2. jvaranidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
atha jvaranidānam | dakṣāpamānasaṅkruddharudraniḥśvāsasambhavaḥ | jvaro'ṣṭadhā pṛthagdvandvasaṅghātāgantujaḥ smṛtaḥ ||1||
atha sarvarogaprādhānyāt prathamaṃ jvaro vācyaḥ| prādhānyaṃ ca tasya śārīrarogeṣu prathamotpannatvāt, 1 balavattvāt, dehendriyamanastāpitvāt, janmanidhanayoravaśyambhāvitvāt, sthāvarajaṅgamarūpasarvabhūtavyāpitvācca; naivamanye vikārāḥ| yaduktaṃ carake– “dehendriyamanastāpī sarvarogāgrajo balī| jvaraḥ pradhāno rogāṇāmukto bhagavatā purā|| tasya prāṇisapatnasya dhruvasya pralayodaye|” (ca. ci. a. 3) ityādi; yāvad “bhagavan! vaktumarhasi” (ca. ci. a. 3) iti| tathā– “jvareṇāviśatā bhūtaṃ nahi kiñcinna tapyate|” (ca. ci. a. 3) ityādi| uktaṃ ca 2, 3 pālakāpye– “pākalaḥ sa tu nāgānāmabhitāpastu vājinām| gavāmīśvarasañjñaśca mānavānāṃ jvaro mataḥ|| ajāvīnāṃ pralāpākhyaḥ karabhe cālaso bhavet| hāridro 4 mahiṣīṇāṃ tu mṛgarogo mṛgeṣu ca| pakṣiṇāmabhighātastu matsyeṣvindramado mataḥ| pakṣapātaḥ pataṅgānāṃ vyāḍeṣvakṣikasañjñitaḥ||” ityādi| tathā'nyatra– “jalasya nīlikā bhūmerūṣaro vṛkṣasya koṭaraḥ|” ityādi| tasya prāgutpattimāha– dakṣāpamānetyādi| dakṣāpamānena 5 dakṣaprayuktaparibhavena kruddhasya rudrasya niḥśvāsāt sambhava utpattiryasya sa tathā| niḥśvāso'tra krodhaliṅgatvena nirdiṣṭaḥ, ata eva suśrutena “rudrakopāgnisambhūtaḥ” (su. u. taṃ. a. 39) ityuktam| kruddhena rudreṇa lalāṭe tṛtīyamāgneyaṃ cakṣuḥ sṛṣṭvā tato'pyāgneyo 6 bāṇo nirmitaḥ| yadāha carakaḥ– “sṛṣṭvā lalāṭe cakṣurvai dagdhvā tānasurānprabhuḥ bāṇaṃ krodhāgnisantaptamasṛjacchatrunāśanam||” (ca. ci. a. 3) iti; 7 atra satranāśanaṃ yajñanāśanam| eṣā 8 ca jvarotpattikathā carakacikitsite saviśeṣā 9 śrotavyā| etena rudrakopasya viprakṛṣṭakāraṇatvamuktaṃ; yadi hi tato jvaro 10 nodapatsyataṃ 11 adhunā'pyapacārānnodapatsyata iti bhaṭṭāraharicandraḥ| etadabhidhānasya cikitsānupayogitvenānye ṭīkākṛto'nyathā vyācakṣate– kopodbhavatvena taijasatvaṃ prakāśyate; 12 krodho hyāgneyaḥ; yadāha carakaḥ– “krodhāt pittaṃ” (ca. ci. a. 3) iti| tena sarvajvare pittāvirodhinī kriyā kāryeti sidhyati| yaduktaṃ vāgbhaṭenaiva– “ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā| tasmāt pittaviruddhāni tyajet pittādhike'dhikam||” (vā. ci. a. 1) iti| ata eva carake kaṭvamlalavaṇān pācanān parityajya taruṇajvare pācakatvena tiktako rasaḥ pittaghno nirdiṣṭaḥ| yadāha– “laṅghanaṃ svedanaṃ kālo yavāgūstiktako rasaḥ| pācanānyavipakvānāṃ doṣāṇāṃ taruṇajvare||” (ca. ci. a. 3) iti| ( 13 kālo'trāṣṭāha iti)| anye tvāhuḥ– rudrakopasambhavatvena devatātmakatvāt pūjārhatvamupadarśitam| yadāha videhaḥ– “jvarastu pūjanairvā'pi sahasaivopaśāmyati||” iti| harivaṃśe'pi– “jvarastripādastriśirāḥ ṣaḍbhujo navalocanaḥ| 14 bhasmapraharaṇo raudraḥ kālāntakayamopamaḥ||” iti mūrtimānevoktaḥ| bahuvidhamapi jvaraṃ saṅkṣepeṇāha– jvaro'ṣṭadhetyādi| aṣṭatvaṃ vivṛṇoti– pṛthagityādi| tacca samprāptau vivṛtam||1||
atha sarvarogaprādhānyāt prathamaṃ jvaro vācyaḥ| prādhānyaṃ cāsya śārīrarogeṣu prathamotpannatvāt, balavattvāddehendriyamanastāpitvācca janmanidhanayoravaśyambhāvitvācca 15 sthāvarajaṅgamarūpasarvabhūtavyāpitvācca, naivamanye vikārāḥ| uktaṃ ca carake– “dehendriyamanastāpī sarvarogāgrajo balī| jvaraḥ pradhāno rogāṇāmukto bhagavatā purā||” iti| tathā– “jvareṇāviśatā 16 bhūtaṃ nahi kiñcinna tapyate|” iti| uktaṃ ca gajavaidyake– “pākalaḥ sa tu nāgānāmabhitāpastu vājinām| gavāmīśvarasañjñastu mānavānāṃ jvaro mataḥ|| ajāvīnāṃ pralāpākhyaḥ karabheṣvalaso bhavet| hāridro mahiṣāṇāṃ tu mṛgarogo mṛgeṣu ca|| pakṣiṇāmabhighātastu matsyeṣvindramado mataḥ| pakṣaghātaḥ pataṅgānāṃ 17, 18 vyāleṣvakṣikasañjñakaḥ||” ityādi| tathā tantrāntare'pi– “jalasya nīlikā, bhūmerūṣaro, vṛkṣasya koṭaraḥ|” ityādi| tasya prāgutpattimāha– 19 dakṣetyādi| dakṣāpamānena dakṣaprayuktaparibhavena kruddhasya rudrasya niḥśvāsātsambhava utpattiryasya sa tathā| niḥśvāso'tra krodhaliṅgatvena nirdiṣṭaḥ| yathā suśrute– “rudrakopāgnisambhūtaḥ sarvabhūtapratāpanaḥ|” iti| kruddhena rudreṇa lalāṭe 20 tṛtīyakamāgneyaṃ cakṣuḥ spṛṣṭvā tato'pyāgneyo bāṇo nirmitaḥ| uktaṃ ca carake– “ 21 sṛṣṭvā lalāṭe cakṣurvai dagdhvā tānasurān prabhuḥ| bāṇaṃ krodhāgnisantaptamasṛjacchatrutāpanam||” iti| etāvatā krodhodbhavatvena tasya taijasatvaṃ prakaśyate| taduktaṃ carake– “krodhātpittam” iti| tena sarvajvare pittāvirodhinī kriyā kāryeti sidhyati| yaduktaṃ vāgbhaṭe– “ūṣmā pittādṛte nāsti 22 jvaro nāstyūṣmaṇā vinā| tasmātpittaviruddhāni tyajetpittādhike'dhikam||” iti| anye tvāhuḥ– rudrasambhavatvena devatātmakatvātpūjārhatvamupadarśitam| yathāha videhaḥ– “jvarastu pūjanairvā'pi sahasaivopaśāmyati|” iti| uktaṃ ca harivaṃśe'pi– “jvarastripādastriśirāḥ ṣaḍbhujo navalocanaḥ| bhasmapraharaṇo raudraḥ kālāntakayamopamaḥ||” iti mūrtimānevoktaḥ| bahuvidhamapi saṅkṣepeṇāha– jvaro'ṣṭadheti| aṣṭadhātvaṃ vivṛṇoti pṛthak– vātikaḥ, paittikaḥ, ślaiṣmikaḥ, evaṃ trayaḥ; vātapaittikaḥ, vātaślaiṣmikaḥ, 23 pittaślaiṣmikaḥ, evaṃ dvandvajāstrayaḥ; sāṅghātikaḥ sānnipātika ekaḥ; āgantuja ekaḥ; evamaṣṭau jvarā iti||1||
mithyāhāravihārābhyāṃ doṣā hyāmāśayāśrayāḥ | bahirnirasya koṣṭhāgniṃ jvaradāḥ syū rasānugāḥ ||2||
samprāptimāha– mithyetyādi| āhārasya mithyātvaṃ prakṛtyādīnāmāhāropayogahetūnāṃ viruddhatvenopayogaḥ| yadāha carakaḥ– "tatra khalvimānyaṣṭāvāhāravidhiviśeṣāyatanāni bhavanti; tadyathā– prakṛtikaraṇasaṃyogarāśideśakālopayogasaṃsthopayoktraṣṭamāni|" (ca. vi. a. 1) iti| atra prakṛtirdravyāṇāṃ svābhāvikagurutvalaghutvādiguṇayogaḥ, yathā– māṣamudgayoḥ; karaṇaṃ saṃskāraḥ, yathā– vrīhergurorlaghavo lājāḥ; saṃyogaḥ saṃhatībhāvaḥ, yathā– kṣīramatsyayoḥ; 24 rāśirāhārasya dravādravasyāvayavena samudāyena vā parimāṇaṃ; deśo dravyotpattipracārādisthānaṃ; kālo nityagaścāvasthikaśca; upayogasaṃsthā upayoganiyamaḥ, yathā– jīrṇānna eva bhuñjīta; upayoktā svayaṃ nirūpitātmaprakṛtyādikaḥ puruṣa iti| vihārasya mithyātvamayathābalamārambhādi| āmāśayāśrayā ityanenāmāśayaprāptivyatirekeṇa doṣā jvaraṃ nārabhanta iti pratipādayanti| āmāśayaśca “nābhistanāntaraṃ jantorāmāśaya iti smṛtaḥ|” (ca. vi. a. 2) iti carakeṇoktaḥ| bahirnirasya koṣṭhāgnimiti koṣṭhāgnireva 25 doṣotkṣipto bahirnirgata ūṣmatayā pratibhāti| koṣṭhāgnimiti 26 dhātvādyagninirāsārtham| jvaradā jvarakāriṇaḥ| rasānugā rasasambaddhāḥ, avaśyaṃ rasaṃ dūṣayitvā jvarotpādakā iti| ‘eṣā ca samprāptiḥ śārīrāṇāmeva natvāgantūnāṃ, teṣāṃ vyathāpūrvakatvaṃ tato vātādyanubandhaḥ,’ iti jejjaṭaḥ| ata eva suśrute āgantusamprāptiḥ pṛthageva paṭhyate| yathā– “śramakṣatābhighātebhyo dehināṃ kupito'nilaḥ| pūrayitvā'khilaṃ dehaṃ jvaramāpādayedbhṛśam||’ (su. u. taṃ. a. 39) iti| atra na āmāśayagata eva vāyuḥ, kintūrdhvādhastiryagrasavāhisrotaścaraḥ| carake'pyuktam– “tatrābhighātajo vāyuḥ prāyo raktaṃ pradūṣayan| savyathāśothavaivarṇyaṃ karoti sarujaṃ jvaram||” (ca. ci. a. 3) iti| nanu, āgantujvare'pyūṣmopalabhyate, “ūṣmā 27 ca pittādṛte nāsti” (vā. ci. a. 1) ityuktam, ata āganturapi śārīraḥ syāt| naivam, uttarakālaṃ tadutpatteḥ| yaduktam– “āganturhi vyathāpūrvo jvaro'ṣṭamo bhavati; sa kiñcitkālamāgantuḥ kevalo bhūtvā 28 paścāddoṣairanubadhyate|” (ca. ni. a. 1); tathā– “āganturanveti nijaṃ vikāraṃ nijastathā''gantumapi pravṛddhaḥ|” (ca. sū. a. 19) iti| nanu, mithyāhāretyādinā ekaiva samprāptiruktā; etacca na yuktaṃ, yataḥ samprāptiḥ saṃyogabhedaḥ, saṃyogabhedaśca saṃyogibhedanibandhanaḥ, saṃyoginaścātra vātādayo nānāvidhāḥ, 29 tataśca samprāpterapi nānātvaṃ syāt; nahi vātapittayoryaḥ saṃyogaḥ sa eva kaphapittayoriti| ucyate– anekaiva samprāptiḥ kintvekajātīyā, āśayaduṣṭyādeḥ sarvatrāviśeṣeṇābhidhānāt; evamāgantusamprāptirapi saṃyogabhedādbhinneti||2||
jvarasya samprāptimāha– mithyāhāretyādi| “akāle cātimātraṃ ca asātmyaṃ yacca bhojanam| 30 viṣamaṃ cāpi yadbhuktaṃ mithyāhāraḥ sa ucyate||” iti| mithyāhāro deśakālaprakṛtyādiviruddhaḥ, saṃyogaviruddhaśca kṣīramatsyayoriva| 31 mithyāvihāro'yathābalamārambhaḥ| “aśaktaḥ kurute karma śaktimātraṃ karoti yaḥ| mithyāvihāra ityuktaḥ sadā 32 taṃ parivarjayet||” iti| īdṛśasya puruṣasya āmāśayāśrayā doṣā vātapittaśleṣmāṇaḥ koṣṭhāgniṃ bahirnirasya jvaradāḥ syuḥ jvarakāriṇo bhaveyuḥ 33 āmāśayasthānamuktaṃ carake– “nābhistanāntaraṃ jantorāmāśaya iti smṛtaḥ||” iti| kiṃviśiṣṭāḥ? rasānugāḥ rasasambaddhāḥ rasaṃ dūṣayitvā jvarotpādakā iti| koṣṭhāgnimiti dhātvagninirāsārtham| eṣā ca samprāptiḥ śārīrāṇāmeva na tvāgantūnām| teṣāṃ tu vyathāpūrvako vātādyanubandhaḥ| uktaṃ ca suśrute, yathā– “ 34 śramakṣatābhighātebhyo dehinaḥ kupito'nilaḥ| pūrayitvā'khilaṃ dehaṃ jvaramāpādayedbhṛśam||” iti| uktaṃ ca carake– “tatrābhighātajo vāyuḥ prāyo raktaṃ pradūṣayan| savyathāśothavaivarṇyaṃ karoti sarujaṃ jvaram||” iti| nanvāganturapi śārīraḥ syāt, 35 yata āgantujvare'pyūṣmopalabhyate, ūṣmā ca pittādṛte nāstītyuktam| maivam, 36 āgantujvara uttarakāle tadutpattiḥ| yaduktam– “āganturhi vyathāpūrvo jāyate paścānnijairdoṣairanubadhyate|” iti| 37 tathā “āganturabhyeti nijaṃ vikāraṃ nijastathā''gantumapi pravṛddhaḥ|” iti||2||
svedāvarodhaḥ santāpaḥ sarvāṅgagrahaṇaṃ tathā | yugapadyatra roge ca sa jvaro vyapadiśyate ||3||
jvaralakṣaṇamāha– svedāvarodha ityādi| svedāvarodho gharmānirgamaḥ| tāpa iti 38 vaktavye santāpagrahaṇāddehendriyamanasāṃ tāpaṃ lakṣayati| taduktaṃ carake– “dehendriyamanastāpī” (ca. ci. a. 3) iti; 39 “indriyāṇāṃ ca vaikṛtyaṃ jñeyaṃ santāpalakṣaṇam|” (ca. ci. a. 3) iti| tathā– “vaicittyamaratirglānirmanaḥsantāpalakṣaṇam|” (ca. ci. a. 3) iti| sarvāṅgagrahaṇaṃ sarvāṅgavedanā| yugapaditi militametallakṣaṇaṃ, pratyekaśo vyabhicārāt; svedāvarodho hi kuṣṭhapūrvarūpe, tathā santāpo dāhākhye 40 roge, sarvāṅgagrahaṇaṃ sarvāṅgavātaroge iti| nanu, paittike svedāgamāt, vātike 41 viṣamārambhavisargitvāt sarvāṅgagrahaṇāvyavasthiteścāvyāpakaṃ lakṣaṇamiti| atra jejjaṭakārtikakuṇḍādayaḥ samādadhuḥ– utsargāpavādabhāvena vyavasthitiriti| tanna saṅgatamityanye; vidhau 42 hyutsargāpavādabhāvo natu lakṣaṇe, avyāptyativyāptyorlakṣaṇadoṣāt; tasmāt svedo'gniḥ ‘svidyate'nena’ iti vyutpattyā; tasyāvarodho doṣavyāptiḥ| vātajvare yadyapi vāyoścalatvenārambhavisargayorvaiṣamyaṃ, tathā'pi 43 sarvadehagatajvarārambhakadoṣaduṣṭyanivṛtteranudbhūtasarvāṅgagrahaṇasya vidyamānataiveti na vyabhicāraḥ| carake tu jvaralakṣaṇaṃ “ 44 jvarapratyātmikaṃ liṅgaṃ santāpo dehamānasaḥ|” (ca. ci. a. 3) iti| nanu, “śārīro jāyate pūrvaṃ dehe manasi mānasaḥ||” (ca. ci. a. 3) iti| carakavacanāddehamanasoranyonyavyabhicārādalakṣaṇamiti cet; tanna, sūkṣmatarakālavyavahitasyānyatararūpasyāvaśyambhāvitvāt| yathā– 45 guṇavaddravyamiti dravyalakṣaṇamiti||3||
jvaralakṣaṇamāha– (yatra yasmin roge, yugapadekakāle, īdṛśalakṣaṇaṃ dṛśyate sa jvaraḥ kathyate|) svedāvarodhaḥ svedānirgamaḥ, anye paittike svedāvagamāllakṣaṇe vyabhicāraḥ, tena svedo'gniḥ ‘svidyate'nena’ iti vyutpattyā, tasyāvarodho doṣavyāptiḥ| 46 santāpetyatra saṃśabdo dehendriyamanasāṃ tāpaṃ lakṣayati| sarvāṅgagrahaṇaṃ sarvāṅgavedanetyāhuḥ| svedāvarodha ityatra ‘vegoparodha’ ityanye paṭhanti| tatra vegoparodho vātamūtrapurīṣādīnāmanirgamanaṃ; tadayuktam, pittajvare purīṣādīnāṃ nirgamanena tatrā'vyāpteḥ||3||
śramo'ratirvivarṇatvaṃ vairasyaṃ nayanaplavaḥ | icchādveṣau muhuścāpi śītavātātapādiṣu ||4|| jṛmbhā'ṅgamardo gurutā romaharṣo'rucistamaḥ | apraharṣaśca śītaṃ ca bhavatyutpatsyati jvare ||5|| (sāmānyato viśeṣāttu jṛmbhā'tyarthaṃ samīraṇāt | pittānnayanayordāhaḥ 47 kaphādannārucirbhavet ||6|| 48 rūpairanyatarābhyāṃ tu saṃsṛṣṭairdvandvajaṃ viduḥ | sarvaliṅgasamavāyaḥ sarvadoṣaprakopaje) ||7|| (su. u. taṃ. a. 39) |
pūrvarūpamāha– śrama ityādi| śramaḥ śrāntatvamiva| aratiranavasthitacittatvam, 49 aratiḥ krīḍābhāva iti kārtikaḥ| vivarṇatvaṃ mlānagātratvam| yattu ‘‘duṣṭāḥ svahetubhirdoṣāḥ’’ ityārabhya “svakāleṣu jvarāgamam| janayantyatha 50 vṛddhiṃ ca svavarṇaṃ ca tvagādiṣu||” (su. ci. a. 39) iti samprāptau vṛddhasuśrutavacanaṃ, tadatyarthajṛmbhādivadviśiṣṭapūrvarūpābhiprāyeṇa, samprāptyavasthāpannadoṣajanyatvāt pūrvarūpasyeti| vairasyamiti 51 mukhasya viruddharasatā| nayanaplavo'śrupūrṇanetratvam| yaduktaṃ carake– " 52 ālasyaṃ nayane sāsre" (ca. ci. a. 3) ityādi| ādiśabdādambujvalanayorapi aniścitecchādveṣayorgrahaṇam| uktaṃ hi carake– ‘‘jvalanātapavāyvambubhaktidveṣāvaniścitau|’’ (ca. ci. a. 3) iti| anye tu śaityauṣṇyasādharmyājjalānalau grāhayanti, ādiśabdena 53 ca śayanādikam| tamo'ndhakārapraviṣṭasyevāsaṃvittiḥ| apraharṣaḥ prītyabhāvaḥ| jvalanecchayā śīte labdhe śītaṃ ceti vacanaṃ 54 śītasya viśeṣeṇa bodhanārtham| cakāreṇa 55 vātavidveṣādigrahaṇamityāhuḥ| utpatsyatīti bhaviṣyati jvare| utpatsyatīti ātmanepadānityatvena; tacca cakṣiṅa ikāreṇa ‘ 56 anudāttaṅita ātmanepadam’ (pā. a. 1/3/12) ityātmanepade siddhe tadarthaṃ ṅitkaraṇena jñāpitamiti śābdikāḥ| gadādharastu– ‘utpitsati’ iti paṭhitvā ‘pada gatau’ 57 ityasya sannantasya ‘ 58 sanimīmāghurabhalabhaśakapatapadām|’ (a. 7 pā. 4 sū. 54) ityādinā 59 isi kṛte ‘pūrvavat 60 sanaḥ’ (a. 1 pā. 3 sū. 62) ityatra bhinnavākyatayā parasmaipadamiti vyācaṣṭe iti||4-7||
pūrvarūpamāha– śrama ityādi| śrāntatvamiva śramaḥ| aratiranavasthitacittatvam, aratiḥ krīḍābhāva ityapare| vivarṇatvaṃ malinagātratā| vairasyaṃ mukhasya, virasatā viruddharasatā| nayanaplavaḥ aśrupūrṇanetratvam| śītavātātapādiṣu viṣayeṣu icchādveṣau abhilāṣavidveṣau| ādiśabdādambujvalanayorgrahaṇam| uktaṃ hi carake– “jvalanātapavāyvambubhaktidveṣāvaniścitau” iti| anye tu śaityauṣṇyāsādharmyājjalānalau gṛhṇanti| te tvādiśabdena śayanādikaṃ manyante|| jṛmbheti jṛmbhā jṛmbhaṇam| aṅgamardo'ṅgamoṭanam| gurutā gātrāṇām| romaharṣo romāñcaḥ| arucirbhojye| tamaḥ andhakārapraviṣṭasyevārthāsaṃvittiḥ| apraharṣaḥ ānandābhāvaḥ| śītamiti śītādau muhuricchādveṣāviti siddhe punarapi śītavacanaṃ viśeṣeṇa śītaprādurbhāvadarśanārtham| utpatsyati bhāvini jvare etāni lakṣaṇāni bhavanti| 61 atra tu mādhavena sāmānyapūrvalakṣaṇaṃ suśrutoktaṃ likhitaṃ, natu viśiṣṭaṃ pūrvarūpalakṣaṇaṃ; taccāsmābhirihaiva likhyate– sāmānyata ityādi| sāmānyata iti pūrvapadyena sambadhyate| bhāvini vātike jvare'tyarthaṃ jṛmbhā, paittike nayanayordāhaḥ, kaphaje nānnābhinandanamiti na annābhilāṣaḥ||4-7||
vepathurviṣamo vegaḥ kaṇṭhauṣṭhapariśoṣaṇam | nidrānāśaḥ 62 kṣavastambho gātrāṇāṃ raukṣyameva ca ||8|| 63 śirohṛdgātrarugvaktravairasyaṃ gāḍhaviṭkatā | śūlādhmāne jṛmbhaṇaṃ ca bhavantyanilaje jvare ||9|| (su. u. taṃ. a. 39) |
vātapittakaphānāṃ yathāpūrvaṃ bhūridāruṇavikārakartṛtvena prādhānyaṃ, yaduktaṃ carake– ‘‘aśītirvātavikārāścatvāriṃśatpittavikārāḥ, viṃśatiḥ śleṣmavikārāḥ|’’ (ca. sū. a. 20) iti; tathā dāruṇāśca vātavikārā ākṣepakapakṣāghātādayaḥ; ataḥ prādhānyāt prathamaṃ vātajvaralakṣaṇamāha– vepathurityādi| evamanyatrāpi vātādikramanirdeśena 64 veditavyam| viṣamo vega iti vego jvarasya pravṛttirvṛddhirvā, tasya vaiṣamyamaniyatakālatvam, aṅgeṣu cauṣṇyādyaniyatatvam| kṣavaśchikkā ‘ 65 hā~ṃci’ iti loke| stambho gātrāṇāṃ jaḍimā, raukṣyamapi gātrāṇāmeveti gadādharādayo vyācakṣate; taccānavadhānādvyākhyātamiti lakṣyate; kṣavasya stambhaḥ kṣavastambha ityekapadatā'tra yujyate| yadāha vāgbhaṭaḥ– ‘‘harṣo romāṅgadanteṣu vepathuḥ kṣavathorgrahaḥ| bhramaḥ pralāpo gharmecchā vilāpaścānilajvare||’’(vā. ni. a. 2) iti| carake'pi nidāne ‘‘kṣavathūdgāravinigrahaḥ’’ (ca. ni. a. 1) 66 iti paṭhitam| vinigrahaśabdastu tatra nirodhārtha evācāryeṇa nirdiṣṭaḥ; yathā vātagulmanidāne– “rūkṣānnapānaṃ viṣamātimātraṃ viceṣṭitaṃ vegavinigrahaśca|” (ca. ci. a. 5) iti; tathā'ntarvegajvaralakṣaṇe “doṣavarcovinigrahaḥ” (ca. ci. a. 3) 67 iti| etena, jvaramuktilakṣaṇe kṣavasya 68 pāṭhāt 69 kathametallakṣaṇamiti yadāśaṅkitaṃ kārtikakuṇḍena tadapi nirastam| ādhmānaṃ vāyunā savedanamudarapūrṇatvam| 70 śirohṛdgātrarugityatra gātragrahaṇena śirohṛdgrahaṇe siddhe tadabhidhānaṃ viśeṣeṇa śirasi hṛdi 71 ca vedanārtham| etāni rūpāṇi prāyobhāvitvena nirdiṣṭāni suśrutena, tena cakāreṇānyānyapi carakanidānoktāni boddhavyāni| tānyeva gadyenoktāni sukhagrahaṇārthaṃ ślokena mayā pradarśyante– “bhavanti vividhā vātavedanāḥ pādasuptatā| piṇḍikodveṣṭanaṃ karṇasvano vaktrakaṣāyatā|| ūrusādo hanustambho viśleṣaḥ sandhijānunoḥ| śuṣkakāso vamirlomadantaharṣaḥ śramabhramau|| aruṇaṃ netramūtrādi tṛṭpralāpoṣṇakāmitāḥ|” iti||8-9||
vātapittakaphānāṃ yathāpūrvaṃ bhūridāruṇavikārakartṛtvena vāyoḥ prādhānyamatastatprādhānyātprathamaṃ vātajvaralakṣaṇamāha– 72 vepathurityādi| vepathuḥ kampaḥ| viṣamo vego jvarasya hīnādhikabhāvena, aṅgeṣu coṣmādyaniyatatvam| kaṇṭhauṣṭhapariśoṣaṇamiti sugamam| tathā kṣavastambhaḥ kṣavaḥ chikkā tasyāḥ stambho'nirgamanam| 73 kecittu ‘kṣavaḥ stambhaḥ’ iti bhinnaṃ padaṃ paṭhanti, tanmate kṣavaḥ chikkā, stambho gātrāṇāmiti vyākhyānayanti; tanna yuktam| yaduktaṃ vāgbhaṭe– “harṣo romāṅgadanteṣu vepathuḥ kṣavathorgrahaḥ| bhramaḥ pralāpo gharmecchā viramaścānilajvare||” iti| carake'pi nidāne– “kṣavathūdgāravinigrahaḥ” iti| 74 vinigrahaśabdastu nirodhārtha eva, yathā'ntarvegajvaralakṣaṇe “doṣavarcovinigrahaḥ” ityevaṃ paṭhitaḥ| raukṣyaṃ gātrāṇāmeva| cakārāt kṛṣṇaviṇmūtranetratvaṃ samuccīyate| anye tu “raukṣyameva 75 ca” ityatra sthāne “śyāvāṅgamalamūtratā” iti paṭhanti| 76 atra gātragrahaṇena śirograhaṇe siddhe tadabhidhānaṃ viśeṣeṇa śirasi hṛdi vedanādarśanārthaṃ; śirasi hṛdi gātreṣu ruk pīḍā| vairasyaṃ virasatā| gāḍhaviṭkatā baddhamalatā| śūlādhmāne 77 śūlamudaraśūlam, ādhmānaṃ vāyunā savedanamudarapūrṇatvamityarthaḥ| jṛmbhaṇaṃ jṛmbhābāhulyam| anilaje jvare etāni lakṣaṇāni bhavanti| etāni 78 prakṛtisamasamavetāni||8-9||
vegastīkṣṇo'tisāraśca nidrālpatvaṃ tathā vamiḥ | kaṇṭhauṣṭhamukhanāsānāṃ pākaḥ svedaśca jāyate ||10|| pralāpo vaktrakaṭutā mūrchā dāho madastṛṣā | pītaviṇmūtranetratvaṃ paittike bhrama eva ca ||11|| (su. u. taṃ. a. 39) |
pittajvaralakṣaṇamāha– vegastīkṣṇa ityādi| atisāraḥ pittasya saratvena sadravā pravṛttirna tvatisāra eva, tasya jvaropadravatvāt| nidrālpatvaṃ 79 svalpanidrātvam| uktaṃ hi suśrute– “nidrānāśo'nilāt pittāt” (su. śā. a. 4) ityādi| vamiḥ pittasya 80 kaphasthānagamanāt| svedo gharmāgamanaṃ, prāyeṇa sāmadoṣeṇa srotasāṃ nirodhāt sarvajvareṣu gharmanirodhaḥ, atra tu pittasya taikṣṇyājjvaraprabhāvādvā sa na bhavatīti| pralāpo'sambaddhabhāṣaṇam| vaktrakaṭutā mukhatiktatvaṃ, carake hi 81 paittikanānātmajacatvāriṃśadvikāreṣu tiktāsyatāyāḥ pāṭhādanubhavācca| kārtikastvarocake “kaṭvamlamuṣṇaṃ virasaṃ ca pūti pittena vidyāllavaṇaṃ ca vaktram|” (ca. ci. a. 26) iti vacanaṃ 82 dṛṣṭāntamupanyasya kaṭumukhatvamapīcchati| tanna, tatrāpi sandehāt| yaduktam– “kaṭu syāt kaṭutiktayoḥ|” iti| tasmāt “yo'mlaṃ bhṛśoṣṇaṃ kaṭutiktavaktraḥ pītaṃ saraktaṃ haritaṃ vamedvā| sadāhacoṣajvaravaktraśoṣaṃ sā pittakopaprabhavā hi chardiḥ||” (su. u. taṃ. a. 49) iti suśrutavacanāt kaṭumukhatvamapyeṣṭavyamiti| mūrcheti mūrchā rūpādyavijñānaṃ, tamaḥpraveśo vismṛtirityāhuḥ| mado mattatvamiva, yathā– pūgakodravadhattūrabhakṣaṇādau| 83 bhrama iti bhramaścakrasthitasyeva bhramadvastudarśanamityāhuḥ; anye tu svadehabhramaṇajñānam| nanu, bhramasyāśītivātavikārapaṭhitasya vātanānātmajatvāt kathaṃ pittavikāre pāṭhaḥ? ucyate, “na rogo'pyekadoṣajaḥ|” iti vacanāt 84 paittike vātānubandhāt bhramaḥ, iti jejjaṭaḥ samādhānamuktavān| athavā doṣadūṣyasammūrchanaprabhāvāt 85 kāraṇādṛṣṭasyāpi rūpasya kārya upalambhaḥ; 86 yathā– arūpavātārabdhātisārādāvivāruṇatvaṃ, 87 haridrācūrṇasaṃyoga iva lauhityam| yattūktaṃ suśrute– “rajaḥpittānilādbhramaḥ|” (su. śā. a. 4) iti, tatrāpi vātānugatapittajatvameva boddhavyam, anyathā bhramasya vātikanānātmajatvameva na syāditi| apare tu pittadūṣitanetratvena viparyastajñānaṃ 88 bhramaḥ, ‘pītaḥ śaṅkha’ ityādivat| cakāraḥ pūrvavadanuktasamuccayārthaḥ| tadyathā– tīvroṣmatā 89 raktakoṭhāḥ śītecchatā'ruciriti||10-11||
paittikamāha– 90 vega ityādi| vegastīkṣṇastīvravegaḥ| atīsāra iti pittasya 91 saratyena sadravā pravṛtirna tvatīsāraḥ, tasya jvaropadravatvāt| nidrālpatvaṃ svalpanidrātvam| vamiḥ pittasya kaphasthānagatatvāt| kaṇṭhauṣṭhamukhanāsānāṃ pāka iti sugamam| svedo gharmāmbunirgamanam| prāyeṇa sāmajvare svedanirodhaḥ, atra tu pittasya taikṣṇyājjvaraprabhāvādvā sa na bhavati| pralāpo'sambaddhabhāṣaṇam| vaktrakaṭutā mukhatiktatvam| yaduktamabhidhānāntare– “kaṭuḥ syātkaṭutiktayoḥ|” iti| yaduktaṃ suśrute– “ 92 yo'malaṃ 93 bhṛśoṣṇaṃ kaṭutiktavaktraḥ pītaṃ saraktaṃ haritaṃ vamedvā| sadāhaśoṣajvaravaktraśoṣaṃ sā pittakopaprabhavā hi chardiḥ||” iti suśrutavacanāt kaṭumukhatvamapyeṣṭavyamiti| mūrchā rūpādyaparijñānaṃ tamaḥpraveśo vismṛtirityāhuḥ| mado mattatvamiva, yathā pūgaduṣṭakodravadhattūrabhakṣaṇādau| bhrama iti cakrasthitasyeva sambhramādvastudarśanamāhuḥ, anye tu svadehabhramaṇajñānam| nanu bhramasya aśītivātavikārapaṭhitasya 94 nānātmajatvāt kathaṃ pittavikāre pāṭhaḥ? ucyate– ‘na rogo'pyekadoṣajaḥ’ iti vacanāt, athavā doṣadūṣyasammūrchanaprabhāvāt| yaduktaṃ suśrute– “rajaḥpittānilādbhramaḥ” iti| apare tu pittadūṣitanetratvena viparyastajñānaṃ bhramaḥ pītaḥ śaṅkha ityādivat| 95 pītaviṇmūtranetratvamiti sugamam| paittike jvare etāni lakṣaṇāni bhavanti||10-11||
staimityaṃ stimito vega ālasyaṃ madhurāsyatā | śuklamūtrapurīṣatvaṃ stambhastṛptirathāpi ca ||12|| (nātyuṣṇagātratā chardiraṅgasādo'vipākitā) | gauravaṃ śītamutkledo romaharṣo'tinidratā | ( 96 srotorodho rugalpatvaṃ praseko lavaṇāsyatā | nātyuṣṇagātratā, cchardirlālāsrāvo'vipākatā) | pratiśyāyo'ruciḥ kāsaḥ kaphaje'kṣṇośca śuklatā ||13|| (su. u. taṃ. a. 39) |
kaphajvaralakṣaṇamāha– staimityamityādi| staimityamaṅgānāmārdrapaṭāvaguṇṭhitatvamiva| stimito vego mando vegaḥ| ālasyamiti “samarthasyāpyanutsāhaḥ karmaṇyālasyamucyate|” (su. śā. a. 4) ityālasyalakṣaṇamāhuḥ| stambho'ṅgastabdhatā| tṛptistṛptasyevānnānabhilāṣaḥ| utkledaḥ 97 kaṇṭhopasthitavamanatvamiva| aruciratra 98 satyapyabhilāṣe abhyavahārāsāmarthyamiti bhedaḥ| cakāraḥ pūrvavat| tena “tathā'ṅge pīḍakāḥ śītāḥ prasekaścharditandrike| hṛdupalepa uṣṇābhilāṣitā vahnimārdavam||” iti||12-13||
atha ślaiṣmikamāha– 99 staimityamityādi| 100 staimityamaṅgānāmārdravastrāvaguṇṭhitatvamiva| stimito vego mandavegaḥ| ālasyaṃ “yaḥ śaktasyāpyanutsāhaḥ karmaṇyālasyamucyate|” iti| madhurāsyatā madhuravaktratvam| mūtrapurīṣayoḥ śauklyam| 101 stambho'ṅgastabdhatā| tṛptiḥ tṛptasevānnānabhilāṣaḥ| gauravaṃ gurugātratā| śītaṃ śītāvirbhāvaḥ| utkledaḥ upasthitavamanatvamiva, apare 102 śleṣmaniṣṭhīvanam| romaharṣo romāñcaḥ| atinidratā nidrādhikyam| pratiśyāyaḥ nāsāsravaṇam| aruciḥ astra satyapyabhilāṣe'bhyavahārāsāmarthyamiti tṛptito bhedaḥ| srotorodho rasavāhināṃ srotasāṃ rodhaḥ| kāsaḥ prasiddhaḥ| avipākatā annāvipākaḥ| cakāraḥ pūrvavadanuktasamuccayārthaḥ, kaphaje jvare etāni lakṣaṇāni bhavanti||12-13||
tṛṣṇā mūrchā bhramo dāhaḥ svapnanāśaḥ śirorujā | kaṇṭhāsyaśoṣo vamathū romaharṣo'rucistamaḥ ||14|| parvabhedaśca jṛmbhā ca vātapittajvarākṛtiḥ |15| (su. u. taṃ. a. 39) |
vātapittajvaralakṣaṇamāha– tṛṣṇetyādi| parvāṇi bhidyanta iva 103 vedanā parvabhedaḥ| etāni ca liṅgāni vikṛtiviṣamasamavāyārabdhasya boddhavyāni| vikṛtiviṣamasamavāyārabdhatvaṃ caiṣāṃ kevalavātikapaittikajvaralakṣaṇānāṃ madhye keṣāñcideva niyamena pāṭhāttadatiriktalakṣaṇapāṭhācca boddhavyam| yathā– atraiva vātapaittike'ruciromaharṣau, vakṣyamāṇavātaślaiṣmike 104 svedaḥ santāpaśca, evaṃ 105 kaphapaittike anavasthitaśītadāhau, evaṃ sannipātaje sāsrakaluṣādinetratvaṃ 106 śiroloṭhanādi| 107 prakṛtisamavāyārabdhe tu vātajādijvaraliṅgānyeva samastāni katipayāni vā bhavanti| ata eva cikitsite carakaḥ vikṛtiviṣamasamavāyārabdhānāṃ dvandvasannipātajvarāṇāṃ lakṣaṇāni sākṣāt paṭhitvā nidānasthānoktavātādijvaraliṅgātideśena prakṛtisamasamavetānāṃ 108 dvandvasannipātajvarāṇāṃ lakṣaṇamuktavān| yadāha– “nidāne trividhā proktā yā 109 pṛthagjajvarākṛtiḥ| saṃsargasannipātānāṃ tathā coktaṃ svalakṣaṇam||” (ca. ci. a. 3) iti| evaṃ vakṣyamāṇaṃ dvandvasannipātalakṣaṇaṃ vyākhyeyam| prakṛtisamasamavāyavikṛtiviṣamasamavāyayoścāyamarthaḥ– prakṛtyā hetubhūtayā samaḥ kāraṇānurūpaḥ samavāyaḥ kāryakāraṇabhāvasambandhaḥ prakṛtisamasamavāyaḥ, kāraṇānurūpaṃ kāryamityarthaḥ; yathā– śuklatantusamavāyārabdhasya paṭasya śuklatvam| vikṛtyā hetubhūtayā viṣamaḥ kāraṇānanurūpaḥ samavāyo vikṛtiviṣamasamavāyaḥ, yathā– 110 haridrācūrṇasaṃyogajaṃ lauhityamiti||14||– 111
atha vātapittajajvaralakṣaṇamāha– tṛṣṇetyādi| tṛṣṇādyāḥ śirorujāntāḥ sugamāḥ| kaṇṭhāsyaśoṣaḥ kaṇṭhaśoṣo mukhaśoṣaśca| vamathuśchardibhedaḥ thugathugīti loke| romaharṣaḥ romāñcaḥ| aruciḥ prasiddhā| tamaḥ andhakāre praviṣṭasyevārthāsaṃvittiḥ| parvabhedaḥ parvāṇi bhidyanta iti sandhiṣu vedanābhedaḥ| dvandvajeṣu sānnipātikeṣu ca kānicillakṣaṇāni 112 vikṛtiviṣamasamavāyārabdhāni bhavanti, kānicitprakṛtisamasamavāyārabdhāni bhavanti| doṣāṇāmeva lakṣaṇāni dṛśyante 113 prakṛtisamasamavāyārabdhāni, viparītāni tu 114 vikṛtiviṣamasamavāyārabdhāni| yathātraiva vātapaittike jvare aruciḥ, romaharṣaśca; vakṣyamāṇavātaślaiṣmike santāpaḥ; evaṃ kaphapittaje liptatiktāsyatvaṃ sannipātaje sāsrakaluṣādinetratvaṃ śiroloṭhanādi, prakṛtisamasamavāyavikṛtiviṣamasamavāyayoścāyamarthaḥ– prakṛtyā hetubhūtayā samaḥ kāraṇānurūpaḥ samavāyaḥ kāryakāraṇabhāvasambandhaḥ prakṛtisamasamavāyaḥ, kāraṇānurūpaṃ kāryamityarthaḥ; yathā śuklatantusamavāyārabdhasya śuklatvaṃ paṭasya; vikṛtyā hetubhūtayā viṣamaḥ kāraṇānanurūpaḥ samavāyo 115 vikṛtiviṣamasamavāyaḥ; yathā haridrācūrṇasaṃyogajaṃ lauhityamiti, yathā vātapittayorlakṣaṇeṣu aruciromaharṣau| imau tu vikṛtyārabdhau dṛśyete; vātaśleṣmaṇorlakṣaṇeṣu santāpo nāsti, sānnipātikajvaralakṣaṇe dṛśyate so'pi vikṛtyārabdhaḥ| śiraso loṭhanaṃ vātapittaśleṣmaṇāṃ lakṣaṇeṣu na dṛśyate sānnipātikajvaralakṣaṇe dṛśyate tadapi vikṛtyārabdham| evaṃ dvandvajasannipātajeṣu sarveṣvapi rogeṣu boddhavyam||14||–
staimityaṃ parvaṇāṃ bhedo nidrā gauravameva ca ||15|| śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedāpravartanam | santāpo madhyavegaśca vātaśleṣmajvarākṛtiḥ ||16|| (su. u. taṃ. a. 39) |
vātaśleṣmajvaralakṣaṇamāha– 116 staimityaṃ parvaṇāṃ bheda ityādi| svedāpravartanaṃ svedasya ā 117 samantādakāraṇena 118 pravartanaṃ vikṛtaviṣamasamasamavāyārabdhatvāditi kārtikaḥ| yuktaṃ caitat; yadāha hārītaḥ– “śirograhaḥ 119 svedabhavo jvarasya kāsaśca liṅgaṃ kaphavātajasya|” iti| svedabhavaḥ svedotpattiḥ| madhyavego nātitīkṣṇo nātimṛduriti||15-16||
vātaśleṣmajvaralakṣaṇamāha– 120 staimityamityādi| staimityaṃ ārdravastrāvaguṇṭhitamiva, anye niścalatvaṃ jvaritasya| parvaṇāṃ bhedo vedanāviśeṣaḥ sandhiṣu| nidrā prasiddhā| gauravam aṅgānām| śirograhaḥ śirogṛhītamiva manyate| pratiśyāyo nāsāsrāvaḥ| svedāpravartanaṃ svedasya āsamantātpravartanam| yaduktaṃ hārīte– “śirograhaḥ svedabhavaśca kāso jvarasya liṅgaṃ kaphavātajasya|” iti| svedabhavaḥ svedotpattiḥ| idamapi lakṣaṇaṃ 121 vikṛtiviṣamasamavāyārabdham| santāpo'pi 122 vikṛtiviṣamasamavāyārabdhaḥ| madhyavego nātitīkṣṇo nātimṛduriti ||15-16||
liptatiktāsyatā tandrā mohaḥ kāso'rucistṛṣā | muhurdāho muhuḥ śītaṃ 123 śleṣmapittajvarākṛtiḥ ||17|| (su. u. taṃ. a. 39) |
pittaśleṣmajvaralakṣaṇamāha– liptetyādi| śleṣmaṇā liptaṃ 124 ca pittena tiktaṃ ca āsyaṃ mukhaṃ yasya, tasya bhāvo liptatiktāsyatā| tandrā 125 nidrāvatklāntiḥ| moho mūrchā| etāni liṅgāni prāyobhāvitvena 126 nirdiṣṭāni, 127 tenānyānyapi carakoktāni boddhavyāni| yathā– “tathā stambhaśca saṃsvedaḥ kaphapittapravartanam|” iti||17||
śleṣmapittajvaramāha– 128 liptetyādi| śleṣmaṇā liptaṃ pittena tiktaṃ ca mukhaṃ yasya, tasya bhāvo liptatiktāsyatā, liptāsyatā tiktāsyatā cetyarthaḥ| tandrā nidrāvatklāntiḥ| tandrālakṣaṇamāha– “ 129 indriyārtheṣvasaṃvittirgauravaṃ jṛmbhaṇaṃ klamaḥ| nidrārtasyeva 130 yasyehā tasya tandrāṃ vinirdiśet||” iti| moho mūrchā| anyatsugamam||17||
kṣaṇe dāhaḥ kṣaṇe śītamasthisandhiśirorujā | sāsrāve kaluṣe rakte nirbhugne cāpi locane ||18|| sasvanau sarujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkairivāvṛtaḥ | tandrā mohaḥ pralāpaśca kāsaḥ śvāso'rucirbhramaḥ ||19|| paridagdhā kharasparśā jihvā srastāṅgatā param | ṣṭhīvanaṃ raktapittasya kaphenonmiśritasya ca ||20|| śiraso loṭhanaṃ tṛṣṇā nidrānāśo hṛdi vyathā | svedamūtrapurīṣāṇāṃ cirāddarśanamalpaśaḥ ||21|| kṛśatvaṃ nātigātrāṇāṃ pratataṃ kaṇṭhakūjanam | koṭhānāṃ śyāvaraktānāṃ maṇḍalānāṃ ca darśanam ||22|| mūkatvaṃ srotasāṃ pāko gurutvamudarasya ca | cirātpākaśca doṣāṇāṃ sannipātajvarākṛtiḥ ||23|| (ca. ci. a. 3) |
sānnipātikajvaralakṣaṇamāha– kṣaṇe dāha ityādi| rujā śūlam, asthyādibhiḥ sambadhyate| sāsrāve sāśruṇī| kaluṣe āvilavarṇe| 131 nirgataṃ bhugnaṃ saṅkucitatā yayoste nirbhugne, “visphārite ityarthaḥ” iti jejjaṭaḥ; “antaḥpraviṣṭe” ityanye, “atikuṭile” iti cakraḥ| śūkaiḥ śūkaśimbi(mbā)dhānyādeḥ| paridagdhā dagdhavatkṛṣṇavarṇā| kharasparśā 132 kharogojihvāvat sparśo yasyāṃ sā tathā| srastāṅgatā niḥsahāvayavatā| ṣṭhīvanaṃ raktasya pittasya vā mukhena svalpodgiraṇam| śiraso 133 loṭhanamitastataścālanam| kṛśatvaṃ nātigātrāṇāṃ doṣapūrṇatvena| pratataṃ nirantaram| koṭho bhālukitantre paṭhitaḥ| tadyathā– “varaṭīdaṣṭasaṅkāśaḥ kaṇḍūmāṃllohito'srakaphapittāt| kṣaṇikotpādavināśaḥ koṭha iti nigadyate tajjñaiḥ||” iti| mūkatvaṃ 134 mandavacanatā, avacanatā vā| gurutvamudarasya 135 ca udaragauravam, cirātpākaśca doṣāṇāmiti 136 atisāmatārabdhatvena| cakārādanyānyapi ca boddhavyāni| yadāha vāgbhaṭaḥ– “tadvacchītaṃ mahānidrā divā jāgaraṇaṃ niśi| sadā vā naiva vā nidrā 137 mahān svedo'thavā na vā|| gītanartanahāsyādivikṛtehāpravartanam|” (vā. ni. a. 2) iti| etacca lakṣaṇaṃ trayodaśasannipāteṣu madhye svamānādvṛddhairdoṣaistulyairārabdhasya jvarasya carakeṇa paṭhitaṃ; dvyulbaṇaikolbaṇādīnāṃ ca dvādaśānāṃ 138 lakṣaṇaṃ tatraiva draṣṭavyam| tathāca kāśmīrapāṭhe carakaḥ– “bhramaḥ pipāsā dāhaśca gauravaṃ śiraso'tiruk| vātapittolbaṇe vidyālliṅgaṃ mandakaphe jvare|| śaityaṃ 139 kāso'rucistandrāpipāsādāhahṛdvyathāḥ| vātaśleṣmolbaṇe vyādhau liṅgaṃ pittāvare viduḥ|| chardiḥ śaityaṃ muhurdāhastṛṣṇā moho'sthivedanā| mandavāte vyavasyanti liṅgaṃ pittakapholbaṇe|| 140 sandhyasthiśirasaḥ śūlaṃ pralāpo gauravaṃ bhramaḥ| vātolbaṇe syāddvyanuge tṛṣṇā kaṇṭhāsyaśuṣkatā|| raktaviṇmūtratā dāhaḥ svedastṛṣṇā balakṣayaḥ| mūrchā ceti tridoṣe syālliṅgaṃ pitte garīyasi| ālasyārucihṛllāsadāhavamyaratibhramaiḥ| kapholbaṇaṃ sannipātaṃ tandrā kāsena cādiśet|| pratiśyācchardirālasyaṃ tandrā'rucyagnimārdavam| hīnavāte pittamadhye liṅgaṃ śleṣmādhike matam|| hāridramūtranetratvaṃ dāhastṛṣṇā bhramo'ruciḥ| hīnavāte madhyakaphe liṅgaṃ pittādhike matam|| śirorugvepathuśvāsapralāpaśchardyarocakāḥ| hīnapitte madhyakaphe liṅgaṃ vātādhike matam|| śītatā gauravaṃ tandrā pralāpo'sthiśirotiruk| hīnapitte vātamadhye liṅgaṃ śleṣmādhike viduḥ|| 141 varcobhedo'gnidaurbalyaṃ tṛṣṇā dāho'rucirbhramaḥ| kaphahīne vātamadhye liṅgaṃ pittādhike viduḥ|| śvāsaḥ kāsaḥ pratiśyāyo mukhaśoṣo'tipārśvaruk| kaphahīne pittamadhye liṅgaṃ vātādhike matam||” (ca. ci. a. 3) iti| vikṛtau niyamo nāsti; tena 142 vikṛtiviṣamasamavāyā anekaprakārā bhavanti| ataḥ suśrutenāpyanyādṛśaḥ sannipātalakṣaṇaṃ paṭhitam– “nātyuṣṇaśīto'lpasañjño bhrāntaprekṣī hataprabhaḥ| kharajihvaḥ śuṣkakaṇṭhaḥ svedaviṇmūtravarjitaḥ|| sāśrunirbhugnanayano bhaktadveṣī hatasvaraḥ| śvasannipatitaḥ śete pralāpopadravānvitaḥ|| abhinyāsaṃ tu taṃ prāhurhataujasamathāpare| sannipātajvaraṃ kṛcchramasādhyamapare jaguḥ||” (su. u. taṃ. a. 39) iti| tathā bhālukitantre 143 dvyulbaṇaikolbaṇādilakṣaṇamanyathā paṭhitam| 144 tadyathā– “vātapittādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati| tasya jvaro'ṅgamardastṛṭtāluśoṣapramīlakāḥ|| ādhmānatandrārucayaḥ śvāsakāsabhramaśramāḥ| pittaśleṣmādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati|| antardāho bahiḥ śītaṃ tasya tandrā ca bādhate| tudyate dakṣiṇaṃ pārśvamuraḥśīrṣagalagrahāḥ|| niṣṭhīvet kaphapittaṃ ca tṛṣṇā 145 kaṇḍūśca jāyate| viḍbhedaśvāsahikkāśca bādhante sapramīlakāḥ|| 146 vibhuphalgū ca tau nāmnā sannipātāvudāhṛtau| śleṣmānilādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati|| tasya śītajvaro nidrā kṣuttṛṣṇā 147 pārśvanigrahaḥ| śirogauravamālasyamanyāstambhapramīlakāḥ|| udaraṃ dahyate cāsya kaṭirbastiśca dūyate| sannipātaḥ sa vijñeyo makarīti sudāruṇaḥ|| vātolbaṇaḥ sannipāto yasya jantoḥ prakupyati| tasya 148 tṛṣṇājvaraglānipārśvarugdṛṣṭisaṅkṣayāḥ|| piṇḍikodveṣṭanaṃ dāha ūrusādo balakṣayaḥ| saraktaṃ cāsya viṇmūtraṃ śūlaṃ nidrāviparyayaḥ|| nirbhidyate gudaṃ cāsya bastiśca 149 parikṛtyate| āyamyate bhidyate ca hikkate vilapatyapi|| mūrchati sphāyate rauti nāmnā visphurakaḥ smṛtaḥ| pittolbaṇaḥ sannipāto yasya jantoḥ prakupyati|| tasya dāho jvaro ghoro bahirantaśca vardhate| śītaṃ ca sevamānasya kupyataḥ kaphamārutau|| tataścainaṃ pradhāvante hikkāśvāsapramīlakāḥ| visūcikā parvabhedaḥ pralāpo gauravaṃ klamaḥ|| nābhipārśvarujā tasya svinnasyāśu vivardhate| svidyamānasya raktaṃ ca srotobhyaḥ sampravartate|| śūlena pīḍyamānasya tṛṣṇā dāhaśca vardhate| asādhyaḥ sannipāto'yaṃ 150 śīghrakārīti kathyate|| nahi 151 jīvatyahorātrametenāviṣṭavigrahaḥ| kapholbaṇaḥ sannipāto yasya jantoḥ prakupyati|| tasya śītajvarasvapnagauravālasyatandrayaḥ| chardimūrchātṛṣādāhatṛptyarocakahṛdgrahāḥ|| ṣṭhīvanaṃ mukhamādhuryaṃ śrotravāgdṛṣṭinigrahaḥ| śleṣmaṇo nigrahaṃ cāsya yadā prakurute bhiṣak|| tadā tasya bhṛśaṃ pittaṃ kuryāt sopadravaṃ jvaram| nigṛhīte tu pitte ca bhṛśaṃ vāyuḥ prakupyati|| nirāhārasya so'tyarthaṃ medomajjāsthi 152 bādhate| athātra snāti bhuṅkte vā trirātraṃ na hi jīvati|| medogataḥ sannipātaḥ 153 kapphaṇaḥ sa udāhṛtaḥ| kāmānmohācca lobhācca bhayāccāyaṃ prapadyate|| madhyahīnādhikairdoṣaiḥ sannipāto yadā bhavet| tasya rogāsta evoktāḥ prāyo doṣabalāśrayāḥ||” ityādi| nanu, vātādayaḥ parasparaṃ viruddhaguṇāḥ; viruddhaguṇānāṃ ca sambhūyaikakāryārambhakatvaṃ nopapadyate, parasparopaghātāttuhinadahanayoriva; tatkathaṃ 154 sānnipātikavikārotpattiriti 155 ‘tadyathā– vātasya śītarūkṣādiguṇayuktasya uṣṇasnigdhādiguṇayuktena pittena, tathā kaphasya gauravasnigdhātmakasyobhābhyāṃ virodhaḥ| “tatra rūkṣo laghuḥ śītaḥ kharaḥ sūkṣmaścalo'nilaḥ| pittaṃ sasnehatīkṣṇoṣṇaṃ laghu visraṃ saraṃ dravam| snigdhaḥ śīto gururmandaḥ ślakṣṇo mṛtsnaḥ sthiraḥ kaphaḥ|| kaṭvamlalavaṇaṃ pittaṃ svādvamlalavaṇaḥ kaphaḥ| kaṣāyatiktakaṭuko vāyurduṣṭo'numānataḥ||” iti| kiñca, mithyāhāravihārābhyāṃ doṣā yugapadutpadyante āhosvitkālavyavadhānena? ādye samabalatvena tāratamyena vā? nādyaḥ, sarveṣāṃ samabalatvena parasparaghātakānāṃ yugapadutpattirna syāt| atha bhinnāśrayatayā sā'stu; tadapi na, kupitānāṃ sarvadehavyāpitvena parasparasambandhāt| 156 taduktam– “vyāpnoti sahasā dehamāpādatalamastakam|” iti| kiñca jvarotpattau tāvatkupitānāmāmāśayagatānāṃ rasadūṣakāṇāṃ jvarotpādakatvaṃ, tanmilitānāmeva syādyathāduṣṭeneti| na dvitīyaḥ, 157 pūrvadoṣādhikatvāt| kiñca tāratamyenotpattau mūṣakamārjāravadvirodhe prāgeva tena prabalena durbalāghātaḥ sukaraḥ; dṛśyate ca mātsyo nyāyaḥ| atha yugapadutpādakā āhārādayo na bhavanti; tatra yugapadutpādakadravyamekamanekaṃ vā? tasya ( 158 ekatve)pāñcabhautikatvena viruddhaguṇādhikāra(karaṇa)sya tridoṣotpādakatvaṃ na syāt| astu vā'vicāritaramaṇīyam| 159 ekamevābhyavahrīyata iti katham? astu vā sādhakatvena sahakāriṇi dravyābhyavahāre tasya viruddhaguṇavattvena 160 doṣāntaraghātakatvenānutpattiḥ; tadavasthatayaiva jāyamānaḥ kevalaikadoṣajo na saṃsargasannipātajo jvara iti| athādṛṣṭādhīnatvena sahakāriṇo bhāve (sambhave) ekābhyavahāre sannipātaḥ, tarhi sarveṣāṃ samabalatvenetyatroktadoṣaḥ syāt| 161 athānekadravyāṇāmabhyavahāre tridoṣaprakopaṇaṃ na sambhavati| tatra tulyānāmevābhyavahāraḥ kathaṃ? 162 yato'bhinnarucitvāt| yathārucyabhyavahāre 163 tāratamyasambandhāt| tāratamyenaiva bhavati prakopo na yugapaditi pratijñāhāniḥ| atrāpyadṛṣṭādhīnatvāttulyābhyavahāre pratighātakatvābhāve'pi yaugapadyaṃ; tarhi sa eva doṣaḥ| atha kālavyavadhānena, tatra pūrvasmāduttarasya bhinnaḥ kālo bhavet; samabalo vā 164 nyūnādhikabalo vā? nādyaḥ, upasañjātavirodhitvenotpattumeva na śaknoti| na dvitīyaḥ, nyūnabalatvena pūrvaprabalenaiva vināśitatvāt, akiñcitkaratvācca| na tṛtīyaḥ, vicārāsahatvāt| tatra vaktavyam adhikabalatvamutpatteḥ pūrvaṃ paścādvā? nādyaḥ, 165 anutpannasyādhikyābhāvāt| adhikatvaṃ dharmaḥ, sa tu 166 sati dharmiṇi cintyaḥ| atha paścāt? tanna, utpattyadhike adhikena ghātasyopasañjātavirodhina utpattireva na, kuto'dhikatvam| atrāpyadhikatvaṃ na sambhavati| tasmādviruddhaguṇānāṃ sambhūya kartṛtvaṃ ghaṭaghaṭābhāvayoriva ghaṭaghaṭapradhvaṃsayoriva sahāvasthāyitvaṃ nāsti dahanatuhinavat| atrocyate– sarve vikalpā anaṅgīkārapāśahatāḥ, sannipātastu syādeva; mithyāhārādinā kupitā doṣā yugapatkālavyavadhānena vā, samabalatvena tāratamyena vā parasparaviruddhā api svasthānādāmāśayamāgatya rasaṃ dūṣayitvā dvandvasannipātotpādakā bhavanti, uktaṃ ca– mithyāhāretyādi| kālavyavadhānenotpannānāmapi kālāntareṇa yaugapadyameva bhavatīti na kadācidanupapattiḥ| nanu, kathamādipaścādbhāvenotpannānāṃ yaugapadyamiti cet? tanna, doṣāddoṣāntarotpatteḥ| taduktam– “ekaḥ prakupito doṣaḥ sarvāneva prakopayet| ekaḥ praśamito doṣaḥ sarvān doṣānnivārayet||” iti| tathāca carakaḥ– “kaściddhi rogo rogasya heturbhūtvā praśāmyati||” iti| atra rujākaratvāddoṣo'pi roga iti ṭīkākṛto vyācakṣate, ‘vikṛto doṣo roga’ iti samudāyasamudāyinorabhedavādināṃ mataṃ pūrvamevoktam| anyacca tathā– “vikṛtāvikṛtā dehaṃ ghnanti te vartayanti ca|” iti| vikṛtānāṃ ghātakatvaṃ rogarūpeṇaiva bhavati, yā vikṛtiḥ sa eva roga iti na doṣarogayorbhedaḥ| astu vā bhedaḥ, militairdoṣaiḥ rogaḥ kriyata iti| kathañcidapi ekānekadravyābhyavahāre sahakāriṇo daivāttrayāṇāṃ prakopo bhavatyeva| uktaṃ ca– “dṛṣṭāparādhajaḥ kaścitkaścitpūrvāparādhajaḥ| tatsaṅkarādbhavatyanyo vyādhirevaṃ tridhā 167 smṛtaḥ||” iti| tathā– “pittakṣobhe tilābhyaṅgo rātrau ca dadhibhojanam| anidrā maithunaṃ yasya sannipāto bhaveddhruvam||” iti| nanu doṣāṇāṃ bādhyabādhakabhāvenādipaścādbhāvenotpattirdoṣāddoṣāntarotpattirvā na sambhavatītyanupadamevoktam|” atra samādhānamuktaṃ dṛḍhabalena, 168 yathā– “viruddhairapi na tvete guṇairghnanti parasparam| doṣāḥ sahajasātmyatvādghoraṃ viṣamahīniva||” iti (ca. ci. a. 26)| etaccānye dūṣayanti– sahajatvādityanaikāntikaṃ, yataḥ sahajānapi dhātūn doṣā upaghnanti; sātmyatvādityapi sādhyāviśiṣṭaṃ, yataḥ sātmyatvamabādhakatvaṃ, tadeva ca 169 doṣāṇāmiha sādhyam| atrocyate– doṣā nopaghnantīti ko'yamanupaghātaḥ sādhyate? vikṛterakārakatvaṃ vā, avināśakatvaṃ vā? nādyaḥ, doṣāṇāṃ parasparaṃ vikṛtikartṛtvāt| yathoktaṃ carake– “viśoṣayedvastigataṃ saśukraṃ mūtraṃ sapittaṃ pavanaḥ kaphaṃ vā| yadā tadā'śmaryupajāyate tu krameṇa 170 pitteṣviva rocanā goḥ||” (ca. ci. a. 26) iti; 171 tathā coktaṃ vāgbhaṭena– “saśleṣmamedaḥ pavanaḥ sāmamatyarthasañcitam| abhibhūyetaraṃ doṣamūrū cetpratipadyate|| sakthyasthinī prapūryāntaḥ śleṣmaṇā stimitena ca| tadā stabhnāti tenorū stabdhau śītāvacetanau||’ (vā. ni. a. 15) 172 iti| avināśakatvaṃ tu vidyata eva, dhātudoṣayoḥ parasparaṃ ca doṣāṇāṃ sarvathocchedapratipādakāgamābhāvāt, 173 maraṇaprasaṅgācca ; doṣāṇāmapi 174 dehadhārakatvāt; tasmātsarvathocchedanirāsābhiprāyeṇaiva dṛḍhabalavacanamiha draṣṭavyaṃ; 175 tataḥ kuto'naikāntikatā| na caivaṃ sati viṣasya viṣādakartṛtvena dṛṣṭāntaviphalatvaṃ, viṣasya 176 viṣādādavāntarakhyāpārasya prāṇavināśakatvāt; naca sarvātmanā dṛṣṭānto bhavatīti| sātmyatvādityasyāyamarthaḥ– sātmyatvena pratīyamānatvāt| doṣāḥ parasparaṃ nopaghnanti, anupaghātakatvena pratīyamānatvāt; yadyathā pratīyate tattathā nirdiśyate, yathā'gnikāryo dhūmo'gnikāryatveneti, 177 tatkutaḥ sādhyāviśiṣṭatvamiti| cakradattastu sahajasātmyatvādityekameva hetuṃ vyākhyātavān– sahajaṃ svābhāvikaṃ doṣāṇāṃ sātmyatvamiti| dṛḍhabaloktahetudvayāsvarasena gayadāsastu hetvantaramuktavān– “daivāddoṣasvabhāvādvā doṣāṇāṃ sānnipātike| 178 viruddhaiḥ svaguṇaiḥ kaścinnopaghātaḥ parasparam||” iti saṅkṣepaḥ||18-23||
atha sānnipātikajvaralakṣaṇamāha– kṣaṇe 179 dāha ityādi| 180 rujāśabdo'sthyādibhiḥ sambadhyate| 181 locane sāsrāve sāśruṇī, kaluṣe āvile, rakte lohitavarṇe, nirbhugne visphārite iti jejjaṭaḥ, atikuṭile iti cakraḥ| karṇau sasvanau saśabdau, sarujau vedanāyuktau bhavataḥ| kaṇṭhaḥ śūkairdhānyāgrasūkṣmakaṇṭakākāraiḥ, anye kapikacchūśūkairivāvṛtaḥ vyāpta iva| tandrā prasiddhā, moho'caitanyaṃ bhavati, pralāpo'sambaddhabhāṣaṇam| 182 bhramaścakrārūḍhastyeva, anye tu viparītapadārthajñānaṃ sthāṇau tuṣajñānavat| jihvā paridagdhā dagdhavatkṛṣṇavarṇā, kharasparśā kaṇṭakinī ca| srastāṅgatā niḥsahāvayavatā, anye vikalāṅgatvamāhuḥ| ṣṭhīvanaṃ mukhena raktapittasya| īṣatkaphamiśritasyodgiraṇam| śiraso loṭhanamitastataḥ śiraścālanam| tṛṣṇā pipāsā| 183 nidānāśaḥ hṛdi vyathā svedamūtrapurīṣāṇāṃ cireṇālpaśo darśanaṃ cirāt srutiḥ| kṛśatvaṃ nātigātrāṇāṃ nātidaurbalyaṃ doṣapūrṇatvāt| pratataṃ nirantaraṃ, kaṇṭhakūjanaṃ avyaktaśabdaḥ| koṭhānāṃ śyāvaraktavarṇānāṃ 184 maṇḍalānāṃ ca darśanaṃ; koṭhalakṣaṇaṃ 185 bhālukitantre paṭhitam– “varaṭidaṣṭasaṅkāśaḥ kaṇḍūmāmँllohito'srakaphapittāt| kṣaṇikotpādavināśaḥ koṭha 186 iti nigadyate tajjñaiḥ” iti, athavā koṭhāḥ avyaktamukhāḥ piḍikāprāyāḥ, teṣāṃ ca śyāvaraktānāṃ darśanaṃ, śarīre maṇḍalānāṃ 187 ca sakalānāṃ ca darśanam| mūkatvaṃ mandavacanatā avacanatā vā| srotasāṃ mukhanāsādirandhrāṇāṃ pākaḥ| 188 gurutvamudarasya udaragauravam| cirātpākaśca doṣāṇāmiti atisāmatvārabdhena doṣāṇāmekatra militānāṃ cirakālena pāko nirāmatā| cakārādanyānyapi boddhavyāni| yadāha vāgbhaṭaḥ– “tadvacchītaṃ mahānidrā divā jāgaraṇaṃ niśi| sadā vā naiva vā nidrā mahān 189 svedo'tha naiva ca|| gītanartanahāsyādivikṛtehāpravartanam|” iti| etacca lakṣaṇaṃ trayodaśasannipāteṣu sāmānyaṃ vṛddhairdoṣaistulyairārabdhasya carakeṇa paṭhitam; evaṃ ‘ 190 dvyulbaṇaikolbaṇaiḥ ṣaṭ syuḥ’ ityādidvādaśasannipātānāṃ ca lakṣaṇaṃ boddhavyam| tathā ca kāśmīrapāṭhe 191 carakatantre– “bhramaḥ pipāsā dāhaśca gauravaṃ śiraso'tiruk| vātapittolbaṇe vidyālliṅgaṃ mandakaphajvare|| śaityaṃ kāso'rucistandrā pipāsādāhahṛdvyathāḥ| vātaśleṣmolbaṇe vyādhau liṅgaṃ pittāvare viduḥ|| chardiḥ 192 śaityaṃ bahirdāhastṛṣṇā moho'sthivedanā mande vāte vyavasyanti liṅgaṃ pittakapholbaṇe|| sandhyasthiśirasaḥ śūlaṃ pralāpo gauravaṃ bhramaḥ| vātolbaṇe tridoṣe tu tṛṣṇā kaṇṭhāsyaśuṣkatā|| raktaviṇmūtranetratvaṃ 193 dāhatṛḍbalasaṅkṣayāḥ| mūrchā ceti tridoṣe syālliṅgaṃ pitte garīyasi|| ālasyārucihṛllāsadāhavamyaratibhramāḥ| kapholbaṇe sannipāte tandrā kāso'pi jāyate|| mūrchācchardiḥ pratiśyāyastandrā'rucyagnimārdavam| hīnavāte madhyapitte liṅgaṃ śleṣmādhike matam|| hāridramūtranetratvaṃ dāhastṛṣṇā'rucirbhramaḥ| hīnavāte madhyakaphe liṅgaṃ pittādhike matam|| śirorugvepathuḥ śvāsapralāpaścchardyarocakāḥ| hīnapitte madhyakaphe liṅgaṃ vātādhike matam|| śītakaṃ gauravaṃ tandrā pralāpaḥ śiraso'tiruk|| hīnapitte vātamadhye liṅgaṃ śleṣmādhike matam|| parvabhedo'ṅgadaurbalyaṃ tṛṣṇā dāho'rucirbhramaḥ|| kaphe hīne madhyavāte liṅgaṃ pittādhike viduḥ|| śvāsaḥ kāsaḥ pratiśyāyo mukhaśoṣo'tipārśvaruk|| kaphe hīne madhyapitte liṅgaṃ vātādhike matam|” iti|| vikṛtau niyamo nāsti, tena 194 vikṛtiviṣamasamavāyārabdhā anekaprakārā bhavanti| 195 prakṛtisamasamavāye sannipāte pṛthagvātādijvarasyaiva lakṣaṇaṃ jñeyam| hīnamadhyādhikakrameṇa sannipātāḥ 196 evaṃ ṣaṭ, dvyulbaṇena trayaḥ, ekolbaṇena trayaḥ, samatvenaikaḥ, evaṃ trayodaśasannipātāḥ prakṛtau| atra suśrutastu doṣotkarṣāpakarṣatāratamyena dhātvādyāvaraṇabhedena ca sannipātabhedānāmānantyātpṛthaglakṣaṇaṃ noktavān; kintu tulyakupitairdoṣairekameva sannipātalakṣaṇaṃ paṭhitavān| tadyathā– “nātyuṣṇaśīto'lpasañjño bhrāntaprekṣī hataprabhaḥ|| kharajihvaḥ śūkakaṇṭhaḥ svedaviṇmūtravarjitaḥ|| sāśrunirbhugnanayano bhaktadveṣī hatasvaraḥ|| śvasannipatitaḥ śete pralāpopadravairyutaḥ|| abhinyāsaṃ tu taṃ prāhurhataujasamathāpare|| sannipātajvaraṃ kṛcchramasādhyamapare viduḥ|| nidropetamabhinyāsaṃ kṣīṇamenaṃ hataujasam|| sannyastagātraṃ sannyāsaṃ vidyātsarvātmakaṃ jvaram|” iti|| atha bhālukitantre dvyulbaṇaikolbaṇādilakṣaṇamanyathā paṭhitam| tadyathā– “āmo hyāhāradoṣātprathamamupacito hanti vahniṃ śarīre śleṣmatvaṃ yāti bhuktaṃ sakalamapi tato'sau kapho vāyuduṣṭaḥ| srotāṃsyāpūrya rundhyādanilamatha marutkopayetpittamantaḥ sammūrchyānyonyamete prabalamiti nṛṇāṃ kurvate sannipātam|| vātapittādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati| tasya jvaro'ṅgamardastṛṭ tāluśoṣapramīlakau|| ādhmānatandrārucayaḥ śvāsakāsabhramaśramāḥ| pittaśleṣmādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati|| antardāho bahiḥ śaityaṃ tasya tandrā ca vardhate| tudyate dakṣiṇaṃ pārśvamuraḥśīrṣagalagrahaḥ|| niṣṭhīvetkaphapittaṃ ca kṛcchrātkaṇḍūśca jāyate| viḍbhedaśvāsahikkāśca vardhante sapramīlakāḥ|| vibhuḥ phalguśca tau nāmnā sannipātāvudāhṛtau| śleṣmānilādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati|| tasya śītajvaro nidrā kṣuttṛṣṇā pārśvanigrahaḥ| śirogauravamālasyamanyāstambhapramīlakāḥ|| udaraṃ dahyate cāsya kaṭī bastiśca dūyate| sannipātaḥ sa vijñeyo makarīti sudāruṇaḥ|| vātolbaṇaḥ sannipāto yasya jantoḥ prakupyati| 197 tasya śītajvaro nidrā kṣuttṛṣṇāpārśvanigrahāḥ| śirogauravamālasyamanyāstambhapramīlakāḥ|| udaraṃ dahyate cāsya kaṭī bastiśca dūyate| sannipātaḥ sa vijñeyo makarīti sudāruṇaḥ|| vātolbaṇaḥ sannipāto yasya jantoḥ prakupyati| tasya tṛṣṇā jvaro glāniḥ pārśvaruk dṛṣṭisaṅkṣayāḥ|| piṇḍikodveṣṭanaṃ dāha ūrusādo balakṣayaḥ| saraktaṃ cāsya viṇmūtraṃ śūlaṃ nidrāviparyayaḥ|| nirbhidyate 198 gudaṃ cāsya bastiśca parigṛhyate| āyamyate bhidyate ca hikkate vilapatyapi|| mūrchate sphāryate rauti nāmnā 199 visphārakaḥ smṛtaḥ| pittolbaṇaḥ sannipāto yasya jantoḥ prakupyati|| tasya dāhajvaro ghoro bahirantaśca vardhate| śītaṃ ca sevamānasya kupyataḥ kaphamārutau| tataścainaṃ prabādhante hikkāśvāsapramīlikāḥ|| 200 visūcikā parvabhedaḥ pralāpo gauravaṃ klamaḥ| nābhipārśvarujā tasya 201 svinnatyāśu vivardhate|| svidyamānasya raktaṃ ca srotobhyaḥ sampravartate| śūlena pīḍyamānasya tṛṣṇā śvāsaḥ prabādhate|| asādhyaḥ sannipāto'yaṃ śīghrakārīti kathyate| na hi jīvatyahorātramanenāviṣṭavigrahaḥ|| kapholbaṇaḥ sannipāto yasya jantoḥ prakupyati| tasya śītajvaraḥ svapnagauravālasyatandrikāḥ| chardimūrchātṛṣādāhatṛṣṇārocakahṛdgrahāḥ| ṣṭhīvanaṃ mukhamādhuryaṃ śrotravāgdṛṣṭinigrahaḥ|| athātra snāti bhuṅkte vā trirātraṃ naiva jīvati| medogataḥ sannipāto 202 hyulbaṇaḥ parikīrtitaḥ|| kāmānmohācca 203 lobhācca bhayāccāpi prapadyate| madhyahīnādhikairdoṣaiḥ sannipāto yadā bhavet|| tasya rogāsta evoktāḥ prāyo doṣabalāśrayāḥ|” iti|| nanu vātādayaḥ parasparaṃ viruddhaguṇāḥ, parasparaṃ viruddhaguṇānāṃ ca 204 teṣāṃ sambhūyaikakāryārambhakatvaṃ nopapadyate, parasparopaghātakatvāddahanatuhinayoriva, tatkathaṃ sānnipātikavikārotpattiḥ? 205 atra samādhānamuktaṃ dṛḍhabalena, yathā “viruddhairapi na tvete guṇairghnanti parasparam| doṣāḥ sahajasātmyatvādghoraṃ viṣamahīniva||” iti| 206 dṛḍhabaloktahetudvayādanyaddhetudvayaṃ gayadāsaścoktavān– “daivāddoṣasvabhāvādvā doṣāṇāṃ sānnipātike| viruddhaiśca guṇaiḥ 207 kaścinnopaghātaḥ parasparam||” iti||18-23||
doṣe vibaddhe naṣṭe'gnau sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ | sannipātajvaro'sādhyaḥ, kṛcchrasādhyastato'nyathā ||24|| (ca. ci. a. 3) | ( 208 saptame divase prāpte daśame dvādaśe'pi vā | punarghorataro bhūtvā praśamaṃ yāti hanti vā |1| saptamī dviguṇā caiva navamyekādaśī tathā | eṣā tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca) |2|
tasya sannipātajvarasyāsādhyalakṣaṇamāha– doṣe vibaddha ityādi| doṣo malaṃ 209 vātādiśca; jejjaṭastu 210 malamevāha, vibaddha iti vacanāt| 211 naṣṭāgnitvamāhārāpākagamyam| yaduktaṃ carake– “agniṃ jaraṇaśaktyā” (ca. vi. a. 4) iti| asādhyakṛcchrasādhyābhidhānena sukhasādhyo na bhavatīti darśitam| uktaṃ 212 hi carake– “sannipāto duścikitsyānām” (ca. sū. a. 25) iti| tathā bhālukiḥ– “mṛtyunā saha yoddhavyaṃ sannipātaṃ cikitsatā||” iti| sarvasampūrṇalakṣaṇa iti sarvāṇi samagrāṇi, sampūrṇāni balīyāṃsi lakṣaṇāni yasya sa tathā||24||
saṅkṣepataḥ 213 tasya sannipātajvarasyāsādhyalakṣaṇamāha– 214 doṣe ityādi| doṣo malaṃ vātādiśca| jejjaṭastu malaṃ purīṣamāha, vibaddha iti vacanāt| naṣṭāgnitvamiti annāvipākādavagantavyam| sarvāṇi sampūrṇāni lakṣaṇāni yasya sa tathā| īdṛśo'sādhyaḥ, tato'nyathā visadṛśaḥ avibaddhadoṣo'lpalakṣaṇaḥ kṛcchrasādhyaḥ| asādhyatvakṛcchrasādhyatvābhidhānena sukhasādhyo na bhavatīti darśitam| uktaṃ ca bhālukinā– “mṛtyunā saha yoddhavyaṃ sannipātaṃ cikitsatā| yastu tatra bhavejjetā sa jetā''mayasaṅkule|| sannipātārṇave magnaṃ yo'bhyuddharati mānavam| kastena na kṛto dharmaḥ kāṃ vā pūjāṃ na so'rhati||” iti| suśrute'pi sannipātajvarasya mokṣavadhayoravadhikālo darśitaḥ– “saptame divase prāpte daśame dvādaśe'pi vā| punarghorataro bhūtvā praśamaṃ yāti hanti vā||” iti| bhālukinā'pyuktam– “saptamī dviguṇā yāvannavamyekādaśī tathā| eṣā tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca||” iti| uktaṃ ca– “pittakaphānilavṛddhyā daśadivasadvādaśāhasaptāhāt| hanti vimuñcati vā'pi tridoṣajo dhātumalapākāt||” iti| vātādhikaḥ saptame dine, pittādhiko daśame, śleṣmādhiko dvādaśe, malapākādvimuñcati, dhātupākāddhanti| dhātupākalakṣaṇaṃ tantrāntaroktam– “sambādhyamāno hṛdi nābhideśe 215 gātreṣu vā pākarujānviteṣu| pakveṣu 216 vā teṣu rujā jvarārtaḥ sa dhātupākī kathito bhiṣagbhiḥ||” iti| tantrāntare'pyuktam– “daśadvādaśasaptāhaiḥ pittaśleṣmānilādhikaḥ| 217 paktvoṣmaṇā dhātumalān hanti muñcati vā jvaraḥ||” iti||24||
sannipātajvarasyānte karṇamūle sudāruṇaḥ | śothaḥ sañjāyate tena kaścideva pramucyate ||25|| (ca. ci. a. 3) | (trayaḥ prakupitā doṣā uraḥsroto'nugāminaḥ | āmābhivṛddhyā grathitā buddhīndriyamanogatāḥ ||1|| janayanti mahāghoramabhinyāsaṃ jvaraṃ dṛḍham | śrutau netre prasuptiḥ syānna ceṣṭāṃ kāñcidīhate ||2|| naca dṛṣṭirbhavettasya samarthā rūpadarśane | na ghrāṇaṃ na saṃsparśaṃ śabdaṃ vā naiva budhyate ||3|| śiro loṭhayate'bhīkṣṇamāhāraṃ nābhinandati | kūjati tudyate caiva parivartanamīhate ||4|| alpaṃ prabhāṣate kiñcidabhinyāsaḥ sa ucyate | pratyākhyātaḥ sa bhūyiṣṭhaḥ kaścidevātra sidhyati) ||5||
sannipātajvaropadravamāha– sannipātetyādi||25||
sannipātopadravamāha– 218 sannipātajvarasyetyādi| sannipātajvarasya ante avasāne sannipātakṣapitaśarīrasya puṃsaḥ karṇamūle karṇaparyante sudāruṇaḥ kaṣṭatamaḥ śophaḥ samprāptiviśeṣātkarmavaicitryātsañjāyate, tena śophena kaścidevāturo vimucyate, prāyo mārayatītyarthaḥ||25||
abhighātābhicārābhyāmabhiśāpābhiṣaṅgataḥ | āganturjāyate doṣairyathāsvaṃ taṃ vibhāvayet ||26|| śyāvāsyatā viṣakṛte 219 tathā'tīsāra eva ca | bhaktāruciḥ pipāsā ca todaśca saha mūrchayā ||27|| 220 oṣadhigandhaje mūrchā śirorugvamathuḥ kṣavaḥ | kāmaje cittavibhraṃśastandrā''lasyamabhojanam ||28|| (hṛdaye vedanā cāsya gātraṃ ca 221 pariśuṣyati) | bhayātpralāpaḥ śokācca bhavet kopācca vepathuḥ | abhicārābhiśāpābhyāṃ mohastṛṣṇā ca jāyate ||29|| bhūtābhiṣaṅgādudvego hāsyarodanakampanam |30| (su. u. taṃ. a. 39) |
āgantujvaramāha– abhighātetyādi| abhighāto'bhihananaṃ 222 śastraloṣṭamuṣṭilaguḍādibhiḥ; abhicāraḥ śyenādiyāgakṛtaḥ, 223 athavā viparītairmantrairlohasrucā sarṣapādihoma ityāhuḥ| abhiṣaṅgaḥ kāmādīnāṃ bhūtānāṃ ca sambandhaḥ; yaduktaṃ carake– “kāmaśokabhayakrodhairabhiṣaktasya yo jvaraḥ| so'bhiṣaṅgajvaro jñeyo yaśca bhūtābhiṣaṅgajaḥ||” (ca. ci. a. 3) iti| abhiśāpo brāhmaṇaguruvṛddhasiddhānāmaniṣṭābhiśaṃsanam| taṃ cāgantujvaraṃ yathāsvaṃ doṣairjānīyāt| yaduktam– “kāmaśokabhayādvāyuḥ” ityādi| ayaṃ ca doṣasambandhaḥ paścādbhāvī natvārambhaka iti samprāptyavasare nirūpitam| śyāvāsyatetyādi| śyāvaḥ śuklānuviddhaḥ kṛṣṇo varṇaḥ; 224 śyāmavarṇa 225 ityanye| viṣakṛte 226 sthāvaraviṣabhakṣaṇādikṛte; atīsāraḥ tadviṣasyādhogatvāt| oṣadhigandhaja iti 227 tīvrauṣadhigandhaghrāṇaje, “puṣpebhyo gandharajasī 228 ojasvibhyo yadā'nilaḥ|” (su. u. taṃ. a. 39) ityādinā vṛddhasuśrutena paṭhitaṃ tṛṇapuṣpākhyaṃ jvaramatraivāntarbhāvayanti| kāmaja ityādi abhimatakāminyādyaprāptinimitte| cittavibhraṃśo bhramādiḥ| yadāha vāgbhaṭaḥ– “kāmād bhramo'rucirdāho hrīnidrādhīdhṛtikṣayaḥ|” (vā. ni. a. 2) iti| bhayāditi bhayājjāte jvare| evaṃ 229 śokācca kopādityetayorboddhavyaṃ; 230 śokāt pralāpa iti sambandhaḥ; pralāpaścātra vātakāryaḥ, tasya 231 vātapittakāryatvāt| ( 232 viśeṣaniścayastu nidānāt, nidānamapi lakṣaṇaṃ bhavati|) uktaṃ ca– “kāmaśokabhayādvāyuḥ, krodhāt pittaṃ, trayo malāḥ|” (ca. ci. a. 3) ityādi| yadyevaṃ tat kutaḥ krodhaje vepathuḥ? tasya vātakāryatvāt| ucyate– “ekaḥ prakupito doṣaḥ sarvāneva prakopayet|” iti vacanāt pittakopitavātajanya evātra vepathuḥ, 233 athavā kruddhaśca vepamāno dṛśyate iti na hi ‘ 234 dṛṣṭeranupapannaṃ nāmeti jejjaṭaḥ| krodhaḥ 235 pittamiva vātaṃ ca kopayatīti, tadyuktam| yadāha videhaḥ– “krodhaśokau smṛtau vātaraktapittaprakopaṇau|” iti| kopācceti cakāreṇa śirorujaṃ samuccinoti| yadāha vāgbhaṭaḥ– “krodhāt kampaḥ śiroruk ca, pralāpo bhayaśokajaḥ|” (vā. ni. a. 2) iti| mānasatvāviśeṣe'pi bhayajādīnāṃ 236 pṛthagupādānaṃ hetubhedāt; 237 hetubhedācca bhedābhidhānaṃ hetupratyanīkacikitsārthamiti| abhicāretyādi| tṛṣṇā ceti cakāreṇābhicāraje dāhādikaṃ samuccinoti| yaduktaṃ 238 hārītārthānuvādinā vāgbhaṭena– “tatrābhicārikairmantrairhūyamānasya tapyate| pūrvaṃ cetastato dehastato visphoṭatṛḍbhramaiḥ|| 239 sadāhamūrchairgrastasya pratyahaṃ vardhate jvaraḥ|” (vā. ni. a. 2) iti| bhūtābhiṣaṅgāditi 240 bhūtā devagrahādaya unmādanidāne vakṣyamāṇāḥ, teṣāmabhiṣaṅgaḥ sambandhaḥ| udvega udvignacittatā||26-29||–
athāgantukajvaralakṣaṇamāha– 241 abhighātetyādi| abhighāto lohaśastrakāṣṭhādinā, abhicāraḥ viparītairmantraiḥ lohasrucā sarṣapādihomaḥ, abhiṣaṅgaḥ kāmādīnāṃ bhūtādīnāṃ ca sambandhaḥ, abhiśāpaḥ brāhmaṇaguruvṛddhasiddhānāmākrośo'niṣṭāpādanamabhiśapanam| taṃ cāgantukajvaraṃ 242 yathāsvadoṣairjānīyāt| yaduktaṃ “kāmaśokabhayādvāyuḥ” ityādi| ayaṃ ca doṣasambandhaḥ paścādbhāvī na tvārambhaka iti samprāptyavasare nirūpitam| āgantujvarāṇāṃ vaicitryamāha– 243 śyāvetyādi| śyāvaḥ śuklānuviddhaḥ kṛṣṇo varṇaḥ, śyāvavarṇa ityanye| viṣakṛte sthāvarādiviṣabhakṣaṇādikṛte, viṣasya tridoṣakartṛtve'pi atyantapittakaratvāt śyāvamukhatvam| atisāraḥ sthāvaraviṣayasyādhogatvāt| todo vyathā| śeṣaṃ sugamam| tīvrauṣadhigandhaghrāṇaje vamathuḥ chardiḥ, kṣavaḥ chikkā| śeṣaṃ sugamam| kāmaje abhimatakāminyādyaprāptinimittaje| cittavibhraṃśaḥ kiṅkartavyatāmūḍhatvam| yaduktaṃ vāgbhaṭe– “kāmādbhramo'ratirdāho hrīnidrādhīdhṛtikṣayaḥ| dhyānaniḥśvāsabahulaṃ liṅgaṃ kāmajvare smṛtam||” iti| śeṣaṃ subodham| bhayaśokakopābhiṣaṅgajvaramāha– 244 bhayādityādi| bhayāditi bhayājjāte jvare, evaṃ śokātkopādityatrāpi boddhavyam| pralāpaḥ asambaddhabhāṣaṇaṃ, vepathuḥ kampaḥ, 245 bhayājjāte jvare tathā śokāt kopādityetayorboddhavyam| śokātpralāpa iti sambandhaḥ| 246 pralāpaścātra vātakāryaḥ, sarvadaiva tasya vātakāryatvāt, viśeṣaniścayaśca nidānāt; nidānamapi kvacillakṣaṇaṃ bhavati| yadyevaṃ tatkathaṃ krodhādvepathuḥ, tasyāpi vātakāryatvāt| ucyate– “ekaḥ prakupito doṣaḥ sarvāneva prakopaye|t” iti pittakopitavātajanya evātra vepathuḥ, kruddhaśca vepamāno dṛśyate 247 iti na hi dṛṣṭeranupapannaṃ nāmeti jejjaṭaḥ| krodhaḥ pittamiva vātaṃ ca kopayatīti yuktaṃ; yadāha videhaḥ– “krodhaśokau smṛtau vātaraktapittaprakopaṇau|” iti| kopācceti cakāreṇa śirorogaṃ samuccinoti| yadāha vāgbhaṭaḥ– “krodhātkampaḥ śiroruk ca pralāpo bhayaśokaje|” iti| mānasatvāviśeṣe'pi bhayajādīnāṃ pṛthagupādānaṃ hetubhedāt, hetubhedācca bhedābhidhānaṃ 248 hetupratyanīkacikitsārthamiti| abhicārābhiśāpābhyāṃ jāte jvare 249 moho'caitanyaṃ jāyate; abhicāro mantrādibhirmāraṇaprayogaḥ, abhiśāpo brahmarṣigurusiddhādīnāmabhiśapanamākrośaḥ| tṛṣṇā ceti cakāreṇābhicāraje dāhādikaṃ samuccinoti| yaduktaṃ hārītamatānuvādinā vāgbhaṭena– “tantrābhicārikairmantrairhūyamānasya tapyate| pūrvaṃ cetastato dehastato visphoṭatṛḍbhramaiḥ|| sadāhamūrchāgrastasya pratyahaṃ vardhate jvaraḥ|” iti| bhūtā devagrahādaya unmādanidāne vakṣyamāṇāḥ, teṣāmabhisamantātsaṅgastasmāt| udvega udvignacittatā||26-29||
kāmaśokabhayādvāyuḥ, krodhāt pittaṃ, trayo malāḥ ||30|| bhūtābhiṣaṅgātkupyanti bhūtasāmānyalakṣaṇāḥ |31| 250
āgantujvareṣvapi pratiniyatadoṣānubandhapradarśanārthamāha– kāmaśoketyādi| trayo malā bhūtābhiṣaṅgāt kupyantīti bhūtaprabhāvāt| yacca carakeṇa nidānasthāne ‘abhiṣaṅgajaḥ punarvātapittābhyāṃ’ (ca. ni. a. 1) ityuktaṃ, tat prāyikaṃ mantavyamiti jejjaṭaḥ| cakrastvāha– “abhiṣaṅgaja ityanena kāmādyabhiṣaṅgaja ucyate, natu bhūtābhiṣaṅgajaḥ|” iti| bhūtasāmānyalakṣaṇā iti yasya bhūtasya devagrahāderabhiṣaṅgāt kupyanti tasya yallakṣaṇaṃ rodanādi tena 251 saha sāmānyaṃ 252 sadṛśa lakṣaṇaṃ yeṣāṃ te tathā, iti vyācakṣate jejjaṭādayaḥ; doṣalakṣaṇāni bhūtalakṣaṇāni ca bhavantītyarthaḥ||30||–
āgantujeṣu pratiniyatadoṣānubandhān pradarśayannāha– 253 kāmetyādi| kāmaśokabhayairvāyuḥ kupyati, krodhena pittaṃ, bhūtābhiṣaṅgāttrayo doṣāḥ kupyanti| bhūtasāmānyalakṣaṇā iti yasya bhūtasya devagrahāderabhiṣaṅgātprakupyanti tasya yallakṣaṇaṃ rodanādi tena saha sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ yeṣāṃ te tathā iti vyācakṣate jejjaṭādayaḥ| doṣalakṣaṇāni bhūtalakṣaṇāni ca bhavantītyarthaḥ; 254 tacca vakṣyamāṇe unmādanidāne draṣṭavyam||30||–
doṣo'lpo'hitasambhūto jvarotsṛṣṭasya vā punaḥ ||31|| dhātumanyatamaṃ prāpya karoti viṣamajvaram |32| (su. u. taṃ. a. 39) | (santataḥ satato'nyedyustṛtīyakacaturthakau) ||2||
atha viṣamajvarasamprāptimāha– doṣo'lpa ityādi| alpa 255 ityanenābalatvāt kālaviśeṣamavāpya labdhabalo jvarayati, yastu balavān sa nityajvarameva karoti| ahitasambhūta iti 256 ahitāhārācārādisambhūto vṛddhaḥ| jvarotsṛṣṭasya sahasā nivṛttajvarasya| vāśabdena prathamato'pi viṣamajvaro bhavatīti darśayati| yaduktam– “ārambhādviṣamo yastu” ityādi| dhātumanyatamaṃ rasaraktādikam| viṣamajvaraṃ tṛtīyakādikam| viṣamajvarasāmānyalakṣaṇaṃ ca bhālukinā paṭhitam– “yaḥ syādaniyatāt kālācchītoṣṇābhyāṃ tathaiva ca| vegataścāpi viṣamo jvaraḥ sa viṣamaḥ smṛtaḥ||” iti||31||–
atha viṣamajvarasamprāptimāha– 257 doṣa ityādi| jvarotsṛṣṭasya puṃso'lpo doṣaḥ punarahitasambhūtaḥ san anyatamaṃ dhātuṃ prāpya viṣamajvaraṃ karoti| alpa ityanenābalatvātkālaviśeṣamavāpya labdhabalo jvarayati, yastu balavān sa nityameva jvaraṃ karoti| ahitasambhūta iti ahitāhārācārādijanitaḥ| jvarotsṛṣṭasya sahasā nivṛttajvarasya| vāśabdena prathamato'pi viṣamajvaro bhavatīti 258 darśayati| yaduktam– “ārambhādviṣamau yastu” iti| dhātumanyatamaṃ rasaraktādikam| viṣamajvaraṃ tṛtīyādikam| viṣamajvarasāmānyalakṣaṇaṃ ca bhālukinā paṭhitaṃ; tadyathā– “yaḥ syādaniyatātkālācchītoṣṇābhyāṃ tathaiva ca| vegataścāpi viṣamo jvaraḥ sa viṣamaḥ smṛtaḥ||” iti| 259 ete dhātugatāḥ||31||–
santataṃ rasaraktasthaḥ, so'nyedyuḥ piśitāśritaḥ ||32|| medogatastṛtīye'hni 260 tvasthimajjagataḥ punaḥ | kuryāccaturthakaṃ ghoramantakaṃ rogasaṅkaram ||33|| (su. u. taṃ. a. 31) |
santatādijvarāṇāṃ pratiniyatadūṣyān dhātūnāha– santatamityādi| santataśabdaḥ 261 satatasyopalakṣaṇaḥ| tenaitaduktaṃ bhavati– rasasthaḥ santataṃ, raktasthaḥ 262 satatakamiti; yaduktaṃ carake– “ 263 raktadhātvāśrayaḥ prāyo doṣaḥ satatakaṃ jvaram|” (ca. ci. a. 3) iti ( 264 prāyograhaṇāt satatako raktavyatiriktaṃ rasadhātumāśrayate)| rasagrahaṇaṃ cātra viśeṣaparaṃ, sarvajvareṣu rasasyāvaśyadūṣyatvāt| anye tu satatagrahaṇārthaṃ ‘santatau rasaraktasthau’ iti paṭhanti| tannātiyuktam, atra hi santatasatataśabdau sañjñāparau, natu sātatyavacanau; tena santataśabdena satatakasyānabhidhānāt kathamekaśeṣa iti doṣaḥ| anyedyuriti anyedyuṣkam| ghoraṃ duḥsaham| antakaṃ yamamiva, mārakatvāt| rogasaṅkaram anekarogasaṅkulam||32-33||
santatādijvarāṇāṃ pratiniyatadūṣyān dhātūnāha– rasaraktastho doṣaḥ santataṃ kuryādityadhyāhāryamāṇena sambandhaḥ| 265 yo doṣo rasaraktāśrayaḥ sa santataṃ jvaraṃ karoti| santataśabdaḥ satatasyopalakṣaṇaḥ| tenaitaduktaṃ bhavati– rasasthaḥ santataṃ, raktasthaḥ satatakamiti yaduktaṃ carake– “raktadhātvāśrayaḥ prāyo doṣaḥ satatakaṃ jvaram|” iti| rasagrahaṇaṃ cātra viśeṣaparaṃ, sarvajvareṣu rasasyāvaśyaṃ duṣṭatvāt| anye tu 266 satataṃ sātatyārthakaṃ manyamānāḥ “santatau rasaraktasthau” iti paṭhanti| tanna yuktam| atra hetuḥ– santatasatataśabdau cātra sañjñāparau na tu sātatyavacanau, tena santataśabdena satatakasyānabhidhānātkathamekaśeṣaḥ? bhinnarūpayoḥ samānārthayoreva ekaśeṣavidhānāt| tathā ca vārtikam– “virūpāṇāmapi samānārthānām” iti| kecittu “satataṃ rasaraktasthaḥ” iti pāṭhaṃ paṭhitvā rasaraktastho doṣaḥ satatakaṃ jvaraṃ karotīti| anye tvatra santatamiti luptaṃ varṇayitvā santataṃ rasasthaḥ satataṃ raktasthaḥ kuryādityācakṣate| so'nyedyuriti sa iti doṣaḥ, piśitāśrito māṃsāśritaḥ, anyedyuriti anyedyuṣkam| doṣo'sthimajjagataścaturthe'hni cāturthakaṃ kuryāt| kīdṛśaṃ cāturthakaṃ? 267 ghoraṃ suduḥsaham| antakaṃ yamamiva mārakatvāt| rogasaṅkaramanekarogasaṅkulaṃ, yato gambhīrasthānatvāccirakleśanatvācca rogānanyānapyāvahati||32-33||
(srotobhirvisṛtā doṣā guravo rasavāhibhiḥ | 268 sarvadehānugāḥ stabdhā jvaraṃ kurvanti santatam) | saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā dvādaśāhamathāpi vā | santatyā yo'visargī syāt santataḥ sa nigadyate ||34|| ahorātre satatako dvau kālāvanuvartate | anyedyuṣkastvahorātra ekakālaṃ pravartate ||35|| tṛtīyakastṛtīye'hni, caturthe'hni caturthakaḥ |36| (su. u. taṃ. a. 31) |
athaiṣāṃ lakṣaṇānyāha– saptāhamityādi| ete vikalpā yathākramaṃ vātapittakapholbaṇatvena jñeyāḥ| yathoktam– “pittakaphānilavṛddhyā daśadivasadvādaśāhasaptāhāt| hanti vimuñcati vā''śu tridoṣajo dhātumalapākāt||” iti| ayaṃ ca santatastridoṣaja eva 269 dvādaśāśrayatvena| yaduktaṃ carakeṇa– “yathā dhātūṃstathā mūtraṃ purīṣaṃ cānilādayaḥ| yugapaccānupadyante niyamāt santate jvare||” (ca. ci. a. 3) iti| santatyā avicchedena saptāhādīn vyāpya avisargī aparityāgī, atyantasaṃyoge dvitīyā| nanu, yadyevaṃ kathamasya 270 viṣamajvare pāṭhaḥ? muktānubandhitvaṃ viṣamatvaṃ, taccātra nāsti| naivam, asyāpi tathābhāvāt| tathā ca tallakṣaṇe carakaḥ– “visargaṃ dvādaśe kṛtvā 271 divase'vyaktalakṣaṇaḥ| durlabhopaśamaḥ kālaṃ dīrghamapyanuvartate||” (ca. ci. a. 3) iti| 272 yattūktaṃ kharanādena– “jvarāḥ pūrvaṃ mayoktā ye pañca santatakādayaḥ| catvāraḥ santataṃ hitvā jñeyāste viṣamajvarāḥ||” iti; tat santate muktānubandhitvasyaikadā bhāvitvenālpatvānna tadvyapadeśaḥ, ekataṇḍulābhyavahāre'naśanaśabdasya vyapadeśavat; nahi tṛtīyakādivadāvṛttyā muktānubandhitvamasyetyabhiprāyeṇa draṣṭavyam| athavā yā 273 viṣamajvarollekhena 274 cikitsoktā sā 275 santatavarjaṃ satatādiṣu kāryeti pratipādanārtham| haricandreṇāpi 276 kila| “karma sādhāraṇaṃ jahyāttṛtīyakacaturthakau|” iti (ca. ci. a. 3) carakavacanādviṣamajvaroktacikitsā tṛtīyakacaturthakayoreva, anyeṣu doṣapratyanīkacikitsā 277 kāryeti vyākhyātam| asyāṃ haricandravyākhyāyāṃ karma sādhāraṇaṃ sarvatraiva viṣamajvare kāryaṃ, viśeṣeṇa tṛtīyakacaturthakayoriti draṣṭavyam; anyathā uktatantrāntaravirodhaḥ| ahorātre satatako dvau kālāvanuvartata iti ahni dvau kālau rātrau 278 dvau kālau vā; ahni ekakālaṃ rātrāvekakālamevaṃ vā; dvau kālau itīśānadevaḥ, niyamānabhidhānāt 279 tathā darśanācca| anuvartate vegaṃ karoti| tṛtīye'hni tṛtīyaka iti vegadināpekṣayā tṛtīye'hni yo bhavati sa tṛtīyako 280 bhavati, evaṃ caturthake'pi vācyam||34-35||– 281
idānīmekadoṣadvidoṣajasya santatajvarasya visargakālāvadhidvāreṇa lakṣaṇamāha– srotobhirityādi| sarvagātrānugāḥ sarve doṣā vātādayaḥ santatamavichinnaṃ 282 jvaraṃ santāpaṃ kurvanti| kimbhūtāḥ rasavāhibhiḥ srotobhiḥ 283 vistṛtāḥ vistṛtiṃ prāptāḥ, guravo duḥsahāḥ, sarvagātrānugāḥ santāpādinā samagraṃ gātraṃ 284 vyāpnuvanti| santatyā nairantaryeṇa saptāhādīn vyāpya avisargī atyāgaśīlaḥ sa jvaraḥ santataḥ| ayaṃ sukhasādhyaḥ; taduktaṃ tantrāntare “santatajvara evānyaḥ 285 svalpadurbalakāraṇaḥ| ekadoṣo dvidoṣo vā sukhasādhyaḥ prakīrtitaḥ||” iti| tathā ca– “vātikaḥ saptarātreṇa daśarātreṇa paittikaḥ| ślaiṣmiko dvādaśāhena jvaraḥ pākaṃ 286 pragacchati” iti, prakṛtisamasamavetatvāt| nanu kathamasya viṣamajvare pāṭhaḥ? yaduktaṃ kharanādena– “jvarāḥ pañca mayoktā ye pūrvaṃ santatakādayaḥ| catvāraḥ santataṃ hitvā jñeyāste viṣamajvarāḥ||” iti; muktānubandhitvādviṣamatvaṃ, vimucyānubadhnātīti, taccātra nāsti| naivam, asyāpi tathābhāvāt| tathā ca tallakṣaṇe carakaḥ– “visargaṃ dvādaśe kṛtvā divase'vyaktalakṣaṇam| durlabhopaśamaḥ kālaṃ dīrghamapyanuvartate||” iti| satatakādīnāṃ kālānuvartanatvena lakṣaṇamāha– 287 ahorātra ityādi| kālāḥ ṣaṭ pūrvāhṇamadhyāhnāparāhṇakapradoṣārdharātrapratyūṣāḥ; pūrvāhṇapradoṣayoḥ kaphasya kālaḥ, madhyāhnārdharātrayoḥ pittasya, aparāhṇapratyūṣayorvātasya| pūrvāhṇādīnāṃ ṣaṇṇāṃ kālānāṃ madhye 288 kāladvayamanuvartate, vegaṃ karoti 289 sa satataḥ; 290 ahni ekakālaṃ rātrāvekakālaṃ vā, ahni dvau kālau rātrau dvau kālau vā, 291 evaṃ dvau kālāviti īśāno yaduktavān tatra doṣotkarṣāpakarṣābhyāmadhikakālatvaṃ hīnakālatvamapi jñātavyaṃ na tu niyamaḥ| anyedyuṣko jvara ekakālamanuvartate vegaṃ karoti ahorātrādanyasminnahorātre ekakālamāgacchatītyarthaḥ| tṛtīyakaḥ tṛtīye'hni ekakālamiti sambadhyate| cāturthakaścaturthe'hnītyatrāpyekaṃ kālamiti| ete catvāro viṣamajvarāḥ| yaduktaṃ kharanādena– “jvarāḥ pañca mayoktāḥ” ityādinā| eṣāṃ cotpattikramo vṛddhasuśrutādavagantavyaḥ, sa 292 yadāha– “ 293 ahorātrādahorātrāt sthānātsthāne prapadyate| tataścāmāśayaṃ prāpya karoti viṣamajvaram|| tathā pralepako jñeyaḥ śoṣiṇāṃ prāṇanāśanaḥ| duścikitsyatamo mandaḥ sa kaṣṭo dhātuśoṣakṛt|| kṛśānāṃ jvaramuktānāṃ mithyāhāravihāriṇām| doṣaḥ svalpo'pi saṃvṛddho dehināmanileritaḥ|| kaphasthānavibhāgena yathāsaṅkhyaṃ karoti hi| satatānyedyuṣkatryākhyacaturthānsapralepakān||” iti| asyāyamarthaḥ– āmāśayahṛdayakaṇṭhaśiraḥsandhaya iti pañca kaphasthānāni, eṣu sthitairdoṣairyathāsaṅkhyamahorātrāt sthānaṃ prapadya āmāśayaṃ gatvā satatādayaḥ kriyante| tatrāmāśayasthitena doṣeṇa satataḥ kriyate parantu dvikālaṃ naca sarvadā; na cāmāśayaprāptyā sarvadā'sya 294 sambhavaprasaṅgaḥ, ahorātre svaprakopakālāpekṣayā jvarotpatteḥ| hṛdayasthitena doṣeṇa ekasmin dine āmāśayamāgatyānyedyuḥ kriyate, 295 satatārambhakadoṣāpekṣayāsya vyavahitatvāt| kaṇṭhasthitena doṣeṇaikasmin dine hṛdayamāgamyate, anyasmin dine āmāśayamāgatya 296 jvara ārabhyate tṛtīyakaḥ| evaṃ śirasi sthitena doṣeṇa kaṇṭhahṛdayāmāśayān tribhirdinaiḥ krameṇa prāpya caturthe'hni cāturthakaḥ kriyate| punaḥ svasthānagamanaṃ tu doṣāṇāṃ hṛtavegatvena lāghavādvegadina eva bhavati| sandhisthitena doṣeṇa pralepakaḥ, sandhayaścāmāśaye'pi santīti sa sarvadā bhavati| aviṣamo'pyayaṃ viṣamasahacaritaḥ paṭhitaḥ, 297 kaphasthānotpādānurodhāt| uktaṃ hi suśrute– “ 298 pralepakastvaviṣamaḥ prāyaḥ kleśāya śoṣiṇām|” iti| viṣamajvara evānyaścāturthakaviparyayaḥ, iti| atra tantrāntare– “asthimajjobhayagate cāturthikaviparyayaḥ| madhye'hani jvarayati hyādāvante ca muñcati||” iti| ādāvekadinaṃ na bhūtvā madhye dinadvayaṃ bhūtvā ante ekadinaṃ na bhavatīti vyācakṣate jejjaṭādayaḥ| “asthimajjobhayagate cāturthakaviparyayaḥ| tryahāddvyahaṃ jvarayati hyādāvante vimuñcati||” iti 299 tantrāntaram| 300 cāturthakaviparyayo nāmnā jvaraḥ| asthi ca majjā ca asthimajjānau asthimajjñorubhayaṃ tatra gato yo malo'sthiṣu majjasu vā gatastasmin 301 triprakāro jāyate||34-35||–
kecidbhūtābhiṣaṅgotthaṃ bruvate viṣamajvaram ||36|| (su. u. taṃ. a. 39) |
viṣamajvarasyaikīyamatena bhūtābhiṣaṅgajatvamāha– kecidityādi| paravacanamapratiṣiddhamanumataṃ suśrutena; ata eva viṣamajvare daivavyapāśrayaṃ balihomādi bhūtocitaṃ, yuktivyapāśrayaṃ kaṣāyapānādi doṣocitaṃ ca vidhīyate| yadāha carakaḥ– “karma sādhāraṇaṃ jahyāttṛtīyakacaturthakau| āganturanubandho hi prāyaśo viṣamajvare||” (ca. ci. a. 3) iti| atra sādhāraṇamiti daivayuktivyapāśrayamiti vyācakṣate iti||36|| 302
parakīyamatamāha– kecidityādi| kecana ācāryā viṣamajvaraṃ bhūtābhiṣaṅgotthaṃ kathayanti| ata eva viṣamajvare daivavyapāśrayaṃ balimaṅgalahomādibhūtocitaṃ yuktivyapāśrayaṃ kaṣāyapānādikaṃ 303 doṣocitaṃ ca vidhīyate| yadāha carakaḥ– “karma sādhāraṇaṃ jahyāttṛtīyakacaturthakau| āganturanubandho hi prāyaśo 304 viṣamajvare||” iti| atra sādhāraṇamiti daivayuktivyapāśrayamiti vyācakṣate||36||
kaphapittāttrikagrāhī pṛṣṭhādvātakaphātmakaḥ | vātapittācchirogrāhī trividhaḥ syāttṛtīyakaḥ ||37|| caturthako darśayati prabhāvaṃ dvividhaṃ jvaraḥ | jaṅghābhyāṃ ślaiṣmikaḥ pūrvaṃ śirasto'nilasambhavaḥ ||38|| (ca. ci. a. 3) |
ulbaṇadoṣabhedena tṛtīyakacaturthakayorlakṣaṇāntaramāha– kaphapittādityādi| trikagrāhī vedanayā trikavyāpī, trikasya vātasthānatvena tadgatau pittakaphāvanyasthānagatatvena durbalau 305 tṛtīyadine vegaṃ kurutaḥ, yadi tu svasthānasthitau syātāṃ tadā 306 santatajvarameva kuryātāmiti jejjaṭaḥ| evaṃ śirasi kaphasthāne, pṛṣṭhe ca pittasthāne boddhavyam| pṛṣṭhāditi lyablope karmaṇi pañcamī, pṛṣṭhaṃ vedanayā vyāpyetyarthaḥ| naca vācyaṃ yadi trikaṃ vātasthānaṃ tatkathaṃ tatra pittakaphāviti; prakṛtisthānāṃ doṣāṇāṃ sthānaniyamo natu prakupitānāṃ, teṣāṃ sarvadehagatatvāt| yadāha suśrutaḥ– “kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatām| yatra saṅgaḥ khavaiguṇyādvyādhistatropajāyate||” (su. sū. a. 24) iti| evamanyasthānagatatvena doṣadaurbalyādi caturthake'pi vācyam| prabhāvaṃ 307 rujārūpāṃ śaktim| 308 dvividhaṃ vivṛṇoti– 309 jaṅghābhyāmityādi| jaṅghābhyāṃ śirasta iti| etacca pañcamīdvayaṃ pūrvavat| pūrvamiti prathamaṃ, tatra bhūtvā 310 nikhilaṃ dehaṃ vyāpnoti| ślaiṣmika iti śleṣmolbaṇaḥ, santatasatatakānyedyuṣkatṛtīyakacaturthakānāṃ pañcānāṃ 311 sānnipātikatvāt| yaduktaṃ carake– “prāyaśaḥ sannipātena dṛṣṭaḥ pañcavidho jvaraḥ| sannipāte tu yo bhūyān sa doṣaḥ parikīrtitaḥ||” (ca. ci. a. 3) iti| athavā 312 prāyograhaṇādekadoṣajā dvidoṣajā api bhavanti| anye tvāhuḥ– vikṛtiviṣamasamavāyārabdhāḥ santatādayaḥ sannipātajāḥ, teṣāmevodbhūtadoṣeṇa vyapadeśaḥ; prakṛtisamasamavāyārabdhāste 313 ekadoṣajadvidoṣajā api bhavantīti jejjaṭaḥ| 314 prakṛtisamasamavāyārabdhaścaturthakastu pittena na kriyata eva, vyādhisvabhāvāt; pittajagalagaṇḍavat| nanu, asti paittiko'pi caturthakaḥ; tathā ca 315 hārītācāryo vyāharati– “caturthako nāma gado dāruṇo viṣamajvaraḥ| śoṣaṇaḥ sarvadhātūnāṃ balavarṇāgnināśanaḥ|| tridoṣajo vikāraḥ syādasthimajjagato'nilaḥ| kupitaṃ pittamevaṃ tu kaphaścaivaṃ 316 svabhāvataḥ|| śītadāhakarastīvrastrikālaṃ cānuvartate| 317 sannipātasamudbhūto viṣamo viṣamajvaraḥ|| ūrdhvaṃ kāyasya gṛhṇāti yaḥ pūrvaṃ so'nilātmakaḥ| pūrvaṃ gṛhṇātyadhaḥkāyaṃ 318 śleṣmavṛddhaścaturthakaḥ||” iti| atrāhuḥ– anubandharūpamatra pittaṃ, na tvārambhakaṃ; kathameṣā pratītiriti cet, sthānaviśeṣānabhidhānāt; ata eva hārītenāpi sthānaṃ nodāhṛtameva jaṅghādivaditi carakaṭīkākṛto vyācakṣate| kintveṣā vyākhyā tadā saṅgacchate yadi pittaliṅgaṃ 319 nodbhūtaṃ dṛśyate, dṛśyate ca; 320 tathāhi kathyate– bheḍe'pi paittikaḥ paṭhyate– “āmāśayasthaḥ pavano hyasthimajjagato'pi vā| kupitaḥ kopayatyāśu śleṣmāṇaṃ pittameva ca||” iti| kiñca nāgabhartṛtantre sthānamapyuktameva– “ūrdhvakāyaṃ tu yaḥ pūrvaṃ gṛhṇāti so'nilātmakaḥ| madhyakāyaṃ tu gṛhṇāti pūrvaṃ yastu sa pittajaḥ|| pūrvaṃ gṛhṇātyadhaḥkāyaṃ śleṣmavṛddhaścaturthakaḥ||” iti| tasmāt prāyeṇa kaphavātābhyāṃ bhavatīti paittikaścaturthakaścarakādibhirnodāhṛtaḥ, 321 natvasambhavāditi mantavyam| eṣāṃ cotpattikramo vṛddhasuśrutādavagantavyaḥ| sa yadāha– “ahorātrādahorātrāt sthānāt sthānaṃ prapadyate| tataścāmāśayaṃ prāpya karoti viṣamajvaram|| kaphasthānavibhāgena yathāsaṅkhyaṃ karoti hi| satatānyedyuṣkatryākhyacaturthān sapralepakān||” (su. u. taṃ. a. 39) iti| 322 asyāyamarthaḥ– āmāśayahṛdayakaṇṭhaśiraḥsandhayaḥ pañca kaphasthānāni, eṣu sthitairdoṣairyathāsaṅkhyaṃ satatādayaḥ kriyante| tatrāmāśayasthitena doṣeṇa satatakaḥ kriyate dvikālaṃ 323 na ca sarvadā; na 324 cāmāśayaprāptyā sarvadā prasaṅgaḥ, 325 ahorātreṣu 326 kāleṣu svaprakopakālāpekṣayā jvarotpatteḥ| hṛdayasthitena doṣeṇāmāśayamāgatyānyedyuṣkaḥ kriyate ekakālaṃ, 327 naca sarvadā, satatārambhakadoṣāpekṣayā'sya vyavahitatvāt| kaṇṭhasthitena doṣeṇaikasmin dine hṛdayamāgamyate, aparasminnāmāśayamāgatya jvara ārabhyate tṛtīyakaḥ| evaṃ śiraḥsthitena doṣeṇa kaṇṭhahṛdayāmāśayān 328 trīn tribhirdinaiḥ krameṇa prāpya caturthakaḥ kriyate| punaḥ svasthānagamanaṃ tu doṣāṇāṃ hṛtavegatvena lāghavādvegadina eva bhavati| sandhisthitena doṣeṇa pralepakaḥ kriyate, sandhayaścāmāśaye'pi santīti 329 sa 330 sarvadā bhavati| ayaṃ cāviṣamo'pi viṣamasahacaritaḥ paṭhitaḥ kaphasthānotpādānurodhāt| uktaṃ hi suśrute– “ 331 pralepakastvaviṣamaḥ prāyaḥ kleśāya śoṣiṇām||” (su. u. taṃ. a. 39) iti||37-38||
ulbaṇadoṣabhedena tṛtīyakacaturthakayorlakṣaṇāntaramāha– 332 tṛtīyaka ityādi| tṛtīyako jvarastrividho bhavati| kaphapittāttrikagrāhī vedanayā trikavyāpī| trikasya 333 vātasthānatvāttadgatau kaphapittau anyasthānagatatvena durbalau tṛtīyadine vegaṃ kurutaḥ, yadi tu svasthānasthitau syātāṃ tadā santatameva kuryātāmiti jejjaṭaḥ| evaṃ śirasi kaphasthāne pṛṣṭhe ca pittasthāne boddhavyam| na ca vācyaṃ yadi trikaṃ vātasthānaṃ tatkathaṃ tatra pitta kaphāviti? ucyate– prakṛtisthānāṃ doṣāṇāṃ 334 sthānaniyamo na tu kupitānāṃ, teṣāṃ sarvagatatvāt| yadāha suśrutaḥ– “kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatām| yatra saṅgaḥ khavaiguṇyādvyādhistatropajāyate||” iti| evamanyasthānagatatvena doṣadaurbalyādicaturthake'pi vācyam| 335 vātakaphātmako jvaro vedanayā pṛṣṭhagrāhī, vātapittātmako vedanayā śirogrāhī, evaṃ traividhyam| cāturthiko dviprakārāṃ śaktiṃ darśayati– jaṅghābhyāṃ ślaiṣmikaḥ, anilasambhavaḥ śirasaḥ, vedanayetyarthaḥ| cāturthikaḥ pittena 336 na kriyate ityeke, vyādhisvabhāvāt pittajagalagaṇḍavat| hārītastu cāturthiko'pi paittiko'stīti vadati– “cāturthiko nāma gado dāruṇo viṣamajvaraḥ| śoṣaṇaḥ sarvadhātūnāṃ balavarṇāgnināśanaḥ|| tridoṣajo vikāraḥ syādasthimajjāgato'nilaḥ| 337 karoti pittamevaṃ tu kaphaścaivaṃ svabhāvataḥ||” ityādi| atrāhuḥ– 338 anubandharūpamatra pittaṃ na tvārambhakaṃ, kathameṣā pratītiriti cet, sthānaviśeṣānabhidhānāt; ata eva hārītenāpi sthānaṃ nodāhṛtaṃ jaṅghādivaditi carakaṭīkākṛto vyācakṣate| kiṃ tveṣā vyākhyā tadā saṅgacchate yadi pittaliṅgaṃ nodbhūtaṃ 339 dṛśyeta, dṛśyate ca| tathā ca bheḍe'pi paṭhitam– “āmāśayasthaḥ pavano hyasthimajjagato'pi vā| kupitaḥ kopayatyāśu śleṣmāṇaṃ pittameva vā||” iti| kiñca vāgbhaṭatantre sthānamapyuktameva “ūrdhvakāyaṃ tu yaḥ pūrvaṃ gṛhṇīte so'nilātmakaḥ| madhyakāyaṃ tu gṛhṇāti pūrvaṃ yastu sa pittajaḥ|| pūrvaṃ gṛhṇātyadhaḥkāyaṃ śleṣmā vṛddhaścaturthakāḥ|” iti| tasmāt prāyeṇa kaphavātābhyāṃ bhavatīti paittikaścāturthakaścarakādibhinodāhṛta eva, 340 natvasambhavāditi mantavyam||37-38||
viṣamajvara evānyaścaturthakaviparyayaḥ | 341, 342 tryahād dvayahaṃ jvarayati hyādāvante ca muñcati ||39|| (ca. ci. a. 3) |
caturthakaviparyayamāha– viṣametyādi| atra tantrāntaram– “asthimajjobhayagate caturthakaviparyayaḥ| 343 tryahād dvyahaṃ jvarayati hyādāvante ca muñcati||” iti| ādāvekadinaṃ 344 muktvā, madhye dinadvayaṃ bhūtvā, ante ekadinaṃ na bhavatīti vyācakṣate jejjaṭādayaḥ| “asthimajjobhayagate caturthakaviparyayaḥ| tryahāddvyahaṃ jvarayatyādāvante ca muñcati||” iti parāśaravacanasyāpi sa evārthaḥ; tryahāditi tryahasyādidinaṃ vimuñcati, dinadvayaṃ jvarayati, tryahasyānte 345 caturthadinaṃ muñcatīti 346 tātparyārthaṃ vyācakṣate| haricandrastvāha-dve ahanī nirantaraṃ jvarayitvā uparamyaikamahaḥ punarjvarayatītyeṣaścaturthakaviparyaya iti| 347 ādidinābhāvaścottarottarapātidivaseṣvavadhāryaḥ| caturthakaviparyayasyopalakṣaṇatvena tṛtīyakādiviparyayo'pyūhyaḥ ityāhuḥ| tadyathā– madhye ekadinaṃ jvarayati, ādyantayormuñcatīti tṛtīyakaviparyayaḥ; 348 ekakālaṃ vimucya sarvamahorātraṃ vyāpnotītyanyedyuṣkaviparyayaḥ; ( 349 kāladvaye muñcati, sarvamahorātraṃ jvarayatīti satatakaviparyayaḥ)| atra doṣavikṛtireva nānāvidhā heturiti| “kaphasthāneṣu vā tiṣṭan doṣo dvitricaturṣu ca| viparyayākhyān kurute viṣamān kṛcchrasādhanān||” (su. u. taṃ. a. 39) iti vṛddhasuśrutavākyaṃ vyācakṣāṇo jejjaṭaḥ– anyedyuṣkatṛtīyacaturthakamātrasya viparyayamudāharati, tadyathā– āmāśayahṛdayasthadoṣeṇa yathodāhṛta evānyedyuṣkaviparyayaḥ; āmāśayahṛdayakaṇṭhasthitena tṛtīyakaviparyayaḥ; tatraikasmin dine hṛdayastho doṣa āmāśayamāgatya tatsthena saha jvarayati, taddine 350 kaṇṭhasthitaśca hṛdayamāyāti, aparadine so'pyāmāśayamāgatya jvarayati, evaṃ 351 dinadvayaṃ bhūtvā paścādekadinaṃ na bhavatīti tṛtīyakaviparyayaḥ; āmāśayahṛdayakaṇṭhaśiraḥsthena doṣeṇa caturthakaviparyaya kriyate tatra yasmin dine hṛdayastho doṣa āmāśayamāgatya jvarayati 352 tasmin dine kaṇṭhastho hṛdayaṃ śirasthaḥ kaṇṭhamāyāti, aparadine 353 hṛdayastha āmāśayamāgatya jvarayati kaṇṭhasthitaśca hṛdayamāyāti, aparadine hṛdistha 354 evāmāśayamāgatya jvarayati, evaṃ dinatraye bhūtvā paścādekadinaṃ na bhavatīti caturthakaviparyaya iti| ete ca sarva eva 355 jvarā na viruddhāḥ, sarveṣāmeva munipraṇītatvāt| yathoktaṃ smṛtiśāstre– “smṛtidvaidhaṃ tu yatra syāttatra dharmāvubhau matau||” (manu. smṛ. a. 2/14) iti| dṛśyante ca nānāvidhā eva viṣamajvarāḥ; eṣa 356 eva nyāyaścarakasuśrutayoḥ 357 kuṣṭhavaiṣamye vāpyacandreṇa darśitaḥ; na vā cikitsābhedo'pyeṣāmuktaḥ; yaiva tṛtīyakādau cikitsā saiva tadviparyaye'pīti||39||
cāturthikaviparyayamāha– 358 viṣametyādi| cāturthakaviparyayo'nyo viṣamajvaraḥ| 359 tryahāddvyahamiti tryahāddvyahaṃ dvidinaṃ jvarayati ekaṃ dinaṃ vimuñcati, evaṃ 360 tṛtīyakaviparyayo vācyaḥ| atra doṣavikṛtireva heturiti| pūrvokteṣu kaphasthānavibhāgeṣu 361 dvitricaturṣu tiṣṭhan doṣo viparyayaṃ kurute| uktaṃ ca– “kaphasthāneṣu vā tiṣṭhandoṣo dvitricaturṣu vā| viparyayākhyānkurute viṣamānkṛcchrasādhanān” iti| nānāvidhā eva viṣamajvarā dṛśyante| eṣa nyāyaścarakasuśrutayoḥ kuṣṭhavaidharmye vāpyacandreṇa darśitaḥ| suśrute viṣamajvarāṇāmupaśāntavegānāmapi 362 dehe'vasthānaṃ darśitam| tadyathā– “sa cāpi viṣamo dehaṃ na kadācidvimuñcati| 363 yasmādgauravavairasyakārśyebhyo na vimucyate|| vege tu samatikrānte gato'yamiti lakṣyate| gauravaṃ śiraso glānirnātiśraddhā ca bhojane|| mādhuryamatha vairasyaṃ tiktatvamathavā punaḥ| vaktrasya jāyate yasmātpravege'pi gate sati| tasmāttu niyato 364 juṣṭaḥ śarīre viṣamajvaraḥ” iti||39||
nityaṃ mandajvaro rūkṣaḥ śūnakastena sīdati | stabdhāṅgaḥ śleṣmabhūyiṣṭho 365 bhavedvātabalāsakī ||40|| (a. saṃ. ni. a. 2) |
uktasaṅgatyā pralepakādanūpadravatvena 366 tatsadharmiṇi vātabalāsake vācye pratilomatantrayuktyā vātabalāsakamevāha– nityamityādi| vātabalāsakākhyo jvaro'syāstīti vātabalāsakī naraḥ, tena jvareṇa, śūnakaḥ śothī, sīdati avasanno bhavati; śothinaḥ sa upadrava ityarthaḥ| ‘śūnaḥ kṛcchreṇa sidhyati’ iti pāṭhāntare ‘tena’ iti śeṣaḥ| vātabalāsakameke kumbhāhvayapāṇḍurogaviṣayamāhuriti 367 gadādharaḥ| vātabalāsakārabdhatvādvātabalāsakaḥ; balāsakaḥ śleṣmā, pittamapyatra boddhavyam| 368 yaduktaṃ tantrāntare– “vāyuḥ prakupito doṣāvudīryobhau vidhāvati| sa śirasthaḥ śiraḥśūlam||” ityādi| yaccoktaṃ suśrutena– “pralepakaṃ vātabalāsakaṃ vā kaphādhikatvāt pravadanti tajjñāḥ||” (su. u. taṃ. a. 39) iti, tattu śleṣmaṇo nityānuṣaktatveneti jejjaṭaḥ| rūkṣatvaṃ cāsya vātapittābhibhūtatvāt kaphasnehasya vyādhiprabhāvādveti||40||
vātabalāsakajvaramāha– vātabalāsako jvaro'syāstīti vātabalāsakī naraḥ, tena jvareṇa, śūnakaḥ śothī, sīdati avasanno bhavati, 369 śothinaḥ sa upadrava ityarthaḥ| 370 kīdṛśaḥ? nityaṃ mandajvaro nityaṃ satataṃ, mandajvaro mandavegaḥ, vātabalāsakārabdhatvādvātabalāsakaḥ| balāsaḥ śleṣmā| 371 pittamapyatra boddhavyam| yaduktaṃ tantrāntare– “vāyuḥ prakupito doṣāvudīryobhau vidhāvati| sa śirasthaḥ śiraḥśūlam” ityādi| yaduktaṃ suśrutena– “pralepakaṃ vātabalāsakaṃ vā kaphādhikatvātpravadanti tajjñāḥ” iti| 372 tattu śleṣmaṇo nityānuṣaktatveneti jejjaṭaḥ| rūkṣatvaṃ cāsya vātapittābhibhūtatvātkaphasya vyādhiprabhāvādvā| stabdhāṅgaśleṣmabhūyiṣṭha iti stabdhāṅgaśca śleṣmabhūyiṣṭhaśca; taduktaṃ suśrute– “pralepakaṃ vātabalāsakaṃ vā kaphādhikatvena vadanti tajjñāḥ” iti| anyatra tu vātādhikatvena darśitaḥ, tatkathamatra 373 śleṣmabhūyiṣṭhatvamuktam| atrocyate– vāteritasarvasandhirūpakaphārabdhatvāt, vātabalāsakastu yathārthanāmā 374 vāterito balāsaka ārambhako yasyeti| śūnaḥ kṛcchreṇa sidhyatīti pāṭhāntaram| 375 tena vātabalāsakameke kumbhāhvayapāṇḍurogaviṣayamāhuriti gayādāsaḥ||40||
pralimpanniva gātrāṇi gharmeṇa gauraveṇa ca | mandajvaravilepī ca saśītaḥ syātpralepakaḥ ||41|| (a. saṃ. ni. a. 2) |
pralepakamāha– pralimpannityādi| mandajvaraścāsau vilepī ceti 376 mandajvaravilepī, vilepitvaṃ cāsya yasmādgharmagauravābhyāṃ limpati sambadhnātītyarthaḥ| ayaṃ ca kaphapittajaḥ| yaduktaṃ suśrutena “pralepakaṃ vātabalāsakaṃ vā” (su. u. taṃ. a. 39) ityādi| tathā yakṣmaṇi “jvaro dāho'tisāraśca pittādraktasya cāgamaḥ||” (su. u. taṃ. a. 41) ityuktaṃ, yakṣmaṇi cāyaṃ bhavatīti| anye tu tridoṣajayakṣmajanitatvena tridoṣaja evāyam, udbhūtatvena tu kaphapittavyapadeśaḥ||41||
mandajvaraścāsau vilepī ca 377 mandajvaravilepī, vilepitvaṃ cāsya gharmeṇeti ātapeneva gauraveṇa 378 gurutveneva limpati sambadhnāti sa pralepakākhyo jvaraḥ| 379 saśītaḥ śītayuktaḥ| ayaṃ ca kaphapittajaḥ| yaduktaṃ suśrutena yakṣmaṇi– “jvaro dāho'tisāraśca pittādraktasya cāgamaḥ|” 380 iti| yakṣmaṇi cāyaṃ 381 bhavati| anye tu tridoṣajanitatvena tridoṣaja evāyam, 382 udbhūtatvena tu kaphapittavyapadeśaḥ| gātrāṇi 383 pralimpatīveti pralepako'nvarthasañjñaḥ||41||
vidagdhe'nnarase dehe śleṣmapitte vyavasthite | tenārdhaṃ śītalaṃ 384 dehamardhamuṣṇaṃ prajāyate ||42|| kāye duṣṭaṃ yadā pittaṃ śleṣmā cānte vyavasthitaḥ | tenoṣṇatvaṃ śarīrasya śītatvaṃ hastapādayoḥ ||43|| kāye śleṣmā yadā duṣṭaḥ 385 pittaṃ cānte vyavasthitam | śītatvaṃ tena gātrāṇāmuṣṇatvaṃ hastapādayoḥ ||44|| (a. saṃ. ni. a. 2) | tvaksthau śleṣmānilau śītamādau janayato jvare | tayoḥ praśāntayoḥ pittamante dāhaṃ karoti ca ||45|| karotyādau tathā pittaṃ tvaksthaṃ dāhamatīva ca | tasmin praśānte tvitarau kurutaḥ śītamantataḥ ||46|| dvāvetau dāhaśītādijvarau saṃsargajau smṛtau | dāhapūrvastayoḥ kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyatamaśca saḥ ||47|| (su. u. taṃ. a. 39) |
viṣamajvaraviśeṣānāha– vidagdha ityādi| vidagdhe'nnarase duṣṭe āhārarase tathā duṣṭe pitte duṣṭe śleṣmaṇi 386 dehe vyavasthite 387 bhavataḥ, ‘tena hetunā 388 dehamardhaṃ śītalaṃ kaphenārdhaṃ coṣṇaṃ pittena prajāyate| ardhatvaṃ cārdhanārīśvarākāreṇa narasiṃhākāreṇa vā, yathādoṣaṃ vyavasthānaniyamahetorabhāvāditi| kāya ityādi| kāye antaragnau, koṣṭha iti yāvat| ante 389 hastapādayoḥ| uktārthasya viparyayeṇa jvarāntaramāha– kāye śleṣmetyādi| tvaksthāvityādi|– tvakśabdena tvakstho rasa ucyate, 390 tatsthasya tadupacāreṇeti gadādharaḥ; jejjaṭastu tvacamevāha| etadabhiprāyeṇaiva carakeṇa jvare'bhyaṅgārthaṃ 391 tailādīnyabhidhāyoktam– “tairāśu prathamaṃ yāti bahirmārgagato jvaraḥ||” (ca. ci. a. 3) iti| tayoḥ śleṣmānilayoḥ| praśāntayoriti 392 praśāntavegayorityarthaḥ; nahi viṣameṣu doṣasya praśāntirbhavati, punarvegāgamāt| yadāha suśrutaḥ– “sa cāpi viṣamo dehaṃ na kadācidvimuñcati| glānigauravakārśyebhyaḥ sa yasmānna 393 pramucyate|| vege tu samatikrānte gato'yamiti lakṣyate| dhātvantarastho līnatvāt saukṣmyānnaivopalabhyate [ |” (su. u. taṃ. a. 39) iti| itarau vātakaphau| dāhaśītādīti eko dāhādiḥ, aparaḥ śītādiḥ| nanu, etayoḥ samprāptau tridoṣajatvamuktaṃ; tat kathaṃ saṃsargajāvityuktaṃ, saṃsargo hi dvayorbhavati trayāṇāṃ sannipāta iti sthitiḥ| ucyate– saṃsargaḥ sambandhaḥ, sa ca dvayorbahūnāṃ ca bhavati, atra 394 trayāṇāmuktaḥ, na caivaṃ sarvatra; athavā 395 saṃsargaḥ 396 saumyāgneyadoṣakoṭidvayamelāpaḥ| tatra śītādau jvare pittamanubandhaḥ, dāhādau vātakaphāvanubandhau; anubandhyaśca prādhānyena cikitsyo'nubandhāvirodheneti prayojanametasya| tayordāhaśītādijvarayormadhye dāhapūrvo dāhādiḥ kaṣṭa iti duḥkhapradaḥ| dāhādeḥ kaṣṭasādhyatvābhidhānena śītāderarthato'kaṣṭatvamiti| uktaviṣamajvarāṇāmupalakṣaṇatvādanye'pi viṣamajvarā rātrijvarādayo boddhavyā iti jejjaṭaḥ| uktaṃ ca tantrāntare– “samau vātakaphau yasya 397 kṣīṇapittasya dehinaḥ| prāyo rātrau jvarastasya divā hīnakaphasya tu||” iti| sarveṣu ca viṣamajvareṣvavaśyambhāvī vāyuḥ| yadāha 398 vṛddhasuśrutaḥ– “narte'nilādvai viṣamajvaraḥ samupajāyate| kaphapitte hi niśceṣṭe ceṣṭayatyanilaḥ sadā||” (su. u. taṃ. a. 39) iti| tathā videhe'pi– “pavano gativaiṣamyādviṣamajvarakāraṇam|” iti| eṣāṃ ca jvarāṇāmṛtvādihetvantaralābhādanyathābhāvo'pi dṛśyate| tadyathā– santataḥ svarūpaṃ tyaktvā satatādīnāmanyatamatvaṃ 399 pratipadyate, tathā 400 caturthakastṛtīyakādirūpatvam| yadāha carakaḥ– “ṛtvahorātradoṣāṇāṃ manasaśca balābalāt| kālamarthavaśāccaiva jvarastaṃ taṃ prapadyate||” (ca. ci. a. 3) iti| asyārthaḥ– balābalāditi ṛtvādimano'ntena sambadhyate, balaṃ cābalaṃ ca balābalam| 401 arthaśabdo'tra prāktanakarmavācī| taṃ taṃ kālaṃ satatakādyuktaṃ, jvaraḥ pratipadyate iti yojanā| udāharaṇaṃ ca ṛtvahorātrabalābalādyathā– yadā nidāghotpanno vātapradhānaścaturthako varṣāsamayamāpnoti tadā 402 tenartunā''pyāyitabalastṛtīyakāntānāṃ 403 satatakādīnāmanyatamatvaṃ prāpnotyutkarṣāt| evaṃ 404 varṣāsamutpannaḥ santataḥ śaradaṃ prāpyāpakṛṣṭabalaḥ satatādīnāmanyatamatvametyapakarṣāt| evaṃ pittakaphayorapi utkarṣāpakarṣau ṛtukṛtau vyākhyeyau| ahorātraśabdena katipayānyahorātrāṇi gṛhyante, nahi ekasminnahorātre 405 satatādīnāmutkarṣāpakarṣābhyāmanyathābhāva upapadyate; kintu katipayaireva| yadā varṣāśaradvasantaprārambhe vātādayo jvaraṃ caturthakamārabhante tadā madhyāni katipayadinānyavāpya sa eva 406 tṛtīyakapūrvakatvena vipariṇamate utkarṣāt; apakarṣāttu 407 yadā'ntyāni dinānyāpnoti tadā santato (vātārabdhaḥ 408 prāvṛṣaḥ,) pittārabdhaḥ 409 śārado, vasantasya ca śleṣmārabdhaḥ, pratanukatvāddoṣasya satatādīnāmanyatamatvena vipariṇamata iti| doṣabalābalādyathā– yadā satatādīnāmanyatamakārī doṣaḥ śleṣmā madhurasnigdhādīn divāsvapnādīṃśca hetūnāpnoti tadā 410 santatakādīn karoti| evaṃ 411 vātapittayorapyūhyam| manobalābalādyathā– yadā santatajvarī sattvaguṇodrekāt praharṣāvaṣṭambhabahulo bhavati tadā satatādīnāmanyatamatvaṃ prāpnoti; yadā caturthakajvarī tamoguṇabhūyiṣṭhatvādviṣādādibhirabhibhūyate tadā tṛtīyakādīnāmanyatamo bhavati, “viṣādo rogavardhanānām” (ca. sū. a. 25) ityāgamāt| anye tu manaḥśabdena buddhiṃ vyākhyānayanti, kāraṇe kāryopacārāt| tasyāśca balābalaṃ yathā– yadā caturthakajvarī 412 prajñāparādhāddevādīnabhibhūyāhitānyācarati tadā tṛtīyakapūrveṣāmanyatamatvamāpnoti; yadā tu śuddhasattvotkarṣādvivekinyā buddhyā yuktaḥ syāttadā śubhāni devatārādhaneṣṭibalyupahārādīnyācarati tadā santatajvarī satatādīnāmanyatamatvaṃ prāpnoti| arthavaśādyathā– santatajvariṇo'pi yadi caturthakavedanīyaṃ karma syāttadā santato'pi caturthakatvena vipariṇamate; atha 413 caturthakajvarāviṣṭasya yadi tatkālaparipāki karma balīyo bhavati tadā santatatvena pariṇamate| etacca karmavaśatvamṛtvahorātradoṣabalābaleṣvapi boddhavyaṃ, tadanantaraṃ tannirdeśāditi||42-47||
viṣamajvaraviśeṣānāha– dehe vidagdhe annarase duṣṭe āhāre rase tathā śleṣmapitte duṣṭaṃ vyavasthite sati tena hetunā 414 dehe'rdhe śītatvaṃ kaphena, ardhe 415 coṣṇatvaṃ pittena prajāyate; ardhatvaṃ cārdhanārīśvarākāreṇa narasiṃhākāreṇa vā, yathādoṣavyavasthānaniyamahetorabhāvāditi| kāya ityādi kāye'ntaragnau koṣṭhe 416 iti yāvat| yadā pittaṃ duṣṭaṃ bhavati śleṣmā cānte duṣṭo 417 vyavasthito bhavati tena hetunā śarīrasya uṣṇatvaṃ hastapādayoḥ śītatvam| 418 viparyayeṇa jvarāntaramāha– kāye ityādi| viparītatve tu pūrvavadvyākhyeyam| ataḥ paraṃ santatādīnāṃ śītadāhapūrvakatvena bhedamāha– 419 tvaksthāvityādi| yadā śleṣmānilau tvaci kupitau bhavatastadā jvarasyādau tvaci śītaṃ janayataḥ| dvāvetau dāhaśītādijvarau saṃsargajau smṛtau kathitau ‘munīndraiḥ’ iti śeṣaḥ| etau kau? jvare ādau pūrva kaphavātau tvaksthau santau śītamutpādayataḥ, tayoḥ śleṣmānilayoḥ praśāntayoḥ satorante pittaṃ dāhaṃ karoti; tathā tenaiva prakāreṇa ādau pittaṃ tvaksthaṃ sadatīva dāhaṃ karoti, tasmiṃstu pitte praśānte sati itarau vātakaphau śītaṃ kurutaḥ| tvakśabdena tvakstho rasa ucyate, tātsthyāttadupacāreṇeti gadādharaḥ; jejjaṭastvacamevāha| tayoḥ śleṣmānilayoḥ praśāntavegayoḥ svakālāpagamāt pratyanīkaprāptyā vā viṣameṣu doṣasya praśāntirbhavati paraṃ vegopagamāt| yaduktaṃ suśrutena– “sa cāpi viṣamo dehaṃ na kadācidvimuñcati|” 420 iti| pūrvamevoktaṃ yadā tau praśāntavegau bhavatastadā pittamantardāhaṃ karoti, 421 cakārānmūrchādīn| yadā tu pittaṃ tvaksthaṃ bhavati tadā tvaci atīva dāhaṃ karoti, tvagdāhakārake pitte 422 praśānte gatavege sati tāvapi itarau śleṣmānilau antataḥ śītaṃ kurutaḥ| 423 ādiśabdādvamathutandrādīn| dvāvetau dāhaśītādī saṃsargajau kathitau, eko dāhādiḥ, aparaḥ śītādiḥ| tayordāhaśītapūrvakayorjvarayormadhye dāhapūrvakaḥ kaṣṭo'tyantaduḥkhapradaḥ, kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyatama iti viśeṣaṇadvayopādānādatyarthaṃ duḥsādhyatvaṃ darśitaṃ, 424 śītapūrvasya sukhasādhyatvaṃ; kutaḥ? rogaśakteracintyatvāt| nanvetayostridoṣajatvamuktaṃ tatkathaṃ saṃsargajāvityuktam| ucyate– saṃsargaḥ sambandhaḥ sa ca dvayorbahūnāṃ ca bhavati, ato'tra trayāṇāmuktaḥ, na caivaṃ sarvatra| athavā saṃsargaḥ saumyāgneyadoṣadvayamelakaḥ| tatra śītādau jvare pittānubandhaḥ, dāhādau jvare 425 vātakaphānubandhaḥ| anu uparyadhaśca prādhānyena cikitsyata ityanubandhātsaṃsargajāvityuktamiti na virodhaḥ| uktaviṣamajvarāṇāmupalakṣaṇatvādanye'pi viṣamajvarā rātrijvarādayo boddhavyā iti jejjaṭādayaḥ| uktaṃ ca tantrāntare– “samau vātakaphau yasya hīnapittasya dehinaḥ| rātrau prāyo jvarastasya divā hīnakaphasya tu” iti| sarveṣu viṣamajvareṣvaśyambhāvī vāyuḥ| yadāha vṛddhasuśrutaḥ– “narte'nilādvai viṣamo jvaraḥ samupajāyate| kaphapitte tu niśceṣṭe ceṣṭayatyanilo balī||” 426 iti| tathā videhe'pi– “pavano gativaiṣamyādviṣamajvarakāraṇam||” 427 iti||42-47||
gurutā hṛdayotkleśaḥ sadanaṃ chardyarocakau | rasasthe tu jvare liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate ||48|| raktaniṣṭhīvanaṃ dāho mohaśchardanavibhramau | pralāpaḥ 428 piḍakā tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇām ||49|| piṇḍikodveṣṭanaṃ tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣatā | ūṣmā'ntardāhavikṣepau glāniḥ syānmāṃsage jvare ||50|| bhṛśaṃ svedastṛṣā mūrchā pralāpaśchardireva ca | daurgandhyārocakau glānirmedaḥsthe cāsahiṣṇutā ||51|| bhedo'sthnāṃ kūjanaṃ śvāso virekaśchardireva ca | vikṣepaṇaṃ ca gātrāṇāmetadasthigate jvare ||52|| tamaḥpraveśanaṃ hikkā kāsaḥ śaityaṃ vamistathā | antarndāho mahāśvāso marmacchedaśca majjage ||53|| maraṇaṃ prāpnuyāttatra śukrasthānagate jvare | śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śukrasya tu viśeṣataḥ ||54|| (su. u. taṃ. a. 39) | (rasaraktāśritaḥ sādhyo māṃsamedogataśca yaḥ | asthimajjagataḥ kṛcchro śukrasthastu na sidhyati) ||1|| (ca. ci. a. 3) |
uktavātādijvarāṇāṃ dhātuviśeṣadūṣyatayā'dhikalakṣaṇāni bhavanti; yaduktam– ‘vātapittakaphotthānāṃ jvarāṇāṃ lakṣaṇaṃ yathā| tathā teṣāṃ bhiṣagbrūyādrasādiṣvapi buddhimān||’ (su. u. taṃ. a. 39) iti; etadabhidhānaṃ ca rasādidhātvavirodhena vātādicikitsākaraṇārtham; atastānāha– gurutetyādi| hṛdayotkleśaḥ hṛdayasthitasya doṣasyopasthitavamanatvamiva, rasasya hṛdayasthatvāt| rasastha ityanena viśeṣeṇātra raso dūṣyaḥ, sarveṣāmeva jvarāṇāṃ 429 rasānugatvāt| dainyaṃ klāntacittatvam| piṇḍiketyādi| piṇḍikā jānvadho jaṅghāmāṃsapiṇḍaḥ, tasyā udveṣṭanaṃ daṇḍādinā pīḍaneneva vedanā piṇḍikodveṣṭanam; evamanyatrāpi| sṛṣṭamūtrapurīṣatā 430 pravartamānamūtrapurīṣatā| ūṣmā bahiḥ, etacca viśeṣaparaṃ, prāyaḥ sarvajvareṣu tathābhāvāt| ‘ūṣmā'ntarmohavikṣepau’ iti pāṭhāntare ūṣmā'ntaḥ antardāha ityarthaḥ, vikṣepo hastādicālanam| bhṛśaṃ sveda iti gharmasya medomalatvāt; tadvikṛtyaiva daurgandhyaṃ gātre| asahiṣṇutā vedanāyā 431 asahatvaṃ, krodhanatvamiti kārtikaḥ| bhedo'sthnāmiti bheda iva bhedaḥ bhaṅgavatpīḍetyarthaḥ, 432 (parapadārtheṣu prayujyamānāḥ śabdā vṛtti(vati)mantareṇāpi vṛttya(vatya)rthaṃ gamayanti) yathā– agnirmāṇavakaḥ| evamanyatrāpi bhedādau draṣṭavyam| kūjanaṃ 433 kunthanaṃ; ‘kuñcanam’ iti pāṭhāntare'sthnāmeva saṅkoca ityarthaḥ| tamaḥpraveśanam andhakārapraviṣṭasyevāsaṃvittiḥ| mahāśvāsaḥ śvāsādhikāre vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ| marmaśabdena hṛdayamucyate, prādhānyāditi kārtikaḥ; tasya cheda iva marmacchedaḥ| maraṇamityādi 434 śukragatasya| tatraiteṣu rasādidhātugatajvareṣu madhye śukrasthānagate maraṇaṃ prāpnuyāditi yojyam| śukraṃ ca tatsthānaṃ ceti śukrasthānaṃ; 435 (natu śukrasya sthānaṃ śukrasthānaṃ) śukrasya sarvadehagatvena niyatasthānāsambhavāditi kārtikaḥ| 436 (yaduktam– “yathā payasi sarpistu 437 guḍaścekṣurase yathā| śarīreṣu tathā nṝṇāṃ śukraṃ vidyādbhiṣagvaraḥ||” (su. śā. a. 4) iti|) viśeṣata iti padena śukrasya bāhulyena visargaḥ, anyasyāpi raktāderiti vadanti||48-54||
atha 438 rasādidhātugatajvarānāha– gurutetyādi| gurutā gātrāṇāṃ, hṛdayotkleśaḥ hṛdayasthasya doṣasyopasthitavamanatvamiva, rasasya hṛdayasthitatvāt| sadanamaṅgaglāniḥ, dainyaṃ klāntacittatā, rasasthe rasadhātugate jvare| yadyapi rasaikadhātuprāptyā santata evāyaṃ tathā'pyanukramadhātugatakathanārthamatra nirdeśaḥ| raktagaṃ jvaramāha– moho vigatacittatā| 439 piḍikātṛṣṇeti| māṃsagatamāha– 440 piṇḍiketyādi| piṇḍikā jānvadhobhāge māṃsapiṇḍaḥ, tasyā udveṣṭanaṃ daṇḍādinipīḍaneneva vedanāviśeṣaḥ| sṛṣṭamūtrapurīṣatā pravartamānamūtrapurīṣatvam| ūṣmāntardāhavikṣepau tatra ūṣmā bahiḥ, antardāhaḥ; etacca viśeṣaparaṃ, prāyaḥ sarvajvareṣu tathābhāvāt; anye “ūṣmāntarmohavikṣepau” iti paṭhanti| tatra– ūṣmā antardāhaḥ, vikṣepo hastādicālanam| 441 medogate bhṛśaṃ sveda iti medomalatvāt, tadvikṛtyaiva daurgandhyaṃ gātre, asahiṣṇutā vedanāsahatvaṃ, krodhanatvamiti kārtikaḥ| 442 asthigate bhedo'sthnāmiti bheda iva bhedaḥ, bhaṅgavatpīḍetyarthaḥ parapadārtheṣu prayujyamānāḥ śabdā ivāntareṇāpi iva ityarthaṃ gamayanti, yathā agnirmāṇavakaḥ; evamanyatrāpi| kūjanaṃ kunthanaṃ, kuñcanamiti kecana paṭhanti; tacca sānnidhyādasthnāmityanena sambadhyate| 443 majjagate– tamaḥpraveśanam andhakārapraviṣṭasyevārthāsaṃvittiḥ| mahāśvāsa iti śvāsanidāne vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ| marmaśabdena hṛdayamucyate prādhānyāditi kārtikaḥ, tasya cheda iva marmacchedaḥ| śukragatalakṣaṇamāha– 444 maraṇamityādi| tatra teṣu rasādidhātugatajvareṣu madhye śukrasthānagate maraṇaṃ prāpnuyāditi yojyam| nanu śukrage jvare maraṇamityuktaṃ, tacca śukraṃ sarvadehagaṃ, tataśca rasādidhātvabhibhave'pi śukraprāpteḥ tadṛte'pi maraṇamiti| naivam– sarvaśarīrasthasyāpi śukrasya kalāntaritatvena krameṇa tvaci prāpteḥ| krameṇāpi śukraṃ jvareṇa kathaṃ prāpyamiti cet, dhātvantarādatikramya śukragamanāditi| viśeṣata iti padena śukrasya bāhulyena visargaḥ, anyasyāpi raktāderiti vadantītyuktam| suśrute– “dagdhendhano yathā vahnirdhātūn hatvā yathā viṣam| kṛtakṛtyo vrajecchāntiṃ dehaṃ hatvā tathā jvaraḥ”iti| granthāntare'pi– “rasaraktāśritaḥ sādhyo māṃsamedogatastathā| 445 asthimajjagataḥ kṛcchraḥ śukrasthāne na jīvati” iti||48-54||
varṣāśaradvasanteṣu vātādyaiḥ prākṛtaḥ kramāt | vaikṛto'nyaḥ sa duḥsādhyaḥ prākṛtaścānilodbhavaḥ ||55|| (vā. ni. a. 2) |
uktavātādijvarāṇāṃ kālaprakṛtimuddiśya prākṛtatvaṃ vaikṛtatvaṃ cāha– varṣetyādi| varṣādiṣu vātādyaiḥ kramādyo jvaraḥ sa prākṛtaḥ; varṣāsu vātikaḥ, śaradi paittikaḥ, vasante ślaiṣmikaḥ| asmādanyo vaikṛtaḥ, yathā– varṣāsu paittika ityādi| sa iti vaikṛto duḥsādhyaḥ, arthāt 446 prākṛtaḥ sukhasādhya iti| yaduktam– “prākṛtaḥ sukhasādhyastu vasantaśaradudbhavaḥ|” (ca. ci. a. 3) iti| atra vāgbhaṭena vātajasya prākṛtatvapraṇayanaṃ yatkṛtaṃ tadanye nānumanyante, duḥsādhyatvena vaikṛtādabhinnatvāt| jatūkarṇenāpyasau na paṭhitaḥ| yadāha– “vasantaśaradoḥ 447 prāyaḥ prākṛto'nyatra vaikṛtaḥ|” iti| atrocyate– na prākṛtatvaṃ sukhasādhyatvakhyāpanaparā sañjñā, kintu kumbhakārādivadyaugikatvaṃ; yato 448 yathartuprakupito doṣaḥ prakṛtirucyate, 449 tata udbhūtaḥ prākṛtaḥ; tena prākṛtatve'pi 450 doṣasvabhāvādvātikasya duḥkhasādhyatvaṃ vaikṛtavaditi duḥkhasādhyatvena vaikṛtasādharmyāttu carakajatūkarṇābhyāṃ noktaḥ, natu prākṛtatvābhāvādityabhiprāyo vāgbhaṭasyeti| anyarogeṣu prākṛtatvena 451 duḥsādhyatvaṃ, jvarasya tu vyādhiprabhāvāt sukhasādhyatvam| tantrāntaraṃ hi– “jvare tulyartudoṣatvaṃ pramehe tulyadūṣyatā| raktagulme purāṇatvaṃ sukhasādhyasya lakṣaṇam||” iti||55||
atha kālabhedena jvarasya sādhyāsādhyalakṣaṇamāha– varṣetyādi| varṣādiṣu ṛtuṣu vātādyaiḥ kramādyo jvaraḥ sa prākṛtaḥ, varṣāsu vātikaḥ, śaradi paittikaḥ, vasante ślaiṣmikaḥ| asmādanyo vaikṛtaḥ, kramādyathā– varṣāsu paittikaḥ, śaradi ślaiṣmiko, vasante vātikaḥ 452 sa iti| vaikṛto duḥsādhyaḥ arthātsukhasādhyaḥ prākṛta iti| yaduktam– “prākṛtaḥ sukhasādhyastu vasantaśaradudbhavaḥ” iti| anilodbhavaśca prākṛto duḥsādhyaḥ||55||
varṣāsu māruto duṣṭaḥ pittaśleṣmānvito jvaram | kuryāt pittaṃ ca śaradi tasya cānubalaḥ kaphaḥ ||56|| tatprakṛtyā visargācca tatra nānaśanādbhayam | kapho vasante tamapi vātapittaṃ bhavedanu ||57|| (vā. ni. a. 2) |
teṣāmeva prākṛtajvarāṇāṃ cikitsāviśeṣārthamutpattikramamāha– varṣāsvityādi| duṣṭa iti kupitaḥ, grīṣme sañcitatvāt| pittaśleṣmānvita iti tatkālocitapittakaphānubandhaḥ| yaduktam– “bhūbāṣpānmeghaniṣyandāt pākādamlājjalasya ca| varṣāsvagnibale kṣīṇe kupyanti pavanādayaḥ|” (ca. sū. a. 6) iti| kuryāditi chedaḥ| 453 pittamityādi pittaṃ ca 454 śaradi duṣṭaṃ jvaraṃ kuryāditi pūrvoktena sambadhyate; evaṃ kapho vasante 455 ityatrāpi yojyam| pittaduṣṭiśca śaradi varṣāsu 456 sañcitatvāt| anubalo'nubandhaḥ, tasya ca heturvārṣikakledānuvṛttireva| tatprakṛtyeti tayoḥ pitta śleṣmaṇoḥ prakṛtyā svabhāvena, tatkṛtayorjvarayoranaśanāllaṅghanānna bhayaṃ bhavati| yaduktam– “kaphapitte drave dhātū sahete laṅghanaṃ mahat| 457, 458 āmakṣayādūrdhvamato vāyurna sahate kṣaṇam||” iti| visargācca hetornānaśanādbhayam| varṣāśaraddhemantā visargaḥ, tatropacitabalāḥ prāṇino bhavanti, 459 somasya balavattvāt; śiśiravasantagrīṣmāstvādānaṃ, tatrāpacitabalāḥ prāṇinaḥ, 460 sūryasya balavattvāt iti vyutpāditaṃ śāstre| ‘tatprakṛtyā visargasya’ iti pāṭhāntare tatprakṛtyā 461 kaphavātapittaprakṛtyā, visargasya ca prakṛtyeti yojyam| kapha ityādi| taṃ kaphamanu vātapitte bhavataḥ, anubandharūpe bhavata ityarthaḥ| hetuścātra vasantasyādānamadhyatvenāgneyarūkṣatvāt vātapittaprakopakatvam| yaduktaṃ carake– ‘ādānamadhye tasyāpi vātapittaṃ bhavedanu (ca. ci. a. 3) iti| atra kaphapittaprakṛtyā laṅghanaṃ yuktameva, kintvādānamadhyatvena 462 na nirbhayaṃ tat kāryam| ata eva ‘tatra nānaśanādbhayam’ ityetasmāt pūrvameva paṭhitam, anyathā sarvaśeṣe paṭhitaṃ syāditi||56-57||
teṣāmeva prākṛtajvarāṇāṃ cikitsāviśeṣārthamutpattikramamāha– 463 varṣāsvityādi| grīṣme sañcitatvāt varṣāsu duṣṭaḥ kupito vāyuḥ pittaśleṣmānvita iti tatkālocitapittakaphānubandhaḥ jvaraṃ kuryāt| yaduktam– “ 464 bhūbāṣpānmeghaniṣyandātpākādamlājjalasya ca| varṣāsvagnibale hīne kupyanti pavanādayaḥ||” iti| 465 kupitaṃ pittaṃ ca śaradi duṣṭaṃ sat jvaraṃ kuryāditi pūrvoktena sambadhyate| evaṃ kapho vasanta ityatrāpi yojyam| pittaṃ duṣṭaṃ ca śaradi varṣāsu sañcitatveneti| etasya ca pittajvaraṃ kartumudyatasya śaradi anubalo anubandhī kapho bhavati| tasya ca heturvārṣikakledānuvṛttireva| anubalamivānubalaṃ yathā svatantrasya kasyacidrājño gajarathaturagapuruṣādibalavato vairibhiḥ saha yudhyamānasya paścādanyabalaṃ 466 tacchakteranubalopabṛṃhaṇārthamāgacchati, evaṃ svatantrasya pittasya jvaraṃ kurvato balopabṛṃhaṇaṃ śaradi kaphaḥ karoti| tayoḥ pittaśleṣmaṇoḥ, prakṛtyā svabhāvena, tatkṛtayorjvarayoranaśanāllaṅghanādbhayaṃ na bhavati| yaduktam– “kaphapitte drave dhātū sahete laṅghanaṃ mahat|” iti| 467 tasmādvisargācca hetornānaśanāllaṅghanādbhayam| varṣāśaraddhemantā visargakālāḥ, tatropacitabalāḥ prāṇino bhavanti, somabalatvāt; śiśiravasantagrīṣmāstvādānakālaḥ, tatrāpacitabalāḥ prāṇino bhavanti, sūryabalatvāt| “tatprakṛtyā visargasya” iti pāṭhāntare tatprakṛtyā pittakaphayoḥ 468 prakṛtyā visargasya ca prakṛtyeti yojyam| candranandanastvevaṃ vyācaṣṭe– tatra śaradi pittajvare'naśanāllaṅghanādbhayaṃ na bhavati, kena kāraṇena! tatprakṛtyā, tayoḥ pittakaphajvarayoḥ laṅghanasādhyatvena; tathā visargācca kālasya visargākhyabhāvāttatra laṅghanātpratyavāyaśaṅkā notpadyate, jvarasyāmāśayasamutthatvāt| 469 pittaśleṣmaṇorlaṅghanasādhyatve| 470 vacanaṃ ca– “kaphapitte dravatvācca sahete laṅghanaṃ mahat| āmakṣayādūrdhvamapi vāyurna sahate kṣaṇam” iti| aruṇadattastvevaṃ vyācaṣṭe– tacchabdena varṣāśaradudbhūtau vātajvarapittajvarau parāmṛṣyete, tayoḥ 471 prakṛtistayā tatprakṛtyā tatsvabhāvena tatra prākṛte jvare'naśanādbhayaṃ na ‘bhavati’ iti śeṣaḥ; visargācca varṣāśaradupalakṣito hi kālo visargaḥ saumyasvabhāvaḥ, asmācca kāraṇāttasminkāle jvarotpatterlaṅghanānmṛtyupratyavāyaśaṅkā na tathā bhavati yathā'nyasmin jvare ādānakālasvabhāvādvātapittānubalatvāccānaśanādbhayaṃ bhavatītyarthaḥ| vasante kāle kapho duṣṭo jvaraṃ kuryāditi, taṃ kaphamanu vātapittaṃ bhavediti anubandharūpe bhavata ityarthaḥ| hetuścātra vasantasyādānamadhyatve'gneruṣṇatvādvātapittaprakopanam| yaduktaṃ carake– “ādānamadhye tasyāpi vātapittaṃ bhavedanu” iti| ataḥ kaphapittaprakṛtyā ca laṅghanaṃ yuktameva kintvādānamadhyatvena nirbhayaṃ tanna kāryam| ata eva tatra 472 nānaśanādbhayamityetasmātpūrvameva paṭhitam, anyathā sarvaśeṣe paṭhitaṃ syāditi ||56-57||
kāle yathāsvaṃ sarveṣāṃ pravṛttirvṛddhireva vā |58| (vā. ni. a. 2) |
kālo'pi doṣaviśeṣasya lakṣaṇamityāha– kāla ityādi| yathāsvaṃ kāle yasya vātāderyaḥ prakopakālastatra 473 tajjanyajvarasya pravṛttirutpādo vṛddhirvā bhavati; athavā pravṛttirnityajvarasya, vṛddhirviṣamajvarasyeti|58|–
yathāsvaṃ kāle vātāderyaḥ prakopakālastatra tajjanyasya jvarasya pravṛttirutpādaḥ abhivṛddhirvā bhavati| athavā pravṛttirnityajvarasya vṛddhirviṣamajvarasyeti| kālo'pi doṣaviśeṣalakṣaṇam|58|–
nidānoktānupaśayo viparītopaśāyitā ||58|| (vā. ni. a. 2) | 474
(yathā kālo doṣaviśeṣasya lakṣaṇaṃ) tathopaśayānupaśayāvapi lakṣaṇamityāha– nidānetyādi| nidānatvena ye uktā āhārācārādayastairanupaśayo duḥkhaṃ nidānoktānupaśayaḥ| 475 viparītairdoṣādiviparītāhārācārairupaśāyitāsukhajananaśīlatvaṃ viparītopaśāyiteti||58||
tathopaśayānupaśayāvapītyāha– nidānetyādi| nidānatvena ye uktā āhārācārādayastairanupaśayo duḥkhaṃ nidānokto'nupaśayaḥ, viparītairdoṣāhārācārairupaśāyitā 476 sukhajananaśīlatvaṃ viparītopaśāyiteti; nidānatvenopayukta āhārācārādiḥ 477 doṣasya 478 duḥkhajanakatvenānupaśayo 479 viparītastvāhārācārādirdoṣānutpādakatvādupaśaya iti piṇḍārthaḥ||58||
antardāho'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ | sandhyasthiśūlamasvedo doṣavarcovinigrahaḥ ||59|| antarvegasya liṅgāni jvarasyaitāni lakṣayet | santāpo hyadhiko bāhyastṛṣṇādīnāṃ ca mārdavam ||60|| bahirvegasya liṅgāni sukhasādhyatvameva ca |61| (ca. ci. a. 3) |
uktajvarāṇāṃ madhye samprāptivaśāt kaścidantarvego bhavati kaścidbahirvegastayorlakṣaṇamāha– antardāha ityādi| śvasanaṃ śvāsaḥ; ‘sadanam’ iti pāṭhāntaraṃ, tanna yuktamiti jejjaṭaḥ; yato'ntarvega eva suśrute gambhīrākhyaḥ paṭhitaḥ, tatra ca śvāsa 480 eva paṭhita iti| vinigraho'pravṛttiḥ| 481 santāpa ityādi| tṛṣṇādīnāmityādiśabdenoktapralāpādīnāṃ grahaṇam| mārdavaṃ svalpatvam| asya sukhasādhyatvābhidhānenāntarvegasya kṛcchrasādhyatāṃ sūcayati, asādhyatāṃ vā, “gambhīratīkṣṇavegārtaṃ jvaritaṃ parivarjayet|” (su. u. taṃ. a. 39) iti suśrutavacanāditi||59-60||–
uktajvarāṇāṃ madhye 482 samprāptivaśātkaścidantarvego bhavati, kaścidbahirvegastayorlakṣaṇamāha– antarityādi| etairliṅgairantarvegajvaraṃ lakṣayet| śvasanaṃ śvāsaḥ, anye ‘sadanam’ iti paṭhanti| doṣasya vāyorvarcasaḥ purīṣasya ca vinigraho'pravṛttiḥ| bahirvegasya lakṣaṇamāha– 483 santāpa ityādi| etairliṅgairbahirvegaṃ lakṣayet| tṛṣṇādīnāmityādiśabdena pralāpādīnāṃ grahaṇaṃ, mārdavaṃ svalpatvam| asya tu sukhasādhyatvābhidhānenāntarvegasya kṛcchrasādhyatvaṃ darśitamasādhyatvaṃ vā| suśrute antarvego gambhīrākhyayā paṭhitaḥ– “gambhīratīkṣṇavegārtaṃ jvaritaṃ parivarjayet” iti||59-60||–
lālāpraseko hṛllāsahṛdayāśuddhyarocakāḥ ||61|| tandrālasyāvipākāsyavairasyaṃ gurugātratā | kṣunnāśo bahumūtratvaṃ stabdhatā balavān jvaraḥ ||62|| āmajvarasya liṅgāni na dadyāttatra bheṣajam | bheṣajaṃ hyāmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram ||63|| ( 484 śodhanaṃ śamanīyaṃ ca karoti viṣamajvaram) | jvaravego'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ | malapravṛttirutkleśaḥ pacyamānasya lakṣaṇam ||64|| kṣut kṣāmatā laghutvaṃ ca gātrāṇāṃ jvaramārdavam | 485 doṣapravṛttiraṣṭāho nirāmajvaralakṣaṇam ||65|| (ca. ci. a. 3) |
cikitsāviśeṣārthamāmapacyamānapakvalakṣaṇānyāha– lāletyādi| nanu, na dadyāttatra bheṣajamiti viruddhaṃ, dvividhaṃ hi bheṣajamuktaṃ carakeṇa dravyabhūtamadravyabhūtaṃ ceti; tatra dravyabhūtaṃ kaṣāyādi, adravyabhūtaṃ laṅghanasvedādi; atra laṅghanādikaṃ ṣaḍaṅgārdhaśṛtaṃ ca prayujyate| ucyate– 486 bheṣajaśabdenātrānnapānasādhanavyatiriktā kalpanocyate, 487 ca tu sāmānyenauṣadhamātraṃ; kathameṣā pratītiriti cet, taruṇajvare 488 bheṣajapānaniṣedhe'pi 489 bheṣajavidhānadarśanāt| evaṃ pacyamāne'pi boddhavyaṃ, tatrāpi sāmatāyāḥ sadbhāvāt| kṣudityādi| asamāsakaraṇāt kṣudādayo vyastāḥ samastāśca bhoddhavyāḥ| aṣṭāhaḥ 490 pakvalakṣaṇamiti jejjaṭaḥ| haricandrastvāha– asatyapyaṣṭāhe kṣudādibhirnirāmatvaṃ doṣapravṛttyā vā kṣudhādyabhāve'pyaṣṭāhenaiva śiṣyahitaiṣitayā kālaṃ lakṣaṇaṃ ca nirdiṣṭavāniti| dvividhā hi sāmatā– ekā rasasya, aparā doṣasya; rasasāmatā tu mukhavairasyādilakṣaṇā, doṣasāmatā taruṇatvarūpā, sā'ṣṭāhenaivāpaiti| atra ca haricandreṇa heturuktaḥ– (‘ 491 saptāhenaiva pacyante saptadhātugatā malāḥ| nirāmaścāpyataḥ prokto jvaraḥ prāyo'ṣṭame'hani||’ iti|) saptānāṃ dhātūnāṃ dhātvagninā saptāhenāmapākādaṣṭāhenaiva 492 nirāmatvamiti| rasasāmatā tvaṣṭāhāt parato'pyanuvartate| enamartha jejjaṭo'pīcchati, yadevaṃ likhati carakasuśrutaṭīkāyām– ‘taruṇā sāmatā'ṣṭāhādapaiti, rasasāmatā tu 493 parato'pyanuvartate’| iti etatprayojanaṃ ca taruṇasāmatāyāmauṣadhaṃ nopayujyate, rasasāmatāyāṃ tu pācanaṃ dīyate| ata evāha carakaḥ ‘jvaritaṃ ṣaḍahe'tīte laghvannapratibhojitam| pācanaṃ śamanīyaṃ vā kaṣāyaṃ pāyayettu tam||’ (ca. ci. a. 3) iti| tathā– ‘mṛdau jvare laghau dehe pracaleṣu maleṣu ca| pakvaṃ doṣaṃ vijānīyājjvare deyaṃ tadauṣadham||’ (su. u. taṃ. a. 39) ityabhidhāyāpi yat suśrute na paṭhitam– ‘saptarātrāt paraṃ kecinmanyante deyamauṣadham| daśarātrāt paraṃ keciddātavyamiti niścitāḥ| (su. u. taṃ. a. 39) iti, tenaivaṃ jñāpayati– saptāhādarvāk pācanamapi na dīyata iti kārtikakuṇḍenāpi vyākhyātamiti| nanu ‘jvaritaṃ ṣaḍahe'tīte’ (ca. ci. a. 3) iti carakavacanasya ‘saptarātrāt paraṃ’ (su. u. taṃ. a. 39) ityādinā suśrutavacanena virodhaḥ, yataḥ ṣaḍahe'tīte saptamadinaṃ bhavati, tatra kaṣāyaṃ vidhatta iti| ucyate, ṣaḍahe'tīte saptame laghvannapratibhojitamaṣṭame kaṣāyaṃ 494 pāyayedityaṣṭamapadalopādyojyaṃ rasaudanavaditi cakraḥ, ‘bheṣajaṃ hyāmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram|’ (ca. ci. a. 3) iti doṣaśruteruktasuśrutavirodhācca| prakārāntareṇainamarthaṃ kārtikakuṇḍo'pyāha, tadyathā– ṣaḍahe'tīte iti jvarotpādadinaṃ parityajya gaṇanā, 495 bastidānadinaparihāreṇa 496 parihārakālagaṇanāvat evaṃ ‘pāyayedāturaṃ sāmamauṣadhaṃ saptame dine| śamanenāthavā dṛṣṭvā nirāmaṃ tamupācaret||’ ityetadapi vacanaṃ vyākhyeyam| bhaṭṭāraharicandreṇāpi saptamadine kaṣāyapānaṃ yadvyākhyātaṃ tasyāyamevābhiprāyo gaveṣaṇīyaḥ, suśrutadivirodhāt| candrikākāreṇāpi vyākhyātam– “akṣiroge dinacatuṣṭayavajjvarasya saptāhaṃ sāmatākālaḥ, tatra na pācanaṃ na vā śamanaṃ śodhanam” iti| yattu peyādyanantaraṃ hārītenoktam– “etāṃ kriyāṃ prayuñjīta ṣaḍrātraṃ saptame'hani| pibet kaṣāyasaṃyogān jvaraghnān sādhusādhitān||” iti; tathā– “iti ṣaḍrātrikaḥ prokto navajvarahito vidhiḥ| ataḥ paraṃ pācanīyaṃ śamanaṃ vā jvare hitam|” iti kharanādavacanaṃ ca pūrvavadaṣṭāhapratipādakaṃ draṣṭavyam| atha vā pittajvarābhiprāyeṇaiva tadvacanadvayam| yadāha suśrutaḥ– ‘saptarātrātparam’ ityārabhya, yāvat ‘paittike vā jvare deyamalpakālasamutthite| acirajvaritasyāpi 497 bheṣajyaṃ 498 doṣapākataḥ||’ (su. u. taṃ. a. 39) iti| 499 saptāhādarvāgapi yadetatpācanaṃ kaṣāyapānamuktaṃ 500 tannātyudbhūtasāmatāyāṃ draṣṭavyam| yadāha vāgbhaṭaḥ– ‘saptāhādauṣadhaṃ kecidāhuranye daśāhataḥ| kecillaghvannabhuktasya yojyamāmolbaṇe na tu|| tīvrajvaraparītasya doṣavegodayo yataḥ| doṣe athavā atinicite tandrāstaimityakāriṇi|| apacyamānaṃ bhaiṣajyaṃ bhūyo jvalayati jvaram||’ (vā. ci. a. 1) iti| ‘ayamartho'bhiyuktaiśca kaiściduktaścikitsakaiḥ| saptāhāt parato'stabdhe sāme syāt pācanaṃ jvare|| nirāme śamanaṃ, stabdhe sāme nauṣadhamācaret|’ iti saṅkṣepaḥ| vistarastu kaṣāyanirṇayaprakaraṇe draṣṭavyaḥ| pakvajvaralakṣaṇena jīrṇajvaralakṣaṇamapi cikitsocitaṃ boddhavyam| yaduktaṃ tantrāntare– ‘āsaptarātram’ ityādi| jatūkarṇenāpyuktam– ‘jīrṇastrayodaśadivasaḥ’ iti| ‘trisaptāhe vyatīte tu jvaro yastanutāṃ gataḥ| plīhāgnisādaṃ kurute sa jīrṇajvara ucyate||’ iti tu 501 tantrāntaramatipurāṇābhiprāyeṇa draṣṭavyam||61-65||
cikitsāviśeṣadarśanārthamāmajvaralakṣaṇamāha– lāletyādi| lālāprasekaḥ lālāsrāvaḥ, hṛllāsaḥ upasthitavamanatvamiva, hṛdayāśuddhiḥ hṛdayaṃ pūrṇamiva, guru iva cāpare| kṣunnāśaḥ chikkāyā aniḥsaraṇam, athavā kṣut kṣudhā tasyā nāśaḥ| 502 balavān jvaro balādhikaḥ etāni lakṣaṇāni āmajvare bhavanti, tatra bheṣajaṃ pācanādi na deyaṃ, yadi dattaṃ bheṣajaṃ bhūyo jvaraṃ vardhayati śodhanaṃ yat, yacca śamanīyaṃ tadviṣamajvaraṃ kuryāt| tatra sāmatā dvidhā– ekā rasasyāparā doṣasya, doṣasāmatā taruṇatvarūpā, rasasāmatā'ṣṭāhātparato nivartate, taruṇasāmatāyāmauṣadhaṃ nopayujyate| uktaṃ ca suśrute– “saptarātrātparaṃ kecitmanyante deyamauṣadham| daśarātrātparaṃ keciddātavyamiti niścitāḥ” iti| etacca madhukośe bahu vistṛtam| pacyamānajvaralakṣaṇamāha– 503 jvaretyādi| jvaravego'dhiko bhavati, yathā nirvāṇāvasthāyāṃ dīpaḥ prajvalati tadvatpacyamānāvasthāyāṃ jvarasya vegādhikyaṃ bhavati, malapravṛttiśca bhavatīti pacyamānasya doṣasya lakṣaṇaṃ jānīyāt| atha nirāmajvaralakṣaṇamāha– 504 kṣudityādi| kṣucchikkā tasyāḥ prādurbhāvaḥ| anye kṣut kṣudhā| kṣāmatā kṛśatvaṃ, jvaramārdavaṃ jvarālpatvaṃ, doṣapravṛttiḥ vāyoḥ pravartanaṃ ‘gudena’ iti śeṣaḥ| ‘utsāha’ ityatra ‘ 505 aṣṭāha’ iti paṭhanti, aṣṭadinebhyaḥ parataḥ| etannirāmajvaralakṣaṇaṃ, tatrauṣadhaṃ deyaṃ jvarasya|| 61-65||
balavatsvalpadoṣeṣu jvaraḥ sādhyo'nupadravaḥ |66| (ca. ci. a. 3) |
jvarasya sādhyalakṣaṇamāha– balavatsvityādi| balavatsu puruṣeṣu sādhyaḥ, yaduktam– ‘balādhiṣṭhānāmārogyam’ (ca. ci. a. 3) iti| alpadoṣeṣu nātiprabaladoṣeṣu| anupadrava iti jvarasyopadravāḥ kāsādayaḥ| yaduktaṃ tantrāntare– “kāso mūrchā'ruciśchardistṛṣṇātīsāraviḍgrahāḥ| hikkāśvāsāṅgabhedāśca jvarasyopadravā daśa||” iti|66|–
sādhyajvaralakṣaṇamāha– 506 balavatsvityādi| balavatsu balayukteṣu puruṣeṣu jvaraḥ sādhyo bhavati| yaduktam– “balādhiṣṭhānamārogyam” iti| svalpadoṣeṣu nātibaladoṣeṣu puruṣeṣu| anupadravaḥ jvarasyopadravā 507 kāsādayaḥ| yaduktaṃ tantrāntare– “kāso mūrchā'ruciśchardistṛṣṇātīsāraviḍgrahāḥ| hikkā śvāso'ṅgabhedaśca jvarasyopadravā daśa” iti|66|–
hetubhirbahubhirjāto balibhirbahulakṣaṇaḥ ||66|| jvaraḥ prāṇāntakṛdyaśca śīghramindriyanāśanaḥ | jvaraḥ kṣīṇasya śūnasya gambhīro dairgharātrikaḥ ||67|| asādhyo balavān yaśca keśasīmantakṛjjvaraḥ | (ca. ci. a. 3) | gambhīrastu jvaro jñeyo hyantardāhena tṛṣṇayā ||68|| ānaddhatvena cātyarthaṃ śvāsakāsodgamena ca | (su. u. taṃ. a. 39) | ārambhādviṣamo yastu yaśca vā dairgharātrikaḥ ||69|| kṣīṇasya cātirūkṣasya gambhīro yasya 508 hanti tam | visañjñastāmyate yastu śete nipatito'pi vā ||70|| śītārdito'ntaruṣṇaśca jvareṇa mriyate naraḥ | yo hṛṣṭaromā raktākṣo hṛdi saṅghātaśūlavān ||71|| vaktreṇa caivocchvasiti taṃ jvaro hanti mānavam | hikkāśvāsatṛṣāyuktaṃ mūḍhaṃ vibhrāntalocanam ||72|| santatocchvāsinaṃ kṣīṇaṃ naraṃ kṣapayati jvaraḥ | hataprabhendriyaṃ 509 kṣīṇamarocakanipīḍitam ||73|| gambhīratīkṣṇavegārtaṃ jvaritaṃ parivarjayet | (su. u. taṃ. a. 39) |
jvarasyāsādhyalakṣaṇānyāha– hetubhirityādi| nanu, yo 510 hetubhirbalibhirbahubhiścopajāyate sa bahulakṣaṇa eva 511 bhavati, tat kiṃ bahulakṣaṇavacanena? ucyate– yathā svahetukupitā doṣāḥ sarvasyaiva rogasya hetavo bhavanti, prāktanakarmāpekṣayā tu yadā viśiṣṭāṃ sāmagrīṃ samprāptilakṣaṇāmāsādayanti tadā jvaramāpādayanti, tathā dūṣyādisahakārikāraṇasānnidhyāsānnidhyābhyāṃ bahulakṣaṇatāmalpalakṣaṇatāṃ ca kurvanti| tathā hi tantrāntaram– ekaṃ dvau trīn bahūn vā'pi dehe dhātvādiyogataḥ| darśayanti 512 vikārāṃste kupitāḥ pavanādayaḥ||’ iti| 513 athavā vikṛtiviṣamasamavāyādbahuhetuko'pyalpalakṣaṇo'lpahetuko'pi bahulakṣaṇa iti| prāṇāntakṛditi chedaḥ| śīghramindriyanāśana iti utpannamātra eva cikitsyamāno'pīndriyaśaktiṃ rūpādigrahaṇalakṣaṇāmupahanti so'pyasādhyo na tūpekṣayā; anye'pi hi rogā upekṣyamāṇā indriyaśaktimupaghnanti asādhyatāṃ cādhirohanti| evaṃ bahulakṣaṇo'pyādāveva cikitsyamāna eva boddhavyaḥ| indriyāṇyatra ekādaśa boddhavyāni sāṅkhyasiddhāntena, tathā carakasuśrutanirdiṣṭatvāt; ‘cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ rasanaṃ sparśanaṃ ceti 514 buddhīndriyāṇi, hastapādagudopasthajihvāḥ karmendriyāṇi 515 ceti, ubhayātmakaṃ manaḥ||’; evamanyatrāpi draṣṭavyam| jvaraḥ kṣīṇasya śūnasyeti aparamasādhyalakṣaṇam| gambhīro dairgharātrika iti gambhīro'ntardhātusthaḥ; athavā gambhīra iva gambhīraḥ, yatra vātādīnāṃ niścayaḥ kartuṃ na śakyate; anye tvāhuḥ– gambhīro'ntarvegaḥ| dairgharātrika iti ‘dīrgharātrānubandhī’ iti jejjaṭaḥ, “dīrghāṃ maraṇarūpāṃ rātrimanuvartate iti dairgharātrikaḥ” iti cakraḥ, asādhya ityarthaḥ| atra pakṣe dairgharātrika iti pūrveṇa sambadhyate, asādhya iti pareṇa| keśasīmantakṛditi akasmāt keśeṣu sīmantān yaḥ karoti| uktaṃ hi tantrāntare “keśāḥ sīmantino yasya saṅkṣipte vinate bhruvau| 516 lunanti cākṣipakṣmāṇi so'cirādyāti mṛtyave||” iti| gambhīrārthā ye jejjaṭādibhirvyākhyātāsteṣu madhye atra gambhīro'ntarvega ityayamartho mādhavakarasyābhimataḥ; 517 ata evāsau etadanantaraṃ sauśrutaṃ gambhīralakṣaṇaṃ likhati– gambhīra ityādi| 518 ya eva carake'ntarvegaḥ sa eva suśrute gambhīraḥ paṭhitaḥ; samalakṣaṇatvāt, pṛthakpāṭhābhāvācceti| ānaddhatvena ceti 519 baddhadoṣatvena| ārambhādityādi| ārambhādutpādāt prabhṛti 520 yasya viṣamajvaraḥ so'sādhyaḥ, yasya tu nityajvariṇo jvarotsṛṣṭasya vā'pacārādinā viṣamaḥ sa sādhya eva| etacca viṣamatvaṃ satatādirūpaṃ boddhavyaṃ, natu viṣamatvamātreṇa, vātikajvare'pi prasaṅgāditi| dairgharātriko vyāhṛta eva; na cāsya punaruktatvaṃ, tantrāntarīyavākyatvāt; adhikārthapratipādanārthaṃ 521 buddhvā'pi likhitam; evaṃ gambhīre'pi vācyam| ‘atirūkṣasya’ ityatra ‘animiṣākṣasya’ iti pāṭhāntare sadā sphāritanetrasyetyarthaḥ| visañjñaḥ vihvalaḥ, tāmyate muhyati| śete nipatita iti śayito nipatita evāste na 522 ca utthātuṃ samarthaḥ| śītārdito'ntaruṣṇaśceti śītārdito bahiḥ, 523 antaruṣṇo'ntardāhavān| hṛṣṭaromā romāñcitagātraḥ| hṛdi saṅghātaśūlavāniti saṅghātarūpeṇa vastunā aṣṭhīlikādinā''krāntamiva hṛdayaṃ manyate yaḥ 524 sa tathā; anye tvāhuḥ– nānāprakāraśūlavāniti| vaktreṇa caivocchvasitītyevakāreṇa nāsikāṃ vyavacchinatti 525 vyāditāsyapratipādanārthaṃ, kharaśvāsa ityarthaḥ| hikketyādi| hikkādibhirmilitairekenāpyatibalavatā'sādhyatvam| mūḍhaṃ mohayuktam| vibhrāntalocanaṃ bhrāntaprekṣaṇaṃ, calitanetraṃ vā| santatocchvāsinaṃ 526 nirantarakharaśvāsayuktam| hataprabhetyādi| hataprabhāṇi hataśaktīni svaviṣayāgrāhīṇi cakṣurādīni yasya sa tathā; athavā hatā prabhā dīptirindriyāṇi ca yasya sa tathā| ‘arocakanipīḍitam’ ityatra sthāne jejjaṭaḥ pāṭhāntaradvayaṃ paṭhati– ‘durātmānamupadrutam’ iti, vyācaṣṭe ca– “durātmānaṃ duṣṭāntaḥkaraṇam, upadrutamiti śvāsādibhirupadravairupadrutam; durātmabhirupadrutam” iti pāṭhāntare tu rākṣasādibhirjuṣṭamityarthaḥ| eṣāmasādhyalakṣaṇānāmupalakṣaṇatvādanyānyapi tantrāntareṣu draṣṭavyāni| tadyathā– ‘pretaiḥ saha pibenmadyaṃ svapne yaḥ kṛṣyate śunā| sughoraṃ jvaramāsādya 527 sa jīvamapasṛjyate|| jvaraḥ paurvāhṇiko yasya śuṣkakāsaśca dāruṇaḥ| balamāṃsavihīnasya yathā pretastathaiva saḥ|| jvaro yasyāparāhṇe tu śleṣmakāsaśca dāruṇaḥ| balamāṃsavihīnasya yathā pretastathaiva saḥ|| sahasā jvarasantāpastṛṣṇā mūrchā balakṣayaḥ| viśleṣaṇaṃ ca sandhīnāṃ mumūrṣorupajāyate|| 528 gosarge 529 vadanādyasya svedaḥ pracyavate bhṛśam| lepajvaropasṛṣṭasya durlabhaṃ tasya jīvitam|| mṛtyuśca tasmin bahupicchilatvācchītasya jantoḥ paritaḥ saratvāt| svedo lalāṭe himavannarasya śītārditasyaiti supicchilaśca|| kaṇṭhe sthito yasya na yāti vakṣo nūnaṃ yamasyaiti gṛhaṃ sa martyaḥ|| srutasvedo lalāṭādyaḥ ślathasandhānabandhanaḥ| muhyedutthāpyamānastu sa sthūlo'pi na jīvati|| yasya svedo'tibahulaḥ picchilo yāti sarvataḥ| rogiṇaḥ śītagātrasya tadā maraṇamādiśet||’ iti| 530 ādhānajanmanidhane pratyayākhye vipatkare| nakṣatre vyādhirutpannaḥ kleśāya maraṇāya vā| jvarastu jātaḥ ṣaḍrātrādaśvinīṣu nivartate||’ (vṛ. vā. ni. a. 1) ityādinā granthena nakṣatrabhedena jvarasya sādhyatvāsādhyatvaṃ yadabhihitaṃ, taddhārītavṛddhavāgbhaṭayordraṣṭavyam, iha tu vistarabhayānna likhitam| sannipātā sādhyaprakaraṇaṃ yathā– ‘pittakaphānilavṛddhyā daśadivasa dvādaśāha– saptāhāt| hanti vimuñcati vā''śu tridoṣajo dhātumalapākāt||’ iti| saptāhādvātādhikaḥ, daśāhāt pittādhikaḥ, dvādaśāhāt kaphādhikaḥ; pittādhikavadvātapittādhikaḥ, kaphādhikavadvātakaphādhikaḥ, yogavāhitvādvāyoḥ| ( 531 yadāha carakaḥ– ‘yogavāhī paraṃ vāyuḥ saṃyogādubhayārthakṛt| dāhakṛttejasā yuktaḥ śītakṛtsomasaṃśrayāt||’ iti (ca. ci. a. 3)| dhātupākāddhanti, malapākādvimuñcatīti vyavasthitavikalpaḥ; 532 dhātumalapākavikalpe ca daivameva hetuḥ| uttarottararogavṛddhibalahānibhyāṃ śukrādidhātusahitamūtrādinā ca dhātupāko jñeyaḥ, 533 anyathā tu malapākaḥ| yaduktam– ‘nidrānāśo hṛdi stambho viṣṭambho gauravārucī| aratirbalahāniśca dhātūnāṃ pākalakṣaṇam|| iti; anyatāca malapākaḥ– 534 doṣaprakṛtivaikṛtyaṃ laghutā jvaradehayoḥ| indriyāṇāṃ ca vaimalyaṃ doṣāṇāṃ pākalakṣaṇam||’ iti| nanu, 535 taratamādibhāvavyavasthitaśīghramadhyamandaśaktitvāt 536 sthiraśīghramadhyamaśaktitvāt doṣāṇāṃ kathaṃ saptāhādiniyama iti cet| na, tathā– svabhāvādvyādheḥ, vicitrā hi pratirogaṃ svabhāvāḥ; yathā'gnirohiṇī saptāhena hanti na tathā'nye 537 vikārā iti| 538 athaḥ ‘saptamī dviguṇā 539 yāvat navamyekādaśī tathā| eṣā 540 tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca||’ (vā. ni. a. 2) iti hārītavacanasaṃvādārthamevaṃ vyācakṣate– daśamīpratyāsattyā navamī, dvādaśīpratyāsattyā ekādaśī ca gṛhyate; 541 tato vṛddhyeti padamāvartya sarvatra dvaiguṇyaṃ kāryam| evaṃ, ‘saptame divase prāpte daśame dvādaśe'pi vā| punarghorataro bhūtvā praśamaṃ yāti hanti vā||’ (su. u. taṃ. a. 39) ityatra suśrutavākye punaḥśabdena dvaiguṇyamiti kārtikakuṇḍo vyākhyātavān| evaṃ daśadvādaśasaptāhaiḥ pittaśleṣmānilādhikaḥ| dagdhoṣmaṇā dhātumalān hanti muñcati vā jvaraḥ||’ (vā. ni. a. 2) ityatrādhikaśabdamāvartya kriyāviśeṣaṇaṃ kṛtvā dvaiguṇyaṃ 542 vyākhyātam| tathā vātapittakaphaiḥ saptadaśadvādaśavāsarān| prāyo'nuyāti maryādā mokṣāya ca vadhāya ca||’ (vā. ni. a. 2) ityatrāgniveśamate prāyograhaṇena dvaiguṇyamiti| nanu, saptamītyādau kathaṃ tarhi daśaviṃśatidvādaśacaturviṃśatīnāṃ grahaṇamiti cet| ucyate– ekādaśītyatra eketi padamāvartanīyaṃ, tena navamī eketi daśamī labhyate, ekādaśī eketi dvādaśī 543, tataḥ sarvatra dvaiguṇyam| tu śabdaḥ samuccaye, tena saptamī gṛhyate sā dviguṇā ca| evaṃ navamyādiṣu yojyam| caturviṃśatyadhikastu maryādādivaso nāsti, tatpratipādakāgamādarśanāt||66-73||
jvarasyāsādhyalakṣaṇamāha– hetubhirityādi| yo jvaro balibhiḥ prabalairhetubhiḥ kāraṇairjāto'ta eva bahulakṣaṇaḥ sampūrṇalakṣaṇa ityarthaḥ sa tvasādhyaḥ; yaśca śīghramindriyanāśano bhavati so'pi jvaraḥ prāṇāntakṛt maraṇātmaka ityarthaḥ| utpannamātra eva cikitsitamātro'pi indriyaśaktiṃ 544 rasarūpādigrahaṇalakṣaṇāmupaharati 545 so'pyasādhyo na tūpekṣayā| anye'ti hi rogā upekṣyamāṇā indriyaśaktimupaghnanti asādhyatāṃ cādhirohanti; evamuktalakṣaṇo'pyādāvevācikitsyamāna eva bodhyaḥ| indriyāṇi cātra cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ rasanaṃ sparśanaṃ ceti pañca buddhīndriyāṇi hastapādagudopasthajihvāḥ pañca karmendriyāṇi ubhayātmakaṃ mana evamekādaśendriyāṇi| aparamasādhyalakṣaṇamāha– śūnasya śothayuktasya puruṣasya, 546 kṣīṇasya jvareṇa, gambhīro dairghyarātrikaḥ, gambhīro'ntardhātusthaḥ, athavā gambhīra iva gambhīraḥ, yatra vātādīnāṃ niścayaḥ kartuṃ na śakyate, anye gambhīro'ntarvegaḥ| 547 dairghyarātrika iti dīrgharātrānubandhīti jejjaṭaḥ, dīrghāṃ maraṇarūpāṃ rātrimanuvartata iti cakraḥ, asādhya ityarthaḥ| keśasīmantakṛditi akasmātkeśeṣu sīmantān karoti yaḥ| uktaṃ ca tantrāntare– “keśāḥ sīmantino yasya saṅkṣipte vitate bhruvau| 548 lunanti cākṣipakṣmāṇi so'cirādyāti mṛtyave” iti| suśrutoktaṃ sādhyagambhīrajvaralakṣaṇamāha– gambhīrastvityādi| ānaddhatveneti 549 doṣapurīṣavibandhena| 550 aparamasādhyalakṣaṇamāha– 551 ārambhādityādi| ārambhātprabhṛti yasya viṣamo jvaraḥ so'sādhyaḥ| tacca viṣamatvaṃ 552 satatādirūpatyena boddhavyaṃ na tu viṣamatvaṃ vegādinā| 553 dairgharātrikaḥ pūrvameva vyākhyāto'pi na 554 punaruktaḥ, tantrāntarīyavākyatvāt 555 adhikāryapratipādanārthaṃ tadvākyaṃ 556 paṭhitam| ‘atirūkṣasya’ ityatra ‘animiṣākṣasya’ iti pāṭhaṃ paṭhantyanye| tatra sarvadā sphāritanetrasyetyarthaḥ| anyadapyasādhyalakṣaṇamāha– visañjño vihvalaḥ, tāmyati pramuhyati, 557 śete nipatata iva āste naivotthātuṃ samarthaḥ| śītārdito bahirantardāhavān| anyadapyasādhyalakṣaṇamāha– 558 ya ityādi| hṛṣṭaromā romāñcitaḥ| hṛdi saṅghātaśūlavāniti saṅghātarūpeṇa vastunā aṣṭhīlakādinā 559 ākrāntamiva hṛdayaṃ manyate yaḥ, aṣṭhīlā pāṣāṇaloṣṭikā, anena prakāreṇa śūlavāniti| anye tvāhuḥ– nānāprakāraśūlavāniti| vaktreṇa caivocchvasitīti 560 evakāreṇa nāsikābhyāṃ vyavacchinatti| hikketyādibhirmilitairekena 561 vā'pyatibalavatā'sādhyatvam| mūḍhaṃ mohayuktaṃ, vibhrāntalocanaṃ bhrāntaprekṣaṇaṃ calitanetraṃ vā, santatocchvāsinaṃ nirantarocchvāsinam| lakṣaṇāntaramāha– 562 hatetyādi| hataprabhāṇi hataśaktīni svaviṣayāgrāhīṇi ca indriyāṇi cakṣurādīni yasya sa tathā; athavā hatā prabhā dīptirindriyāṇi ca yasya sa tathā| arocakanipīḍitamityatra jejjaṭaḥ pāṭhadvayaṃ paṭhati 563 ‘durātmānamupadrutaṃ iti| durātmānaṃ duṣṭāntaḥkaraṇam| upadrutamupadravayuktam| ‘durātmabhirupadrutam’ iti pāṭhāntare rākṣasādibhirjuṣṭamityarthaḥ| gambhīro'ntarvegaḥ, tīkṣṇo'tiduḥsaho bahirantaśca, tābhyāmanyonyamārtaṃ pīḍitaṃ, 564 kṣāmaṃ kṣīṇaṃ, tamitthambhūtaṃ jvaritaṃ svārthavidyāyaśohānibhayādasādhyatvātparivarjayet| eṣāmasādhyalakṣaṇānāmupalakṣaṇatvādanyānyapi tantrāntareṣu draṣṭavyāni| tadyathā– “pretaiḥ saha pibenmadyaṃ svapne yaḥ kṛṣyate śunā| sa ghoraṃ jvaramāsādya naro jīvādvimucyate|| jvaraḥ pūrvāhṇiko yasya śuṣkakāsaśca dāruṇaḥ| 565 balamāṃsavihīnaśca yathā pretastathaiva saḥ|| gosarge 566 varanādyasya svedaḥ pracyavate bhṛśam| lepajvaropasṛṣṭasya durlabhaṃ tasya jīvitam” iti| 567 atra gosarge pratyūṣe| “mṛtyuśca tasminbahupicchilatvācchītasya jantoḥ paritaḥ saratvāt| svedo lalāṭe himavannarasya 568 śītārditasyaiti supicchilaśca|| kaṇṭhe sthito yasya na yāti vakṣo nūnaṃ yamasyaiti gṛhaṃ sa martyaḥ” iti| tathā'nyatrāpi– “āvilākṣaṃ pratāmyantaṃ nidrāyuktamatīva ca| kṣīṇaśoṇitamāṃsaṃ ca naraṃ kṣapayati jvaraḥ|| srutasvedo lalāṭādyaḥ ślathasandhānabandhanaḥ| 569 muhyatyutthāpyamānastu sa sthūlo'pi na jīvati|| yasya svedo'tibahulaḥ picchilo yāti sarvataḥ| rogiṇaḥ śītagātrasya tadā maraṇamādiśet|| yastāmyati svapiti śītalagātrayaṣṭirantarvidāhasahitaṃ 570 smaraṇādapetam| socchvāsinaṃ 571 kupitaromacayaṃ saśūlaṃ taṃ varjayedbhiṣagiha jvaritaṃ vidhijñaḥ” iti “jvarastu jātaḥ ṣaḍrātrādaśvinīṣu nivartate” ityādi nakṣatrabhedena jvarasyāsādhyatvam| yaduktaṃ 572 taddhārītavṛddhavāgbhaṭayordraṣṭavyam||66-73||–
dāhaḥ svedo bhramastṛṣṇā 573 kampaviḍbhidasañjñatā | kūjanaṃ cāsyavaigandhyamākṛtirjvaramokṣaṇe ||74||
jvaravimuktipūrvarūpamāha– dāha ityādi viḍbhiditi viḍbhedaḥ; sampadādipāṭhāt 574 bhāve kvip| asañjñitā sañjñānāśaḥ| kūjanam 575 asphuṭadhvaniḥ| yaduktam– ‘jvarapramokṣe puruṣaḥ 576 kūjedvamati ceṣṭate||’(ca. ci. a. 3) iti| vāgbhaṭo'pyāha– ‘dhātūn prakṣobhayan doṣo mokṣakāle balīyate| tato naraḥ śvasan svidyan kūjan vamati ceṣṭate|| (vā. ni. a. 2) iti| vaigandhyaṃ durgandhatā gātre| jvaramokṣaṇe bhaviṣyati ākṛtirlakṣaṇaṃ ‘bhavati’ iti śeṣaḥ| nanu, doṣakṣayaṃ vinā na vyādhinivṛttiḥ, kṣīṇaśca doṣaḥ kathamevaṃvidhaṃ lakṣaṇaṃ kuryāt? ucyate– kaścidbhāvaḥ kṣīṇo'pi vināśakāle svaśaktiṃ darśayati, yathā– nirvāṇāvastho dīpo viśeṣāt prajvalati| athavā doṣābhibhūtānāṃ dhātūnāṃ doṣāpagamena kṣobhāddāhādayaḥ taralataravānaraparihīyamānataruṇataruvallarīśikharakampavaditi||74|| 577
jvaramuktasya pūrvarūpamāha– 578 dāha ityādi| jvaramokṣakāle etādṛśyākṛtirlakṣaṇaṃ ‘bhavati’ iti śeṣaḥ viḍbhiditi viḍbhedaḥ, asañjñatā sañjñānāśaḥ, kūjanaṃ kunthanam| yaduktam– “jvaramokṣeṣu puruṣaḥ kūjannativiceṣṭate” iti| vāgbhaṭa'pyāha– “dhātūnprakṣobhayandoṣo mokṣakāle balīyate| tato naraḥ śvasansadyaḥ kūjannativiceṣṭate” iti| vaigandhyaṃ daurgandhyamatīva gātre| nanu doṣakṣayaṃ vinā na vyādhinivṛttiḥ, kṣīṇaśca doṣaḥ kathamevaṃvidhaṃ lakṣaṇaṃ kuryāt? ucyate– 579 kaścidbhāvaḥ kṣīṇo'pi vināśakāle svaśaktiṃ darśayati, yathā 580 nirvāṇāvastho'pi dīpo viśeṣātprajvalati| athavā doṣābhibhūtānāṃ dhātūnāṃ doṣāpagamena kṣobhāddāhādayaḥ, 581 yathā– taralataravānaraparihīyamānataruṇataruvallarīśikharakampavaditi| etacca dāhamārabhya lakṣaṇaṃ tridoṣaje bhavati na sarvatra; 582 tathācaitadanantaraṃ bhālukiḥ prāha– “tridoṣaje jvare hyetadantarvege ca dhātuje| lakṣaṇaṃ mokṣakāle syādanyasmin svedadarśanam” iti ||74||
svedo laghutvaṃ śirasaḥ kaṇḍūḥ pāko mukhasya ca | kṣavathuścānnalipsā ca jvaramuktasya lakṣaṇam ||75|| (su. u. taṃ. a. 39) |
jvaramuktilakṣaṇamāha– sveda ityādi| svedo gharmāgamanaṃ, srotasāṃ sphuṭatvāt| laghutvaṃ gātrasya| śirasaḥ kaṇḍūriti sarvo hi jvarastaijaso virodhivyapagamāt saumyaḥ śleṣmā labdhabalaḥ san śirasi svasthāne'sādhāraṇātmalakṣaṇaṃ kaṇḍūṃ karoti, vyādhimahimnā tu nānyatra kaphasthāne iti vadanti| pāko mukhasyeti jvaroṣmakopitāt pittāt, yattu pūrvaṃ nākārṣīdanyatra vā tadapi vyādhimahimnaiva| etacca dāhamārabhya lakṣaṇaṃ tridoṣaje'ntarvege jvare bhavati, natu sarvatra| tathā caitadanantaraṃ bhālukiḥ prāha– ‘tridoṣaje jvare hyetadantarvege ca dhātuge| lakṣaṇaṃ mokṣakāle syādanyasmin svedadarśanam||’ iti| nanu, jvarasya pratyakṣatvāttasyābhāvo'pi pratyakṣaḥ, tat kiṃ tallakṣaṇapāṭhena? tathā'pi vā paṭhitavyaṃ, tarhi sarvavikāreṣu paṭhyatām? ucyate– viṣamajvaraśaṅkānirāsārthaṃ, viṣamajvare hi nivṛtto'pi jvaraḥ punarāyāti, doṣāṇāṃ dhātulīnatvāt; etallakṣaṇe tu niḥśeṣadoṣanivṛttyā na punarāgamaḥ| yatra caivaṃvidhā śaṅkā tatraiva lakṣaṇaṃ paṭhati na sarvatra, yathā pramehātīsārādiṣviti sarvaṃ sustham||75||
jvaramuktasya lakṣaṇamāha– jvaramuktasya puruṣasyaivaṃ vidhaṃ lakṣaṇaṃ bhavati| svedo gharmāgamaḥ srotasāṃ sphuṭatvāt, laghutvaṃ gātrasya; śirasaḥ kaṇḍūriti| sarvo hi jvarastaijasaḥ virodhivyapagamāt saumyaḥ śleṣmā labdhabalaḥ san 583 śirasi svasthāne'sādhāraṇātmakalakṣaṇaṃ kaṇḍūṃ janayati vyādhimahimnā nānyatra sthāne iti vadanti| pāko mukhasyeti jvaroṣmakopitātpittāt|| kṣavathuḥ chikkā| paramate– “deho laghurvyapagataklamamohatāpaḥ pāko mukhe karaṇasauṣṭhavamavyathatvam| svedaḥ kṣavaḥ prakṛtiyogimano'nnalipsā kaṇḍūśca mūrdhni vigatajvaralakṣaṇāni” iti||75||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne jvaranidānaṃ samāptam ||2||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ jvaranidānaṃ samāptam||2|| 584
iti śrīvaidyavācaspatikṛte ātaṅkadarpaṇe rugviniścayavyākhyāne jvaranidānaṃ samāptam||2||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘balavattvācca, dehendriyamanastāpitvācca, janmanidhanayoravaśyambhāvitvācca,’ iti pā.| ↩
  2. 2 . ‘vaidyake’ iti pā.| ↩
  3. 3 . pālakāpyaviracite hastyāyurvede mahārogasthāne navamādhyāye'yaṃ viṣayo gadyena paṭhyate| ↩
  4. 4 . ‘mahiṣāṇām’ iti pā.| ↩
  5. 5 . ‘dakṣaprayuktaparibhaveṇa’ iti pā.| ↩
  6. 6 . ‘bāṇa’ iti pā., ‘bāṇe’ iti ca pā.| ↩
  7. 7 . atra ‘atra satranāśanaṃ yajñanāśanam’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  8. 8 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  9. 9 . ‘sāvaśeṣā’ iti pā.| ↩
  10. 10 . ‘nodapatat’ iti pā.| ↩
  11. 11 . ‘nodapatsyate, utpannaśca tasmāt, tato rudrasantoṣārthaṃ japahomapūjāśivārcanādikaṃ kāryaṃ, tena sa na pīḍayiṣyati’ iti pā.| ↩
  12. 12 . atra ‘krodho hyāgneyaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  13. 13 . ( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustakeṣu nopalabhyate | ↩
  14. 14 . ‘mūrtimān harajo jñeyaḥ pāpināṃ nāśakārakaḥ|’ iti pā.| kvacitpustake uttarārdho na paṭhyate ↩
  15. 15 . ‘sthāvarajaṅgamabhūtavyāpitvācca’ iti pā.| ↩
  16. 16 . kvacitpustake ‘bhūtaṃ nahi kiñcinna tapyate’ etatsthāne ‘bhūtāni kāni na pacyanta’ iti pā.| ↩
  17. 17 . ‘sarpamāṃsātpaśūvyālau’ ityamaraḥ| ↩
  18. 18 . ‘vyāḍeṣvakṣikasañjñakaḥ’ iti pā.| ↩
  19. 19 . ‘dakṣetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  20. 20 . ‘tṛtīyamāgneyam’ iti pā.| ↩
  21. 21 . ‘spṛṣṭvā’ iti pā.| ↩
  22. 22 . kvacitpustake ‘jvaro nāstyūṣmaṇā vinā’ etatsthāne ‘nātyūṣmāṇāṃ vinā jvaraḥ’ iti pā.| ↩
  23. 23 . ‘śleṣmapaittikaḥ’ iti pā.| ↩
  24. 24 . ‘rāśirāhāradravyasyāvayavena’ iti pā.| ↩
  25. 25 . ‘doṣairākṣipto’ iti pā.| ↩
  26. 26 . ‘dhātvagninirāsārtham’ iti pā.| ↩
  27. 27 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  28. 28 . ‘āganturhi vyathāpūrvo jāyate, paścānnijairdoṣairanubadhyate’ iti pā.| ↩
  29. 29 . ‘ataḥ’ iti pā.| ↩
  30. 30 . ‘viṣamāśanaṃ ca yadbhuktam’ iti pā., viṣamāśanaṃ ca yaccoktam’ iti ca pā.| ↩
  31. 31 . ‘mithyāvihāro'yathābalamārambhaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  32. 32 . ‘caiva vivarjayet’ iti pā.| ↩
  33. 33 . ‘āmāśayasthānamuktaṃ carake’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  34. 34 . ‘śramaḥ kṣatābhighātebhyo’ iti pā.| ↩
  35. 35 . ‘yathā āgantujvare coṣmā upalabhyate’ iti pā.| ↩
  36. 36 . ‘āgantujvara’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  37. 37 . ‘tathā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  38. 38 . ‘kartavye’ iti pā.| ↩
  39. 39 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  40. 40 . ‘dāhākhyo rogaḥ’ iti pā.| ↩
  41. 41 . ‘viṣamārambhavisargitvena’ iti pā.| ↩
  42. 42 . ‘utsargāpavādabhāvo’ iti pā.| ↩
  43. 43 . ‘sarvadehagatajvarārambhakadoṣadūṣyānuvṛtteḥranudbhūtasarvāṅgagrahaṇasya’ iti pā.| ↩
  44. 44 . ‘jvarapratyāyakam’ iti pā.| ‘jvarapratyātmakam’ iti ca pā.| ↩
  45. 45 . ‘guṇavaddravyam’ iti pā.| ↩
  46. 46 . kvacitpustake ‘santāpetyatra saṃśabdo dehendriyamanasāṃ tāpaṃ’ etatsthāne ‘santāpaḥ saśabdāddehendriyamanasaḥ santāpaṃ’ iti pā.| ↩
  47. 47 . ‘kaphānnānnābhinandanam’ ityātaṅkadarpaṇasammataḥ pāṭhaḥ ↩
  48. 48 . ‘dvayordvayostu rūpeṇa saṃsṛṣṭaṃ dvandvajaṃ viduḥ’ iti mudritasuśrutapustake pāṭhaḥ ↩
  49. 49 . ‘aratiḥ krīḍābhāva iti’ ityasya sthāne ‘krīḍābhāvo'ratiriti’ iti pā.| ↩
  50. 50 . ‘buddhim’ iti pā.| ↩
  51. 51 . ‘mukhasya viruddharasatā’ ityasya sthāne ‘viruddhamukharasatā’ iti pā.| ↩
  52. 52 . ‘gauravam’ iti pā.| ↩
  53. 53 . ‘tu śayanāsanādikam’ iti pā.| ↩
  54. 54 . ‘śītasya viśeṣeṇa bodhanārtham’ ityasya sthāne ‘viśeṣeṇa śītabodhanārtham’ iti pā.| ↩
  55. 55 . ‘bālapradveṣādigrahaṇamityāhuḥ’ iti pā.| ↩
  56. 56 . ‘anudāttaṅita ātmanepadam’ ityasya sthāne ‘anudāttenātmanepade’ iti pā.| ↩
  57. 57 . ‘ityasyaiva’ iti pā.| ↩
  58. 58 . ‘sanimimīmāghurabhalabhaśakapatapadām’ iti pā.| ↩
  59. 59 . ‘is bhāve’ iti pā.| ↩
  60. 60 . ‘san’ iti pā.| ↩
  61. 61 . kvacitpustake ‘atra tu mādhavena sāmānyapūrvalakṣaṇaṃ suśrutoktaṃ likhitaṃ, natu viśiṣṭaṃ pūrvarūpalakṣaṇaṃ; taccāsmābhirihaiva likhyate– sāmānyata ityādi| sāmānyata iti pūrvapadyena sambadhyate|’ etatsthāne ‘sāmānyamiti’ iti pā.| ↩
  62. 62 . ‘kṣutaḥ stambhaḥ’ iti ḍalhaṇasammataḥ pāṭhaḥ ↩
  63. 63 . ‘śiroruk gātraruk gātrarugvaktravairasyaṃ gāḍhaviṭkatā’ iti pā.; “śirasaḥ pṛthagupādānamatyarthaṃ śirasi sā bhavatīti jñāpanārtham, anyathā gātrarugityanenaiva tatprāpteḥ” iti suśrutaṭīkāyāṃ ḍalhaṇaḥ ↩
  64. 64 . ‘boddhavyam’ iti pā.| ↩
  65. 65 . atra ‘hā~ṃci’ iti loke’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  66. 66 . ‘ityeva’ iti pā.| ↩
  67. 67 . ‘ityevaṃ paṭhitam’ iti pā.| ↩
  68. 68 . ‘bhāvāt’ iti pā.| ↩
  69. 69 . ‘kathamatra lakṣaṇatvam’ iti pā.| ↩
  70. 70 . ‘śirohṛdgātrarugityatra’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  71. 71 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  72. 72 . ‘vepathurityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  73. 73 . kvacitpustake ‘kecittu ‘kṣavaḥ stambhaḥ’ iti bhinnaṃ padaṃ paṭhanti, tanmate kṣavaḥ chikkā, stambho gātrāṇāmiti vyākhyānayanti; tanna yuktam| yaduktaṃ vāgbhaṭe– “harṣo romāṅgadanteṣu vepathuḥ kṣavathorgrahaḥ| bhramaḥ pralāpo gharmecchā viramaścānilajvare” iti|’ etatsthāne ‘kecittu kṣava iti bhinnaṃ padaṃ paṭhanti, tanmate kṣavaḥ chikkā, stambho gātrāṇāṃ śarīre namanābhāvaḥ ityādilakṣaṇamanilajvare iti|’ iti pā.| ↩
  74. 74 . ‘nigrahaśabdastannirodhārtha’ iti pā.| ↩
  75. 75 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  76. 76 . ‘nanvatra’ iti pā.| ↩
  77. 77 . ‘udaraśūlam’ iti pā.| ↩
  78. 78 . ‘prakṛtisamavetāni’ iti pā.| ↩
  79. 79 . ‘alpanidrātvam’ iti pā.| ↩
  80. 80 . ‘kaphasthānagatatvāt’ iti pā.| ↩
  81. 81 . ‘paittikanānātmajacatvāriṃśadvikāramadhye’ iti pā.| ↩
  82. 82 . ‘paṭhitvā, tadupanyasya’ iti pā.| ↩
  83. 83 . atra ‘bhrama iti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  84. 84 . ‘paittike'pi’ iti pā.| ↩
  85. 85 . ‘kāraṇādṛṣṭadoṣasyāpi’ iti pā.| ↩
  86. 86 . ‘yathā’ iti kvacitpustakeṣu na paṭhyate| ↩
  87. 87 . ‘...saṃyogato yathā’ iti pā.| ↩
  88. 88 . ‘bhramaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  89. 89 . ‘raktakoṭhatā’ iti pā.| ↩
  90. 90 . ‘vega ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  91. 91 . ‘saratvena’ iti pā.| ↩
  92. 92 . ‘yo'mlam’ iti pā.| ↩
  93. 93 . ‘bhṛśaṃ vā’ iti pā.| ↩
  94. 94 . ‘nānalajatvāt’ iti pā.| ↩
  95. 95 . ‘tṛṣāpītaviṇmūtranetratvam’ iti pā.| ↩
  96. 96 . ātaṅkadarpaṇasammato'yaṃ pāṭhaḥ| ↩
  97. 97 . ‘upasthitavamanatvamiva’ iti pāṭh.| ↩
  98. 98 . ‘satyabhilāṣe’ iti pā.| ↩
  99. 99 . ‘staimityamityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  100. 100 . ‘staimityamaṅgānāmārdravastrāvaguṇṭhitamiva’ iti pā.| ↩
  101. 101 . ‘aṅgastabdhatā’ iti pā.| ↩
  102. 102 . ‘śleṣmaniṣṭhīvanamiva’ iti pā.| ↩
  103. 103 . ‘parvabhedaḥ parvavedanā’ iti pā.| ↩
  104. 104 . ‘svedaḥ santāpaśca’ ityasya sthāne ‘santāpaḥ, iti kārtikaḥ’ iti pā.| ↩
  105. 105 . ‘kaphapittaje’ iti pā.| ↩
  106. 106 . ‘śirasoloṭhanādi’ iti pā.| ↩
  107. 107 . ‘prakṛtisamasamavete’ iti pā.| ↩
  108. 108 . ‘dvandvasannipātajvarāṇām’ iti kvacitpustakeṣu na paṭhyate| ↩
  109. 109 . ‘pṛthaktve jvarākṛtiḥ’ iti pā.| ↩
  110. 110 . ‘haridrācūrṇasaṃyoge’ iti pā.| ↩
  111. 111 . ‘atha vāta ... tṛṣṇetyādi’ ityasya sthāne ‘idānīṃ dvandvajajvaramāha|’ iti pā.| ↩
  112. 112 . ‘vikṛtisamavāyārabdhāni’ iti pā.| ↩
  113. 113 . ‘prakṛtisamavāyārabdhāni’ iti pā.| ↩
  114. 114 . ‘vikṛtisamavāyārabdhāni’ iti pā.| ↩
  115. 115 . ‘vikṛtisamavāyaḥ’ iti pā.| ↩
  116. 116 . ‘staimityamityādi’ iti pā.| ↩
  117. 117 . ‘samantātprakāreṇa’ iti pā.| ↩
  118. 118 . ‘pravṛttiḥ’ iti pā.| ↩
  119. 119 . ‘svedabhavo jvarasya kāsaśca’ ityasya sthāne ‘svedabhavaśca kāso jvarasya’ iti pā.| ↩
  120. 120 . ‘staimityamityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  121. 121 . ‘vikṛtisamavāyārabdham’ iti pā.| ↩
  122. 122 . ‘vikṛtisamavāyārabdhaḥ’ iti pā.| ↩
  123. 123 . ‘pittaśleṣmajvarākṛtiḥ’ iti pā.| ↩
  124. 124 . atra ‘ca’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  125. 125 . ‘locanaklāntiḥ’ iti pā.| ↩
  126. 126 . ‘likhitāni’ iti pā.| ↩
  127. 127 . ‘anyānyapi’ iti pā.| ↩
  128. 128 . ‘liptetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  129. 129 . ‘indriyārtheṣvasamprāptirgauravaṃ’ iti pā.| ↩
  130. 130 . ‘yasyaite’ iti pā.| ↩
  131. 131 . ‘nirgataṃ bhugnam’ ityasya sthāne ‘nirgatā bhugnatā’ iti pā.| ↩
  132. 132 . ‘kharo gojihvāvat sparśo yasyāṃ sā tathā’ ityasya sthāne ‘gojihvādivat’ iti pā.| ↩
  133. 133 . ‘loṭhanamiti itastataḥ śiraścālanam’ iti pā.| ↩
  134. 134 . ‘mandavacanatvam’ iti pā.| ↩
  135. 135 . ‘ca udaragauravam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  136. 136 . ‘atisāmatvārabdhatvena’ iti pā.| ↩
  137. 137 . ‘mahān svedo'thavā na vā’ ityasya sthāne ‘mahāsvedo'ti naiva vā’ iti pā.| ↩
  138. 138 . ‘lakṣaṇaṃ boddhavyam’ iti pā.| ↩
  139. 139 . ‘...dāharuk tathā’ iti pā.| ↩
  140. 140 . ‘sandhyasthiśirasām’ iti pā.| ↩
  141. 141 . ‘parvabhedo'gnidaurbalyam’ iti pā.| ↩
  142. 142 . asyāgre kvacitpustake “prakṛtisamasamavāye tu sannipāte pṛthagvātādijvaralakṣaṇaṃ jñeyaṃ; hīnamadhyādhikakrameṇa sannipātā eva ṣaṭ, dvyulbaṇatvena trayaḥ, ekolbaṇatvena trayaḥ, samatvenaikaḥ, evaṃ trayodaśa prakṛtau” ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate | ↩
  143. 143 . ‘dvyulbaṇādilakṣaṇamanyathā’ iti pā.| ↩
  144. 144 . asyāgre kvacitpustake “vātaḥ pittādhiko'yaṃ prathamamupacito hanti vahniṃ śarīre śleṣmatvaṃ yāti bhuktaṃ sakalamapi tato'sau kapho vāyuduṣṭaḥ| srotāṃsyāpūrya rundhyādanilamatha marut kopayet pittamantaḥ sammūrchyānyonyamete prabalamiti nṛṇāṃ kurvate sannipātam” ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate | ↩
  145. 145 . ‘kaṇṭhaśca dūyate’ iti pā.| ↩
  146. 146 . ‘vibhuḥ phalguśca’ iti pā.| ↩
  147. 147 . ‘pārśvasaṅgrahaḥ’ iti pā.| ↩
  148. 148 . ‘cintājvaraglānipārśvarugdṛṣṭisaṅkṣayāḥ’ iti pā.| ↩
  149. 149 . ‘parikṛṣyate’ iti pā.| ↩
  150. 150 . ‘śīghrakarīti’ iti pā.| ↩
  151. 151 . ‘jīvatyahorātrametenāriṣṭavigrahaḥ’ iti pā.| ↩
  152. 152 . ‘dhāvate’ iti pā.| ↩
  153. 153 . ‘phamphaṇaḥ’ iti pā.| ↩
  154. 154 . ‘sānnipātikavikārotpāda iti’ iti pā.| ↩
  155. 155 . atra ‘tadyathā– vātasya’ ityārabhya ‘sambhavatītyanupadamevoktam|’ ityantaḥ bṛhatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  156. 156 . ‘uktaṃ ca’ iti pā.| ↩
  157. 157 . ‘pūrvadoṣo'dhikaḥ syāt’ iti pā.| ↩
  158. 158 . ( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  159. 159 . ‘sākamevābhyavahrīyata’ iti pā.| ↩
  160. 160 . ‘... ghātakatvenānupapattiḥ;’ iti pā.| ↩
  161. 161 . ‘atha tasyānekatve’ iti pā.| ↩
  162. 162 . ‘yato bhinnarucitvāt’ iti pā.| ↩
  163. 163 . ‘tāratamyasambhavāt’ iti pā.| ↩
  164. 164 . ‘nyūno vā adhiko’ iti pā.| ↩
  165. 165 . ‘anutpannotpannasyā ...’ iti pā.| ↩
  166. 166 . atra ‘sati’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  167. 167 . ‘mataḥ’ iti pā.| ↩
  168. 168 . ‘yathā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  169. 169 . ‘doṣāṇāmiha sādhyam’ ityasya sthāne ‘doṣāṇāṃ parasparaṃ sādhyam’ iti pā., ‘doṣāṇāmiha parasparaṃ sādhyate’ iti ca. pā.| ↩
  170. 170 . ‘pittādiva’ iti pā.| ↩
  171. 171 . ‘tathā coktam’ ityasya sthāne ‘yathoktam’ iti pā.| ↩
  172. 172 . atra kvacitpustake– ‘na dvitīyaḥ, doṣāddoṣāntarotpattirdarśitaivānupadam, ‘ekaḥ prakupito doṣa’ ityādinā; ato doṣasya kāraṇatvādanya evānupaghātaḥ’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate | ↩
  173. 173 . atra kvacitpustake ‘ataḥ sātmyatvāt sahajatvādavirodhitvamiti yaduktamanaikāntikatvaṃ tanna, upaghātaśabdasya nyūnādhikaparyāyavirodhitvāt| āhāraṃ doṣā upaghnantīti dūṣyarasadhātudūṣakatvaṃ doṣāṇāṃ; tacca rasadūṣyaprakṛtyanyathāpādakatvameva nānyaditi kuto nāśaḥ sādhyāviśiṣṭatā tu nirastā spaṣṭatarā’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate | ↩
  174. 174 . ‘dehadhāraṇakāraṇatvāt’ iti pā.| ↩
  175. 175 . ‘tatkuto'naikāntikatā’ iti pā.| ↩
  176. 176 . ‘viṣādāvavāntaravyāpārasya’ iti pā.| ↩
  177. 177 . ‘kutaḥ’ iti pā.| ↩
  178. 178 . ‘viruddhaiḥ svaguṇaiḥ’ ityasya sthāne ‘viruddhaiśca guṇaiḥ’ iti pā.| ↩
  179. 179 . 'dāhaḥ' iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  180. 180 . 'rujā śūlam asthyādibhiḥ sambadhyate' iti pā.| ↩
  181. 181 . 'locane' iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  182. 182 . ‘bhramaścakrārūḍhastyeva, anye tu viparītapadārthajñānaṃ sthāṇau tuṣajñānavat’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  183. 183 . ‘nidānāśaḥ hṛdi vyathā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  184. 184 . kvacitpustake ‘maṇḍalānāṃ ca darśanaṃ’ etatsthāne ‘darśanaṃ maṇḍalānāṃ ca tathā’ iti pā.| ↩
  185. 185 . kvacitpustake ‘bhālukitantre paṭhitam– “varaṭidaṣṭasaṅkāśaḥ’ etatsthāne ‘bhālukiḥ– “varaṭidaṃṣsaṅkāśaḥ’ iti pā.| ↩
  186. 186 . kvacitpustake ‘iti nigadyate tajjñaiḥ” iti’ etatsthāne ‘ityabhidhīyate sadbhiḥ’ iti pā.| ↩
  187. 187 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  188. 188 . ‘gurutvamudarasya udaragauravam| cirātpākaśca doṣāṇāmiti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  189. 189 . kvacitpustake ‘svedo'tha naiva ca’ etatsthāne ‘svedo'ti naiva vā’ iti pā.| ↩
  190. 190 . ‘dvyulbaṇaiḥ’ iti pā.| ↩
  191. 191 . ‘carakaḥ’ iti pā.| ↩
  192. 192 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  193. 193 . ‘dāhastṛṭ ca balakṣayaḥ’ iti pā.| ↩
  194. 194 . ‘vikṛtiviṣamasamavā’ iti pā.| ↩
  195. 195 . ‘prakṛtisamasvāyastu’ iti pā.| ↩
  196. 196 . ‘evaṃ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  197. 197 . ‘tasya śītajvaro nidrā kṣuttṛṣṇāpārśvanigrahāḥ| śirogauravamālasyamanyāstambhapramīlakāḥ|| udaraṃ dahyate cāsya kaṭī bastiśca dūyate| sannipātaḥ sa vijñeyo makarīti sudāruṇaḥ|| vātolbaṇaḥ sannipāto yasya jantoḥ prakupyati|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  198. 198 . ‘gudaścāsya’ iti pā.| ↩
  199. 199 . ‘visphūrakaḥ’ iti pā.| ↩
  200. 200 . ‘viṣūcika’ iti pā.| ↩
  201. 201 . ‘svinnasyāśu’ iti pā.| ↩
  202. 202 . ‘dyulbaṇaḥ’ iti pā.| ↩
  203. 203 . ‘lomaśca’ iti pā.| ↩
  204. 204 . ‘teṣāṃ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  205. 205 . ‘ityatra’ iti pā.| ↩
  206. 206 . ‘dṛḍhabaloktahetudvayāt’ iti pā.| ↩
  207. 207 . ‘kaścinnopapātaḥ’ iti pā.| ↩
  208. 208 . imau ślokau kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  209. 209 . ‘pittādiśca’ iti pā.| ↩
  210. 210 . ‘malaṃ purīṣamāha’ iti ā. da.| ↩
  211. 211 . ‘āhārāpācakatvam’ iti pā.| ↩
  212. 212 . ‘ca’ iti pā.| ↩
  213. 213 . ‘tasya’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  214. 214 . ‘doṣe ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  215. 215 . ‘netreṣu’ iti pā.| ↩
  216. 216 . ‘vāteṣu’ iti pā.| ↩
  217. 217 . ‘dagdhvoṣmaṇā’ iti pā., ‘dehoṣmaṇā’ iti capā.| ↩
  218. 218 . ‘sannipātajvarasyetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  219. 219 . ‘śotho'tīsāra eva ca’ iti pā. | ↩
  220. 220 . ‘auṣadhigandhaje’ iti pā.| ↩
  221. 221 . ‘prakṛtikarmavaśādityarthaḥ’ iti pā. | ↩
  222. 222 . ‘śastraloṣṭramuṣṭilaguḍādibhiḥ’ iti pā.| ↩
  223. 223 . ‘athavā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  224. 224 . ‘śākavarṇaḥ’ iti pā.| ↩
  225. 225 . ‘ityeke’ iti pā.| ↩
  226. 226 . ‘sthāvaraviṣabhakṣaṇakṛte’ iti pā.| ↩
  227. 227 . ‘auṣadhigandhaghrāṇaje’ iti pā., ‘tīvrauṣadhighrāṇaje’ iti ca pā.| ↩
  228. 228 . ‘oṣadhībhyaḥ’ iti pā.| ↩
  229. 229 . ‘śokāt’ iti pā.| ↩
  230. 230 . ‘śokācca’ iti pā.| ↩
  231. 231 . ‘vātakopitapittakāryatvāt’ iti pā.| ↩
  232. 232 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustakeṣu nopalabhyate | ↩
  233. 233 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  234. 234 . dṛṣṭeranupapannaṃ nāmeti’ ityasya sthāne ‘dṛṣṭeranupapannamiti’ iti pā.| ↩
  235. 235 . ‘pittamatha’ iti pā.| ↩
  236. 236 . ‘pṛthagupapādo’ iti pā.| ↩
  237. 237 . ‘hetubhedābhidhānaṃ ca’ iti pā.| ↩
  238. 238 . ‘hārītadarśinā’ iti pā.| ↩
  239. 239 . ‘sadāhamūrchāgrastasya’ iti pā.| ↩
  240. 240 . ‘bhūtāni’ iti pā.| ↩
  241. 241 . ‘abhighātetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  242. 242 . ‘yathāsvairdoṣairjānīyāt’ iti pāṭha.| ↩
  243. 243 . ‘śyāvetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  244. 244 . kvacitpustake ‘bhayādityādi| bhayāditi bhayājjāte jvare’ etatsthāne ‘bhayāditi’ iti pā.| ↩
  245. 245 . ‘bhayājjāte jvare tathā śokāt kopādityetayorboddhavyam|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  246. 246 . kvacitpustake ‘pralāpaścātra vātakāryaḥ, sarvadaiva tasya vātakāryatvāt, viśeṣaniścayaśca nidānāt; nidānamapi kvacillakṣaṇaṃ bhavati| yadyevaṃ tatkathaṃ krodhādvepathuḥ, tasyāpi vātakāryatvāt|’ etatsthāne ‘viśeṣaniścayaśca nidānāt; anye nidānamapi kvacillakṣaṇaṃ bhavati| pralāpaścātra vātakāryaḥ, sarvadaiva tasya vātakāryatvāt, yadyevaṃ tatkathaṃ krodhādvepathuḥ, tasya api vātakāryatvāt|’ iti pā.| ↩
  247. 247 . kvacitpustake ‘iti na hi’ etatsthāne ‘na hīdṛśam’ iti pā.| ↩
  248. 248 . ‘na tupratyanīkacikitsārthamiti’ iti pā.| ↩
  249. 249 . ‘mohaḥ acaitanyaṃ ca’ iti pā.| ↩
  250. 250 . ‘āgantujeṣu’ iti pā.| ↩
  251. 251 . ‘saha’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  252. 252 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  253. 253 . ‘kāmetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  254. 254 . ‘tacca vakṣyamāṇe unmādanidāne draṣṭavyam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  255. 255 . ‘ityanenānatibalatvāt’ iti pā.| ↩
  256. 256 . ‘...cārādijanitaḥ’ iti pā.| ↩
  257. 257 . ‘doṣa ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  258. 258 . ‘darśayati’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  259. 259 . ‘ete dhātugatāḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  260. 260 . ‘asthimajjagataḥ’ iti pā.| ↩
  261. 261 . ‘upalakṣaṇam’ iti pā.| ↩
  262. 262 . ‘satatamiti’ iti pā.| ↩
  263. 263 . ‘raktadhātvāśrito doṣaḥ kuryāt’ iti pā.| ↩
  264. 264 . ( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  265. 265 . ‘yo doṣo rasaraktāśrayaḥ sa santataṃ jvaraṃ karoti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  266. 266 . kvacitpustake ‘satataṃ sātatyārthakaṃ manyamānāḥ’ etatsthāne ‘satatagrahaṇārtham’ iti pā.| ↩
  267. 267 . ‘ghorasuduḥsaham’ iti pā.| ↩
  268. 268 . kvacitpustake ‘sarvadehānugāḥ stabdhā jvaraṃ kurvanti santatam’ etatsthāne ‘sarvadehānugāḥ sarve kurvate santataṃ jvaraṃ’ iti pā.| ↩
  269. 269 . ‘dvādaśāhāśrayatvena’ iti pā.| ↩
  270. 270 . ‘viṣamajvaraprakaraṇe’ iti pā.| ↩
  271. 271 . ‘divase vyaktalakṣaṇaḥ’ iti pā.| ↩
  272. 272 . ‘yaduktam’ iti pā.| ↩
  273. 273 . ‘viṣamajvarollekhenoktā’ iti pā.| ↩
  274. 274 . ‘cikitsā’ iti pā.| ↩
  275. 275 . ‘santate varjyā’ iti pā.| ↩
  276. 276 . ‘kila’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  277. 277 . ‘kāryetyabhidhāya vyākhyātam’ iti pā.| ↩
  278. 278 . atra ‘dvau’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  279. 279 . ‘tṛtīyamānānabhidhānāt’ iti pā.| ↩
  280. 280 . ‘bhavati’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  281. 281 . kvacitpustake ‘idānīmekadoṣadvidoṣajasya santatajvarasya visargakālāvadhidvāreṇa lakṣaṇamāha– srotobhirityādi|’ etatsthāne ‘santatasamprāptimāha-’ iti pā.| ↩
  282. 282 . kvacitpustake ‘jvaraṃ santāpaṃ’ etatsthāne ‘santāpaṃ jvaraṃ’ iti pā.| ↩
  283. 283 . atra ‘vistṛtāḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā., ‘vivṛtāḥ’ iti ca pā.| ↩
  284. 284 . ‘vyāpnuvate’ iti pā.| ↩
  285. 285 . ‘svalpo durbalakārakaḥ’ iti pā.| ↩
  286. 286 . ‘niyacchati’ iti pā.| ↩
  287. 287 . ‘ahorātra ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  288. 288 . ‘kāladvayamapyanuvartate’ iti pā.| ↩
  289. 289 . ‘sa’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  290. 290 . ‘ahni ekakālaṃ rātrāvekakālaṃ vā, ahni dvau kālau rātrau dvau kālau vā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  291. 291 . kvacitpustake ‘evaṃ dvau kālāviti īśāno yaduktavān tatra doṣotkarṣāpakarṣābhyāmadhikakālatvaṃ hīnakālatvamapi jñātavyaṃ na tu niyamaḥ| anyedyuṣko jvara ekakālamanuvartate vegaṃ karoti ahorātrādanyasminnahorātre ekakālamāgacchatītyarthaḥ| tṛtīyakaḥ tṛtīye'hni ekakālamiti sambadhyate| cāturthakaścaturthe'hnītyatrāpyekaṃ kālamiti|’ etatsthāne ‘anyedyuṣko jvara ekakālamanuvartate vegaṃ karoti ahorātrādanyasminnahorātre ekakālamāgacchatītyarthaḥ| tṛtīyakaḥ tṛtīye'hni ekakālamiti sambadhyate| cāturthakaścaturthe'hnītyatrāpyekaṃ kālamiti| evaṃ dvau kālāviti īśāno yaduktavān tatra doṣotkarṣāpakarṣābhyāmadhikakālatvaṃ hīnakālatvamapi jñātavyaṃ na tu niyamaḥ|’ iti pā.| ↩
  292. 292 . ‘tadāha’ iti pā.| ↩
  293. 293 . ‘ahorātrādahorātraṃ sthānātsthānaṃ’ iti pā.| ↩
  294. 294 . ‘sambhavaprasaṅge'pi’ iti pā.| ↩
  295. 295 . ‘satatārambhakadoṣāpekṣayā asya’ iti pā.| ↩
  296. 296 . ‘jvaramārabhyate sa’ iti pā.| ↩
  297. 297 . ‘kaphasthānotpādakānurodhāt’ iti pā.| ↩
  298. 298 . ‘pralepakastu viṣamaḥ’ iti pā.| ↩
  299. 299 . ‘tantrāntaram’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  300. 300 . ‘cāturthikaviparyayo’ iti pā.| ↩
  301. 301 . ‘triprakāro jāyate’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  302. 302 . ‘parakīyamatamāha’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  303. 303 . kvacitpustake ‘doṣocitaṃ ca’ etatsthāne ‘doṣocite’ iti pā.| ↩
  304. 304 . ‘viṣamajvaraḥ’ iti pā.| ↩
  305. 305 . ‘tṛtīye dine’ iti pā.| ↩
  306. 306 . ‘santatameva’ iti pā.| ↩
  307. 307 . ‘rujārūpaśaktim’ iti pā.| ↩
  308. 308 . ‘dvaividhyam’ iti pā.| ↩
  309. 309 . ‘jaṅghābhyāmityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  310. 310 . ‘sarvadeham’ iti pā.| ↩
  311. 311 . ‘sannipātajatvāt’ iti pā.| ↩
  312. 312 . ‘prāyograhaṇena ekadoṣajā’ iti pā.| ↩
  313. 313 . ‘tvekadoṣajā’ iti pā.| ↩
  314. 314 . ‘caturthakastu’ iti pā.| ↩
  315. 315 . ‘hārīto’ iti pā.| ↩
  316. 316 . ‘svakālataḥ’ iti pā.| ↩
  317. 317 . ‘sa sannipātasambhūto’ iti pā.| ↩
  318. 318 . ‘śleṣmapūrvajvaraśca saḥ’ iti pā.| ↩
  319. 319 . kvacitpustake ‘nodbhūtaṃ dṛśyate, dṛśyate ca;’ etatsthāne ‘samudbhūtaṃ na dṛśyate|’ iti pā.| ↩
  320. 320 . ‘tathā’ iti pā.| ↩
  321. 321 . ‘ prāyo'sambhavāt’ iti pā.| ↩
  322. 322 . ‘asyārthaḥ’ iti pā.| ↩
  323. 323 . ‘na ca sarvadā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  324. 324 . ‘cāmāśayaprāptau’ iti pā.| ↩
  325. 325 . ‘ahorātre’ iti pā.| ↩
  326. 326 . ‘prakopakālāpekṣayā’ iti pā.| ↩
  327. 327 . atra ‘naca sarvadā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  328. 328 . atra ‘trīn’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  329. 329 . atra ‘sa’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  330. 330 . “sarveṣu kaphasthāneṣu vyavasthito doṣaḥ santataṃ karotīti jñeyaṃ, tantrāntaroktatvāt” iti vṛndaṭīkāyāṃ śrīkaṇṭhadattaḥ| ↩
  331. 331 . ‘pralepakastu viṣamaḥ’ iti pā.| ↩
  332. 332 . ‘tṛtīyaka ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  333. 333 . ‘vātasthānatvena tadgatau’ iti pā.| ↩
  334. 334 . ‘sthānaniyamāt,’ iti pā.| ↩
  335. 335 . ‘vātakaphātmako jvaro vedanayā pṛṣṭhagrāhī, vātapittātmako vedanayā śirogrāhī, evaṃ traividhyam| iti pāṭhaḥ’ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  336. 336 . atra ‘na’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  337. 337 . ‘kurvanti’ iti pā.| ↩
  338. 338 . ‘anubandharūpamātram’ iti pā.| ↩
  339. 339 . ‘dṛśyate’ iti pā.| ↩
  340. 340 . ‘prāyosambhavāditi’ iti pā.| ↩
  341. 341 . ‘sa madhye jvarayatyahnī ādāvante ca muñcati’ iti pā. ↩
  342. 342 . ‘tryahād dvayaham’ ityasya sthāne ‘madhye'hani’ iti pā. ↩
  343. 343 . ‘tryahād dvayahaṃ jvarayati’ ityasya sthāne ‘madhye'hani jvarayati’ iti pā., ‘sa madhye jvarayatyahnī’ iti ca pā.| ↩
  344. 344 . ‘na bhūtvā’ iti pā.| ↩
  345. 345 . ‘caturthadine’ iti pā.| ↩
  346. 346 . ‘tātparyato’ iti pā.| ↩
  347. 347 . ‘ādidinābhāvaścottarottarapālidivaseṣvavadhāryaḥ’ iti pā.| ↩
  348. 348 . kvacitpustake ‘ekakālaṃ vimucya sarvamahorātraṃ vyāpnotītyanyedyuṣkaviparyayaḥ; kāladvaye muñcati, sarvamahorātraṃ jvarayatīti satatakaviparyayaḥ|’ etatsthāne ‘kāladvaye muñcati, sarvamahorātraṃ jvarayatīti satatakaviparyayaḥ; ekakālaṃ vimucya sarvamahorātraṃ vyāpnotītyanyedyuṣkaviparyayaḥ|’ iti pā.| ↩
  349. 349 . ( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  350. 350 . ‘kaṇṭhastho’ iti pā.| ↩
  351. 351 . ‘dinadvaye’ iti pā.| ↩
  352. 352 . ‘tasmin dine’ ityasya sthāne ‘tasminneva’ iti pā.| ↩
  353. 353 . ‘hṛdistha’ iti pā.| ↩
  354. 354 . ‘āmāśayamāgatya’ iti pā.| ↩
  355. 355 . ‘pakṣā’ iti pā.| ↩
  356. 356 . ‘ca’ iti pā.| ↩
  357. 357 . ‘kaṇṭhavaiṣamye’ iti pā., ‘kuṣṭhavaidharmye’ iti ca. pā.| ↩
  358. 358 . ‘viṣametyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  359. 359 . ‘tryahāttryahamiti tryahāttryahaṃ tridinam’ iti pā.| ↩
  360. 360 . ‘tṛtīyakaviparyayo’ ityasya sthāne ‘dvitīyatṛtīyake viparyayo’ iti pā.| ↩
  361. 361 . kvacitpustake ‘dvitricaturṣu tiṣṭhan doṣo’ etatsthāne ‘tiṣṭhan doṣo dvitricaturṣu’ iti pā.| ↩
  362. 362 . ‘dehe sthānam’ iti pā.| ↩
  363. 363 . ‘yasmādgauravavaivarṇyakārśyebhyo’ iti pā.| ↩
  364. 364 . ‘kuṣṭhaḥ’ iti pā., ‘puṣṭaḥ’ iti ca pā.| ↩
  365. 365 . ‘naro vātabalāsakī’ iti pā. ↩
  366. 366 . ‘tatsamadharmiṇi’ iti pā.| ↩
  367. 367 . ‘gayadāsaḥ’ iti pā.| ↩
  368. 368 . ‘tantrāntare yaduktam’ iti pā.| ↩
  369. 369 . ‘śothitaḥ’ iti pā.| ↩
  370. 370 . kvacitpustake ‘kīdṛśaḥ? nityaṃ mandajvaro nityaṃ satataṃ, mandajvaro mandavegaḥ,’ etatsthāne ‘kīdṛśo, nityaṃ mandajvaro mandavegaḥ, nityaṃ satatam,’ iti pā.| ↩
  371. 371 . ‘pittamatrāpi’ iti pā.| ↩
  372. 372 . ‘tataḥ śleṣmaṇā pittānuṣaktatveneti’ iti pā.| ↩
  373. 373 . ‘śleṣmabhūyiṣṭhamuktam’ iti pā.| ↩
  374. 374 . ‘vāterita iti’ iti pā.| ↩
  375. 375 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  376. 376 . ‘mandajvaratvam’ iti pā.| ↩
  377. 377 . kvacitpustake ‘mandajvaravilepī, vilepitvaṃ’ etatsthāne ‘mandajvaravilepitvaṃ’ iti pā.| ↩
  378. 378 . ‘gurutvena vā’ iti pā.| ↩
  379. 379 . ‘saśītaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  380. 380 . ‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  381. 381 . ‘bhavatīti’ iti pā.| ↩
  382. 382 . ‘tadbhūtatvena’ iti pā.| ↩
  383. 383 . ‘pralampatīva’ iti pā.| ↩
  384. 384 . ‘dehe cārdhaṃ coṣṇam’ iti pā. ↩
  385. 385 . ‘pitte’ iti pā. ↩
  386. 386 . kvacitpustake ‘dehe’ etatsthāne ‘ca’ iti pāṭhaḥ, kvacitpustake ‘dehe’ iti pāṭho nopalabhyate ca| ↩
  387. 387 . ‘sati’ iti pā.| ↩
  388. 388 . ‘ dehe'rdham’ iti pā.| ↩
  389. 389 . ‘hastapāde’ iti pā.| ↩
  390. 390 . ‘tātsthyāt’ iti pā.| ↩
  391. 391 . ‘... dīnabhidhā ...’ iti pā.| ↩
  392. 392 . ‘praśāntavegayoḥ’ iti pā.| ↩
  393. 393 . ‘vimucyate’ iti pā.| ↩
  394. 394 . ‘trayāṇāmāhuḥ’ iti pā.| ↩
  395. 395 . ‘saṃsargaḥ sāmyāt’ iti pā.| ↩
  396. 396 . ‘saumyāgneyadoṣakoṭidvayamelakaḥ’ iti pā.| ↩
  397. 397 . ‘hīnapittasya’ iti pā.| ↩
  398. 398 . ‘suśrutaḥ’ iti pā.| ↩
  399. 399 . ‘prapadyate’ iti pā.| ↩
  400. 400 . ‘tṛtīyakacaturthakādirūpatvam’ iti pā.| ↩
  401. 401 . ‘arthaśabdaḥ’ iti pā.| ↩
  402. 402 . ‘tenartunā''pyāyitabalastṛtīyakādīnāmanyatamatvam’ iti pā.| ↩
  403. 403 . ‘santatakādīnāmanyatamatvaṃ’ iti pā.| ↩
  404. 404 . ‘varṣāsu samutpannaḥ’ iti pā.| ↩
  405. 405 . ‘santatādīnāmutkarṣāpakarṣābhyāmanyathābhāva’ iti pā.| ↩
  406. 406 . ‘tṛtīyakatvena’ iti pā.| ↩
  407. 407 . ‘anyāni’ iti pā.| ↩
  408. 408 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustakeṣu nopalabhyate | ↩
  409. 409 . ‘śarado’ iti pā.| ↩
  410. 410 . ‘santatam’ iti pā.| ↩
  411. 411 . ‘vātapittayorapyudāhāryam’ iti pā.| ↩
  412. 412 . ‘prajñāparādhāddevatādīnabhibhūyāhitānyācarati’ iti pā.| ↩
  413. 413 . ‘caturthakādijvarāviṣṭasya’ iti pā.| ↩
  414. 414 . ‘dehe’ iti pā.| ↩
  415. 415 . ‘cauṣṇatvam’ iti pā.| ↩
  416. 416 . ‘iti yāvat’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  417. 417 . ‘cāvyavasthito’ iti pā.| ↩
  418. 418 . atra ‘viparyayeṇa jvarāntaramāha– kāye ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  419. 419 . atra ‘tvaksthāvityādi| yadā śleṣmānilau tvaci kupitau bhavatastadā jvarasyādau tvaci śītaṃ janayataḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate pā.| ↩
  420. 420 . ‘iti| pūrvamevoktaṃ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  421. 421 . ‘cakārānmūrchādi’ iti pā.| ↩
  422. 422 . ‘praśānte gatavege’ ityasya sthāne ‘praśāntavege’ iti pā.| ↩
  423. 423 . ‘ādiśabdādvamathutandrādayaḥ’ iti pā.| ↩
  424. 424 . ‘śītapūrvasya sukhasādhyatvam’ ityasya sthāne ‘śītāderarthato'kaṣṭatvamiti’ iti pā.| ↩
  425. 425 . ‘vātakaphānubandhaḥ| anu uparyadhaśca’ ityasya sthāne ‘vātakaphānubandhaśca| saṃsarge’ iti pā.| ↩
  426. 426 . ‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  427. 427 . ‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  428. 428 . ‘piḍikā’ iti pā. ↩
  429. 429 . ‘rasānugatatvāt’ iti pā.| ↩
  430. 430 . asyāgre ‘rogaprabhāvāt’ ityadhikamātaṅkadarpaṇe| ↩
  431. 431 . ‘asahiṣṇutvam’ iti pā.| ↩
  432. 432 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  433. 433 . ‘asphuṭadhvaniḥ’ iti pā.| ↩
  434. 434 . ‘śukragatasya’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  435. 435 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustakeṣu nopalabhyate | ↩
  436. 436 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustakeṣu nopalabhyate | ↩
  437. 437 . ‘gūḍhaścekṣau raso’ iti pā.| ↩
  438. 438 . ‘... jvaramāha’ iti pā.| ↩
  439. 439 . asyānantaraṃ kvacitpustake ‘piḍikātṛṣṇeti|’ iti adhikaḥ pā.| ↩
  440. 440 . ‘piṇḍiketyādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  441. 441 . ‘medogatamāha’ iti pā.| ↩
  442. 442 . ‘asthigatamāha’ iti pā.| ↩
  443. 443 . ‘majjagatamāha’ iti pā.| ↩
  444. 444 . ‘maraṇamityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  445. 445 . ‘... majjāgataḥ’ iti pā.| ↩
  446. 446 . ‘prākṛtaḥ sukhasādhya’ ityasya sthāne ‘sukhasādhyaḥ prākṛtaḥ’ iti pā.| ↩
  447. 447 . ‘prāyaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  448. 448 . ‘yathartukupito’ iti pā.| ↩
  449. 449 . ‘tata udbhūtaḥ’ ityasya sthāne ‘tathābhūtaḥ’ iti pā.| ↩
  450. 450 . ‘doṣaprabhā ...’ iti pā.| ↩
  451. 451 . ‘duḥkhasādhyatvam’ iti pā.| ↩
  452. 452 . atra kvacitpustake ‘sa’ iti adhikaḥ pā.| ↩
  453. 453 . atra kvacitpustake ‘pittamityādi’ iti adhikaḥ pā.| ↩
  454. 454 . ‘śaradīti’ iti pā.| ↩
  455. 455 . ‘ityapi’ iti pā.| ↩
  456. 456 . ‘sañcitatvena’ iti pā.| ↩
  457. 457 . ‘āmakṣayādūrdhvamato vāyurna sahate kṣaṇam||” iti|’ iti pāṭhaḥ, kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  458. 458 . ‘... mapi’ iti pā.| ↩
  459. 459 . ‘somasya balavattvāt’ ityasya sthāne ‘somabalattvāt’ iti pā.| ↩
  460. 460 . ‘sūryasya balavattvāt’ ityasya sthāne ‘sūryabalattvāt ’ iti pā.| ↩
  461. 461 . ‘kaphapittaprakṛtyā’ iti pā.| ↩
  462. 462 . ‘na nirbhayaṃ tat’ ityasya sthāne ‘nirbhayaṃ tanna’ iti pā.| ↩
  463. 463 . ‘varṣāsvityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  464. 464 . ‘bhūvāṣpā ...’ iti pā.| ↩
  465. 465 . asyānantaraṃ kvacitpustake ‘kupitaṃ pittam’ iti adhikaḥ pā.| ↩
  466. 466 . ‘... balobṛṃhaṇā ...’ iti pā.| ↩
  467. 467 . ‘kasmāvisargācca’ iti pā.| ↩
  468. 468 . ‘prakṛtyā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  469. 469 . ‘... sādhyatvāt’ iti pā.| ↩
  470. 470 . ‘uktam’ iti pā.| ↩
  471. 471 . ‘prakṛtistathā’ iti pā.| ↩
  472. 472 . ‘... dbhayamititasmā ...’ iti pā.| ↩
  473. 473 . ‘tajjasyajvarasya’ iti pā.| ↩
  474. 474 . ‘(yathā kālo doṣaviśeṣasya lakṣaṇaṃ)’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  475. 475 . ‘... doṣāhārācārādyaiḥ’ iti pā.| ↩
  476. 476 . ‘janana’ ityasya sthāne ‘janaka’ iti pā.| ↩
  477. 477 . ‘sadoṣasya’ iti pā.| ↩
  478. 478 . atra ‘duḥkha’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  479. 479 . ‘upaśaya’ ityasya sthāne ‘upaśāyitopaśayaśceci’ iti pā.| ↩
  480. 480 . ‘eva’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  481. 481 . asyānantaraṃ kvacitpustake ‘santāpa ityādi|’ iti adhikaḥ pā.| ↩
  482. 482 . ‘kaścit’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  483. 483 . ‘santāpa ityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  484. 484 . ātaṅkadarpaṇasammato'yaṃ pāṭhaḥ ↩
  485. 485 . ‘doṣapravṛttirutsāha’ ityātaṅkadarpaṇasammataḥ pāṭhaḥ ↩
  486. 486 . ‘annapāna’ ityasya sthāne ‘anupāna’ iti pā.| ↩
  487. 487 . ‘na’ iti pā.| ↩
  488. 488 . ‘bheṣajaniṣedhe'pi’ iti pā.| ↩
  489. 489 . ‘teṣāṃ vidhānadarśanāt’ iti pā.| ↩
  490. 490 . ‘lakṣaṇamiti’ iti pā.| ↩
  491. 491 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  492. 492 . ‘nairāmyamiti|’ iti pā.| ↩
  493. 493 . ‘pareṇāpi’ iti pā.| ↩
  494. 494 . ‘padalopāt’ iti pā.| ↩
  495. 495 . ‘bastikālaparihāreṇa kālagaṇanāvat’ iti pā.| ↩
  496. 496 . ‘yathā suśrutoktatryahaparihārakāla eva bastidānadinaṃ tyaktvā carakeṇa dviguṇaḥ parihārakāla ukta iti vṛndaṭīkāyāṃ śrīkaṇṭhadattaḥ|’ iti pā.| ↩
  497. 497 . ‘bhaiṣajyam’ iti pā.| ↩
  498. 498 . ‘doṣapācanam’ iti pā.| ↩
  499. 499 . ‘saptāhāt parato'pi’ iti pā.| ↩
  500. 500 . ‘tadanubhūta ...’ iti pā.| ↩
  501. 501 . ‘tantrāntaravacanaṃ purāṇābhiprāyeṇa’ iti pā.| ↩
  502. 502 . atra ‘balavān jvaro balādhikaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  503. 503 . ‘jvaretyādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  504. 504 . ‘kṣudityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  505. 505 . ‘aṣṭāhāt’ iti pā.| ↩
  506. 506 . ‘balavatsvityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  507. 507 . ‘hikkādayaḥ’ iti pā.| ↩
  508. 508 . ‘hanti mānavam’ iti pā. | ↩
  509. 509 . ‘kṣāmaṃ ...’ iti pā. | ↩
  510. 510 . ‘... rbahubhirjā ...’ iti pā.| ↩
  511. 511 . ‘utpadyate’ iti pā.| ↩
  512. 512 . ‘vikārāśca’ iti pā.| ↩
  513. 513 . ‘api ca’ iti pā.| ↩
  514. 514 . ‘dhīndriyāṇi’ iti pā.| ↩
  515. 515 . atra ‘ceti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  516. 516 . ‘calanti’ iti pā.| ↩
  517. 517 . ‘ata evāsau’ ityasya sthāne ‘yata’ iti pā.| ↩
  518. 518 . ‘yastu’ iti pā.| ↩
  519. 519 . ‘vibaddhamalatvena’ iti pā.| ↩
  520. 520 . ‘yo’ iti pā.| ↩
  521. 521 . ‘tadvākhyam’ iti pā.| ↩
  522. 522 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  523. 523 . ‘antaruṣṇordāhavān’ iti pā.| ↩
  524. 524 . ‘sa tathā;’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  525. 525 . ‘vyāpāditasya’ iti pā.| ↩
  526. 526 . ‘nirantarocchvāsinam’ iti pā.| ↩
  527. 527 . ‘na jīvenna ca mucyate’ iti pā.| ↩
  528. 528 . gosarge pratyūṣe| ↩
  529. 529 . ‘vedanādyasya’ iti pā.| ↩
  530. 530 . ‘nidhanaṃ janmataḥ saptamaṃ, pratyaraṃ pañcamaṃ, vipatkaraṃ tṛtīyam’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahavyākhyāyāminduḥ| ↩
  531. 531 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustakeṣu nopalabhyate | ↩
  532. 532 . ‘dhātumalapākabhede’ iti pā.| ↩
  533. 533 . atra kvacitpustake ‘anyathā tu malapākaḥ;’ iti adhikaḥ pā.| ↩
  534. 534 . ‘... vaicitryam’ iti pā.| ↩
  535. 535 . ‘taratamabhāvāt’ iti pā.| ↩
  536. 536 . asyānantaraṃ kvacitpustake ‘sthiraśīghramadhyamaśaktitvāt’ iti adhikaḥ pā.| ↩
  537. 537 . ‘rogā’ iti pā.| ↩
  538. 538 . ‘tatra’ iti pā.| ↩
  539. 539 . ‘yātu’ iti pā.| ↩
  540. 540 . ‘dvidoṣa’ iti pā.| ↩
  541. 541 . ‘tatra’ iti pā.| ↩
  542. 542 . ‘boddhavyam’ iti pā.| ↩
  543. 543 . asyānantaraṃ kvacitpustake ‘labhyate’ iti adhikaḥ pā.| ↩
  544. 544 . ‘... ghnanti’ iti pā.| ↩
  545. 545 . ‘so'pyasādhyo na tūpekṣayā| anye'ti hi rogā upekṣyamāṇā indriyaśaktimupaghnanti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  546. 546 . ‘kṣīṇasya jvareṇa ’ ityasya sthāne ‘jvarakṣīṇasya jvareṇakṣīṇasya’ iti pā.| ↩
  547. 547 . ‘dairgharātrika’ iti pā.| ↩
  548. 548 . ‘lulanti’ iti pā.| ↩
  549. 549 . ‘... vibandhaneti’ iti pā.| ↩
  550. 550 . ‘gambhīrasyāmasādhya ...’ iti pā.| ↩
  551. 551 . ‘ārambhādityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  552. 552 . ‘... rūpatvam’ iti pā.| ↩
  553. 553 . ‘dairghyarātrikaḥ’ iti pā.| ↩
  554. 554 . ‘paunaruktaḥ’ iti pā.| ↩
  555. 555 . ‘adhikārtha ...’ iti pā.| ↩
  556. 556 . ‘paṭhanti’ iti pā.| ↩
  557. 557 . ‘śete nipatata iva’ ityasya sthāne ‘śete nipatata iti| kṣayito'pi nipatita’’ iti pā.| ↩
  558. 558 . ‘ya ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  559. 559 . ‘... ntameva’ iti pā.| ↩
  560. 560 . ‘evaṃ prakāreṇa’ iti pā.| ↩
  561. 561 . ‘... sādhyatm’ iti pā.| ↩
  562. 562 . ‘hatetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  563. 563 . ‘durātmānamudrupatam’ iti pā.| ↩
  564. 564 . ‘kṣāmaṃ kṣīṇam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  565. 565 . ‘... vihīnasya’ iti pā.| ↩
  566. 566 . ‘vedanā yasya’ iti pā.| ↩
  567. 567 . atra ‘atra’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  568. 568 . ‘... tasyāpi’ iti pā.| ↩
  569. 569 . ‘guhyatyutthā...’ iti pā.| ↩
  570. 570 . ‘smaraṇādupetam’ iti pā.| ↩
  571. 571 . ‘dūṣitaroma ...’ iti pā.| ↩
  572. 572 . ‘taddhārītavāgbhaṭayo ...’ iti pā.| ↩
  573. 573 . ‘... sañjñitā’ iti pā. | ↩
  574. 574 . ‘bhāve’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  575. 575 . ‘kunthanam’ iti pā.| ↩
  576. 576 . ‘kūjanvamati’ iti pā.| ↩
  577. 577 . ‘jvaramuktipūrvarūpamāha’ iti pā.| ↩
  578. 578 . ‘dāha ityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  579. 579 . ‘kaścidbhāvaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  580. 580 . ‘nirvāṇavastho'pi’ iti pā.| ↩
  581. 581 . ‘yathā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  582. 582 . ‘etadanantaraṃ ’ iti pā.| ↩
  583. 583 . ‘śirasaḥ’ iti pā.| ↩
  584. 584 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ jvaranidānam||2||’ iti pā.| ↩