyate tṛtīyakaḥ| evaṃ śirasi sthitena doṣeṇa kaṇṭhahṛdayāmāśayān
tribhirdinaiḥ krameṇa prāpya caturthe'hni cāturthakaḥ kriyate| punaḥ
svasthānagamanaṃ tu doṣāṇāṃ hṛtavegatvena lāghavādvegadina eva bhavati|
sandhisthitena doṣeṇa pralepakaḥ, sandhayaścāmāśaye'pi santīti sa sarvadā
bhavati| aviṣamo'pyayaṃ viṣamasahacaritaḥ paṭhitaḥ,
297
kaphasthānotpādānurodhāt| uktaṃ hi suśrute– “
298
pralepakastvaviṣamaḥ prāyaḥ kleśāya śoṣiṇām|” iti| viṣamajvara
evānyaścāturthakaviparyayaḥ, iti| atra tantrāntare– “asthimajjobhayagate
cāturthikaviparyayaḥ| madhye'hani jvarayati hyādāvante ca muñcati||” iti|
ādāvekadinaṃ na bhūtvā madhye dinadvayaṃ bhūtvā ante ekadinaṃ na bhavatīti
vyācakṣate jejjaṭādayaḥ| “asthimajjobhayagate cāturthakaviparyayaḥ|
tryahāddvyahaṃ jvarayati hyādāvante vimuñcati||” iti
299
tantrāntaram|
300
cāturthakaviparyayo nāmnā jvaraḥ| asthi ca majjā ca asthimajjānau
asthimajjñorubhayaṃ tatra gato yo malo'sthiṣu majjasu vā gatastasmin
301
triprakāro jāyate||34-35||–
kecidbhūtābhiṣaṅgotthaṃ bruvate viṣamajvaram
||36|| (su. u. taṃ. a. 39) |
viṣamajvarasyaikīyamatena bhūtābhiṣaṅgajatvamāha– kecidityādi|
paravacanamapratiṣiddhamanumataṃ suśrutena; ata eva viṣamajvare
daivavyapāśrayaṃ balihomādi bhūtocitaṃ, yuktivyapāśrayaṃ kaṣāyapānādi
doṣocitaṃ ca vidhīyate| yadāha carakaḥ– “karma sādhāraṇaṃ
jahyāttṛtīyakacaturthakau| āganturanubandho hi prāyaśo viṣamajvare||” (ca. ci.
a. 3) iti| atra sādhāraṇamiti daivayuktivyapāśrayamiti vyācakṣate iti||36||
302
parakīyamatamāha– kecidityādi| kecana ācāryā viṣamajvaraṃ bhūtābhiṣaṅgotthaṃ
kathayanti| ata eva viṣamajvare daivavyapāśrayaṃ balimaṅgalahomādibhūtocitaṃ
yuktivyapāśrayaṃ kaṣāyapānādikaṃ
303
doṣocitaṃ ca vidhīyate| yadāha carakaḥ– “karma sādhāraṇaṃ
jahyāttṛtīyakacaturthakau| āganturanubandho hi prāyaśo
304
viṣamajvare||” iti| atra sādhāraṇamiti daivayuktivyapāśrayamiti
vyācakṣate||36||
kaphapittāttrikagrāhī pṛṣṭhādvātakaphātmakaḥ | vātapittācchirogrāhī trividhaḥ
syāttṛtīyakaḥ ||37|| caturthako darśayati
prabhāvaṃ dvividhaṃ jvaraḥ | jaṅghābhyāṃ ślaiṣmikaḥ pūrvaṃ
śirasto'nilasambhavaḥ ||38|| (ca. ci. a. 3)
|
ulbaṇadoṣabhedena tṛtīyakacaturthakayorlakṣaṇāntaramāha– kaphapittādityādi|
trikagrāhī vedanayā trikavyāpī, trikasya vātasthānatvena tadgatau
pittakaphāvanyasthānagatatvena durbalau
305
tṛtīyadine vegaṃ kurutaḥ, yadi tu svasthānasthitau syātāṃ tadā
306
santatajvarameva kuryātāmiti jejjaṭaḥ| evaṃ śirasi kaphasthāne, pṛṣṭhe ca
pittasthāne boddhavyam| pṛṣṭhāditi lyablope karmaṇi pañcamī, pṛṣṭhaṃ vedanayā
vyāpyetyarthaḥ| naca vācyaṃ yadi trikaṃ vātasthānaṃ tatkathaṃ tatra
pittakaphāviti; prakṛtisthānāṃ doṣāṇāṃ sthānaniyamo natu prakupitānāṃ, teṣāṃ
sarvadehagatatvāt| yadāha suśrutaḥ– “kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatām|
yatra saṅgaḥ khavaiguṇyādvyādhistatropajāyate||” (su. sū. a. 24) iti|
evamanyasthānagatatvena doṣadaurbalyādi caturthake'pi vācyam| prabhāvaṃ
307
rujārūpāṃ śaktim|
308
dvividhaṃ vivṛṇoti–
309
jaṅghābhyāmityādi| jaṅghābhyāṃ śirasta iti| etacca pañcamīdvayaṃ pūrvavat|
pūrvamiti prathamaṃ, tatra bhūtvā
310
nikhilaṃ dehaṃ vyāpnoti| ślaiṣmika iti śleṣmolbaṇaḥ,
santatasatatakānyedyuṣkatṛtīyakacaturthakānāṃ pañcānāṃ
311
sānnipātikatvāt| yaduktaṃ carake– “prāyaśaḥ sannipātena dṛṣṭaḥ pañcavidho
jvaraḥ| sannipāte tu yo bhūyān sa doṣaḥ parikīrtitaḥ||” (ca. ci. a. 3) iti|
athavā
312
prāyograhaṇādekadoṣajā dvidoṣajā api bhavanti| anye tvāhuḥ–
vikṛtiviṣamasamavāyārabdhāḥ santatādayaḥ sannipātajāḥ, teṣāmevodbhūtadoṣeṇa
vyapadeśaḥ; prakṛtisamasamavāyārabdhāste
313
ekadoṣajadvidoṣajā api bhavantīti jejjaṭaḥ|
314
prakṛtisamasamavāyārabdhaścaturthakastu pittena na kriyata eva,
vyādhisvabhāvāt; pittajagalagaṇḍavat| nanu, asti paittiko'pi caturthakaḥ;
tathā ca
315
hārītācāryo vyāharati– “caturthako nāma gado dāruṇo viṣamajvaraḥ| śoṣaṇaḥ
sarvadhātūnāṃ balavarṇāgnināśanaḥ|| tridoṣajo vikāraḥ
syādasthimajjagato'nilaḥ| kupitaṃ pittamevaṃ tu kaphaścaivaṃ
316
svabhāvataḥ|| śītadāhakarastīvrastrikālaṃ cānuvartate|
317
sannipātasamudbhūto viṣamo viṣamajvaraḥ|| ūrdhvaṃ kāyasya gṛhṇāti yaḥ pūrvaṃ
so'nilātmakaḥ| pūrvaṃ gṛhṇātyadhaḥkāyaṃ
318
śleṣmavṛddhaścaturthakaḥ||” iti| atrāhuḥ– anubandharūpamatra pittaṃ, na
tvārambhakaṃ; kathameṣā pratītiriti cet, sthānaviśeṣānabhidhānāt; ata eva
hārītenāpi sthānaṃ nodāhṛtameva jaṅghādivaditi carakaṭīkākṛto vyācakṣate|
kintveṣā vyākhyā tadā saṅgacchate yadi pittaliṅgaṃ
319
nodbhūtaṃ dṛśyate, dṛśyate ca;
320
tathāhi kathyate– bheḍe'pi paittikaḥ paṭhyate– “āmāśayasthaḥ pavano
hyasthimajjagato'pi vā| kupitaḥ kopayatyāśu śleṣmāṇaṃ pittameva ca||” iti|
kiñca nāgabhartṛtantre sthānamapyuktameva– “ūrdhvakāyaṃ tu yaḥ pūrvaṃ gṛhṇāti
so'nilātmakaḥ| madhyakāyaṃ tu gṛhṇāti pūrvaṃ yastu sa pittajaḥ|| pūrvaṃ
gṛhṇātyadhaḥkāyaṃ śleṣmavṛddhaścaturthakaḥ||” iti| tasmāt prāyeṇa
kaphavātābhyāṃ bhavatīti paittikaścaturthakaścarakādibhirnodāhṛtaḥ,
321
natvasambhavāditi mantavyam| eṣāṃ cotpattikramo vṛddhasuśrutādavagantavyaḥ| sa
yadāha– “ahorātrādahorātrāt sthānāt sthānaṃ prapadyate| tataścāmāśayaṃ prāpya
karoti viṣamajvaram|| kaphasthānavibhāgena yathāsaṅkhyaṃ karoti hi|
satatānyedyuṣkatryākhyacaturthān sapralepakān||” (su. u. taṃ. a. 39) iti|
322
asyāyamarthaḥ– āmāśayahṛdayakaṇṭhaśiraḥsandhayaḥ pañca kaphasthānāni, eṣu
sthitairdoṣairyathāsaṅkhyaṃ satatādayaḥ kriyante| tatrāmāśayasthitena doṣeṇa
satatakaḥ kriyate dvikālaṃ
323
na ca sarvadā; na
324
cāmāśayaprāptyā sarvadā prasaṅgaḥ,
325
ahorātreṣu
326
kāleṣu svaprakopakālāpekṣayā jvarotpatteḥ| hṛdayasthitena
doṣeṇāmāśayamāgatyānyedyuṣkaḥ kriyate ekakālaṃ,
327
naca sarvadā, satatārambhakadoṣāpekṣayā'sya vyavahitatvāt| kaṇṭhasthitena
doṣeṇaikasmin dine hṛdayamāgamyate, aparasminnāmāśayamāgatya jvara ārabhyate
tṛtīyakaḥ| evaṃ śiraḥsthitena doṣeṇa kaṇṭhahṛdayāmāśayān
328
trīn tribhirdinaiḥ krameṇa prāpya caturthakaḥ kriyate| punaḥ svasthānagamanaṃ
tu doṣāṇāṃ hṛtavegatvena lāghavādvegadina eva bhavati| sandhisthitena doṣeṇa
pralepakaḥ kriyate, sandhayaścāmāśaye'pi santīti
329
sa
330
sarvadā bhavati| ayaṃ cāviṣamo'pi viṣamasahacaritaḥ paṭhitaḥ
kaphasthānotpādānurodhāt| uktaṃ hi suśrute– “
331
pralepakastvaviṣamaḥ prāyaḥ kleśāya śoṣiṇām||” (su. u. taṃ. a. 39) iti||37-38||
ulbaṇadoṣabhedena tṛtīyakacaturthakayorlakṣaṇāntaramāha–
332
tṛtīyaka ityādi| tṛtīyako jvarastrividho bhavati| kaphapittāttrikagrāhī
vedanayā trikavyāpī| trikasya
333
vātasthānatvāttadgatau kaphapittau anyasthānagatatvena durbalau tṛtīyadine
vegaṃ kurutaḥ, yadi tu svasthānasthitau syātāṃ tadā santatameva kuryātāmiti
jejjaṭaḥ| evaṃ śirasi kaphasthāne pṛṣṭhe ca pittasthāne boddhavyam| na ca
vācyaṃ yadi trikaṃ vātasthānaṃ tatkathaṃ tatra pitta kaphāviti? ucyate–
prakṛtisthānāṃ doṣāṇāṃ
334
sthānaniyamo na tu kupitānāṃ, teṣāṃ sarvagatatvāt| yadāha suśrutaḥ– “kupitānāṃ
hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatām| yatra saṅgaḥ
khavaiguṇyādvyādhistatropajāyate||” iti| evamanyasthānagatatvena
doṣadaurbalyādicaturthake'pi vācyam|
335
vātakaphātmako jvaro vedanayā pṛṣṭhagrāhī, vātapittātmako vedanayā śirogrāhī,
evaṃ traividhyam| cāturthiko dviprakārāṃ śaktiṃ darśayati– jaṅghābhyāṃ
ślaiṣmikaḥ, anilasambhavaḥ śirasaḥ, vedanayetyarthaḥ| cāturthikaḥ pittena
336
na kriyate ityeke, vyādhisvabhāvāt pittajagalagaṇḍavat| hārītastu
cāturthiko'pi paittiko'stīti vadati– “cāturthiko nāma gado dāruṇo
viṣamajvaraḥ| śoṣaṇaḥ sarvadhātūnāṃ balavarṇāgnināśanaḥ|| tridoṣajo vikāraḥ
syādasthimajjāgato'nilaḥ|
337
karoti pittamevaṃ tu kaphaścaivaṃ svabhāvataḥ||” ityādi| atrāhuḥ–
338
anubandharūpamatra pittaṃ na tvārambhakaṃ, kathameṣā pratītiriti cet,
sthānaviśeṣānabhidhānāt; ata eva hārītenāpi sthānaṃ nodāhṛtaṃ jaṅghādivaditi
carakaṭīkākṛto vyācakṣate| kiṃ tveṣā vyākhyā tadā saṅgacchate yadi pittaliṅgaṃ
nodbhūtaṃ
339
dṛśyeta, dṛśyate ca| tathā ca bheḍe'pi paṭhitam– “āmāśayasthaḥ pavano
hyasthimajjagato'pi vā| kupitaḥ kopayatyāśu śleṣmāṇaṃ pittameva vā||” iti|
kiñca vāgbhaṭatantre sthānamapyuktameva “ūrdhvakāyaṃ tu yaḥ pūrvaṃ gṛhṇīte
so'nilātmakaḥ| madhyakāyaṃ tu gṛhṇāti pūrvaṃ yastu sa pittajaḥ|| pūrvaṃ
gṛhṇātyadhaḥkāyaṃ śleṣmā vṛddhaścaturthakāḥ|” iti| tasmāt prāyeṇa
kaphavātābhyāṃ bhavatīti paittikaścāturthakaścarakādibhinodāhṛta eva,
340
natvasambhavāditi mantavyam||37-38||
viṣamajvara evānyaścaturthakaviparyayaḥ |
341,
342
tryahād dvayahaṃ jvarayati hyādāvante ca muñcati
||39|| (ca. ci. a. 3) |
caturthakaviparyayamāha– viṣametyādi| atra tantrāntaram– “asthimajjobhayagate
caturthakaviparyayaḥ|
343
tryahād dvyahaṃ jvarayati hyādāvante ca muñcati||” iti| ādāvekadinaṃ
344
muktvā, madhye dinadvayaṃ bhūtvā, ante ekadinaṃ na bhavatīti vyācakṣate
jejjaṭādayaḥ| “asthimajjobhayagate caturthakaviparyayaḥ| tryahāddvyahaṃ
jvarayatyādāvante ca muñcati||” iti parāśaravacanasyāpi sa evārthaḥ;
tryahāditi tryahasyādidinaṃ vimuñcati, dinadvayaṃ jvarayati, tryahasyānte
345
caturthadinaṃ muñcatīti
346
tātparyārthaṃ vyācakṣate| haricandrastvāha-dve ahanī nirantaraṃ jvarayitvā
uparamyaikamahaḥ punarjvarayatītyeṣaścaturthakaviparyaya iti|
347
ādidinābhāvaścottarottarapātidivaseṣvavadhāryaḥ|
caturthakaviparyayasyopalakṣaṇatvena tṛtīyakādiviparyayo'pyūhyaḥ ityāhuḥ|
tadyathā– madhye ekadinaṃ jvarayati, ādyantayormuñcatīti tṛtīyakaviparyayaḥ;
348
ekakālaṃ vimucya sarvamahorātraṃ vyāpnotītyanyedyuṣkaviparyayaḥ; (
349
kāladvaye muñcati, sarvamahorātraṃ jvarayatīti satatakaviparyayaḥ)| atra
doṣavikṛtireva nānāvidhā heturiti| “kaphasthāneṣu vā tiṣṭan doṣo dvitricaturṣu
ca| viparyayākhyān kurute viṣamān kṛcchrasādhanān||” (su. u. taṃ. a. 39) iti
vṛddhasuśrutavākyaṃ vyācakṣāṇo jejjaṭaḥ– anyedyuṣkatṛtīyacaturthakamātrasya
viparyayamudāharati, tadyathā– āmāśayahṛdayasthadoṣeṇa yathodāhṛta
evānyedyuṣkaviparyayaḥ; āmāśayahṛdayakaṇṭhasthitena tṛtīyakaviparyayaḥ;
tatraikasmin dine hṛdayastho doṣa āmāśayamāgatya tatsthena saha jvarayati,
taddine
350
kaṇṭhasthitaśca hṛdayamāyāti, aparadine so'pyāmāśayamāgatya jvarayati, evaṃ
351
dinadvayaṃ bhūtvā paścādekadinaṃ na bhavatīti tṛtīyakaviparyayaḥ;
āmāśayahṛdayakaṇṭhaśiraḥsthena doṣeṇa caturthakaviparyaya kriyate tatra yasmin
dine hṛdayastho doṣa āmāśayamāgatya jvarayati
352
tasmin dine kaṇṭhastho hṛdayaṃ śirasthaḥ kaṇṭhamāyāti, aparadine
353
hṛdayastha āmāśayamāgatya jvarayati kaṇṭhasthitaśca hṛdayamāyāti, aparadine
hṛdistha
354
evāmāśayamāgatya jvarayati, evaṃ dinatraye bhūtvā paścādekadinaṃ na bhavatīti
caturthakaviparyaya iti| ete ca sarva eva
355
jvarā na viruddhāḥ, sarveṣāmeva munipraṇītatvāt| yathoktaṃ smṛtiśāstre–
“smṛtidvaidhaṃ tu yatra syāttatra dharmāvubhau matau||” (manu. smṛ. a. 2/14)
iti| dṛśyante ca nānāvidhā eva viṣamajvarāḥ; eṣa
356
eva nyāyaścarakasuśrutayoḥ
357
kuṣṭhavaiṣamye vāpyacandreṇa darśitaḥ; na vā cikitsābhedo'pyeṣāmuktaḥ; yaiva
tṛtīyakādau cikitsā saiva tadviparyaye'pīti||39||
cāturthikaviparyayamāha–
358
viṣametyādi| cāturthakaviparyayo'nyo viṣamajvaraḥ|
359
tryahāddvyahamiti tryahāddvyahaṃ dvidinaṃ jvarayati ekaṃ dinaṃ vimuñcati, evaṃ
360
tṛtīyakaviparyayo vācyaḥ| atra doṣavikṛtireva heturiti| pūrvokteṣu
kaphasthānavibhāgeṣu
361
dvitricaturṣu tiṣṭhan doṣo viparyayaṃ kurute| uktaṃ ca– “kaphasthāneṣu vā
tiṣṭhandoṣo dvitricaturṣu vā| viparyayākhyānkurute viṣamānkṛcchrasādhanān”
iti| nānāvidhā eva viṣamajvarā dṛśyante| eṣa nyāyaścarakasuśrutayoḥ
kuṣṭhavaidharmye vāpyacandreṇa darśitaḥ| suśrute
viṣamajvarāṇāmupaśāntavegānāmapi
362
dehe'vasthānaṃ darśitam| tadyathā– “sa cāpi viṣamo dehaṃ na kadācidvimuñcati|
363
yasmādgauravavairasyakārśyebhyo na vimucyate|| vege tu samatikrānte
gato'yamiti lakṣyate| gauravaṃ śiraso glānirnātiśraddhā ca bhojane||
mādhuryamatha vairasyaṃ tiktatvamathavā punaḥ| vaktrasya jāyate
yasmātpravege'pi gate sati| tasmāttu niyato
364
juṣṭaḥ śarīre viṣamajvaraḥ” iti||39||
nityaṃ mandajvaro rūkṣaḥ śūnakastena sīdati | stabdhāṅgaḥ śleṣmabhūyiṣṭho
365
bhavedvātabalāsakī ||40|| (a. saṃ. ni. a. 2)
|
uktasaṅgatyā pralepakādanūpadravatvena
366
tatsadharmiṇi vātabalāsake vācye pratilomatantrayuktyā vātabalāsakamevāha–
nityamityādi| vātabalāsakākhyo jvaro'syāstīti vātabalāsakī naraḥ, tena
jvareṇa, śūnakaḥ śothī, sīdati avasanno bhavati; śothinaḥ sa upadrava
ityarthaḥ| ‘śūnaḥ kṛcchreṇa sidhyati’ iti pāṭhāntare ‘tena’ iti śeṣaḥ|
vātabalāsakameke kumbhāhvayapāṇḍurogaviṣayamāhuriti
367
gadādharaḥ| vātabalāsakārabdhatvādvātabalāsakaḥ; balāsakaḥ śleṣmā,
pittamapyatra boddhavyam|
368
yaduktaṃ tantrāntare– “vāyuḥ prakupito doṣāvudīryobhau vidhāvati| sa śirasthaḥ
śiraḥśūlam||” ityādi| yaccoktaṃ suśrutena– “pralepakaṃ vātabalāsakaṃ vā
kaphādhikatvāt pravadanti tajjñāḥ||” (su. u. taṃ. a. 39) iti, tattu śleṣmaṇo
nityānuṣaktatveneti jejjaṭaḥ| rūkṣatvaṃ cāsya vātapittābhibhūtatvāt
kaphasnehasya vyādhiprabhāvādveti||40||
vātabalāsakajvaramāha– vātabalāsako jvaro'syāstīti vātabalāsakī naraḥ, tena
jvareṇa, śūnakaḥ śothī, sīdati avasanno bhavati,
369
śothinaḥ sa upadrava ityarthaḥ|
370
kīdṛśaḥ? nityaṃ mandajvaro nityaṃ satataṃ, mandajvaro mandavegaḥ,
vātabalāsakārabdhatvādvātabalāsakaḥ| balāsaḥ śleṣmā|
371
pittamapyatra boddhavyam| yaduktaṃ tantrāntare– “vāyuḥ prakupito
doṣāvudīryobhau vidhāvati| sa śirasthaḥ śiraḥśūlam” ityādi| yaduktaṃ
suśrutena– “pralepakaṃ vātabalāsakaṃ vā kaphādhikatvātpravadanti tajjñāḥ” iti|
372
tattu śleṣmaṇo nityānuṣaktatveneti jejjaṭaḥ| rūkṣatvaṃ cāsya
vātapittābhibhūtatvātkaphasya vyādhiprabhāvādvā| stabdhāṅgaśleṣmabhūyiṣṭha iti
stabdhāṅgaśca śleṣmabhūyiṣṭhaśca; taduktaṃ suśrute– “pralepakaṃ vātabalāsakaṃ
vā kaphādhikatvena vadanti tajjñāḥ” iti| anyatra tu vātādhikatvena darśitaḥ,
tatkathamatra
373
śleṣmabhūyiṣṭhatvamuktam| atrocyate– vāteritasarvasandhirūpakaphārabdhatvāt,
vātabalāsakastu yathārthanāmā
374
vāterito balāsaka ārambhako yasyeti| śūnaḥ kṛcchreṇa sidhyatīti pāṭhāntaram|
375
tena vātabalāsakameke kumbhāhvayapāṇḍurogaviṣayamāhuriti gayādāsaḥ||40||
pralimpanniva gātrāṇi gharmeṇa gauraveṇa ca | mandajvaravilepī ca saśītaḥ
syātpralepakaḥ ||41|| (a. saṃ. ni. a. 2) |
pralepakamāha– pralimpannityādi| mandajvaraścāsau vilepī ceti
376
mandajvaravilepī, vilepitvaṃ cāsya yasmādgharmagauravābhyāṃ limpati
sambadhnātītyarthaḥ| ayaṃ ca kaphapittajaḥ| yaduktaṃ suśrutena “pralepakaṃ
vātabalāsakaṃ vā” (su. u. taṃ. a. 39) ityādi| tathā yakṣmaṇi “jvaro
dāho'tisāraśca pittādraktasya cāgamaḥ||” (su. u. taṃ. a. 41) ityuktaṃ,
yakṣmaṇi cāyaṃ bhavatīti| anye tu tridoṣajayakṣmajanitatvena tridoṣaja evāyam,
udbhūtatvena tu kaphapittavyapadeśaḥ||41||
mandajvaraścāsau vilepī ca
377
mandajvaravilepī, vilepitvaṃ cāsya gharmeṇeti ātapeneva gauraveṇa
378
gurutveneva limpati sambadhnāti sa pralepakākhyo jvaraḥ|
379
saśītaḥ śītayuktaḥ| ayaṃ ca kaphapittajaḥ| yaduktaṃ suśrutena yakṣmaṇi– “jvaro
dāho'tisāraśca pittādraktasya cāgamaḥ|”
380
iti| yakṣmaṇi cāyaṃ
381
bhavati| anye tu tridoṣajanitatvena tridoṣaja evāyam,
382
udbhūtatvena tu kaphapittavyapadeśaḥ| gātrāṇi
383
pralimpatīveti pralepako'nvarthasañjñaḥ||41||
vidagdhe'nnarase dehe śleṣmapitte vyavasthite | tenārdhaṃ śītalaṃ
384
dehamardhamuṣṇaṃ prajāyate ||42|| kāye
duṣṭaṃ yadā pittaṃ śleṣmā cānte vyavasthitaḥ | tenoṣṇatvaṃ śarīrasya śītatvaṃ
hastapādayoḥ ||43|| kāye śleṣmā yadā duṣṭaḥ
385
pittaṃ cānte vyavasthitam | śītatvaṃ tena gātrāṇāmuṣṇatvaṃ hastapādayoḥ
||44|| (a. saṃ. ni. a. 2) | tvaksthau
śleṣmānilau śītamādau janayato jvare | tayoḥ praśāntayoḥ pittamante dāhaṃ
karoti ca ||45|| karotyādau tathā pittaṃ
tvaksthaṃ dāhamatīva ca | tasmin praśānte tvitarau kurutaḥ śītamantataḥ
||46|| dvāvetau dāhaśītādijvarau saṃsargajau
smṛtau | dāhapūrvastayoḥ kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyatamaśca saḥ
||47|| (su. u. taṃ. a. 39) |
viṣamajvaraviśeṣānāha– vidagdha ityādi| vidagdhe'nnarase duṣṭe āhārarase tathā
duṣṭe pitte duṣṭe śleṣmaṇi
386
dehe vyavasthite
387
bhavataḥ, ‘tena hetunā
388
dehamardhaṃ śītalaṃ kaphenārdhaṃ coṣṇaṃ pittena prajāyate| ardhatvaṃ
cārdhanārīśvarākāreṇa narasiṃhākāreṇa vā, yathādoṣaṃ
vyavasthānaniyamahetorabhāvāditi| kāya ityādi| kāye antaragnau, koṣṭha iti
yāvat| ante
389
hastapādayoḥ| uktārthasya viparyayeṇa jvarāntaramāha– kāye śleṣmetyādi|
tvaksthāvityādi|– tvakśabdena tvakstho rasa ucyate,
390
tatsthasya tadupacāreṇeti gadādharaḥ; jejjaṭastu tvacamevāha|
etadabhiprāyeṇaiva carakeṇa jvare'bhyaṅgārthaṃ
391
tailādīnyabhidhāyoktam– “tairāśu prathamaṃ yāti bahirmārgagato jvaraḥ||” (ca.
ci. a. 3) iti| tayoḥ śleṣmānilayoḥ| praśāntayoriti
392
praśāntavegayorityarthaḥ; nahi viṣameṣu doṣasya praśāntirbhavati,
punarvegāgamāt| yadāha suśrutaḥ– “sa cāpi viṣamo dehaṃ na kadācidvimuñcati|
glānigauravakārśyebhyaḥ sa yasmānna
393
pramucyate|| vege tu samatikrānte gato'yamiti lakṣyate| dhātvantarastho
līnatvāt saukṣmyānnaivopalabhyate [ |” (su. u. taṃ. a. 39) iti| itarau
vātakaphau| dāhaśītādīti eko dāhādiḥ, aparaḥ śītādiḥ| nanu, etayoḥ samprāptau
tridoṣajatvamuktaṃ; tat kathaṃ saṃsargajāvityuktaṃ, saṃsargo hi dvayorbhavati
trayāṇāṃ sannipāta iti sthitiḥ| ucyate– saṃsargaḥ sambandhaḥ, sa ca
dvayorbahūnāṃ ca bhavati, atra
394
trayāṇāmuktaḥ, na caivaṃ sarvatra; athavā
395
saṃsargaḥ
396
saumyāgneyadoṣakoṭidvayamelāpaḥ| tatra śītādau jvare pittamanubandhaḥ, dāhādau
vātakaphāvanubandhau; anubandhyaśca prādhānyena cikitsyo'nubandhāvirodheneti
prayojanametasya| tayordāhaśītādijvarayormadhye dāhapūrvo dāhādiḥ kaṣṭa iti
duḥkhapradaḥ| dāhādeḥ kaṣṭasādhyatvābhidhānena śītāderarthato'kaṣṭatvamiti|
uktaviṣamajvarāṇāmupalakṣaṇatvādanye'pi viṣamajvarā rātrijvarādayo boddhavyā
iti jejjaṭaḥ| uktaṃ ca tantrāntare– “samau vātakaphau yasya
397
kṣīṇapittasya dehinaḥ| prāyo rātrau jvarastasya divā hīnakaphasya tu||” iti|
sarveṣu ca viṣamajvareṣvavaśyambhāvī vāyuḥ| yadāha
398
vṛddhasuśrutaḥ– “narte'nilādvai viṣamajvaraḥ samupajāyate| kaphapitte hi
niśceṣṭe ceṣṭayatyanilaḥ sadā||” (su. u. taṃ. a. 39) iti| tathā videhe'pi–
“pavano gativaiṣamyādviṣamajvarakāraṇam|” iti| eṣāṃ ca
jvarāṇāmṛtvādihetvantaralābhādanyathābhāvo'pi dṛśyate| tadyathā– santataḥ
svarūpaṃ tyaktvā satatādīnāmanyatamatvaṃ
399
pratipadyate, tathā
400
caturthakastṛtīyakādirūpatvam| yadāha carakaḥ– “ṛtvahorātradoṣāṇāṃ manasaśca
balābalāt| kālamarthavaśāccaiva jvarastaṃ taṃ prapadyate||” (ca. ci. a. 3)
iti| asyārthaḥ– balābalāditi ṛtvādimano'ntena sambadhyate, balaṃ cābalaṃ ca
balābalam|
401
arthaśabdo'tra prāktanakarmavācī| taṃ taṃ kālaṃ satatakādyuktaṃ, jvaraḥ
pratipadyate iti yojanā| udāharaṇaṃ ca ṛtvahorātrabalābalādyathā– yadā
nidāghotpanno vātapradhānaścaturthako varṣāsamayamāpnoti tadā
402
tenartunā''pyāyitabalastṛtīyakāntānāṃ
403
satatakādīnāmanyatamatvaṃ prāpnotyutkarṣāt| evaṃ
404
varṣāsamutpannaḥ santataḥ śaradaṃ prāpyāpakṛṣṭabalaḥ
satatādīnāmanyatamatvametyapakarṣāt| evaṃ pittakaphayorapi utkarṣāpakarṣau
ṛtukṛtau vyākhyeyau| ahorātraśabdena katipayānyahorātrāṇi gṛhyante, nahi
ekasminnahorātre
405
satatādīnāmutkarṣāpakarṣābhyāmanyathābhāva upapadyate; kintu katipayaireva|
yadā varṣāśaradvasantaprārambhe vātādayo jvaraṃ caturthakamārabhante tadā
madhyāni katipayadinānyavāpya sa eva
406
tṛtīyakapūrvakatvena vipariṇamate utkarṣāt; apakarṣāttu
407
yadā'ntyāni dinānyāpnoti tadā santato (vātārabdhaḥ
408
prāvṛṣaḥ,) pittārabdhaḥ
409
śārado, vasantasya ca śleṣmārabdhaḥ, pratanukatvāddoṣasya
satatādīnāmanyatamatvena vipariṇamata iti| doṣabalābalādyathā– yadā
satatādīnāmanyatamakārī doṣaḥ śleṣmā madhurasnigdhādīn divāsvapnādīṃśca
hetūnāpnoti tadā
410
santatakādīn karoti| evaṃ
411
vātapittayorapyūhyam| manobalābalādyathā– yadā santatajvarī sattvaguṇodrekāt
praharṣāvaṣṭambhabahulo bhavati tadā satatādīnāmanyatamatvaṃ prāpnoti; yadā
caturthakajvarī tamoguṇabhūyiṣṭhatvādviṣādādibhirabhibhūyate tadā
tṛtīyakādīnāmanyatamo bhavati, “viṣādo rogavardhanānām” (ca. sū. a. 25)
ityāgamāt| anye tu manaḥśabdena buddhiṃ vyākhyānayanti, kāraṇe kāryopacārāt|
tasyāśca balābalaṃ yathā– yadā caturthakajvarī
412
prajñāparādhāddevādīnabhibhūyāhitānyācarati tadā
tṛtīyakapūrveṣāmanyatamatvamāpnoti; yadā tu śuddhasattvotkarṣādvivekinyā
buddhyā yuktaḥ syāttadā śubhāni devatārādhaneṣṭibalyupahārādīnyācarati tadā
santatajvarī satatādīnāmanyatamatvaṃ prāpnoti| arthavaśādyathā–
santatajvariṇo'pi yadi caturthakavedanīyaṃ karma syāttadā santato'pi
caturthakatvena vipariṇamate; atha
413
caturthakajvarāviṣṭasya yadi tatkālaparipāki karma balīyo bhavati tadā
santatatvena pariṇamate| etacca karmavaśatvamṛtvahorātradoṣabalābaleṣvapi
boddhavyaṃ, tadanantaraṃ tannirdeśāditi||42-47||
viṣamajvaraviśeṣānāha– dehe vidagdhe annarase duṣṭe āhāre rase tathā
śleṣmapitte duṣṭaṃ vyavasthite sati tena hetunā
414
dehe'rdhe śītatvaṃ kaphena, ardhe
415
coṣṇatvaṃ pittena prajāyate; ardhatvaṃ cārdhanārīśvarākāreṇa narasiṃhākāreṇa
vā, yathādoṣavyavasthānaniyamahetorabhāvāditi| kāya ityādi kāye'ntaragnau
koṣṭhe
416
iti yāvat| yadā pittaṃ duṣṭaṃ bhavati śleṣmā cānte duṣṭo
417
vyavasthito bhavati tena hetunā śarīrasya uṣṇatvaṃ hastapādayoḥ śītatvam|
418
viparyayeṇa jvarāntaramāha– kāye ityādi| viparītatve tu pūrvavadvyākhyeyam|
ataḥ paraṃ santatādīnāṃ śītadāhapūrvakatvena bhedamāha–
419
tvaksthāvityādi| yadā śleṣmānilau tvaci kupitau bhavatastadā jvarasyādau tvaci
śītaṃ janayataḥ| dvāvetau dāhaśītādijvarau saṃsargajau smṛtau kathitau
‘munīndraiḥ’ iti śeṣaḥ| etau kau? jvare ādau pūrva kaphavātau tvaksthau santau
śītamutpādayataḥ, tayoḥ śleṣmānilayoḥ praśāntayoḥ satorante pittaṃ dāhaṃ
karoti; tathā tenaiva prakāreṇa ādau pittaṃ tvaksthaṃ sadatīva dāhaṃ karoti,
tasmiṃstu pitte praśānte sati itarau vātakaphau śītaṃ kurutaḥ| tvakśabdena
tvakstho rasa ucyate, tātsthyāttadupacāreṇeti gadādharaḥ; jejjaṭastvacamevāha|
tayoḥ śleṣmānilayoḥ praśāntavegayoḥ svakālāpagamāt pratyanīkaprāptyā vā
viṣameṣu doṣasya praśāntirbhavati paraṃ vegopagamāt| yaduktaṃ suśrutena– “sa
cāpi viṣamo dehaṃ na kadācidvimuñcati|”
420
iti| pūrvamevoktaṃ yadā tau praśāntavegau bhavatastadā pittamantardāhaṃ
karoti,
421
cakārānmūrchādīn| yadā tu pittaṃ tvaksthaṃ bhavati tadā tvaci atīva dāhaṃ
karoti, tvagdāhakārake pitte
422
praśānte gatavege sati tāvapi itarau śleṣmānilau antataḥ śītaṃ kurutaḥ|
423
ādiśabdādvamathutandrādīn| dvāvetau dāhaśītādī saṃsargajau kathitau, eko
dāhādiḥ, aparaḥ śītādiḥ| tayordāhaśītapūrvakayorjvarayormadhye dāhapūrvakaḥ
kaṣṭo'tyantaduḥkhapradaḥ, kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyatama iti
viśeṣaṇadvayopādānādatyarthaṃ duḥsādhyatvaṃ darśitaṃ,
424
śītapūrvasya sukhasādhyatvaṃ; kutaḥ? rogaśakteracintyatvāt|
nanvetayostridoṣajatvamuktaṃ tatkathaṃ saṃsargajāvityuktam| ucyate– saṃsargaḥ
sambandhaḥ sa ca dvayorbahūnāṃ ca bhavati, ato'tra trayāṇāmuktaḥ, na caivaṃ
sarvatra| athavā saṃsargaḥ saumyāgneyadoṣadvayamelakaḥ| tatra śītādau jvare
pittānubandhaḥ, dāhādau jvare
425
vātakaphānubandhaḥ| anu uparyadhaśca prādhānyena cikitsyata
ityanubandhātsaṃsargajāvityuktamiti na virodhaḥ|
uktaviṣamajvarāṇāmupalakṣaṇatvādanye'pi viṣamajvarā rātrijvarādayo boddhavyā
iti jejjaṭādayaḥ| uktaṃ ca tantrāntare– “samau vātakaphau yasya hīnapittasya
dehinaḥ| rātrau prāyo jvarastasya divā hīnakaphasya tu” iti| sarveṣu
viṣamajvareṣvaśyambhāvī vāyuḥ| yadāha vṛddhasuśrutaḥ– “narte'nilādvai viṣamo
jvaraḥ samupajāyate| kaphapitte tu niśceṣṭe ceṣṭayatyanilo balī||”
426
iti| tathā videhe'pi– “pavano gativaiṣamyādviṣamajvarakāraṇam||”
427
iti||42-47||
gurutā hṛdayotkleśaḥ sadanaṃ chardyarocakau | rasasthe tu jvare liṅgaṃ dainyaṃ
cāsyopajāyate ||48|| raktaniṣṭhīvanaṃ dāho
mohaśchardanavibhramau | pralāpaḥ
428
piḍakā tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇām
||49|| piṇḍikodveṣṭanaṃ tṛṣṇā
sṛṣṭamūtrapurīṣatā | ūṣmā'ntardāhavikṣepau glāniḥ syānmāṃsage jvare
||50|| bhṛśaṃ svedastṛṣā mūrchā
pralāpaśchardireva ca | daurgandhyārocakau glānirmedaḥsthe cāsahiṣṇutā
||51|| bhedo'sthnāṃ kūjanaṃ śvāso
virekaśchardireva ca | vikṣepaṇaṃ ca gātrāṇāmetadasthigate jvare
||52|| tamaḥpraveśanaṃ hikkā kāsaḥ śaityaṃ
vamistathā | antarndāho mahāśvāso marmacchedaśca majjage
||53|| maraṇaṃ prāpnuyāttatra
śukrasthānagate jvare | śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śukrasya tu viśeṣataḥ
||54|| (su. u. taṃ. a. 39) |
(rasaraktāśritaḥ sādhyo māṃsamedogataśca yaḥ | asthimajjagataḥ kṛcchro
śukrasthastu na sidhyati) ||1|| (ca. ci. a.
3) |
uktavātādijvarāṇāṃ dhātuviśeṣadūṣyatayā'dhikalakṣaṇāni bhavanti; yaduktam–
‘vātapittakaphotthānāṃ jvarāṇāṃ lakṣaṇaṃ yathā| tathā teṣāṃ
bhiṣagbrūyādrasādiṣvapi buddhimān||’ (su. u. taṃ. a. 39) iti; etadabhidhānaṃ
ca rasādidhātvavirodhena vātādicikitsākaraṇārtham; atastānāha– gurutetyādi|
hṛdayotkleśaḥ hṛdayasthitasya doṣasyopasthitavamanatvamiva, rasasya
hṛdayasthatvāt| rasastha ityanena viśeṣeṇātra raso dūṣyaḥ, sarveṣāmeva
jvarāṇāṃ
429
rasānugatvāt| dainyaṃ klāntacittatvam| piṇḍiketyādi| piṇḍikā jānvadho
jaṅghāmāṃsapiṇḍaḥ, tasyā udveṣṭanaṃ daṇḍādinā pīḍaneneva vedanā
piṇḍikodveṣṭanam; evamanyatrāpi| sṛṣṭamūtrapurīṣatā
430
pravartamānamūtrapurīṣatā| ūṣmā bahiḥ, etacca viśeṣaparaṃ, prāyaḥ sarvajvareṣu
tathābhāvāt| ‘ūṣmā'ntarmohavikṣepau’ iti pāṭhāntare ūṣmā'ntaḥ antardāha
ityarthaḥ, vikṣepo hastādicālanam| bhṛśaṃ sveda iti gharmasya medomalatvāt;
tadvikṛtyaiva daurgandhyaṃ gātre| asahiṣṇutā vedanāyā
431
asahatvaṃ, krodhanatvamiti kārtikaḥ| bhedo'sthnāmiti bheda iva bhedaḥ
bhaṅgavatpīḍetyarthaḥ,
432
(parapadārtheṣu prayujyamānāḥ śabdā vṛtti(vati)mantareṇāpi vṛttya(vatya)rthaṃ
gamayanti) yathā– agnirmāṇavakaḥ| evamanyatrāpi bhedādau draṣṭavyam| kūjanaṃ
433
kunthanaṃ; ‘kuñcanam’ iti pāṭhāntare'sthnāmeva saṅkoca ityarthaḥ|
tamaḥpraveśanam andhakārapraviṣṭasyevāsaṃvittiḥ| mahāśvāsaḥ śvāsādhikāre
vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ| marmaśabdena hṛdayamucyate, prādhānyāditi kārtikaḥ; tasya
cheda iva marmacchedaḥ| maraṇamityādi
434
śukragatasya| tatraiteṣu rasādidhātugatajvareṣu madhye śukrasthānagate maraṇaṃ
prāpnuyāditi yojyam| śukraṃ ca tatsthānaṃ ceti śukrasthānaṃ;
435
(natu śukrasya sthānaṃ śukrasthānaṃ) śukrasya sarvadehagatvena
niyatasthānāsambhavāditi kārtikaḥ|
436
(yaduktam– “yathā payasi sarpistu
437
guḍaścekṣurase yathā| śarīreṣu tathā nṝṇāṃ śukraṃ vidyādbhiṣagvaraḥ||” (su.
śā. a. 4) iti|) viśeṣata iti padena śukrasya bāhulyena visargaḥ, anyasyāpi
raktāderiti vadanti||48-54||
atha
438
rasādidhātugatajvarānāha– gurutetyādi| gurutā gātrāṇāṃ, hṛdayotkleśaḥ
hṛdayasthasya doṣasyopasthitavamanatvamiva, rasasya hṛdayasthitatvāt|
sadanamaṅgaglāniḥ, dainyaṃ klāntacittatā, rasasthe rasadhātugate jvare|
yadyapi rasaikadhātuprāptyā santata evāyaṃ
tathā'pyanukramadhātugatakathanārthamatra nirdeśaḥ| raktagaṃ jvaramāha– moho
vigatacittatā|
439
piḍikātṛṣṇeti| māṃsagatamāha–
440
piṇḍiketyādi| piṇḍikā jānvadhobhāge māṃsapiṇḍaḥ, tasyā udveṣṭanaṃ
daṇḍādinipīḍaneneva vedanāviśeṣaḥ| sṛṣṭamūtrapurīṣatā
pravartamānamūtrapurīṣatvam| ūṣmāntardāhavikṣepau tatra ūṣmā bahiḥ,
antardāhaḥ; etacca viśeṣaparaṃ, prāyaḥ sarvajvareṣu tathābhāvāt; anye
“ūṣmāntarmohavikṣepau” iti paṭhanti| tatra– ūṣmā antardāhaḥ, vikṣepo
hastādicālanam|
441
medogate bhṛśaṃ sveda iti medomalatvāt, tadvikṛtyaiva daurgandhyaṃ gātre,
asahiṣṇutā vedanāsahatvaṃ, krodhanatvamiti kārtikaḥ|
442
asthigate bhedo'sthnāmiti bheda iva bhedaḥ, bhaṅgavatpīḍetyarthaḥ
parapadārtheṣu prayujyamānāḥ śabdā ivāntareṇāpi iva ityarthaṃ gamayanti, yathā
agnirmāṇavakaḥ; evamanyatrāpi| kūjanaṃ kunthanaṃ, kuñcanamiti kecana paṭhanti;
tacca sānnidhyādasthnāmityanena sambadhyate|
443
majjagate– tamaḥpraveśanam andhakārapraviṣṭasyevārthāsaṃvittiḥ| mahāśvāsa iti
śvāsanidāne vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ| marmaśabdena hṛdayamucyate prādhānyāditi
kārtikaḥ, tasya cheda iva marmacchedaḥ| śukragatalakṣaṇamāha–
444
maraṇamityādi| tatra teṣu rasādidhātugatajvareṣu madhye śukrasthānagate
maraṇaṃ prāpnuyāditi yojyam| nanu śukrage jvare maraṇamityuktaṃ, tacca śukraṃ
sarvadehagaṃ, tataśca rasādidhātvabhibhave'pi śukraprāpteḥ tadṛte'pi
maraṇamiti| naivam– sarvaśarīrasthasyāpi śukrasya kalāntaritatvena krameṇa
tvaci prāpteḥ| krameṇāpi śukraṃ jvareṇa kathaṃ prāpyamiti cet,
dhātvantarādatikramya śukragamanāditi| viśeṣata iti padena śukrasya bāhulyena
visargaḥ, anyasyāpi raktāderiti vadantītyuktam| suśrute– “dagdhendhano yathā
vahnirdhātūn hatvā yathā viṣam| kṛtakṛtyo vrajecchāntiṃ dehaṃ hatvā tathā
jvaraḥ”iti| granthāntare'pi– “rasaraktāśritaḥ sādhyo māṃsamedogatastathā|
445
asthimajjagataḥ kṛcchraḥ śukrasthāne na jīvati” iti||48-54||
varṣāśaradvasanteṣu vātādyaiḥ prākṛtaḥ kramāt | vaikṛto'nyaḥ sa duḥsādhyaḥ
prākṛtaścānilodbhavaḥ ||55|| (vā. ni. a. 2)
|
uktavātādijvarāṇāṃ kālaprakṛtimuddiśya prākṛtatvaṃ vaikṛtatvaṃ cāha–
varṣetyādi| varṣādiṣu vātādyaiḥ kramādyo jvaraḥ sa prākṛtaḥ; varṣāsu vātikaḥ,
śaradi paittikaḥ, vasante ślaiṣmikaḥ| asmādanyo vaikṛtaḥ, yathā– varṣāsu
paittika ityādi| sa iti vaikṛto duḥsādhyaḥ, arthāt
446
prākṛtaḥ sukhasādhya iti| yaduktam– “prākṛtaḥ sukhasādhyastu
vasantaśaradudbhavaḥ|” (ca. ci. a. 3) iti| atra vāgbhaṭena vātajasya
prākṛtatvapraṇayanaṃ yatkṛtaṃ tadanye nānumanyante, duḥsādhyatvena
vaikṛtādabhinnatvāt| jatūkarṇenāpyasau na paṭhitaḥ| yadāha– “vasantaśaradoḥ
447
prāyaḥ prākṛto'nyatra vaikṛtaḥ|” iti| atrocyate– na prākṛtatvaṃ
sukhasādhyatvakhyāpanaparā sañjñā, kintu kumbhakārādivadyaugikatvaṃ; yato
448
yathartuprakupito doṣaḥ prakṛtirucyate,
449
tata udbhūtaḥ prākṛtaḥ; tena prākṛtatve'pi
450
doṣasvabhāvādvātikasya duḥkhasādhyatvaṃ vaikṛtavaditi duḥkhasādhyatvena
vaikṛtasādharmyāttu carakajatūkarṇābhyāṃ noktaḥ, natu
prākṛtatvābhāvādityabhiprāyo vāgbhaṭasyeti| anyarogeṣu prākṛtatvena
451
duḥsādhyatvaṃ, jvarasya tu vyādhiprabhāvāt sukhasādhyatvam| tantrāntaraṃ hi–
“jvare tulyartudoṣatvaṃ pramehe tulyadūṣyatā| raktagulme purāṇatvaṃ
sukhasādhyasya lakṣaṇam||” iti||55||
atha kālabhedena jvarasya sādhyāsādhyalakṣaṇamāha– varṣetyādi| varṣādiṣu ṛtuṣu
vātādyaiḥ kramādyo jvaraḥ sa prākṛtaḥ, varṣāsu vātikaḥ, śaradi paittikaḥ,
vasante ślaiṣmikaḥ| asmādanyo vaikṛtaḥ, kramādyathā– varṣāsu paittikaḥ, śaradi
ślaiṣmiko, vasante vātikaḥ
452
sa iti| vaikṛto duḥsādhyaḥ arthātsukhasādhyaḥ prākṛta iti| yaduktam– “prākṛtaḥ
sukhasādhyastu vasantaśaradudbhavaḥ” iti| anilodbhavaśca prākṛto
duḥsādhyaḥ||55||
varṣāsu māruto duṣṭaḥ pittaśleṣmānvito jvaram | kuryāt pittaṃ ca śaradi tasya
cānubalaḥ kaphaḥ ||56|| tatprakṛtyā
visargācca tatra nānaśanādbhayam | kapho vasante tamapi vātapittaṃ bhavedanu
||57|| (vā. ni. a. 2) |
teṣāmeva prākṛtajvarāṇāṃ cikitsāviśeṣārthamutpattikramamāha– varṣāsvityādi|
duṣṭa iti kupitaḥ, grīṣme sañcitatvāt| pittaśleṣmānvita iti
tatkālocitapittakaphānubandhaḥ| yaduktam– “bhūbāṣpānmeghaniṣyandāt
pākādamlājjalasya ca| varṣāsvagnibale kṣīṇe kupyanti pavanādayaḥ|” (ca. sū. a.
6) iti| kuryāditi chedaḥ|
453
pittamityādi pittaṃ ca
454
śaradi duṣṭaṃ jvaraṃ kuryāditi pūrvoktena sambadhyate; evaṃ kapho vasante
455
ityatrāpi yojyam| pittaduṣṭiśca śaradi varṣāsu
456
sañcitatvāt| anubalo'nubandhaḥ, tasya ca heturvārṣikakledānuvṛttireva|
tatprakṛtyeti tayoḥ pitta śleṣmaṇoḥ prakṛtyā svabhāvena,
tatkṛtayorjvarayoranaśanāllaṅghanānna bhayaṃ bhavati| yaduktam– “kaphapitte
drave dhātū sahete laṅghanaṃ mahat|
457,
458
āmakṣayādūrdhvamato vāyurna sahate kṣaṇam||” iti| visargācca
hetornānaśanādbhayam| varṣāśaraddhemantā visargaḥ, tatropacitabalāḥ prāṇino
bhavanti,
459
somasya balavattvāt; śiśiravasantagrīṣmāstvādānaṃ, tatrāpacitabalāḥ prāṇinaḥ,
460
sūryasya balavattvāt iti vyutpāditaṃ śāstre| ‘tatprakṛtyā visargasya’ iti
pāṭhāntare tatprakṛtyā
461
kaphavātapittaprakṛtyā, visargasya ca prakṛtyeti yojyam| kapha ityādi| taṃ
kaphamanu vātapitte bhavataḥ, anubandharūpe bhavata ityarthaḥ| hetuścātra
vasantasyādānamadhyatvenāgneyarūkṣatvāt vātapittaprakopakatvam| yaduktaṃ
carake– ‘ādānamadhye tasyāpi vātapittaṃ bhavedanu (ca. ci. a. 3) iti| atra
kaphapittaprakṛtyā laṅghanaṃ yuktameva, kintvādānamadhyatvena
462
na nirbhayaṃ tat kāryam| ata eva ‘tatra nānaśanādbhayam’ ityetasmāt pūrvameva
paṭhitam, anyathā sarvaśeṣe paṭhitaṃ syāditi||56-57||
teṣāmeva prākṛtajvarāṇāṃ cikitsāviśeṣārthamutpattikramamāha–
463
varṣāsvityādi| grīṣme sañcitatvāt varṣāsu duṣṭaḥ kupito vāyuḥ pittaśleṣmānvita
iti tatkālocitapittakaphānubandhaḥ jvaraṃ kuryāt| yaduktam– “
464
bhūbāṣpānmeghaniṣyandātpākādamlājjalasya ca| varṣāsvagnibale hīne kupyanti
pavanādayaḥ||” iti|
465
kupitaṃ pittaṃ ca śaradi duṣṭaṃ sat jvaraṃ kuryāditi pūrvoktena sambadhyate|
evaṃ kapho vasanta ityatrāpi yojyam| pittaṃ duṣṭaṃ ca śaradi varṣāsu
sañcitatveneti| etasya ca pittajvaraṃ kartumudyatasya śaradi anubalo anubandhī
kapho bhavati| tasya ca heturvārṣikakledānuvṛttireva| anubalamivānubalaṃ yathā
svatantrasya kasyacidrājño gajarathaturagapuruṣādibalavato vairibhiḥ saha
yudhyamānasya paścādanyabalaṃ
466
tacchakteranubalopabṛṃhaṇārthamāgacchati, evaṃ svatantrasya pittasya jvaraṃ
kurvato balopabṛṃhaṇaṃ śaradi kaphaḥ karoti| tayoḥ pittaśleṣmaṇoḥ, prakṛtyā
svabhāvena, tatkṛtayorjvarayoranaśanāllaṅghanādbhayaṃ na bhavati| yaduktam–
“kaphapitte drave dhātū sahete laṅghanaṃ mahat|” iti|
467
tasmādvisargācca hetornānaśanāllaṅghanādbhayam| varṣāśaraddhemantā
visargakālāḥ, tatropacitabalāḥ prāṇino bhavanti, somabalatvāt;
śiśiravasantagrīṣmāstvādānakālaḥ, tatrāpacitabalāḥ prāṇino bhavanti,
sūryabalatvāt| “tatprakṛtyā visargasya” iti pāṭhāntare tatprakṛtyā
pittakaphayoḥ
468
prakṛtyā visargasya ca prakṛtyeti yojyam| candranandanastvevaṃ vyācaṣṭe– tatra
śaradi pittajvare'naśanāllaṅghanādbhayaṃ na bhavati, kena kāraṇena!
tatprakṛtyā, tayoḥ pittakaphajvarayoḥ laṅghanasādhyatvena; tathā visargācca
kālasya visargākhyabhāvāttatra laṅghanātpratyavāyaśaṅkā notpadyate,
jvarasyāmāśayasamutthatvāt|
469
pittaśleṣmaṇorlaṅghanasādhyatve|
470
vacanaṃ ca– “kaphapitte dravatvācca sahete laṅghanaṃ mahat|
āmakṣayādūrdhvamapi vāyurna sahate kṣaṇam” iti| aruṇadattastvevaṃ vyācaṣṭe–
tacchabdena varṣāśaradudbhūtau vātajvarapittajvarau parāmṛṣyete, tayoḥ
471
prakṛtistayā tatprakṛtyā tatsvabhāvena tatra prākṛte jvare'naśanādbhayaṃ na
‘bhavati’ iti śeṣaḥ; visargācca varṣāśaradupalakṣito hi kālo visargaḥ
saumyasvabhāvaḥ, asmācca kāraṇāttasminkāle
jvarotpatterlaṅghanānmṛtyupratyavāyaśaṅkā na tathā bhavati yathā'nyasmin jvare
ādānakālasvabhāvādvātapittānubalatvāccānaśanādbhayaṃ bhavatītyarthaḥ| vasante
kāle kapho duṣṭo jvaraṃ kuryāditi, taṃ kaphamanu vātapittaṃ bhavediti
anubandharūpe bhavata ityarthaḥ| hetuścātra
vasantasyādānamadhyatve'gneruṣṇatvādvātapittaprakopanam| yaduktaṃ carake–
“ādānamadhye tasyāpi vātapittaṃ bhavedanu” iti| ataḥ kaphapittaprakṛtyā ca
laṅghanaṃ yuktameva kintvādānamadhyatvena nirbhayaṃ tanna kāryam| ata eva
tatra
472
nānaśanādbhayamityetasmātpūrvameva paṭhitam, anyathā sarvaśeṣe paṭhitaṃ
syāditi ||56-57||
kāle yathāsvaṃ sarveṣāṃ pravṛttirvṛddhireva vā |58| (vā. ni. a. 2) |
kālo'pi doṣaviśeṣasya lakṣaṇamityāha– kāla ityādi| yathāsvaṃ kāle yasya
vātāderyaḥ prakopakālastatra
473
tajjanyajvarasya pravṛttirutpādo vṛddhirvā bhavati; athavā
pravṛttirnityajvarasya, vṛddhirviṣamajvarasyeti|58|–
yathāsvaṃ kāle vātāderyaḥ prakopakālastatra tajjanyasya jvarasya
pravṛttirutpādaḥ abhivṛddhirvā bhavati| athavā pravṛttirnityajvarasya
vṛddhirviṣamajvarasyeti| kālo'pi doṣaviśeṣalakṣaṇam|58|–
nidānoktānupaśayo viparītopaśāyitā
||58|| (vā. ni. a. 2) |
474
(yathā kālo doṣaviśeṣasya lakṣaṇaṃ) tathopaśayānupaśayāvapi lakṣaṇamityāha–
nidānetyādi| nidānatvena ye uktā āhārācārādayastairanupaśayo duḥkhaṃ
nidānoktānupaśayaḥ|
475
viparītairdoṣādiviparītāhārācārairupaśāyitāsukhajananaśīlatvaṃ
viparītopaśāyiteti||58||
tathopaśayānupaśayāvapītyāha– nidānetyādi| nidānatvena ye uktā
āhārācārādayastairanupaśayo duḥkhaṃ nidānokto'nupaśayaḥ,
viparītairdoṣāhārācārairupaśāyitā
476
sukhajananaśīlatvaṃ viparītopaśāyiteti; nidānatvenopayukta āhārācārādiḥ
477
doṣasya
478
duḥkhajanakatvenānupaśayo
479
viparītastvāhārācārādirdoṣānutpādakatvādupaśaya iti piṇḍārthaḥ||58||
antardāho'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ | sandhyasthiśūlamasvedo
doṣavarcovinigrahaḥ ||59|| antarvegasya
liṅgāni jvarasyaitāni lakṣayet | santāpo hyadhiko bāhyastṛṣṇādīnāṃ ca mārdavam
||60|| bahirvegasya liṅgāni
sukhasādhyatvameva ca |61| (ca. ci. a. 3) |
uktajvarāṇāṃ madhye samprāptivaśāt kaścidantarvego bhavati
kaścidbahirvegastayorlakṣaṇamāha– antardāha ityādi| śvasanaṃ śvāsaḥ; ‘sadanam’
iti pāṭhāntaraṃ, tanna yuktamiti jejjaṭaḥ; yato'ntarvega eva suśrute
gambhīrākhyaḥ paṭhitaḥ, tatra ca śvāsa
480
eva paṭhita iti| vinigraho'pravṛttiḥ|
481
santāpa ityādi| tṛṣṇādīnāmityādiśabdenoktapralāpādīnāṃ grahaṇam| mārdavaṃ
svalpatvam| asya sukhasādhyatvābhidhānenāntarvegasya kṛcchrasādhyatāṃ
sūcayati, asādhyatāṃ vā, “gambhīratīkṣṇavegārtaṃ jvaritaṃ parivarjayet|” (su.
u. taṃ. a. 39) iti suśrutavacanāditi||59-60||–
uktajvarāṇāṃ madhye
482
samprāptivaśātkaścidantarvego bhavati, kaścidbahirvegastayorlakṣaṇamāha–
antarityādi| etairliṅgairantarvegajvaraṃ lakṣayet| śvasanaṃ śvāsaḥ, anye
‘sadanam’ iti paṭhanti| doṣasya vāyorvarcasaḥ purīṣasya ca
vinigraho'pravṛttiḥ| bahirvegasya lakṣaṇamāha–
483
santāpa ityādi| etairliṅgairbahirvegaṃ lakṣayet| tṛṣṇādīnāmityādiśabdena
pralāpādīnāṃ grahaṇaṃ, mārdavaṃ svalpatvam| asya tu
sukhasādhyatvābhidhānenāntarvegasya kṛcchrasādhyatvaṃ darśitamasādhyatvaṃ vā|
suśrute antarvego gambhīrākhyayā paṭhitaḥ– “gambhīratīkṣṇavegārtaṃ jvaritaṃ
parivarjayet” iti||59-60||–
lālāpraseko hṛllāsahṛdayāśuddhyarocakāḥ
||61|| tandrālasyāvipākāsyavairasyaṃ
gurugātratā | kṣunnāśo bahumūtratvaṃ stabdhatā balavān jvaraḥ
||62|| āmajvarasya liṅgāni na dadyāttatra
bheṣajam | bheṣajaṃ hyāmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram
||63|| (
484
śodhanaṃ śamanīyaṃ ca karoti viṣamajvaram) | jvaravego'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ
śvasanaṃ bhramaḥ | malapravṛttirutkleśaḥ pacyamānasya lakṣaṇam
||64|| kṣut kṣāmatā laghutvaṃ ca gātrāṇāṃ
jvaramārdavam |
485
doṣapravṛttiraṣṭāho nirāmajvaralakṣaṇam
||65|| (ca. ci. a. 3) |
cikitsāviśeṣārthamāmapacyamānapakvalakṣaṇānyāha– lāletyādi| nanu, na
dadyāttatra bheṣajamiti viruddhaṃ, dvividhaṃ hi bheṣajamuktaṃ carakeṇa
dravyabhūtamadravyabhūtaṃ ceti; tatra dravyabhūtaṃ kaṣāyādi, adravyabhūtaṃ
laṅghanasvedādi; atra laṅghanādikaṃ ṣaḍaṅgārdhaśṛtaṃ ca prayujyate| ucyate–
486
bheṣajaśabdenātrānnapānasādhanavyatiriktā kalpanocyate,
487
ca tu sāmānyenauṣadhamātraṃ; kathameṣā pratītiriti cet, taruṇajvare
488
bheṣajapānaniṣedhe'pi
489
bheṣajavidhānadarśanāt| evaṃ pacyamāne'pi boddhavyaṃ, tatrāpi sāmatāyāḥ
sadbhāvāt| kṣudityādi| asamāsakaraṇāt kṣudādayo vyastāḥ samastāśca
bhoddhavyāḥ| aṣṭāhaḥ
490
pakvalakṣaṇamiti jejjaṭaḥ| haricandrastvāha– asatyapyaṣṭāhe
kṣudādibhirnirāmatvaṃ doṣapravṛttyā vā kṣudhādyabhāve'pyaṣṭāhenaiva
śiṣyahitaiṣitayā kālaṃ lakṣaṇaṃ ca nirdiṣṭavāniti| dvividhā hi sāmatā– ekā
rasasya, aparā doṣasya; rasasāmatā tu mukhavairasyādilakṣaṇā, doṣasāmatā
taruṇatvarūpā, sā'ṣṭāhenaivāpaiti| atra ca haricandreṇa heturuktaḥ– (‘
491
saptāhenaiva pacyante saptadhātugatā malāḥ| nirāmaścāpyataḥ prokto jvaraḥ
prāyo'ṣṭame'hani||’ iti|) saptānāṃ dhātūnāṃ dhātvagninā
saptāhenāmapākādaṣṭāhenaiva
492
nirāmatvamiti| rasasāmatā tvaṣṭāhāt parato'pyanuvartate| enamartha
jejjaṭo'pīcchati, yadevaṃ likhati carakasuśrutaṭīkāyām– ‘taruṇā
sāmatā'ṣṭāhādapaiti, rasasāmatā tu
493
parato'pyanuvartate’| iti etatprayojanaṃ ca taruṇasāmatāyāmauṣadhaṃ
nopayujyate, rasasāmatāyāṃ tu pācanaṃ dīyate| ata evāha carakaḥ ‘jvaritaṃ
ṣaḍahe'tīte laghvannapratibhojitam| pācanaṃ śamanīyaṃ vā kaṣāyaṃ pāyayettu
tam||’ (ca. ci. a. 3) iti| tathā– ‘mṛdau jvare laghau dehe pracaleṣu maleṣu
ca| pakvaṃ doṣaṃ vijānīyājjvare deyaṃ tadauṣadham||’ (su. u. taṃ. a. 39)
ityabhidhāyāpi yat suśrute na paṭhitam– ‘saptarātrāt paraṃ kecinmanyante
deyamauṣadham| daśarātrāt paraṃ keciddātavyamiti niścitāḥ| (su. u. taṃ. a. 39)
iti, tenaivaṃ jñāpayati– saptāhādarvāk pācanamapi na dīyata iti
kārtikakuṇḍenāpi vyākhyātamiti| nanu ‘jvaritaṃ ṣaḍahe'tīte’ (ca. ci. a. 3) iti
carakavacanasya ‘saptarātrāt paraṃ’ (su. u. taṃ. a. 39) ityādinā
suśrutavacanena virodhaḥ, yataḥ ṣaḍahe'tīte saptamadinaṃ bhavati, tatra
kaṣāyaṃ vidhatta iti| ucyate, ṣaḍahe'tīte saptame laghvannapratibhojitamaṣṭame
kaṣāyaṃ
494
pāyayedityaṣṭamapadalopādyojyaṃ rasaudanavaditi cakraḥ, ‘bheṣajaṃ hyāmadoṣasya
bhūyo jvalayati jvaram|’ (ca. ci. a. 3) iti doṣaśruteruktasuśrutavirodhācca|
prakārāntareṇainamarthaṃ kārtikakuṇḍo'pyāha, tadyathā– ṣaḍahe'tīte iti
jvarotpādadinaṃ parityajya gaṇanā,
495
bastidānadinaparihāreṇa
496
parihārakālagaṇanāvat evaṃ ‘pāyayedāturaṃ sāmamauṣadhaṃ saptame dine|
śamanenāthavā dṛṣṭvā nirāmaṃ tamupācaret||’ ityetadapi vacanaṃ vyākhyeyam|
bhaṭṭāraharicandreṇāpi saptamadine kaṣāyapānaṃ yadvyākhyātaṃ
tasyāyamevābhiprāyo gaveṣaṇīyaḥ, suśrutadivirodhāt| candrikākāreṇāpi
vyākhyātam– “akṣiroge dinacatuṣṭayavajjvarasya saptāhaṃ sāmatākālaḥ, tatra na
pācanaṃ na vā śamanaṃ śodhanam” iti| yattu peyādyanantaraṃ hārītenoktam– “etāṃ
kriyāṃ prayuñjīta ṣaḍrātraṃ saptame'hani| pibet kaṣāyasaṃyogān jvaraghnān
sādhusādhitān||” iti; tathā– “iti ṣaḍrātrikaḥ prokto navajvarahito vidhiḥ|
ataḥ paraṃ pācanīyaṃ śamanaṃ vā jvare hitam|” iti kharanādavacanaṃ ca
pūrvavadaṣṭāhapratipādakaṃ draṣṭavyam| atha vā pittajvarābhiprāyeṇaiva
tadvacanadvayam| yadāha suśrutaḥ– ‘saptarātrātparam’ ityārabhya, yāvat
‘paittike vā jvare deyamalpakālasamutthite| acirajvaritasyāpi
497
bheṣajyaṃ
498
doṣapākataḥ||’ (su. u. taṃ. a. 39) iti|
499
saptāhādarvāgapi yadetatpācanaṃ kaṣāyapānamuktaṃ
500
tannātyudbhūtasāmatāyāṃ draṣṭavyam| yadāha vāgbhaṭaḥ– ‘saptāhādauṣadhaṃ
kecidāhuranye daśāhataḥ| kecillaghvannabhuktasya yojyamāmolbaṇe na tu||
tīvrajvaraparītasya doṣavegodayo yataḥ| doṣe athavā atinicite
tandrāstaimityakāriṇi|| apacyamānaṃ bhaiṣajyaṃ bhūyo jvalayati jvaram||’ (vā.
ci. a. 1) iti| ‘ayamartho'bhiyuktaiśca kaiściduktaścikitsakaiḥ| saptāhāt
parato'stabdhe sāme syāt pācanaṃ jvare|| nirāme śamanaṃ, stabdhe sāme
nauṣadhamācaret|’ iti saṅkṣepaḥ| vistarastu kaṣāyanirṇayaprakaraṇe draṣṭavyaḥ|
pakvajvaralakṣaṇena jīrṇajvaralakṣaṇamapi cikitsocitaṃ boddhavyam| yaduktaṃ
tantrāntare– ‘āsaptarātram’ ityādi| jatūkarṇenāpyuktam–
‘jīrṇastrayodaśadivasaḥ’ iti| ‘trisaptāhe vyatīte tu jvaro yastanutāṃ gataḥ|
plīhāgnisādaṃ kurute sa jīrṇajvara ucyate||’ iti tu
501
tantrāntaramatipurāṇābhiprāyeṇa draṣṭavyam||61-65||
cikitsāviśeṣadarśanārthamāmajvaralakṣaṇamāha– lāletyādi| lālāprasekaḥ
lālāsrāvaḥ, hṛllāsaḥ upasthitavamanatvamiva, hṛdayāśuddhiḥ hṛdayaṃ pūrṇamiva,
guru iva cāpare| kṣunnāśaḥ chikkāyā aniḥsaraṇam, athavā kṣut kṣudhā tasyā
nāśaḥ|
502
balavān jvaro balādhikaḥ etāni lakṣaṇāni āmajvare bhavanti, tatra bheṣajaṃ
pācanādi na deyaṃ, yadi dattaṃ bheṣajaṃ bhūyo jvaraṃ vardhayati śodhanaṃ yat,
yacca śamanīyaṃ tadviṣamajvaraṃ kuryāt| tatra sāmatā dvidhā– ekā rasasyāparā
doṣasya, doṣasāmatā taruṇatvarūpā, rasasāmatā'ṣṭāhātparato nivartate,
taruṇasāmatāyāmauṣadhaṃ nopayujyate| uktaṃ ca suśrute– “saptarātrātparaṃ
kecitmanyante deyamauṣadham| daśarātrātparaṃ keciddātavyamiti niścitāḥ” iti|
etacca madhukośe bahu vistṛtam| pacyamānajvaralakṣaṇamāha–
503
jvaretyādi| jvaravego'dhiko bhavati, yathā nirvāṇāvasthāyāṃ dīpaḥ prajvalati
tadvatpacyamānāvasthāyāṃ jvarasya vegādhikyaṃ bhavati, malapravṛttiśca
bhavatīti pacyamānasya doṣasya lakṣaṇaṃ jānīyāt| atha nirāmajvaralakṣaṇamāha–
504
kṣudityādi| kṣucchikkā tasyāḥ prādurbhāvaḥ| anye kṣut kṣudhā| kṣāmatā
kṛśatvaṃ, jvaramārdavaṃ jvarālpatvaṃ, doṣapravṛttiḥ vāyoḥ pravartanaṃ ‘gudena’
iti śeṣaḥ| ‘utsāha’ ityatra ‘
505
aṣṭāha’ iti paṭhanti, aṣṭadinebhyaḥ parataḥ| etannirāmajvaralakṣaṇaṃ,
tatrauṣadhaṃ deyaṃ jvarasya|| 61-65||
balavatsvalpadoṣeṣu jvaraḥ sādhyo'nupadravaḥ |66| (ca. ci. a. 3) |
jvarasya sādhyalakṣaṇamāha– balavatsvityādi| balavatsu puruṣeṣu sādhyaḥ,
yaduktam– ‘balādhiṣṭhānāmārogyam’ (ca. ci. a. 3) iti| alpadoṣeṣu
nātiprabaladoṣeṣu| anupadrava iti jvarasyopadravāḥ kāsādayaḥ| yaduktaṃ
tantrāntare– “kāso mūrchā'ruciśchardistṛṣṇātīsāraviḍgrahāḥ|
hikkāśvāsāṅgabhedāśca jvarasyopadravā daśa||” iti|66|–
sādhyajvaralakṣaṇamāha–
506
balavatsvityādi| balavatsu balayukteṣu puruṣeṣu jvaraḥ sādhyo bhavati|
yaduktam– “balādhiṣṭhānamārogyam” iti| svalpadoṣeṣu nātibaladoṣeṣu puruṣeṣu|
anupadravaḥ jvarasyopadravā
507
kāsādayaḥ| yaduktaṃ tantrāntare– “kāso
mūrchā'ruciśchardistṛṣṇātīsāraviḍgrahāḥ| hikkā śvāso'ṅgabhedaśca
jvarasyopadravā daśa” iti|66|–
hetubhirbahubhirjāto balibhirbahulakṣaṇaḥ
||66|| jvaraḥ prāṇāntakṛdyaśca
śīghramindriyanāśanaḥ | jvaraḥ kṣīṇasya śūnasya gambhīro dairgharātrikaḥ
||67|| asādhyo balavān yaśca
keśasīmantakṛjjvaraḥ | (ca. ci. a. 3) | gambhīrastu jvaro jñeyo hyantardāhena
tṛṣṇayā ||68|| ānaddhatvena cātyarthaṃ
śvāsakāsodgamena ca | (su. u. taṃ. a. 39) | ārambhādviṣamo yastu yaśca vā
dairgharātrikaḥ ||69|| kṣīṇasya cātirūkṣasya
gambhīro yasya
508
hanti tam | visañjñastāmyate yastu śete nipatito'pi vā
||70|| śītārdito'ntaruṣṇaśca jvareṇa mriyate
naraḥ | yo hṛṣṭaromā raktākṣo hṛdi saṅghātaśūlavān
||71|| vaktreṇa caivocchvasiti taṃ jvaro
hanti mānavam | hikkāśvāsatṛṣāyuktaṃ mūḍhaṃ vibhrāntalocanam
||72|| santatocchvāsinaṃ kṣīṇaṃ naraṃ
kṣapayati jvaraḥ | hataprabhendriyaṃ
509
kṣīṇamarocakanipīḍitam
||73|| gambhīratīkṣṇavegārtaṃ jvaritaṃ
parivarjayet | (su. u. taṃ. a. 39) |
jvarasyāsādhyalakṣaṇānyāha– hetubhirityādi| nanu, yo
510
hetubhirbalibhirbahubhiścopajāyate sa bahulakṣaṇa eva
511
bhavati, tat kiṃ bahulakṣaṇavacanena? ucyate– yathā svahetukupitā doṣāḥ
sarvasyaiva rogasya hetavo bhavanti, prāktanakarmāpekṣayā tu yadā viśiṣṭāṃ
sāmagrīṃ samprāptilakṣaṇāmāsādayanti tadā jvaramāpādayanti, tathā
dūṣyādisahakārikāraṇasānnidhyāsānnidhyābhyāṃ bahulakṣaṇatāmalpalakṣaṇatāṃ ca
kurvanti| tathā hi tantrāntaram– ekaṃ dvau trīn bahūn vā'pi dehe
dhātvādiyogataḥ| darśayanti
512
vikārāṃste kupitāḥ pavanādayaḥ||’ iti|
513
athavā vikṛtiviṣamasamavāyādbahuhetuko'pyalpalakṣaṇo'lpahetuko'pi bahulakṣaṇa
iti| prāṇāntakṛditi chedaḥ| śīghramindriyanāśana iti utpannamātra eva
cikitsyamāno'pīndriyaśaktiṃ rūpādigrahaṇalakṣaṇāmupahanti so'pyasādhyo na
tūpekṣayā; anye'pi hi rogā upekṣyamāṇā indriyaśaktimupaghnanti asādhyatāṃ
cādhirohanti| evaṃ bahulakṣaṇo'pyādāveva cikitsyamāna eva boddhavyaḥ|
indriyāṇyatra ekādaśa boddhavyāni sāṅkhyasiddhāntena, tathā
carakasuśrutanirdiṣṭatvāt; ‘cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ rasanaṃ sparśanaṃ ceti
514
buddhīndriyāṇi, hastapādagudopasthajihvāḥ karmendriyāṇi
515
ceti, ubhayātmakaṃ manaḥ||’; evamanyatrāpi draṣṭavyam| jvaraḥ kṣīṇasya
śūnasyeti aparamasādhyalakṣaṇam| gambhīro dairgharātrika iti
gambhīro'ntardhātusthaḥ; athavā gambhīra iva gambhīraḥ, yatra vātādīnāṃ
niścayaḥ kartuṃ na śakyate; anye tvāhuḥ– gambhīro'ntarvegaḥ| dairgharātrika
iti ‘dīrgharātrānubandhī’ iti jejjaṭaḥ, “dīrghāṃ maraṇarūpāṃ rātrimanuvartate
iti dairgharātrikaḥ” iti cakraḥ, asādhya ityarthaḥ| atra pakṣe dairgharātrika
iti pūrveṇa sambadhyate, asādhya iti pareṇa| keśasīmantakṛditi akasmāt keśeṣu
sīmantān yaḥ karoti| uktaṃ hi tantrāntare “keśāḥ sīmantino yasya saṅkṣipte
vinate bhruvau|
516
lunanti cākṣipakṣmāṇi so'cirādyāti mṛtyave||” iti| gambhīrārthā ye
jejjaṭādibhirvyākhyātāsteṣu madhye atra gambhīro'ntarvega ityayamartho
mādhavakarasyābhimataḥ;
517
ata evāsau etadanantaraṃ sauśrutaṃ gambhīralakṣaṇaṃ likhati– gambhīra ityādi|
518
ya eva carake'ntarvegaḥ sa eva suśrute gambhīraḥ paṭhitaḥ; samalakṣaṇatvāt,
pṛthakpāṭhābhāvācceti| ānaddhatvena ceti
519
baddhadoṣatvena| ārambhādityādi| ārambhādutpādāt prabhṛti
520
yasya viṣamajvaraḥ so'sādhyaḥ, yasya tu nityajvariṇo jvarotsṛṣṭasya
vā'pacārādinā viṣamaḥ sa sādhya eva| etacca viṣamatvaṃ satatādirūpaṃ
boddhavyaṃ, natu viṣamatvamātreṇa, vātikajvare'pi prasaṅgāditi| dairgharātriko
vyāhṛta eva; na cāsya punaruktatvaṃ, tantrāntarīyavākyatvāt;
adhikārthapratipādanārthaṃ
521
buddhvā'pi likhitam; evaṃ gambhīre'pi vācyam| ‘atirūkṣasya’ ityatra
‘animiṣākṣasya’ iti pāṭhāntare sadā sphāritanetrasyetyarthaḥ| visañjñaḥ
vihvalaḥ, tāmyate muhyati| śete nipatita iti śayito nipatita evāste na
522
ca utthātuṃ samarthaḥ| śītārdito'ntaruṣṇaśceti śītārdito bahiḥ,
523
antaruṣṇo'ntardāhavān| hṛṣṭaromā romāñcitagātraḥ| hṛdi saṅghātaśūlavāniti
saṅghātarūpeṇa vastunā aṣṭhīlikādinā''krāntamiva hṛdayaṃ manyate yaḥ
524
sa tathā; anye tvāhuḥ– nānāprakāraśūlavāniti| vaktreṇa
caivocchvasitītyevakāreṇa nāsikāṃ vyavacchinatti
525
vyāditāsyapratipādanārthaṃ, kharaśvāsa ityarthaḥ| hikketyādi|
hikkādibhirmilitairekenāpyatibalavatā'sādhyatvam| mūḍhaṃ mohayuktam|
vibhrāntalocanaṃ bhrāntaprekṣaṇaṃ, calitanetraṃ vā| santatocchvāsinaṃ
526
nirantarakharaśvāsayuktam| hataprabhetyādi| hataprabhāṇi hataśaktīni
svaviṣayāgrāhīṇi cakṣurādīni yasya sa tathā; athavā hatā prabhā
dīptirindriyāṇi ca yasya sa tathā| ‘arocakanipīḍitam’ ityatra sthāne jejjaṭaḥ
pāṭhāntaradvayaṃ paṭhati– ‘durātmānamupadrutam’ iti, vyācaṣṭe ca– “durātmānaṃ
duṣṭāntaḥkaraṇam, upadrutamiti śvāsādibhirupadravairupadrutam;
durātmabhirupadrutam” iti pāṭhāntare tu rākṣasādibhirjuṣṭamityarthaḥ|
eṣāmasādhyalakṣaṇānāmupalakṣaṇatvādanyānyapi tantrāntareṣu draṣṭavyāni|
tadyathā– ‘pretaiḥ saha pibenmadyaṃ svapne yaḥ kṛṣyate śunā| sughoraṃ
jvaramāsādya
527
sa jīvamapasṛjyate|| jvaraḥ paurvāhṇiko yasya śuṣkakāsaśca dāruṇaḥ|
balamāṃsavihīnasya yathā pretastathaiva saḥ|| jvaro yasyāparāhṇe tu
śleṣmakāsaśca dāruṇaḥ| balamāṃsavihīnasya yathā pretastathaiva saḥ|| sahasā
jvarasantāpastṛṣṇā mūrchā balakṣayaḥ| viśleṣaṇaṃ ca sandhīnāṃ
mumūrṣorupajāyate||
528
gosarge
529
vadanādyasya svedaḥ pracyavate bhṛśam| lepajvaropasṛṣṭasya durlabhaṃ tasya
jīvitam|| mṛtyuśca tasmin bahupicchilatvācchītasya jantoḥ paritaḥ saratvāt|
svedo lalāṭe himavannarasya śītārditasyaiti supicchilaśca|| kaṇṭhe sthito
yasya na yāti vakṣo nūnaṃ yamasyaiti gṛhaṃ sa martyaḥ|| srutasvedo lalāṭādyaḥ
ślathasandhānabandhanaḥ| muhyedutthāpyamānastu sa sthūlo'pi na jīvati|| yasya
svedo'tibahulaḥ picchilo yāti sarvataḥ| rogiṇaḥ śītagātrasya tadā
maraṇamādiśet||’ iti|
530
ādhānajanmanidhane pratyayākhye vipatkare| nakṣatre vyādhirutpannaḥ kleśāya
maraṇāya vā| jvarastu jātaḥ ṣaḍrātrādaśvinīṣu nivartate||’ (vṛ. vā. ni. a. 1)
ityādinā granthena nakṣatrabhedena jvarasya sādhyatvāsādhyatvaṃ yadabhihitaṃ,
taddhārītavṛddhavāgbhaṭayordraṣṭavyam, iha tu vistarabhayānna likhitam|
sannipātā sādhyaprakaraṇaṃ yathā– ‘pittakaphānilavṛddhyā daśadivasa dvādaśāha–
saptāhāt| hanti vimuñcati vā''śu tridoṣajo dhātumalapākāt||’ iti|
saptāhādvātādhikaḥ, daśāhāt pittādhikaḥ, dvādaśāhāt kaphādhikaḥ;
pittādhikavadvātapittādhikaḥ, kaphādhikavadvātakaphādhikaḥ, yogavāhitvādvāyoḥ|
(
531
yadāha carakaḥ– ‘yogavāhī paraṃ vāyuḥ saṃyogādubhayārthakṛt| dāhakṛttejasā
yuktaḥ śītakṛtsomasaṃśrayāt||’ iti (ca. ci. a. 3)| dhātupākāddhanti,
malapākādvimuñcatīti vyavasthitavikalpaḥ;
532
dhātumalapākavikalpe ca daivameva hetuḥ| uttarottararogavṛddhibalahānibhyāṃ
śukrādidhātusahitamūtrādinā ca dhātupāko jñeyaḥ,
533
anyathā tu malapākaḥ| yaduktam– ‘nidrānāśo hṛdi stambho viṣṭambho gauravārucī|
aratirbalahāniśca dhātūnāṃ pākalakṣaṇam|| iti; anyatāca malapākaḥ–
534
doṣaprakṛtivaikṛtyaṃ laghutā jvaradehayoḥ| indriyāṇāṃ ca vaimalyaṃ doṣāṇāṃ
pākalakṣaṇam||’ iti| nanu,
535
taratamādibhāvavyavasthitaśīghramadhyamandaśaktitvāt
536
sthiraśīghramadhyamaśaktitvāt doṣāṇāṃ kathaṃ saptāhādiniyama iti cet| na,
tathā– svabhāvādvyādheḥ, vicitrā hi pratirogaṃ svabhāvāḥ; yathā'gnirohiṇī
saptāhena hanti na tathā'nye
537
vikārā iti|
538
athaḥ ‘saptamī dviguṇā
539
yāvat navamyekādaśī tathā| eṣā
540
tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca||’ (vā. ni. a. 2) iti
hārītavacanasaṃvādārthamevaṃ vyācakṣate– daśamīpratyāsattyā navamī,
dvādaśīpratyāsattyā ekādaśī ca gṛhyate;
541
tato vṛddhyeti padamāvartya sarvatra dvaiguṇyaṃ kāryam| evaṃ, ‘saptame divase
prāpte daśame dvādaśe'pi vā| punarghorataro bhūtvā praśamaṃ yāti hanti vā||’
(su. u. taṃ. a. 39) ityatra suśrutavākye punaḥśabdena dvaiguṇyamiti
kārtikakuṇḍo vyākhyātavān| evaṃ daśadvādaśasaptāhaiḥ pittaśleṣmānilādhikaḥ|
dagdhoṣmaṇā dhātumalān hanti muñcati vā jvaraḥ||’ (vā. ni. a. 2)
ityatrādhikaśabdamāvartya kriyāviśeṣaṇaṃ kṛtvā dvaiguṇyaṃ
542
vyākhyātam| tathā vātapittakaphaiḥ saptadaśadvādaśavāsarān| prāyo'nuyāti
maryādā mokṣāya ca vadhāya ca||’ (vā. ni. a. 2) ityatrāgniveśamate
prāyograhaṇena dvaiguṇyamiti| nanu, saptamītyādau kathaṃ tarhi
daśaviṃśatidvādaśacaturviṃśatīnāṃ grahaṇamiti cet| ucyate– ekādaśītyatra eketi
padamāvartanīyaṃ, tena navamī eketi daśamī labhyate, ekādaśī eketi dvādaśī
543, tataḥ sarvatra dvaiguṇyam| tu śabdaḥ samuccaye, tena saptamī gṛhyate sā
dviguṇā ca| evaṃ navamyādiṣu yojyam| caturviṃśatyadhikastu maryādādivaso
nāsti, tatpratipādakāgamādarśanāt||66-73||
jvarasyāsādhyalakṣaṇamāha– hetubhirityādi| yo jvaro balibhiḥ prabalairhetubhiḥ
kāraṇairjāto'ta eva bahulakṣaṇaḥ sampūrṇalakṣaṇa ityarthaḥ sa tvasādhyaḥ;
yaśca śīghramindriyanāśano bhavati so'pi jvaraḥ prāṇāntakṛt maraṇātmaka
ityarthaḥ| utpannamātra eva cikitsitamātro'pi indriyaśaktiṃ
544
rasarūpādigrahaṇalakṣaṇāmupaharati
545
so'pyasādhyo na tūpekṣayā| anye'ti hi rogā upekṣyamāṇā indriyaśaktimupaghnanti
asādhyatāṃ cādhirohanti; evamuktalakṣaṇo'pyādāvevācikitsyamāna eva bodhyaḥ|
indriyāṇi cātra cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ rasanaṃ sparśanaṃ ceti pañca
buddhīndriyāṇi hastapādagudopasthajihvāḥ pañca karmendriyāṇi ubhayātmakaṃ mana
evamekādaśendriyāṇi| aparamasādhyalakṣaṇamāha– śūnasya śothayuktasya
puruṣasya,
546
kṣīṇasya jvareṇa, gambhīro dairghyarātrikaḥ, gambhīro'ntardhātusthaḥ, athavā
gambhīra iva gambhīraḥ, yatra vātādīnāṃ niścayaḥ kartuṃ na śakyate, anye
gambhīro'ntarvegaḥ|
547
dairghyarātrika iti dīrgharātrānubandhīti jejjaṭaḥ, dīrghāṃ maraṇarūpāṃ
rātrimanuvartata iti cakraḥ, asādhya ityarthaḥ| keśasīmantakṛditi
akasmātkeśeṣu sīmantān karoti yaḥ| uktaṃ ca tantrāntare– “keśāḥ sīmantino
yasya saṅkṣipte vitate bhruvau|
548
lunanti cākṣipakṣmāṇi so'cirādyāti mṛtyave” iti| suśrutoktaṃ
sādhyagambhīrajvaralakṣaṇamāha– gambhīrastvityādi| ānaddhatveneti
549
doṣapurīṣavibandhena|
550
aparamasādhyalakṣaṇamāha–
551
ārambhādityādi| ārambhātprabhṛti yasya viṣamo jvaraḥ so'sādhyaḥ| tacca
viṣamatvaṃ
552
satatādirūpatyena boddhavyaṃ na tu viṣamatvaṃ vegādinā|
553
dairgharātrikaḥ pūrvameva vyākhyāto'pi na
554
punaruktaḥ, tantrāntarīyavākyatvāt
555
adhikāryapratipādanārthaṃ tadvākyaṃ
556
paṭhitam| ‘atirūkṣasya’ ityatra ‘animiṣākṣasya’ iti pāṭhaṃ paṭhantyanye| tatra
sarvadā sphāritanetrasyetyarthaḥ| anyadapyasādhyalakṣaṇamāha– visañjño
vihvalaḥ, tāmyati pramuhyati,
557
śete nipatata iva āste naivotthātuṃ samarthaḥ| śītārdito bahirantardāhavān|
anyadapyasādhyalakṣaṇamāha–
558
ya ityādi| hṛṣṭaromā romāñcitaḥ| hṛdi saṅghātaśūlavāniti saṅghātarūpeṇa
vastunā aṣṭhīlakādinā
559
ākrāntamiva hṛdayaṃ manyate yaḥ, aṣṭhīlā pāṣāṇaloṣṭikā, anena prakāreṇa
śūlavāniti| anye tvāhuḥ– nānāprakāraśūlavāniti| vaktreṇa caivocchvasitīti
560
evakāreṇa nāsikābhyāṃ vyavacchinatti| hikketyādibhirmilitairekena
561
vā'pyatibalavatā'sādhyatvam| mūḍhaṃ mohayuktaṃ, vibhrāntalocanaṃ
bhrāntaprekṣaṇaṃ calitanetraṃ vā, santatocchvāsinaṃ nirantarocchvāsinam|
lakṣaṇāntaramāha–
562
hatetyādi| hataprabhāṇi hataśaktīni svaviṣayāgrāhīṇi ca indriyāṇi cakṣurādīni
yasya sa tathā; athavā hatā prabhā dīptirindriyāṇi ca yasya sa tathā|
arocakanipīḍitamityatra jejjaṭaḥ pāṭhadvayaṃ paṭhati
563
‘durātmānamupadrutaṃ iti| durātmānaṃ duṣṭāntaḥkaraṇam|
upadrutamupadravayuktam| ‘durātmabhirupadrutam’ iti pāṭhāntare
rākṣasādibhirjuṣṭamityarthaḥ| gambhīro'ntarvegaḥ, tīkṣṇo'tiduḥsaho
bahirantaśca, tābhyāmanyonyamārtaṃ pīḍitaṃ,
564
kṣāmaṃ kṣīṇaṃ, tamitthambhūtaṃ jvaritaṃ
svārthavidyāyaśohānibhayādasādhyatvātparivarjayet|
eṣāmasādhyalakṣaṇānāmupalakṣaṇatvādanyānyapi tantrāntareṣu draṣṭavyāni|
tadyathā– “pretaiḥ saha pibenmadyaṃ svapne yaḥ kṛṣyate śunā| sa ghoraṃ
jvaramāsādya naro jīvādvimucyate|| jvaraḥ pūrvāhṇiko yasya śuṣkakāsaśca
dāruṇaḥ|
565
balamāṃsavihīnaśca yathā pretastathaiva saḥ|| gosarge
566
varanādyasya svedaḥ pracyavate bhṛśam| lepajvaropasṛṣṭasya durlabhaṃ tasya
jīvitam” iti|
567
atra gosarge pratyūṣe| “mṛtyuśca tasminbahupicchilatvācchītasya jantoḥ paritaḥ
saratvāt| svedo lalāṭe himavannarasya
568
śītārditasyaiti supicchilaśca|| kaṇṭhe sthito yasya na yāti vakṣo nūnaṃ
yamasyaiti gṛhaṃ sa martyaḥ” iti| tathā'nyatrāpi– “āvilākṣaṃ pratāmyantaṃ
nidrāyuktamatīva ca| kṣīṇaśoṇitamāṃsaṃ ca naraṃ kṣapayati jvaraḥ|| srutasvedo
lalāṭādyaḥ ślathasandhānabandhanaḥ|
569
muhyatyutthāpyamānastu sa sthūlo'pi na jīvati|| yasya svedo'tibahulaḥ picchilo
yāti sarvataḥ| rogiṇaḥ śītagātrasya tadā maraṇamādiśet|| yastāmyati svapiti
śītalagātrayaṣṭirantarvidāhasahitaṃ
570
smaraṇādapetam| socchvāsinaṃ
571
kupitaromacayaṃ saśūlaṃ taṃ varjayedbhiṣagiha jvaritaṃ vidhijñaḥ” iti
“jvarastu jātaḥ ṣaḍrātrādaśvinīṣu nivartate” ityādi nakṣatrabhedena
jvarasyāsādhyatvam| yaduktaṃ
572
taddhārītavṛddhavāgbhaṭayordraṣṭavyam||66-73||–
dāhaḥ svedo bhramastṛṣṇā
573
kampaviḍbhidasañjñatā | kūjanaṃ cāsyavaigandhyamākṛtirjvaramokṣaṇe
||74||
jvaravimuktipūrvarūpamāha– dāha ityādi viḍbhiditi viḍbhedaḥ; sampadādipāṭhāt
574
bhāve kvip| asañjñitā sañjñānāśaḥ| kūjanam
575
asphuṭadhvaniḥ| yaduktam– ‘jvarapramokṣe puruṣaḥ
576
kūjedvamati ceṣṭate||’(ca. ci. a. 3) iti| vāgbhaṭo'pyāha– ‘dhātūn prakṣobhayan
doṣo mokṣakāle balīyate| tato naraḥ śvasan svidyan kūjan vamati ceṣṭate|| (vā.
ni. a. 2) iti| vaigandhyaṃ durgandhatā gātre| jvaramokṣaṇe bhaviṣyati
ākṛtirlakṣaṇaṃ ‘bhavati’ iti śeṣaḥ| nanu, doṣakṣayaṃ vinā na vyādhinivṛttiḥ,
kṣīṇaśca doṣaḥ kathamevaṃvidhaṃ lakṣaṇaṃ kuryāt? ucyate– kaścidbhāvaḥ kṣīṇo'pi
vināśakāle svaśaktiṃ darśayati, yathā– nirvāṇāvastho dīpo viśeṣāt prajvalati|
athavā doṣābhibhūtānāṃ dhātūnāṃ doṣāpagamena kṣobhāddāhādayaḥ
taralataravānaraparihīyamānataruṇataruvallarīśikharakampavaditi||74||
577
jvaramuktasya pūrvarūpamāha–
578
dāha ityādi| jvaramokṣakāle etādṛśyākṛtirlakṣaṇaṃ ‘bhavati’ iti śeṣaḥ
viḍbhiditi viḍbhedaḥ, asañjñatā sañjñānāśaḥ, kūjanaṃ kunthanam| yaduktam–
“jvaramokṣeṣu puruṣaḥ kūjannativiceṣṭate” iti| vāgbhaṭa'pyāha–
“dhātūnprakṣobhayandoṣo mokṣakāle balīyate| tato naraḥ śvasansadyaḥ
kūjannativiceṣṭate” iti| vaigandhyaṃ daurgandhyamatīva gātre| nanu doṣakṣayaṃ
vinā na vyādhinivṛttiḥ, kṣīṇaśca doṣaḥ kathamevaṃvidhaṃ lakṣaṇaṃ kuryāt?
ucyate–
579
kaścidbhāvaḥ kṣīṇo'pi vināśakāle svaśaktiṃ darśayati, yathā
580
nirvāṇāvastho'pi dīpo viśeṣātprajvalati| athavā doṣābhibhūtānāṃ dhātūnāṃ
doṣāpagamena kṣobhāddāhādayaḥ,
581
yathā– taralataravānaraparihīyamānataruṇataruvallarīśikharakampavaditi| etacca
dāhamārabhya lakṣaṇaṃ tridoṣaje bhavati na sarvatra;
582
tathācaitadanantaraṃ bhālukiḥ prāha– “tridoṣaje jvare hyetadantarvege ca
dhātuje| lakṣaṇaṃ mokṣakāle syādanyasmin svedadarśanam” iti
||74||
svedo laghutvaṃ śirasaḥ kaṇḍūḥ pāko mukhasya ca | kṣavathuścānnalipsā ca
jvaramuktasya lakṣaṇam ||75|| (su. u. taṃ.
a. 39) |
jvaramuktilakṣaṇamāha– sveda ityādi| svedo gharmāgamanaṃ, srotasāṃ sphuṭatvāt|
laghutvaṃ gātrasya| śirasaḥ kaṇḍūriti sarvo hi jvarastaijaso virodhivyapagamāt
saumyaḥ śleṣmā labdhabalaḥ san śirasi svasthāne'sādhāraṇātmalakṣaṇaṃ kaṇḍūṃ
karoti, vyādhimahimnā tu nānyatra kaphasthāne iti vadanti| pāko mukhasyeti
jvaroṣmakopitāt pittāt, yattu pūrvaṃ nākārṣīdanyatra vā tadapi
vyādhimahimnaiva| etacca dāhamārabhya lakṣaṇaṃ tridoṣaje'ntarvege jvare
bhavati, natu sarvatra| tathā caitadanantaraṃ bhālukiḥ prāha– ‘tridoṣaje jvare
hyetadantarvege ca dhātuge| lakṣaṇaṃ mokṣakāle syādanyasmin svedadarśanam||’
iti| nanu, jvarasya pratyakṣatvāttasyābhāvo'pi pratyakṣaḥ, tat kiṃ
tallakṣaṇapāṭhena? tathā'pi vā paṭhitavyaṃ, tarhi sarvavikāreṣu paṭhyatām?
ucyate– viṣamajvaraśaṅkānirāsārthaṃ, viṣamajvare hi nivṛtto'pi jvaraḥ
punarāyāti, doṣāṇāṃ dhātulīnatvāt; etallakṣaṇe tu niḥśeṣadoṣanivṛttyā na
punarāgamaḥ| yatra caivaṃvidhā śaṅkā tatraiva lakṣaṇaṃ paṭhati na sarvatra,
yathā pramehātīsārādiṣviti sarvaṃ sustham||75||
jvaramuktasya lakṣaṇamāha– jvaramuktasya puruṣasyaivaṃ vidhaṃ lakṣaṇaṃ
bhavati| svedo gharmāgamaḥ srotasāṃ sphuṭatvāt, laghutvaṃ gātrasya; śirasaḥ
kaṇḍūriti| sarvo hi jvarastaijasaḥ virodhivyapagamāt saumyaḥ śleṣmā
labdhabalaḥ san
583
śirasi svasthāne'sādhāraṇātmakalakṣaṇaṃ kaṇḍūṃ janayati vyādhimahimnā nānyatra
sthāne iti vadanti| pāko mukhasyeti jvaroṣmakopitātpittāt|| kṣavathuḥ chikkā|
paramate– “deho laghurvyapagataklamamohatāpaḥ pāko mukhe
karaṇasauṣṭhavamavyathatvam| svedaḥ kṣavaḥ prakṛtiyogimano'nnalipsā kaṇḍūśca
mūrdhni vigatajvaralakṣaṇāni” iti||75||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne jvaranidānaṃ samāptam
||2||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ jvaranidānaṃ samāptam||2||
584
iti śrīvaidyavācaspatikṛte ātaṅkadarpaṇe rugviniścayavyākhyāne jvaranidānaṃ
samāptam||2||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘balavattvācca, dehendriyamanastāpitvācca, janmanidhanayoravaśyambhāvitvācca,’ iti pā.| ↩
- 2 . ‘vaidyake’ iti pā.| ↩
- 3 . pālakāpyaviracite hastyāyurvede mahārogasthāne navamādhyāye'yaṃ viṣayo gadyena paṭhyate| ↩
- 4 . ‘mahiṣāṇām’ iti pā.| ↩
- 5 . ‘dakṣaprayuktaparibhaveṇa’ iti pā.| ↩
- 6 . ‘bāṇa’ iti pā., ‘bāṇe’ iti ca pā.| ↩
- 7 . atra ‘atra satranāśanaṃ yajñanāśanam’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 8 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 9 . ‘sāvaśeṣā’ iti pā.| ↩
- 10 . ‘nodapatat’ iti pā.| ↩
- 11 . ‘nodapatsyate, utpannaśca tasmāt, tato rudrasantoṣārthaṃ japahomapūjāśivārcanādikaṃ kāryaṃ, tena sa na pīḍayiṣyati’ iti pā.| ↩
- 12 . atra ‘krodho hyāgneyaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 13 . ( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustakeṣu nopalabhyate | ↩
- 14 . ‘mūrtimān harajo jñeyaḥ pāpināṃ nāśakārakaḥ|’ iti pā.| kvacitpustake uttarārdho na paṭhyate ↩
- 15 . ‘sthāvarajaṅgamabhūtavyāpitvācca’ iti pā.| ↩
- 16 . kvacitpustake ‘bhūtaṃ nahi kiñcinna tapyate’ etatsthāne ‘bhūtāni kāni na pacyanta’ iti pā.| ↩
- 17 . ‘sarpamāṃsātpaśūvyālau’ ityamaraḥ| ↩
- 18 . ‘vyāḍeṣvakṣikasañjñakaḥ’ iti pā.| ↩
- 19 . ‘dakṣetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 20 . ‘tṛtīyamāgneyam’ iti pā.| ↩
- 21 . ‘spṛṣṭvā’ iti pā.| ↩
- 22 . kvacitpustake ‘jvaro nāstyūṣmaṇā vinā’ etatsthāne ‘nātyūṣmāṇāṃ vinā jvaraḥ’ iti pā.| ↩
- 23 . ‘śleṣmapaittikaḥ’ iti pā.| ↩
- 24 . ‘rāśirāhāradravyasyāvayavena’ iti pā.| ↩
- 25 . ‘doṣairākṣipto’ iti pā.| ↩
- 26 . ‘dhātvagninirāsārtham’ iti pā.| ↩
- 27 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 28 . ‘āganturhi vyathāpūrvo jāyate, paścānnijairdoṣairanubadhyate’ iti pā.| ↩
- 29 . ‘ataḥ’ iti pā.| ↩
- 30 . ‘viṣamāśanaṃ ca yadbhuktam’ iti pā., viṣamāśanaṃ ca yaccoktam’ iti ca pā.| ↩
- 31 . ‘mithyāvihāro'yathābalamārambhaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 32 . ‘caiva vivarjayet’ iti pā.| ↩
- 33 . ‘āmāśayasthānamuktaṃ carake’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 34 . ‘śramaḥ kṣatābhighātebhyo’ iti pā.| ↩
- 35 . ‘yathā āgantujvare coṣmā upalabhyate’ iti pā.| ↩
- 36 . ‘āgantujvara’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 37 . ‘tathā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 38 . ‘kartavye’ iti pā.| ↩
- 39 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 40 . ‘dāhākhyo rogaḥ’ iti pā.| ↩
- 41 . ‘viṣamārambhavisargitvena’ iti pā.| ↩
- 42 . ‘utsargāpavādabhāvo’ iti pā.| ↩
- 43 . ‘sarvadehagatajvarārambhakadoṣadūṣyānuvṛtteḥranudbhūtasarvāṅgagrahaṇasya’ iti pā.| ↩
- 44 . ‘jvarapratyāyakam’ iti pā.| ‘jvarapratyātmakam’ iti ca pā.| ↩
- 45 . ‘guṇavaddravyam’ iti pā.| ↩
- 46 . kvacitpustake ‘santāpetyatra saṃśabdo dehendriyamanasāṃ tāpaṃ’ etatsthāne ‘santāpaḥ saśabdāddehendriyamanasaḥ santāpaṃ’ iti pā.| ↩
- 47 . ‘kaphānnānnābhinandanam’ ityātaṅkadarpaṇasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 48 . ‘dvayordvayostu rūpeṇa saṃsṛṣṭaṃ dvandvajaṃ viduḥ’ iti mudritasuśrutapustake pāṭhaḥ ↩
- 49 . ‘aratiḥ krīḍābhāva iti’ ityasya sthāne ‘krīḍābhāvo'ratiriti’ iti pā.| ↩
- 50 . ‘buddhim’ iti pā.| ↩
- 51 . ‘mukhasya viruddharasatā’ ityasya sthāne ‘viruddhamukharasatā’ iti pā.| ↩
- 52 . ‘gauravam’ iti pā.| ↩
- 53 . ‘tu śayanāsanādikam’ iti pā.| ↩
- 54 . ‘śītasya viśeṣeṇa bodhanārtham’ ityasya sthāne ‘viśeṣeṇa śītabodhanārtham’ iti pā.| ↩
- 55 . ‘bālapradveṣādigrahaṇamityāhuḥ’ iti pā.| ↩
- 56 . ‘anudāttaṅita ātmanepadam’ ityasya sthāne ‘anudāttenātmanepade’ iti pā.| ↩
- 57 . ‘ityasyaiva’ iti pā.| ↩
- 58 . ‘sanimimīmāghurabhalabhaśakapatapadām’ iti pā.| ↩
- 59 . ‘is bhāve’ iti pā.| ↩
- 60 . ‘san’ iti pā.| ↩
- 61 . kvacitpustake ‘atra tu mādhavena sāmānyapūrvalakṣaṇaṃ suśrutoktaṃ likhitaṃ, natu viśiṣṭaṃ pūrvarūpalakṣaṇaṃ; taccāsmābhirihaiva likhyate– sāmānyata ityādi| sāmānyata iti pūrvapadyena sambadhyate|’ etatsthāne ‘sāmānyamiti’ iti pā.| ↩
- 62 . ‘kṣutaḥ stambhaḥ’ iti ḍalhaṇasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 63 . ‘śiroruk gātraruk gātrarugvaktravairasyaṃ gāḍhaviṭkatā’ iti pā.; “śirasaḥ pṛthagupādānamatyarthaṃ śirasi sā bhavatīti jñāpanārtham, anyathā gātrarugityanenaiva tatprāpteḥ” iti suśrutaṭīkāyāṃ ḍalhaṇaḥ ↩
- 64 . ‘boddhavyam’ iti pā.| ↩
- 65 . atra ‘hā~ṃci’ iti loke’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 66 . ‘ityeva’ iti pā.| ↩
- 67 . ‘ityevaṃ paṭhitam’ iti pā.| ↩
- 68 . ‘bhāvāt’ iti pā.| ↩
- 69 . ‘kathamatra lakṣaṇatvam’ iti pā.| ↩
- 70 . ‘śirohṛdgātrarugityatra’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 71 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 72 . ‘vepathurityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 73 . kvacitpustake ‘kecittu ‘kṣavaḥ stambhaḥ’ iti bhinnaṃ padaṃ paṭhanti, tanmate kṣavaḥ chikkā, stambho gātrāṇāmiti vyākhyānayanti; tanna yuktam| yaduktaṃ vāgbhaṭe– “harṣo romāṅgadanteṣu vepathuḥ kṣavathorgrahaḥ| bhramaḥ pralāpo gharmecchā viramaścānilajvare” iti|’ etatsthāne ‘kecittu kṣava iti bhinnaṃ padaṃ paṭhanti, tanmate kṣavaḥ chikkā, stambho gātrāṇāṃ śarīre namanābhāvaḥ ityādilakṣaṇamanilajvare iti|’ iti pā.| ↩
- 74 . ‘nigrahaśabdastannirodhārtha’ iti pā.| ↩
- 75 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 76 . ‘nanvatra’ iti pā.| ↩
- 77 . ‘udaraśūlam’ iti pā.| ↩
- 78 . ‘prakṛtisamavetāni’ iti pā.| ↩
- 79 . ‘alpanidrātvam’ iti pā.| ↩
- 80 . ‘kaphasthānagatatvāt’ iti pā.| ↩
- 81 . ‘paittikanānātmajacatvāriṃśadvikāramadhye’ iti pā.| ↩
- 82 . ‘paṭhitvā, tadupanyasya’ iti pā.| ↩
- 83 . atra ‘bhrama iti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 84 . ‘paittike'pi’ iti pā.| ↩
- 85 . ‘kāraṇādṛṣṭadoṣasyāpi’ iti pā.| ↩
- 86 . ‘yathā’ iti kvacitpustakeṣu na paṭhyate| ↩
- 87 . ‘...saṃyogato yathā’ iti pā.| ↩
- 88 . ‘bhramaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 89 . ‘raktakoṭhatā’ iti pā.| ↩
- 90 . ‘vega ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 91 . ‘saratvena’ iti pā.| ↩
- 92 . ‘yo'mlam’ iti pā.| ↩
- 93 . ‘bhṛśaṃ vā’ iti pā.| ↩
- 94 . ‘nānalajatvāt’ iti pā.| ↩
- 95 . ‘tṛṣāpītaviṇmūtranetratvam’ iti pā.| ↩
- 96 . ātaṅkadarpaṇasammato'yaṃ pāṭhaḥ| ↩
- 97 . ‘upasthitavamanatvamiva’ iti pāṭh.| ↩
- 98 . ‘satyabhilāṣe’ iti pā.| ↩
- 99 . ‘staimityamityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 100 . ‘staimityamaṅgānāmārdravastrāvaguṇṭhitamiva’ iti pā.| ↩
- 101 . ‘aṅgastabdhatā’ iti pā.| ↩
- 102 . ‘śleṣmaniṣṭhīvanamiva’ iti pā.| ↩
- 103 . ‘parvabhedaḥ parvavedanā’ iti pā.| ↩
- 104 . ‘svedaḥ santāpaśca’ ityasya sthāne ‘santāpaḥ, iti kārtikaḥ’ iti pā.| ↩
- 105 . ‘kaphapittaje’ iti pā.| ↩
- 106 . ‘śirasoloṭhanādi’ iti pā.| ↩
- 107 . ‘prakṛtisamasamavete’ iti pā.| ↩
- 108 . ‘dvandvasannipātajvarāṇām’ iti kvacitpustakeṣu na paṭhyate| ↩
- 109 . ‘pṛthaktve jvarākṛtiḥ’ iti pā.| ↩
- 110 . ‘haridrācūrṇasaṃyoge’ iti pā.| ↩
- 111 . ‘atha vāta ... tṛṣṇetyādi’ ityasya sthāne ‘idānīṃ dvandvajajvaramāha|’ iti pā.| ↩
- 112 . ‘vikṛtisamavāyārabdhāni’ iti pā.| ↩
- 113 . ‘prakṛtisamavāyārabdhāni’ iti pā.| ↩
- 114 . ‘vikṛtisamavāyārabdhāni’ iti pā.| ↩
- 115 . ‘vikṛtisamavāyaḥ’ iti pā.| ↩
- 116 . ‘staimityamityādi’ iti pā.| ↩
- 117 . ‘samantātprakāreṇa’ iti pā.| ↩
- 118 . ‘pravṛttiḥ’ iti pā.| ↩
- 119 . ‘svedabhavo jvarasya kāsaśca’ ityasya sthāne ‘svedabhavaśca kāso jvarasya’ iti pā.| ↩
- 120 . ‘staimityamityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 121 . ‘vikṛtisamavāyārabdham’ iti pā.| ↩
- 122 . ‘vikṛtisamavāyārabdhaḥ’ iti pā.| ↩
- 123 . ‘pittaśleṣmajvarākṛtiḥ’ iti pā.| ↩
- 124 . atra ‘ca’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 125 . ‘locanaklāntiḥ’ iti pā.| ↩
- 126 . ‘likhitāni’ iti pā.| ↩
- 127 . ‘anyānyapi’ iti pā.| ↩
- 128 . ‘liptetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 129 . ‘indriyārtheṣvasamprāptirgauravaṃ’ iti pā.| ↩
- 130 . ‘yasyaite’ iti pā.| ↩
- 131 . ‘nirgataṃ bhugnam’ ityasya sthāne ‘nirgatā bhugnatā’ iti pā.| ↩
- 132 . ‘kharo gojihvāvat sparśo yasyāṃ sā tathā’ ityasya sthāne ‘gojihvādivat’ iti pā.| ↩
- 133 . ‘loṭhanamiti itastataḥ śiraścālanam’ iti pā.| ↩
- 134 . ‘mandavacanatvam’ iti pā.| ↩
- 135 . ‘ca udaragauravam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 136 . ‘atisāmatvārabdhatvena’ iti pā.| ↩
- 137 . ‘mahān svedo'thavā na vā’ ityasya sthāne ‘mahāsvedo'ti naiva vā’ iti pā.| ↩
- 138 . ‘lakṣaṇaṃ boddhavyam’ iti pā.| ↩
- 139 . ‘...dāharuk tathā’ iti pā.| ↩
- 140 . ‘sandhyasthiśirasām’ iti pā.| ↩
- 141 . ‘parvabhedo'gnidaurbalyam’ iti pā.| ↩
- 142 . asyāgre kvacitpustake “prakṛtisamasamavāye tu sannipāte pṛthagvātādijvaralakṣaṇaṃ jñeyaṃ; hīnamadhyādhikakrameṇa sannipātā eva ṣaṭ, dvyulbaṇatvena trayaḥ, ekolbaṇatvena trayaḥ, samatvenaikaḥ, evaṃ trayodaśa prakṛtau” ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate | ↩
- 143 . ‘dvyulbaṇādilakṣaṇamanyathā’ iti pā.| ↩
- 144 . asyāgre kvacitpustake “vātaḥ pittādhiko'yaṃ prathamamupacito hanti vahniṃ śarīre śleṣmatvaṃ yāti bhuktaṃ sakalamapi tato'sau kapho vāyuduṣṭaḥ| srotāṃsyāpūrya rundhyādanilamatha marut kopayet pittamantaḥ sammūrchyānyonyamete prabalamiti nṛṇāṃ kurvate sannipātam” ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate | ↩
- 145 . ‘kaṇṭhaśca dūyate’ iti pā.| ↩
- 146 . ‘vibhuḥ phalguśca’ iti pā.| ↩
- 147 . ‘pārśvasaṅgrahaḥ’ iti pā.| ↩
- 148 . ‘cintājvaraglānipārśvarugdṛṣṭisaṅkṣayāḥ’ iti pā.| ↩
- 149 . ‘parikṛṣyate’ iti pā.| ↩
- 150 . ‘śīghrakarīti’ iti pā.| ↩
- 151 . ‘jīvatyahorātrametenāriṣṭavigrahaḥ’ iti pā.| ↩
- 152 . ‘dhāvate’ iti pā.| ↩
- 153 . ‘phamphaṇaḥ’ iti pā.| ↩
- 154 . ‘sānnipātikavikārotpāda iti’ iti pā.| ↩
- 155 . atra ‘tadyathā– vātasya’ ityārabhya ‘sambhavatītyanupadamevoktam|’ ityantaḥ bṛhatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 156 . ‘uktaṃ ca’ iti pā.| ↩
- 157 . ‘pūrvadoṣo'dhikaḥ syāt’ iti pā.| ↩
- 158 . ( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 159 . ‘sākamevābhyavahrīyata’ iti pā.| ↩
- 160 . ‘... ghātakatvenānupapattiḥ;’ iti pā.| ↩
- 161 . ‘atha tasyānekatve’ iti pā.| ↩
- 162 . ‘yato bhinnarucitvāt’ iti pā.| ↩
- 163 . ‘tāratamyasambhavāt’ iti pā.| ↩
- 164 . ‘nyūno vā adhiko’ iti pā.| ↩
- 165 . ‘anutpannotpannasyā ...’ iti pā.| ↩
- 166 . atra ‘sati’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 167 . ‘mataḥ’ iti pā.| ↩
- 168 . ‘yathā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 169 . ‘doṣāṇāmiha sādhyam’ ityasya sthāne ‘doṣāṇāṃ parasparaṃ sādhyam’ iti pā., ‘doṣāṇāmiha parasparaṃ sādhyate’ iti ca. pā.| ↩
- 170 . ‘pittādiva’ iti pā.| ↩
- 171 . ‘tathā coktam’ ityasya sthāne ‘yathoktam’ iti pā.| ↩
- 172 . atra kvacitpustake– ‘na dvitīyaḥ, doṣāddoṣāntarotpattirdarśitaivānupadam, ‘ekaḥ prakupito doṣa’ ityādinā; ato doṣasya kāraṇatvādanya evānupaghātaḥ’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate | ↩
- 173 . atra kvacitpustake ‘ataḥ sātmyatvāt sahajatvādavirodhitvamiti yaduktamanaikāntikatvaṃ tanna, upaghātaśabdasya nyūnādhikaparyāyavirodhitvāt| āhāraṃ doṣā upaghnantīti dūṣyarasadhātudūṣakatvaṃ doṣāṇāṃ; tacca rasadūṣyaprakṛtyanyathāpādakatvameva nānyaditi kuto nāśaḥ sādhyāviśiṣṭatā tu nirastā spaṣṭatarā’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate | ↩
- 174 . ‘dehadhāraṇakāraṇatvāt’ iti pā.| ↩
- 175 . ‘tatkuto'naikāntikatā’ iti pā.| ↩
- 176 . ‘viṣādāvavāntaravyāpārasya’ iti pā.| ↩
- 177 . ‘kutaḥ’ iti pā.| ↩
- 178 . ‘viruddhaiḥ svaguṇaiḥ’ ityasya sthāne ‘viruddhaiśca guṇaiḥ’ iti pā.| ↩
- 179 . 'dāhaḥ' iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 180 . 'rujā śūlam asthyādibhiḥ sambadhyate' iti pā.| ↩
- 181 . 'locane' iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 182 . ‘bhramaścakrārūḍhastyeva, anye tu viparītapadārthajñānaṃ sthāṇau tuṣajñānavat’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 183 . ‘nidānāśaḥ hṛdi vyathā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 184 . kvacitpustake ‘maṇḍalānāṃ ca darśanaṃ’ etatsthāne ‘darśanaṃ maṇḍalānāṃ ca tathā’ iti pā.| ↩
- 185 . kvacitpustake ‘bhālukitantre paṭhitam– “varaṭidaṣṭasaṅkāśaḥ’ etatsthāne ‘bhālukiḥ– “varaṭidaṃṣsaṅkāśaḥ’ iti pā.| ↩
- 186 . kvacitpustake ‘iti nigadyate tajjñaiḥ” iti’ etatsthāne ‘ityabhidhīyate sadbhiḥ’ iti pā.| ↩
- 187 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 188 . ‘gurutvamudarasya udaragauravam| cirātpākaśca doṣāṇāmiti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 189 . kvacitpustake ‘svedo'tha naiva ca’ etatsthāne ‘svedo'ti naiva vā’ iti pā.| ↩
- 190 . ‘dvyulbaṇaiḥ’ iti pā.| ↩
- 191 . ‘carakaḥ’ iti pā.| ↩
- 192 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 193 . ‘dāhastṛṭ ca balakṣayaḥ’ iti pā.| ↩
- 194 . ‘vikṛtiviṣamasamavā’ iti pā.| ↩
- 195 . ‘prakṛtisamasvāyastu’ iti pā.| ↩
- 196 . ‘evaṃ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 197 . ‘tasya śītajvaro nidrā kṣuttṛṣṇāpārśvanigrahāḥ| śirogauravamālasyamanyāstambhapramīlakāḥ|| udaraṃ dahyate cāsya kaṭī bastiśca dūyate| sannipātaḥ sa vijñeyo makarīti sudāruṇaḥ|| vātolbaṇaḥ sannipāto yasya jantoḥ prakupyati|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 198 . ‘gudaścāsya’ iti pā.| ↩
- 199 . ‘visphūrakaḥ’ iti pā.| ↩
- 200 . ‘viṣūcika’ iti pā.| ↩
- 201 . ‘svinnasyāśu’ iti pā.| ↩
- 202 . ‘dyulbaṇaḥ’ iti pā.| ↩
- 203 . ‘lomaśca’ iti pā.| ↩
- 204 . ‘teṣāṃ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 205 . ‘ityatra’ iti pā.| ↩
- 206 . ‘dṛḍhabaloktahetudvayāt’ iti pā.| ↩
- 207 . ‘kaścinnopapātaḥ’ iti pā.| ↩
- 208 . imau ślokau kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 209 . ‘pittādiśca’ iti pā.| ↩
- 210 . ‘malaṃ purīṣamāha’ iti ā. da.| ↩
- 211 . ‘āhārāpācakatvam’ iti pā.| ↩
- 212 . ‘ca’ iti pā.| ↩
- 213 . ‘tasya’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 214 . ‘doṣe ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 215 . ‘netreṣu’ iti pā.| ↩
- 216 . ‘vāteṣu’ iti pā.| ↩
- 217 . ‘dagdhvoṣmaṇā’ iti pā., ‘dehoṣmaṇā’ iti capā.| ↩
- 218 . ‘sannipātajvarasyetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 219 . ‘śotho'tīsāra eva ca’ iti pā. | ↩
- 220 . ‘auṣadhigandhaje’ iti pā.| ↩
- 221 . ‘prakṛtikarmavaśādityarthaḥ’ iti pā. | ↩
- 222 . ‘śastraloṣṭramuṣṭilaguḍādibhiḥ’ iti pā.| ↩
- 223 . ‘athavā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 224 . ‘śākavarṇaḥ’ iti pā.| ↩
- 225 . ‘ityeke’ iti pā.| ↩
- 226 . ‘sthāvaraviṣabhakṣaṇakṛte’ iti pā.| ↩
- 227 . ‘auṣadhigandhaghrāṇaje’ iti pā., ‘tīvrauṣadhighrāṇaje’ iti ca pā.| ↩
- 228 . ‘oṣadhībhyaḥ’ iti pā.| ↩
- 229 . ‘śokāt’ iti pā.| ↩
- 230 . ‘śokācca’ iti pā.| ↩
- 231 . ‘vātakopitapittakāryatvāt’ iti pā.| ↩
- 232 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustakeṣu nopalabhyate | ↩
- 233 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 234 . dṛṣṭeranupapannaṃ nāmeti’ ityasya sthāne ‘dṛṣṭeranupapannamiti’ iti pā.| ↩
- 235 . ‘pittamatha’ iti pā.| ↩
- 236 . ‘pṛthagupapādo’ iti pā.| ↩
- 237 . ‘hetubhedābhidhānaṃ ca’ iti pā.| ↩
- 238 . ‘hārītadarśinā’ iti pā.| ↩
- 239 . ‘sadāhamūrchāgrastasya’ iti pā.| ↩
- 240 . ‘bhūtāni’ iti pā.| ↩
- 241 . ‘abhighātetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 242 . ‘yathāsvairdoṣairjānīyāt’ iti pāṭha.| ↩
- 243 . ‘śyāvetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 244 . kvacitpustake ‘bhayādityādi| bhayāditi bhayājjāte jvare’ etatsthāne ‘bhayāditi’ iti pā.| ↩
- 245 . ‘bhayājjāte jvare tathā śokāt kopādityetayorboddhavyam|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 246 . kvacitpustake ‘pralāpaścātra vātakāryaḥ, sarvadaiva tasya vātakāryatvāt, viśeṣaniścayaśca nidānāt; nidānamapi kvacillakṣaṇaṃ bhavati| yadyevaṃ tatkathaṃ krodhādvepathuḥ, tasyāpi vātakāryatvāt|’ etatsthāne ‘viśeṣaniścayaśca nidānāt; anye nidānamapi kvacillakṣaṇaṃ bhavati| pralāpaścātra vātakāryaḥ, sarvadaiva tasya vātakāryatvāt, yadyevaṃ tatkathaṃ krodhādvepathuḥ, tasya api vātakāryatvāt|’ iti pā.| ↩
- 247 . kvacitpustake ‘iti na hi’ etatsthāne ‘na hīdṛśam’ iti pā.| ↩
- 248 . ‘na tupratyanīkacikitsārthamiti’ iti pā.| ↩
- 249 . ‘mohaḥ acaitanyaṃ ca’ iti pā.| ↩
- 250 . ‘āgantujeṣu’ iti pā.| ↩
- 251 . ‘saha’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 252 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 253 . ‘kāmetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 254 . ‘tacca vakṣyamāṇe unmādanidāne draṣṭavyam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 255 . ‘ityanenānatibalatvāt’ iti pā.| ↩
- 256 . ‘...cārādijanitaḥ’ iti pā.| ↩
- 257 . ‘doṣa ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 258 . ‘darśayati’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 259 . ‘ete dhātugatāḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 260 . ‘asthimajjagataḥ’ iti pā.| ↩
- 261 . ‘upalakṣaṇam’ iti pā.| ↩
- 262 . ‘satatamiti’ iti pā.| ↩
- 263 . ‘raktadhātvāśrito doṣaḥ kuryāt’ iti pā.| ↩
- 264 . ( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 265 . ‘yo doṣo rasaraktāśrayaḥ sa santataṃ jvaraṃ karoti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 266 . kvacitpustake ‘satataṃ sātatyārthakaṃ manyamānāḥ’ etatsthāne ‘satatagrahaṇārtham’ iti pā.| ↩
- 267 . ‘ghorasuduḥsaham’ iti pā.| ↩
- 268 . kvacitpustake ‘sarvadehānugāḥ stabdhā jvaraṃ kurvanti santatam’ etatsthāne ‘sarvadehānugāḥ sarve kurvate santataṃ jvaraṃ’ iti pā.| ↩
- 269 . ‘dvādaśāhāśrayatvena’ iti pā.| ↩
- 270 . ‘viṣamajvaraprakaraṇe’ iti pā.| ↩
- 271 . ‘divase vyaktalakṣaṇaḥ’ iti pā.| ↩
- 272 . ‘yaduktam’ iti pā.| ↩
- 273 . ‘viṣamajvarollekhenoktā’ iti pā.| ↩
- 274 . ‘cikitsā’ iti pā.| ↩
- 275 . ‘santate varjyā’ iti pā.| ↩
- 276 . ‘kila’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 277 . ‘kāryetyabhidhāya vyākhyātam’ iti pā.| ↩
- 278 . atra ‘dvau’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 279 . ‘tṛtīyamānānabhidhānāt’ iti pā.| ↩
- 280 . ‘bhavati’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 281 . kvacitpustake ‘idānīmekadoṣadvidoṣajasya santatajvarasya visargakālāvadhidvāreṇa lakṣaṇamāha– srotobhirityādi|’ etatsthāne ‘santatasamprāptimāha-’ iti pā.| ↩
- 282 . kvacitpustake ‘jvaraṃ santāpaṃ’ etatsthāne ‘santāpaṃ jvaraṃ’ iti pā.| ↩
- 283 . atra ‘vistṛtāḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā., ‘vivṛtāḥ’ iti ca pā.| ↩
- 284 . ‘vyāpnuvate’ iti pā.| ↩
- 285 . ‘svalpo durbalakārakaḥ’ iti pā.| ↩
- 286 . ‘niyacchati’ iti pā.| ↩
- 287 . ‘ahorātra ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 288 . ‘kāladvayamapyanuvartate’ iti pā.| ↩
- 289 . ‘sa’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 290 . ‘ahni ekakālaṃ rātrāvekakālaṃ vā, ahni dvau kālau rātrau dvau kālau vā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 291 . kvacitpustake ‘evaṃ dvau kālāviti īśāno yaduktavān tatra doṣotkarṣāpakarṣābhyāmadhikakālatvaṃ hīnakālatvamapi jñātavyaṃ na tu niyamaḥ| anyedyuṣko jvara ekakālamanuvartate vegaṃ karoti ahorātrādanyasminnahorātre ekakālamāgacchatītyarthaḥ| tṛtīyakaḥ tṛtīye'hni ekakālamiti sambadhyate| cāturthakaścaturthe'hnītyatrāpyekaṃ kālamiti|’ etatsthāne ‘anyedyuṣko jvara ekakālamanuvartate vegaṃ karoti ahorātrādanyasminnahorātre ekakālamāgacchatītyarthaḥ| tṛtīyakaḥ tṛtīye'hni ekakālamiti sambadhyate| cāturthakaścaturthe'hnītyatrāpyekaṃ kālamiti| evaṃ dvau kālāviti īśāno yaduktavān tatra doṣotkarṣāpakarṣābhyāmadhikakālatvaṃ hīnakālatvamapi jñātavyaṃ na tu niyamaḥ|’ iti pā.| ↩
- 292 . ‘tadāha’ iti pā.| ↩
- 293 . ‘ahorātrādahorātraṃ sthānātsthānaṃ’ iti pā.| ↩
- 294 . ‘sambhavaprasaṅge'pi’ iti pā.| ↩
- 295 . ‘satatārambhakadoṣāpekṣayā asya’ iti pā.| ↩
- 296 . ‘jvaramārabhyate sa’ iti pā.| ↩
- 297 . ‘kaphasthānotpādakānurodhāt’ iti pā.| ↩
- 298 . ‘pralepakastu viṣamaḥ’ iti pā.| ↩
- 299 . ‘tantrāntaram’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 300 . ‘cāturthikaviparyayo’ iti pā.| ↩
- 301 . ‘triprakāro jāyate’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 302 . ‘parakīyamatamāha’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 303 . kvacitpustake ‘doṣocitaṃ ca’ etatsthāne ‘doṣocite’ iti pā.| ↩
- 304 . ‘viṣamajvaraḥ’ iti pā.| ↩
- 305 . ‘tṛtīye dine’ iti pā.| ↩
- 306 . ‘santatameva’ iti pā.| ↩
- 307 . ‘rujārūpaśaktim’ iti pā.| ↩
- 308 . ‘dvaividhyam’ iti pā.| ↩
- 309 . ‘jaṅghābhyāmityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 310 . ‘sarvadeham’ iti pā.| ↩
- 311 . ‘sannipātajatvāt’ iti pā.| ↩
- 312 . ‘prāyograhaṇena ekadoṣajā’ iti pā.| ↩
- 313 . ‘tvekadoṣajā’ iti pā.| ↩
- 314 . ‘caturthakastu’ iti pā.| ↩
- 315 . ‘hārīto’ iti pā.| ↩
- 316 . ‘svakālataḥ’ iti pā.| ↩
- 317 . ‘sa sannipātasambhūto’ iti pā.| ↩
- 318 . ‘śleṣmapūrvajvaraśca saḥ’ iti pā.| ↩
- 319 . kvacitpustake ‘nodbhūtaṃ dṛśyate, dṛśyate ca;’ etatsthāne ‘samudbhūtaṃ na dṛśyate|’ iti pā.| ↩
- 320 . ‘tathā’ iti pā.| ↩
- 321 . ‘ prāyo'sambhavāt’ iti pā.| ↩
- 322 . ‘asyārthaḥ’ iti pā.| ↩
- 323 . ‘na ca sarvadā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 324 . ‘cāmāśayaprāptau’ iti pā.| ↩
- 325 . ‘ahorātre’ iti pā.| ↩
- 326 . ‘prakopakālāpekṣayā’ iti pā.| ↩
- 327 . atra ‘naca sarvadā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 328 . atra ‘trīn’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 329 . atra ‘sa’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 330 . “sarveṣu kaphasthāneṣu vyavasthito doṣaḥ santataṃ karotīti jñeyaṃ, tantrāntaroktatvāt” iti vṛndaṭīkāyāṃ śrīkaṇṭhadattaḥ| ↩
- 331 . ‘pralepakastu viṣamaḥ’ iti pā.| ↩
- 332 . ‘tṛtīyaka ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 333 . ‘vātasthānatvena tadgatau’ iti pā.| ↩
- 334 . ‘sthānaniyamāt,’ iti pā.| ↩
- 335 . ‘vātakaphātmako jvaro vedanayā pṛṣṭhagrāhī, vātapittātmako vedanayā śirogrāhī, evaṃ traividhyam| iti pāṭhaḥ’ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 336 . atra ‘na’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 337 . ‘kurvanti’ iti pā.| ↩
- 338 . ‘anubandharūpamātram’ iti pā.| ↩
- 339 . ‘dṛśyate’ iti pā.| ↩
- 340 . ‘prāyosambhavāditi’ iti pā.| ↩
- 341 . ‘sa madhye jvarayatyahnī ādāvante ca muñcati’ iti pā. ↩
- 342 . ‘tryahād dvayaham’ ityasya sthāne ‘madhye'hani’ iti pā. ↩
- 343 . ‘tryahād dvayahaṃ jvarayati’ ityasya sthāne ‘madhye'hani jvarayati’ iti pā., ‘sa madhye jvarayatyahnī’ iti ca pā.| ↩
- 344 . ‘na bhūtvā’ iti pā.| ↩
- 345 . ‘caturthadine’ iti pā.| ↩
- 346 . ‘tātparyato’ iti pā.| ↩
- 347 . ‘ādidinābhāvaścottarottarapālidivaseṣvavadhāryaḥ’ iti pā.| ↩
- 348 . kvacitpustake ‘ekakālaṃ vimucya sarvamahorātraṃ vyāpnotītyanyedyuṣkaviparyayaḥ; kāladvaye muñcati, sarvamahorātraṃ jvarayatīti satatakaviparyayaḥ|’ etatsthāne ‘kāladvaye muñcati, sarvamahorātraṃ jvarayatīti satatakaviparyayaḥ; ekakālaṃ vimucya sarvamahorātraṃ vyāpnotītyanyedyuṣkaviparyayaḥ|’ iti pā.| ↩
- 349 . ( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 350 . ‘kaṇṭhastho’ iti pā.| ↩
- 351 . ‘dinadvaye’ iti pā.| ↩
- 352 . ‘tasmin dine’ ityasya sthāne ‘tasminneva’ iti pā.| ↩
- 353 . ‘hṛdistha’ iti pā.| ↩
- 354 . ‘āmāśayamāgatya’ iti pā.| ↩
- 355 . ‘pakṣā’ iti pā.| ↩
- 356 . ‘ca’ iti pā.| ↩
- 357 . ‘kaṇṭhavaiṣamye’ iti pā., ‘kuṣṭhavaidharmye’ iti ca. pā.| ↩
- 358 . ‘viṣametyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 359 . ‘tryahāttryahamiti tryahāttryahaṃ tridinam’ iti pā.| ↩
- 360 . ‘tṛtīyakaviparyayo’ ityasya sthāne ‘dvitīyatṛtīyake viparyayo’ iti pā.| ↩
- 361 . kvacitpustake ‘dvitricaturṣu tiṣṭhan doṣo’ etatsthāne ‘tiṣṭhan doṣo dvitricaturṣu’ iti pā.| ↩
- 362 . ‘dehe sthānam’ iti pā.| ↩
- 363 . ‘yasmādgauravavaivarṇyakārśyebhyo’ iti pā.| ↩
- 364 . ‘kuṣṭhaḥ’ iti pā., ‘puṣṭaḥ’ iti ca pā.| ↩
- 365 . ‘naro vātabalāsakī’ iti pā. ↩
- 366 . ‘tatsamadharmiṇi’ iti pā.| ↩
- 367 . ‘gayadāsaḥ’ iti pā.| ↩
- 368 . ‘tantrāntare yaduktam’ iti pā.| ↩
- 369 . ‘śothitaḥ’ iti pā.| ↩
- 370 . kvacitpustake ‘kīdṛśaḥ? nityaṃ mandajvaro nityaṃ satataṃ, mandajvaro mandavegaḥ,’ etatsthāne ‘kīdṛśo, nityaṃ mandajvaro mandavegaḥ, nityaṃ satatam,’ iti pā.| ↩
- 371 . ‘pittamatrāpi’ iti pā.| ↩
- 372 . ‘tataḥ śleṣmaṇā pittānuṣaktatveneti’ iti pā.| ↩
- 373 . ‘śleṣmabhūyiṣṭhamuktam’ iti pā.| ↩
- 374 . ‘vāterita iti’ iti pā.| ↩
- 375 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 376 . ‘mandajvaratvam’ iti pā.| ↩
- 377 . kvacitpustake ‘mandajvaravilepī, vilepitvaṃ’ etatsthāne ‘mandajvaravilepitvaṃ’ iti pā.| ↩
- 378 . ‘gurutvena vā’ iti pā.| ↩
- 379 . ‘saśītaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 380 . ‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 381 . ‘bhavatīti’ iti pā.| ↩
- 382 . ‘tadbhūtatvena’ iti pā.| ↩
- 383 . ‘pralampatīva’ iti pā.| ↩
- 384 . ‘dehe cārdhaṃ coṣṇam’ iti pā. ↩
- 385 . ‘pitte’ iti pā. ↩
- 386 . kvacitpustake ‘dehe’ etatsthāne ‘ca’ iti pāṭhaḥ, kvacitpustake ‘dehe’ iti pāṭho nopalabhyate ca| ↩
- 387 . ‘sati’ iti pā.| ↩
- 388 . ‘ dehe'rdham’ iti pā.| ↩
- 389 . ‘hastapāde’ iti pā.| ↩
- 390 . ‘tātsthyāt’ iti pā.| ↩
- 391 . ‘... dīnabhidhā ...’ iti pā.| ↩
- 392 . ‘praśāntavegayoḥ’ iti pā.| ↩
- 393 . ‘vimucyate’ iti pā.| ↩
- 394 . ‘trayāṇāmāhuḥ’ iti pā.| ↩
- 395 . ‘saṃsargaḥ sāmyāt’ iti pā.| ↩
- 396 . ‘saumyāgneyadoṣakoṭidvayamelakaḥ’ iti pā.| ↩
- 397 . ‘hīnapittasya’ iti pā.| ↩
- 398 . ‘suśrutaḥ’ iti pā.| ↩
- 399 . ‘prapadyate’ iti pā.| ↩
- 400 . ‘tṛtīyakacaturthakādirūpatvam’ iti pā.| ↩
- 401 . ‘arthaśabdaḥ’ iti pā.| ↩
- 402 . ‘tenartunā''pyāyitabalastṛtīyakādīnāmanyatamatvam’ iti pā.| ↩
- 403 . ‘santatakādīnāmanyatamatvaṃ’ iti pā.| ↩
- 404 . ‘varṣāsu samutpannaḥ’ iti pā.| ↩
- 405 . ‘santatādīnāmutkarṣāpakarṣābhyāmanyathābhāva’ iti pā.| ↩
- 406 . ‘tṛtīyakatvena’ iti pā.| ↩
- 407 . ‘anyāni’ iti pā.| ↩
- 408 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustakeṣu nopalabhyate | ↩
- 409 . ‘śarado’ iti pā.| ↩
- 410 . ‘santatam’ iti pā.| ↩
- 411 . ‘vātapittayorapyudāhāryam’ iti pā.| ↩
- 412 . ‘prajñāparādhāddevatādīnabhibhūyāhitānyācarati’ iti pā.| ↩
- 413 . ‘caturthakādijvarāviṣṭasya’ iti pā.| ↩
- 414 . ‘dehe’ iti pā.| ↩
- 415 . ‘cauṣṇatvam’ iti pā.| ↩
- 416 . ‘iti yāvat’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 417 . ‘cāvyavasthito’ iti pā.| ↩
- 418 . atra ‘viparyayeṇa jvarāntaramāha– kāye ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 419 . atra ‘tvaksthāvityādi| yadā śleṣmānilau tvaci kupitau bhavatastadā jvarasyādau tvaci śītaṃ janayataḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate pā.| ↩
- 420 . ‘iti| pūrvamevoktaṃ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 421 . ‘cakārānmūrchādi’ iti pā.| ↩
- 422 . ‘praśānte gatavege’ ityasya sthāne ‘praśāntavege’ iti pā.| ↩
- 423 . ‘ādiśabdādvamathutandrādayaḥ’ iti pā.| ↩
- 424 . ‘śītapūrvasya sukhasādhyatvam’ ityasya sthāne ‘śītāderarthato'kaṣṭatvamiti’ iti pā.| ↩
- 425 . ‘vātakaphānubandhaḥ| anu uparyadhaśca’ ityasya sthāne ‘vātakaphānubandhaśca| saṃsarge’ iti pā.| ↩
- 426 . ‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 427 . ‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 428 . ‘piḍikā’ iti pā. ↩
- 429 . ‘rasānugatatvāt’ iti pā.| ↩
- 430 . asyāgre ‘rogaprabhāvāt’ ityadhikamātaṅkadarpaṇe| ↩
- 431 . ‘asahiṣṇutvam’ iti pā.| ↩
- 432 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 433 . ‘asphuṭadhvaniḥ’ iti pā.| ↩
- 434 . ‘śukragatasya’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 435 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustakeṣu nopalabhyate | ↩
- 436 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustakeṣu nopalabhyate | ↩
- 437 . ‘gūḍhaścekṣau raso’ iti pā.| ↩
- 438 . ‘... jvaramāha’ iti pā.| ↩
- 439 . asyānantaraṃ kvacitpustake ‘piḍikātṛṣṇeti|’ iti adhikaḥ pā.| ↩
- 440 . ‘piṇḍiketyādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 441 . ‘medogatamāha’ iti pā.| ↩
- 442 . ‘asthigatamāha’ iti pā.| ↩
- 443 . ‘majjagatamāha’ iti pā.| ↩
- 444 . ‘maraṇamityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 445 . ‘... majjāgataḥ’ iti pā.| ↩
- 446 . ‘prākṛtaḥ sukhasādhya’ ityasya sthāne ‘sukhasādhyaḥ prākṛtaḥ’ iti pā.| ↩
- 447 . ‘prāyaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 448 . ‘yathartukupito’ iti pā.| ↩
- 449 . ‘tata udbhūtaḥ’ ityasya sthāne ‘tathābhūtaḥ’ iti pā.| ↩
- 450 . ‘doṣaprabhā ...’ iti pā.| ↩
- 451 . ‘duḥkhasādhyatvam’ iti pā.| ↩
- 452 . atra kvacitpustake ‘sa’ iti adhikaḥ pā.| ↩
- 453 . atra kvacitpustake ‘pittamityādi’ iti adhikaḥ pā.| ↩
- 454 . ‘śaradīti’ iti pā.| ↩
- 455 . ‘ityapi’ iti pā.| ↩
- 456 . ‘sañcitatvena’ iti pā.| ↩
- 457 . ‘āmakṣayādūrdhvamato vāyurna sahate kṣaṇam||” iti|’ iti pāṭhaḥ, kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 458 . ‘... mapi’ iti pā.| ↩
- 459 . ‘somasya balavattvāt’ ityasya sthāne ‘somabalattvāt’ iti pā.| ↩
- 460 . ‘sūryasya balavattvāt’ ityasya sthāne ‘sūryabalattvāt ’ iti pā.| ↩
- 461 . ‘kaphapittaprakṛtyā’ iti pā.| ↩
- 462 . ‘na nirbhayaṃ tat’ ityasya sthāne ‘nirbhayaṃ tanna’ iti pā.| ↩
- 463 . ‘varṣāsvityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 464 . ‘bhūvāṣpā ...’ iti pā.| ↩
- 465 . asyānantaraṃ kvacitpustake ‘kupitaṃ pittam’ iti adhikaḥ pā.| ↩
- 466 . ‘... balobṛṃhaṇā ...’ iti pā.| ↩
- 467 . ‘kasmāvisargācca’ iti pā.| ↩
- 468 . ‘prakṛtyā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 469 . ‘... sādhyatvāt’ iti pā.| ↩
- 470 . ‘uktam’ iti pā.| ↩
- 471 . ‘prakṛtistathā’ iti pā.| ↩
- 472 . ‘... dbhayamititasmā ...’ iti pā.| ↩
- 473 . ‘tajjasyajvarasya’ iti pā.| ↩
- 474 . ‘(yathā kālo doṣaviśeṣasya lakṣaṇaṃ)’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 475 . ‘... doṣāhārācārādyaiḥ’ iti pā.| ↩
- 476 . ‘janana’ ityasya sthāne ‘janaka’ iti pā.| ↩
- 477 . ‘sadoṣasya’ iti pā.| ↩
- 478 . atra ‘duḥkha’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 479 . ‘upaśaya’ ityasya sthāne ‘upaśāyitopaśayaśceci’ iti pā.| ↩
- 480 . ‘eva’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 481 . asyānantaraṃ kvacitpustake ‘santāpa ityādi|’ iti adhikaḥ pā.| ↩
- 482 . ‘kaścit’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 483 . ‘santāpa ityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 484 . ātaṅkadarpaṇasammato'yaṃ pāṭhaḥ ↩
- 485 . ‘doṣapravṛttirutsāha’ ityātaṅkadarpaṇasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 486 . ‘annapāna’ ityasya sthāne ‘anupāna’ iti pā.| ↩
- 487 . ‘na’ iti pā.| ↩
- 488 . ‘bheṣajaniṣedhe'pi’ iti pā.| ↩
- 489 . ‘teṣāṃ vidhānadarśanāt’ iti pā.| ↩
- 490 . ‘lakṣaṇamiti’ iti pā.| ↩
- 491 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 492 . ‘nairāmyamiti|’ iti pā.| ↩
- 493 . ‘pareṇāpi’ iti pā.| ↩
- 494 . ‘padalopāt’ iti pā.| ↩
- 495 . ‘bastikālaparihāreṇa kālagaṇanāvat’ iti pā.| ↩
- 496 . ‘yathā suśrutoktatryahaparihārakāla eva bastidānadinaṃ tyaktvā carakeṇa dviguṇaḥ parihārakāla ukta iti vṛndaṭīkāyāṃ śrīkaṇṭhadattaḥ|’ iti pā.| ↩
- 497 . ‘bhaiṣajyam’ iti pā.| ↩
- 498 . ‘doṣapācanam’ iti pā.| ↩
- 499 . ‘saptāhāt parato'pi’ iti pā.| ↩
- 500 . ‘tadanubhūta ...’ iti pā.| ↩
- 501 . ‘tantrāntaravacanaṃ purāṇābhiprāyeṇa’ iti pā.| ↩
- 502 . atra ‘balavān jvaro balādhikaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 503 . ‘jvaretyādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 504 . ‘kṣudityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 505 . ‘aṣṭāhāt’ iti pā.| ↩
- 506 . ‘balavatsvityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 507 . ‘hikkādayaḥ’ iti pā.| ↩
- 508 . ‘hanti mānavam’ iti pā. | ↩
- 509 . ‘kṣāmaṃ ...’ iti pā. | ↩
- 510 . ‘... rbahubhirjā ...’ iti pā.| ↩
- 511 . ‘utpadyate’ iti pā.| ↩
- 512 . ‘vikārāśca’ iti pā.| ↩
- 513 . ‘api ca’ iti pā.| ↩
- 514 . ‘dhīndriyāṇi’ iti pā.| ↩
- 515 . atra ‘ceti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 516 . ‘calanti’ iti pā.| ↩
- 517 . ‘ata evāsau’ ityasya sthāne ‘yata’ iti pā.| ↩
- 518 . ‘yastu’ iti pā.| ↩
- 519 . ‘vibaddhamalatvena’ iti pā.| ↩
- 520 . ‘yo’ iti pā.| ↩
- 521 . ‘tadvākhyam’ iti pā.| ↩
- 522 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 523 . ‘antaruṣṇordāhavān’ iti pā.| ↩
- 524 . ‘sa tathā;’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 525 . ‘vyāpāditasya’ iti pā.| ↩
- 526 . ‘nirantarocchvāsinam’ iti pā.| ↩
- 527 . ‘na jīvenna ca mucyate’ iti pā.| ↩
- 528 . gosarge pratyūṣe| ↩
- 529 . ‘vedanādyasya’ iti pā.| ↩
- 530 . ‘nidhanaṃ janmataḥ saptamaṃ, pratyaraṃ pañcamaṃ, vipatkaraṃ tṛtīyam’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahavyākhyāyāminduḥ| ↩
- 531 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustakeṣu nopalabhyate | ↩
- 532 . ‘dhātumalapākabhede’ iti pā.| ↩
- 533 . atra kvacitpustake ‘anyathā tu malapākaḥ;’ iti adhikaḥ pā.| ↩
- 534 . ‘... vaicitryam’ iti pā.| ↩
- 535 . ‘taratamabhāvāt’ iti pā.| ↩
- 536 . asyānantaraṃ kvacitpustake ‘sthiraśīghramadhyamaśaktitvāt’ iti adhikaḥ pā.| ↩
- 537 . ‘rogā’ iti pā.| ↩
- 538 . ‘tatra’ iti pā.| ↩
- 539 . ‘yātu’ iti pā.| ↩
- 540 . ‘dvidoṣa’ iti pā.| ↩
- 541 . ‘tatra’ iti pā.| ↩
- 542 . ‘boddhavyam’ iti pā.| ↩
- 543 . asyānantaraṃ kvacitpustake ‘labhyate’ iti adhikaḥ pā.| ↩
- 544 . ‘... ghnanti’ iti pā.| ↩
- 545 . ‘so'pyasādhyo na tūpekṣayā| anye'ti hi rogā upekṣyamāṇā indriyaśaktimupaghnanti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 546 . ‘kṣīṇasya jvareṇa ’ ityasya sthāne ‘jvarakṣīṇasya jvareṇakṣīṇasya’ iti pā.| ↩
- 547 . ‘dairgharātrika’ iti pā.| ↩
- 548 . ‘lulanti’ iti pā.| ↩
- 549 . ‘... vibandhaneti’ iti pā.| ↩
- 550 . ‘gambhīrasyāmasādhya ...’ iti pā.| ↩
- 551 . ‘ārambhādityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 552 . ‘... rūpatvam’ iti pā.| ↩
- 553 . ‘dairghyarātrikaḥ’ iti pā.| ↩
- 554 . ‘paunaruktaḥ’ iti pā.| ↩
- 555 . ‘adhikārtha ...’ iti pā.| ↩
- 556 . ‘paṭhanti’ iti pā.| ↩
- 557 . ‘śete nipatata iva’ ityasya sthāne ‘śete nipatata iti| kṣayito'pi nipatita’’ iti pā.| ↩
- 558 . ‘ya ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 559 . ‘... ntameva’ iti pā.| ↩
- 560 . ‘evaṃ prakāreṇa’ iti pā.| ↩
- 561 . ‘... sādhyatm’ iti pā.| ↩
- 562 . ‘hatetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 563 . ‘durātmānamudrupatam’ iti pā.| ↩
- 564 . ‘kṣāmaṃ kṣīṇam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 565 . ‘... vihīnasya’ iti pā.| ↩
- 566 . ‘vedanā yasya’ iti pā.| ↩
- 567 . atra ‘atra’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 568 . ‘... tasyāpi’ iti pā.| ↩
- 569 . ‘guhyatyutthā...’ iti pā.| ↩
- 570 . ‘smaraṇādupetam’ iti pā.| ↩
- 571 . ‘dūṣitaroma ...’ iti pā.| ↩
- 572 . ‘taddhārītavāgbhaṭayo ...’ iti pā.| ↩
- 573 . ‘... sañjñitā’ iti pā. | ↩
- 574 . ‘bhāve’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 575 . ‘kunthanam’ iti pā.| ↩
- 576 . ‘kūjanvamati’ iti pā.| ↩
- 577 . ‘jvaramuktipūrvarūpamāha’ iti pā.| ↩
- 578 . ‘dāha ityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 579 . ‘kaścidbhāvaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 580 . ‘nirvāṇavastho'pi’ iti pā.| ↩
- 581 . ‘yathā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 582 . ‘etadanantaraṃ ’ iti pā.| ↩
- 583 . ‘śirasaḥ’ iti pā.| ↩
- 584 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ jvaranidānam||2||’ iti pā.| ↩