3. atīsāranidānam · e-Mādhavanidāna

athātīsāranidānam | gurvatisnigdharūkṣoṣṇadravasthūlātiśītalaiḥ | viruddhādhyaśanājīrṇairviṣamaiścāpi bhojanaiḥ ||1|| snehādyairatiyuktaiśca mithyāyuktairviṣairbhayaiḥ | śokādduṣṭāmbumadyātipānaiḥ sātmyartuparyayaiḥ ||2|| jalābhiramaṇairvegavighātaiḥ krimidoṣataḥ | nṛṇāṃ bhavatyatīsāro lakṣṇaṃ tasya vakṣyate ||3|| (su. u. taṃ. a. 40) |

pittajvare'tīsārapāṭhājjvarātīsārayoranyonyopadravatvācca jvarānantaramatīsāramāha gurvatisnigdhetyādi| guruśabdena mātrāgururgṛhyate, ¹ yathā'timātropayukto raktaśālyādiḥ; tathā svabhāvaguru ca māṣādi; athavā guṇataḥ pākataśca| atiśabdaḥ sthūlāntaiḥ ² saha sambadhyate| sthūlaṃ saṃhatāvayavaṃ, yathā– laḍḍukapiṣṭakādi| śītalaṃ sparśādvīryācca| viruddhamiti saṃyogadeśakālamātrādibhirviruddhaṃ, yathā– kṣīramatsyādi; tacca bahuprakāraṃ suśrute hitāhitīye'dhyāye (su. sū. a. 20), carake ³ cātreyabhadrakāpyīyādhyāye (ca. sū. a. 26) draṣṭavyam| adhyaśanaṃ pūrvadināhārājīrṇe bhojanam| uktaṃ hi carake– “bhuktaṃ ⁴ pūrvānnaśeṣe tu punaradhyaśanaṃ matam|” (ca. ci. a. 15) iti; evaṃ sarvatra| ajīrṇam apakvamannam| viṣamam akālādibhojanādi| uktaṃ hi suśrute– “bahustokamakāle ⁵ vā tajjñeyaṃ viṣamāśanam|” (su. sū. a. 46) iti| evaṃ sarvatra| ‘viṣamaiḥ’ ityatra sthāne ‘asātmyaiḥ’ iti pāṭhāntaram| bhojanairiti viruddhādibhiḥ sarvaiḥ sambadhyate| snehādyairiti snehaḥ snehapānaṃ, sneha ādyo yeṣāṃ te snehādyāḥ svedavamanavirecanānuvāsananirūhāḥ, tairatiyuktairiti atiyogayuktaiḥ| etacca yathāyogyaṃ bodhyaṃ, ⁶ vamanātiyogasyātisārakāraṇatvāyogāt| mithyāyuktairiti hīnayogayuktaiḥ, vamanādikarmaṇāṃ mithyāyogābhāvāt, ⁷ hīnayogāttu te doṣānutkleśyātīsārāya syuḥ| nanu, kadācidvamanaṃ prayuktaṃ virekaṃ karoti, virekaśca vamanamiti darśanātteṣāṃ mithyāyogaḥ sambhavatyeva| na, so'pyayoga eveti siddhāntaḥ| yaduktaṃ carake– “yogaḥ samyak pravṛttiḥ syādatiyogo'tivartanam| ayogaḥ prātilomyena ⁸ na cālpaṃ vā pravartanam||” (ca. si. a. 6) iti| ⁹ viṣamatra sthāvaramucyate, adhogatvāt; ¹⁰ kārtikastvāha– viṣaṃ dūṣīviṣaṃ, ¹¹ tallakṣaṇeṣvatīsārapāṭhāt| duṣṭāmbumadyātipānairiti duṣṭaṃ vyāpannaṃ, duṣṭayorambumadyayoḥ pānāt, aduṣṭayorapyatipānāt| ¹² yathā carakaḥ– ¹³ “duṣṭamadyapānīyātipānāt” (ca. ci. a. 19) iti| sātmyartuparyayairiti sātmyaviparyayaiṛutuviparyayaiśca, sātmyaviparyayo'sātmyam| naca ¹⁴ pūrvoktena ‘asātmyaiḥ’ ityanena paunaruktyam; ¹⁵ uktaṃ hi carake ātreyabhadrakāpyīye– “ ¹⁶ dvividhaṃ hi sātmyaṃ prakṛtisātmyamabhyāsasātmyaṃ ca|” (ca. sū. a. 26) iti; ¹⁷ āhārācārabhedādannapānabhedādvā na paunaruktyamityanye| jalābhiramaraṇairiti jalakrīḍādibhiḥ| vegavighātairiti mūtrapurīṣādīnām krimidoṣata iti krimibhiḥ ¹⁸ pakvāmāśayadūṣaṇāt, krimijanitavātādikopādvā| etāni ca nidānāni yathāsambhavaṃ vātādīnāṃ boddhavyāni, doṣavyādhihetutvakhyāpanārthaṃ paṭhitāni evamanyatrāpi nidānaviśeṣapāṭhe prāyo draṣṭavyamiti||1-3||

pittajvare'tīsārapāṭhājjvarātīsārayoranyopadravatvācca jvarānantaramatīsāramāha– gurvityādi| guruśabdena mātrāgururgṛhyate tathā svabhāvaguru māṣādi; athavā guṇataḥ pākataśca| atiśabdaḥ sthūlāntaiḥ saha ¹⁹ sambadhyate| sthūlaṃ saṃhatāvayavaṃ yathā laḍḍukapiṣṭakādi| śītalaṃ vīryataḥ sparśācca| viruddhamiti saṃyogadeśakālamātrādibhirviruddhaṃ kṣīramatsyādi| tacca bahuprakāraṃ sauśrute hitāhitīyādhyāye carake cātreyabhadrakāpyīyādhyāye draṣṭavyam| adhyaśanaṃ pūrvadināhāre'jīrṇe bhojanam| uktaṃ ²⁰ hi carake– “bhuktaṃ pūrvāhnaśeṣe tu punaradhyaśanaṃ matam” iti| ajīrṇamapakvānnaṃ carvaṇādi, anye'jīrṇamāmavidagdhādi| ²¹ viṣamāśanalakṣaṇamuktaṃ suśrute– “bahu stokamakāle ca tajjñeyaṃ viṣamāśanam” iti| viṣamairityatra sthāne asātmyairiti pāṭhāntaram| ²² bhojanairiti viruddhādibhiḥ sarvaireva sambadhyate| snehādyairiti snehasvedavamanavirecanānuvāsananirūhāstairatiyuktaiḥ atiyogayuktaiḥ| etacca yathāyogaṃ jñeyaṃ, vamanātiyogasyātisārakārakatvāyogāt| mithyāyuktairiti hīnaṃ ca ²³ yogayuktaiḥ, vamanādikarmaṇāṃ mithyāyogābhāvāt| hīnayogāstu te doṣānutkleśyā'tisārāya syuḥ| nanu vamanaṃ prayuktaṃ kadācidvirekaṃ karoti, virekaśca vamanamiti darśanāt teṣāṃ mithyāyogaḥ sambhavatyeva; na so'pyayoga eveti siddhāntaḥ| yaduktaṃ carake– “yogaḥ samyakpravṛttiḥ syādatiyogo'tivartanam| ayogaḥ prātilomyena ²⁴ na cālpaṃ vā ²⁵ pravartanam” iti| viṣaṃ sthāvaramadhogatvāt, dūṣīviṣaṃ vā| śoko bandhuviyogādinām| duṣṭāmbu vyāpannajalaṃ, madyaṃ prasiddhaṃ, tayoratipānam| sātmyaviparyayāt ṛtuviparyayācca| jalātiramaṇaiḥ pānīyātikrīḍanaiḥ| vegavighātairiti mūtrapurīṣādīnāṃ veganirodhanaiḥ| kṛmidoṣataḥ kṛmibhiḥ pakvāśayadūṣaṇāt kṛmijanitavātādikopādvā| etāni ca nidānāni yathāsambhavaṃ vātādīnāṃ boddhavyāni doṣahetuvyādhihetutvakhyāpanārtham| evamanyatrāpi nidānaviśeṣapāṭhe prāyo draṣṭavyaṃ ²⁶ iti||1-3||

saṃśamyāpāndhāturagniṃ pravṛddhaḥ ²⁷ śakṛnmiśro vāyunā'dhaḥ praṇunnaḥ | saratyatīvātisāraṃ tamāhurvyādhiṃ ghoraṃ ṣaḍvidhaṃ taṃ vadanti | ekaikaśaḥ sarvaśaścāpi doṣaiḥ śokenānyaḥ ṣaṣṭha āmena coktaḥ ||4|| (su. u. taṃ. a. 40) |

sarvātīsārasādhāraṇīṃ samprāptimāha– saṃśamyetyādi| saṃśamya śamayitvā; atra antarbhāvito ṇyarthaṃ iti gadādharaḥ, agniṃ mandīkṛtyetyarthaḥ| pravṛddhaḥ praduṣṭaḥ| apāṃ dhāturityanenāsamāsakaraṇena rasajalamūtrasvedamedaḥ kapha pittaraktādayo grāhyāḥ| carake'pyuktam– “śoṇitādīn dhātūn dūṣayanti” (ca. ci. a. 19) iti| adhaḥ praṇunnaḥ preritaḥ, sarati gacchatyatīvetyanena niruktimuktavān; gudena bahudravasaraṇamatisāra ityarthaḥ| niruktirapi lakṣaṇaṃ bhavati; etenādhodravasaraṇatvāviśeṣe'pi grahaṇyādīnāṃ vyavacchedaḥ; vātātīsāre tvalpatvaṃ kaphapittātīsārāpekṣayā, natu grahaṇyapekṣayā iti| uktaṣaḍvidhatvaṃ vibhajate– ekaikaśa ityādi| nanu carakadau ²⁸ doṣairekaikaśastrayaḥ, sannipātenaikaḥ, bhayaśokajau dvau, evaṃ ²⁹ ṣaḍvidhaḥ, atra tvanyatheti ko'bhiprāyaḥ? ucyate– carake bhayaśokajau ³⁰ lakṣaṇasañjñākāryabhedādbhinnāvuktau, āmajastvannājīrṇakupitatridoṣajatvena sannipātenāvaruddha iti na saṅkhyātirekaḥ, suśrute tu hetupratyanīkacikitsārthaṃ śokajāmajau paṭhitau vātajatvasannipātajatvābhede'pi, yathā vātādijatvābhede'pi ³¹ mṛttikājaḥ pāṇḍuroga iti; evaṃ bhayaśokajāvapi carake hetupratyanīkacikitsārthaṃ ³² paṭhitau, suśrute bhayajaḥ kevalavātike'varuddhaḥ mānasatvāviśeṣādvā ³³ śokaje'varuddha iti jejjaṭaḥ| nanu, ṣaṣṭha āmena cokta iti pṛthakkaraṇamasaṅgataṃ; yataḥ sarveṣāmevātīsārāṇāṃ prāgavasthā āmaśabdavācyā, jīrṇāvasthā pakvaśabdavācyā; ata eva sarvātīsāragocaramudāharanti– “āmapakvakramaṃ hitvā nātisāre kriyā ³⁴ hitā| ataḥ sarvātisāreṣu jñeyaṃ pakvāmalakṣaṇam||” (su. u. taṃ. a. 40) iti| naivam, āmenaivārabhyata iti āmajaḥ, doṣāstu saṃsargiṇaḥ prerayitāraśca, na tvārambhakāḥ| āmaśca duṣṭānnakāryo doṣadhātumalavyatirikto vātādisaṃsṛṣṭo vātādiprerito ³⁵ vā raktādivadvyādhyārambhaka iti| dvandvajāstvatīsārāḥ prakṛtisamasamavāyārabdhatvāt ³⁶ pṛthaggaṇitā; vikṛtiviṣamasamavāyārabdhāstu na bhavantyeva, vyādhisvabhāvāt| śailī ceyamācāryāṇāṃ prāyaḥ ³⁷ prakṛtisamasamavāyārabdhān dvandvān sannipātāṃśca ³⁸ na gaṇayanti, vikṛtiviṣamasamavāyārabdhaṃ cāvaśyaṃ likhanti| yathā carake– “pañca gulmā” (ca. sū. a. 19) ityabhidhāya, “saṃsṛṣṭarūpānaparāṃstu gulmāṃstrīnādiśedauṣadhakalpanārtham|” (ca. ci. a. 5) ityuktaṃ, tathā suśrute– ‘ṣaḍarśāṃsi’ ityabhidhāya, “arśaḥsu dṛśyate rūpaṃ yadā vai doṣayordvayoḥ| saṃsargaṃ taṃ vijānīyāt saṃsargaḥ ṣaḍvidhaśca saḥ||” (su. ni. a. 2) ityuktam||4||

sarvātisārasādhāraṇīṃ samprāptimāha– saṃśamyetyādi| yasmādvāyunā'dhaḥ praṇunnaḥ preritaḥ; apāndhātuḥ kapharasamūtrasvedabhedaḥpittaraktādikaḥ, pravṛddho duṣṭaḥ, antarāgniṃ saṃśamya mandīkṛtya, varcomiśraḥ purīṣayuktaḥ, ³⁹ atīvādhaḥ sāryeta, ācāryā ghoraṃ taṃ vyādhimatīsāramāhuḥ, gudena bahudravasaraṇādatīsāra ityarthaḥ| taṃ punaḥ ṣaṭprakāraṃ vadati| ⁴⁰ uktaṣaḍvidhatvaṃ vibhajannāha– vātena pittena śleṣmaṇā trayaḥ, sannipātena caturthaḥ, śokena pañcamaḥ, āmena ṣaṣṭhaḥ, evaṃ ṣaḍatīsārāḥ| ⁴¹ saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāyāṃ labdhāyāṃ ṣaḍiti saṅkhyākaraṇaṃ niyamārtha; tena dvandvajā atīsārā na bhavanti vyādhisvabhāvāditi sūcitam| atra bhayaśokābhyāṃ vāyuḥ prakupyati tarhi dvayorvātaje nirodhaḥ, pṛthaggrahaṇaṃ kimarthaṃ kṛtaṃ? suśrutena hetupratyanīkacikitsārthaṃ pṛthak paṭhitam||4||

hṛnnābhipāyūdarakukṣitodagātrāvasādānilasannirodhāḥ | viṭsaṅga ādhmānamathāvipākā bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi ||5|| (su. u. taṃ. a. 40) |

sarvātīsārapūrvarūpamāha– hṛnnābhītyādi| todaḥ sarvairhṛdādibhiḥ sambadhyate| atra kukṣiśabda udaraikadeśavācī, tena na paunaruktyam| anilasannirodha iti vāyorapravṛttiḥ| viṭsaṅgaḥ purīṣāpravṛttiḥ; etacca doṣadūṣyasammūrchanāvasthāpratiniyataṃ pūrvarūpaṃ, tena rūpāvasthāyāṃ nānuvartate, ( ⁴² yadyanuvarteta tadā tatra vyādhireva notpadyeta,)| viṭsaṅgātipratiṣedhāt avipāko'nnasya| puraḥsarāṇi pūrvarūpāṇīti||5||

sarvātīsārapūrvarūpamāha– ⁴³ hṛnnābhītyādi| bhaviṣyato bhāvino'tīsārasya ⁴⁴ hṛttodādīni puraḥsarāṇi ⁴⁵ pūrvarūpāṇi bhavanti| pāyurgudam| todaḥ sarvairhṛdādibhiḥ ⁴⁶ pratyekaṃ sambadhyate| atra kukṣiśabda udaraikadeśavācī, tena na paunaruktyam| anilasannirodha iti vāyorapravṛttiḥ, gātrāvasādo dehe glāniḥ, ⁴⁷ viṭsaṅgaḥ purīṣāpravṛttiḥ ādhmānaṃ ca, avipāko'nnasya ||5||

aruṇaṃ phenilaṃ rūkṣamalpamalpaṃ muhurmuhuḥ | śakṛdāmaṃ sarukśabdaṃ mārutenātisāryate ||6||

vātikamāha– aruṇamityādi| aruṇamiti vāyorarūpasyāpi doṣadūṣyasammūrchanādbhavati, evamanyatrāpi| phenilaṃ saphenaṃ; phenādilac| śakṛt purīṣam| sarukśabdamiti saśūlaṃ, saśabdaṃ ceti||6||

vātātīsāralakṣaṇamāha– aruṇamityādi| mārutena vāyunā aruṇādiyuktaṃ śakṛt purīṣamatisāryate| aruṇamiti ⁴⁸ vāyorarūpasyāpi ⁴⁹ varṇo doṣadūṣyasammūrchanādbhavati, evamanyatrāpi| phenilaṃ phenayuktaṃ, rūkṣaṃ niḥsneham, alpamalpaṃ stokaṃ, muhurmuhurvāraṃvāram, ⁵⁰ āmamaparipakvaṃ, sarukśabdamiti saśūlaṃ saśabdaṃ ceti ||6||

pittāt pītaṃ nīlamālohitaṃ vā tṛṣṇāmūrchādāhapākopapannam |7| (su. u. taṃ. a. 40) |

paittikamāha– pittādityādi| dāhapākopapannamiti dāhaḥ sarvāṅge ⁵¹, pāko guda eva| uktaṃ hi tantrāntare– “tṛṣṇādāhasvedamūrchābradhnasantāpapākaparītaḥ||” iti; ⁵² budhno gudaḥ| atrāpyatisāryate śakṛdityanuvartate; evaṃ ślaiṣmike'pi|7|–

pittātisāralakṣaṇamāha– pittādityādi| pītaṃ pītavarṇaṃ, nīlaṃ nīlavarṇaṃ, ⁵³ ālohitaṃ īṣallohitam| ⁵⁴ tṛṣṇetyādi mūrchā prasiddhā, dāhapākopapannamiti dāhaḥ sarvāṅge, pāko gudasyaiva|7|

śuklaṃ sāndraṃ śleṣmaṇā śleṣmayuktaṃ visraṃ śītaṃ hṛṣṭaromā manuṣyaḥ ||7|| (su. u. taṃ. a. 40) |

ślaiṣmikamāha– śuklamityādi| śuklamityādinā hṛṣṭaromā ityantena ślaiṣmikaḥ| visramāmagandhi||7||

śleṣmātisāramāha– śuklamityādi| hṛṣṭaromā manuṣyaḥ kaṇṭakitadehaḥ pumān, śuklādiguṇayuktaṃ purīṣamatisāryate| śuklaṃ śvetavarṇaṃ, sāndraṃ ghanaṃ śleṣmasahitaṃ visram āmagandhi, śītaṃ śītalamiti||7||

varāhasnehamāṃsāmbusadṛśaṃ sarvarūpiṇam | kṛcchrasādhyamatīsāraṃ vidyāddoṣatrayodbhavam ||8||

sānnipātikamāha– ⁵⁵ varāhetyādi| varāhasnehaḥ śūkarasya medo majjā vā, māṃsāmbu māṃsaprakṣālanodakaṃ, taiḥ sadṛśam| sarvarūpiṇamiti uktavātādyatīsāratrayalakṣaṇayuktam| evaṃvidhamatīsāraṃ doṣatrayodbhavaṃ vidyāt; ⁵⁶ taṃ ca kṛcchrasādhyaṃ, tridoṣajatvādeva||8||

sānnipātikātisāralakṣaṇamāha– varāhetyādi| evaṃvidhamatīsāraṃ doṣatrayodbhavaṃ kṛcchrasādhyaṃ jānīyāt| ⁵⁷ varāhasnehaḥ sūkarasya medo majjā vā, māṃsāmbu māṃsaprakṣālanodakaṃ, taiḥ sadṛśam| sarvarūpiṇamiti uktavātādyatīsāratrayalakṣaṇayuktam||8||

taistairbhāvaiḥ śocato'lpāśanasya bāṣpoṣmā vai vahnimāviśya jantoḥ | koṣṭhaṃ gatvā kṣobhayettasya raktaṃ taccādhastāt kākaṇantīprakāśam ||9|| nirgacchedvai viḍvimiśraṃ hyaviḍvā nirgandhaṃ vā gandhavadvā'tisāraḥ | śokotpanno duścikitsyo'timātraṃ rogo vaidyaiḥ kaṣṭa eṣa pradiṣṭaḥ ||10|| (su. u. taṃ. a. 40) |

śokajamāha– taistairityādi| ⁵⁸ taistairbhāvairdhanabandhunāśādibhiḥ| śocataḥ śokaṃ kurvataḥ| alpāśanasya śokādevālpaṃ bhuñjānasya; etena dhātukṣayo'pyasya syādityuktam| ⁵⁹ bāṣpo'tyudgatanetranāsāgalādigataṃ jalaṃ, tatsahita ūṣmā śokajaṃ dehatejo bāṣpoṣmā; sa koṣṭhaṃ gatvā, vahnimāviśya vyākulīkṛtya, kṣobhayettasya raktam ūṣmatvadravatvābhyāṃ samānaguṇatvāt; tacca raktaṃ kākaṇantīprakāśaṃ guñjāphalasaṅkāśam, adhastānnirgacchet| ⁶⁰ ‘paktimāviśya’ iti pāṭhāntare sa evārthaḥ| gadādharastu vahniśabdena pittamāha| tacca raktaṃ viḍvimiśraṃ nirgacchet; aviḍvā alpaviṭ, alpāśanatvāt| nirgandhaṃ gandhavadveti vikapaḥ aviṭsaviḍbhyāmiti kārtikaḥ; anye tu pittasya pūtitvāt prabalagandhavat, tasya nātiduṣṭyā nirgandhatvamiti; gandhaśca visramityāhuḥ| kṣobhayettasya raktamityatra ⁶¹ ‘śoṣayettasya bhuktam’ iti pāṭhāntaramayuktaṃ, kākaṇantīprakāśasya hetvantarābhāvāt; tasmādādya eva pāṭho jyāyān, vyākhyātaśca jejjaṭādibhiḥ sarvairevāyaṃ vātapittaja uktaḥ| duścikitsyo'timātramiti śokāpanodaṃ vinā kevalena bheṣajenānupaśamāt| ata evāha– kaṣṭa eṣa ⁶² pradiṣṭa iti| vaidyairbrahmādibhiḥ| gadādharastvāha– ‘eṣa’ ityanenaivaṃsamprāptika eva kaṣṭo na tvanyaḥ śokaja iti||9-10||

śokajamāha– taistairbhāvairityādi| dhanabandhunāśādibhiḥ, śocataḥ śokaṃ kurvataḥ, alpāśanasya śokādevālpaṃ bhuñjānasya, etena dhātukṣayo'sya kāraṇaṃ syādityuktam, evaṃvidhasya jantorbāṣpodgatanetranāsāgalādigatajalaṃ tatsahitaśokaja ūṣmā dehatejo bāṣpoṣmā, sa koṣṭhaṃ gatvā vahnimāviśya vyākulīkṛtya, asya raktaṃ kṣobhayati cālayatyatyuṣṇadravatvābhyāṃ samānaguṇatvāt, tacca raktaṃ ⁶³ kākaṇantīprakāśaṃ guñjāphalasaṅkāśamadhastānnirgacchet| paktimāviśyeti pāṭhāntare sa evārthaḥ| gadādharastu vahniśabdena pittamāha| tacca raktaṃ viḍvimiśraṃ nirgacchet, aviṭ alpaviṭ vā| nirgandhaṃ gandhavadveti vikalpaḥ; pittasya ⁶⁴ dūṣitatvādatigandhatā, tasya ⁶⁵ nātiduṣṭyā nirgandhatvamiti| gandhaśca visra ityāhuḥ| duścikitsyātimātramiti śokāpanodanaṃ vinā kevalena bheṣajena na śāmyati, ata eva śokotpanno'tisāro vikāro vaidyaireṣa kaṣṭo dāruṇaḥ praviṣṭaḥ||9-10||

annājīrṇāt pradrutāḥ kṣobhayantaḥ koṣṭhaṃ doṣā dhātusaṅghānmalāṃśca | nānāvarṇaṃ naikaśaḥ sārayanti śūlopetaṃ ṣaṣṭhamenaṃ vadanti ||11|| (su. u. taṃ. a. 40) |

āmātīsāramāha– annājīrṇādityādi| annaṃ ca tadajīrṇaṃ ceti annājīrṇam| ata evāha kṣārapāṇiḥ– ‘yathābhuktamaśanamupaviśanti’ iti| pradrutā vimārgagāḥ| kṣobhayanto dūṣayantaḥ| dhātusaṅghān raktādīn| malān purīṣādīn| naikaśo bahuśaḥ||11||

āmātīsāramāha– annetyādi| annaṃ ca tadajīrṇaṃ ceti annājīrṇaṃ, tasmāt pradrutāḥ udīritāḥ doṣāḥ koṣṭhaṃ kṣobhayanto dūṣayantaḥ, koṣṭhaśabdena samastamudaramadhyamucyate tatra gatā ityarthaḥ| dhātusaṅghān raktādīn, malānpurīṣādīn, naikaśo bahuśaḥ, te nānāvarṇaṃ sārayanti| bhūyaseti pāṭhāntare bahuvegatvaṃ sūcitam| śūlopetaṃ śūlayuktam| atra punaḥ ṣaṣṭha iti saṅkhyāvacanaṃ niyamārthaṃ, tena bhayasnehājīrṇavisūcikārśojīrṇādinimittā atīsārā na pṛthaggaṇanīyāḥ, yataste doṣajeṣvevāntarbhūtāḥ| prasaṅgādāmalakṣaṇaṃ likhyate– “āhārasya rasaḥ śeṣo yo na pakvo'gnilāghavāt| sa ⁶⁶ hetuḥ sarvarogāṇāmāmabhityabhidhīyate” iti||11||

saṃsṛṣṭamebhirdoṣaistu nyastamapsvavasīdati | purīṣaṃ bhṛśadurgandhi picchilaṃ cāmasañjñitam ||12|| etānyeva tu liṅgāni viparītāni yasya vai | lāghavaṃ ca viśeṣeṇa tasya pakvaṃ vinirdiśet ||13|| (su. u. taṃ. a. 40) |

sarvātīsārāṇāṃ cikitsopayogitvenāmalakṣaṇaṃ pakvalakṣaṇaṃ cāha– saṃsṛṣṭamityādi| saṃsṛṣṭaṃ sambaddham, ebhirdoṣairduṣṭibhiruktavātādyatīsāraliṅgaiḥ| duṣṭayaścātra yathāsambhavaṃ vyastāḥ samastāśca boddhavyāḥ; tena sarvātisārāṇāṃ na sānnipātikatvaprasaṅgaḥ| nyastamapsu jale kṣiptam; avasīdati nimajjati, āmasya gauravāt| bhṛśaśabdaḥ picchilenāpi sambadhyate| durgandhi visram| picchilamāmasambandhāt| etānīti jalanimajjanādīni| lāghavaṃ koṣṭhasya śarīrasya ca, cakāreṇa ⁶⁷ kaphaśaityaduṣṭyādikaṃ ⁶⁸ vinā'pyambunimajjanaṃ lakṣaṇamiti samuccīyate| yaduktam– “majjatyāmā guruvādviṭ pakvā tūtplavate jale| vinā'tidravasaṅghātaśleṣmaśaityapradūṣaṇāt||” iti| athavā āmaliṅgavaiparītyenaiva lāghave siddhe punarlāghavakaraṇaṃ tat kaphaduṣṭyādivyatirekaṃ bodhayatīti||12-13||

athāmalakṣaṇamāha– saṃsṛṣṭamityādi| saṃsṛṣṭaṃ sambaddham| ebhiḥ pūrvanirdiṣṭairdoṣairduṣṭibhiruktavātādyatīsāraliṅgairgurutarairvyāptamityarthaḥ| duṣṭayaścātra yathāsambhavaṃ vyastāḥ samastāśca boddhavyāḥ| tena sarvātisārāṇāṃ ⁶⁹ na sānnipātikatvaprasaṅgaḥ| nyastamapsu jale kṣiptamavasīdati majjati āmasya gauravāt| bhṛśaśabdaḥ picchilena sambadhyate| durgandhi visraṃ, picchilam āmasambandhāt| pakvalakṣaṇamāha– etāni jalanimajjanādīni yasya purīṣasya viparītāni– jale plavanaṃ, gandharahitatvam, apicchilatvamityarthaḥ| ⁷⁰ yasyeti manuṣyasyeti kecid vyākhyānayanti| lāghavaṃ koṣṭhasya śarīrasya ca| cakārātkaphaduṣṭaṃ purīṣaṃ samuccīyate| yaduktam– “majjatyāmā gurutvādviṭ pakvatvātplavate jale| vinā'tidravasaṅghātācchleṣmaśaityapradūṣaṇāt” iti| nanu kaphasaṃsṛṣṭaṃ pakvamapi malaṃ nimajjati tatkathaṃ pakvakaphātīsārajñānaṃ? ucyate, taditaralakṣaṇaireva||12-13||

pakvajāmbavasaṅkāśaṃ ⁷¹ yakṛtkhaṇḍanibhaṃ tanu | ghṛtatailavasāmajjaveśavārapayodadhi ||14|| māṃsadhāvanatoyābhaṃ kṛṣṇaṃ nīlāruṇaprabham | mecakaṃ snigdhakarbūraṃ candrakopagataṃ ghanam ||15|| kuṇapaṃ mastuluṅgābhaṃ ⁷² sugandhi kuthitaṃ bahu | ⁷³ tṛṣṇādāhatamaḥśvāsahikkāpārśvāsthiśūlinam ||16|| sammūrchāratisammohayuktaṃ pakvavalīgudam | pralāpayuktaṃ ca bhiṣagvarjayedatisāriṇam ||17|| asaṃvṛtagudaṃ kṣīṇaṃ dūrādhmātamupadrutam | gude pakve ⁷⁴ gatoṣmāṇamatisārakiṇaṃ tyajet ||18|| (su. u. taṃ. a. 40) | śvāsaśūlapipāsārtaṃ kṣīṇaṃ jvaranipīḍitam | viśeṣeṇa naraṃ vṛddhamatīsāro vināśayet ||19|| (su. sū. a. 33) | ( ⁷⁵ śothaṃ śūlaṃ jvaraṃ tṛṣṇāṃ kāsaṃ śvāsamarocakam | chardiṃ mūrchāṃ ca hikkāṃ ca dṛṣṭāvātīsāriṇaṃ tyajet) |

asādhyalakṣaṇānyāha– pakvetyādi| pakvajāmbavasaṅkāśaṃ pakvajambūphalasadṛśavarṇaṃ snigdhakṛṣṇamityarthaḥ| ⁷⁶ yakṛtkhaṇḍanibhaṃ kṛṣṇalohitam| tanu svaccham| ghṛtādīnāṃ māṃsadhāvanatoyāntānāmivābhāḥ pratibhāso yasya tattathā| veśavāro “nirasthipiśitaṃ piṣṭaṃ ⁷⁷ dadhikṣārasamanvitam|| elāmaricasaṃyuktaṃ veśavāra iti smṛtam||” ityādiparibhāṣitamāṃsaprakāraḥ| kṛṣṇamañjanaprakhyam| etacca kṛṣṇatvādikaṃ pittātisāravarjyaṃ boddhavyaṃ, tatra rūpatvena paṭhitatvāt| nīlāruṇaṃ ⁷⁸ cāṣapakṣavarṇam| mecakaṃ ⁷⁹ mardanāñjanapiṇḍavadīṣatkṛṣṇarūkṣam| karbūraṃ nānāvarṇaṃ, tacca snigdhaṃ snehadravadhātuyogāt| candrakopagataṃ mayūrapicchacandrakairiva dhātusnehairupagatam| uktaṃ hi karavīrācāryeṇa– “candrakaiḥ śikhipicchābhairnīlapītādirājibhiḥ| āvṛtaṃ veśavārāmbumajjakṣīropamaṃ tyajet||” iti| tadeva ghanaṃ ⁸⁰ dhātvantaravyāmiśratvāt| kuṇapaṃ śavadurgandhi| mastuluṅgābhaṃ mastuluṅgaṃ mastakābhyantarasnehaḥ ghṛtaketi khyātaṃ, tatsadṛśam| kuthitaṃ pūti| tṛṣṇetyādi|– tṛṣṇādīnāṃ pārśvāsthiśūlāntānāṃ dvandvaṃ kṛtvā matvarthīya iniḥ, tṛṣṇādiyuktamityarthaḥ| atra sammūrchā manomohaḥ, sammoha indriyamohaḥ, ityapaunaruktyam| cakārāccarakoktaḥ (ca. ci. a. 19) sahasoparatātīsāraścāsādhyo boddhavyaḥ| pakvavalīgudaṃ pakvā valayo gude yasya taṃ pakvavalīgudam| asaṃvṛtagudaṃ gudasaṃvaraṇākṣamam| tameva kṣīṇaṃ balopacayarahitam| dūrādhmātaṃ bhṛśamādhmānayuktaṃ, tasya ⁸¹ virekasādhyatvenātisāraviruddhopakramatvāt; durātmānamiti pāṭhāntare duṣṭāntaḥkaraṇam, ajitendriyamiti jejjaṭaḥ| upadrutamatisāropadravaiḥ śothādibhiryuktam| yaduktam– “śothaṃ śūlaṃ jvaraṃ tṛṣṇāṃ śvāsaṃ kāsamarocakam| chardiṃ mūrchāṃ ca hikkāṃ ca dṛṣṭvā'tīsāriṇaṃ tyajet||” iti gude pakve gatoṣmāṇamiti gudapākārambhakapitte vartamāne'pi gatoṣmāṇaṃ śītagātraṃ naṣṭāgniṃ vā| atisārakiṇam atīsārayuktam| “vātātīsārābhyāṃ kuk ca||” (pā. a. a. 5 pā. sū. 129) iti kuk, cādiniḥ| viśeṣeṇeti ⁸² vacanādbālasyāpyatisāro'sādhya iti bodhayati| yadāha suśrutaścikitsāyām– “kṛcchraścāyaṃ bālavṛddheṣvasādhyaḥ||” (su. u. taṃ. a. 40) iti| etaccābalatve sati boddhavyam||14-19||

asādhyalakṣaṇamāha– pakvetyādi| bhiṣak pakvajāmbavasaṅkāśādipurīṣaṃ tathā tṛṣṇādiyuktamatisāriṇaṃ puruṣaṃ ca varjayediti sambandhaḥ| pakvajāmbavasaṅkāśaṃ pakvajambūphalasadṛśavarṇaṃ snigdhakṛṣṇavarṇamityarthaḥ| yakṛtpiṇḍanibhaṃ kālakhaṇḍasadṛśaṃ kṛṣṇalohitamityarthaḥ| tanu svaccham| ghṛtādīnāṃ māṃsadhāvanatoyāntānāmivābhā pratibhāso yasya sa tathā| vesavāro– “nirasthi piśitaṃ piṣṭam” ityādiparibhāṣitamāṃsaprakārastena miśramambu tatsadṛśam| kṛṣṇamañjanaprakhyam| etacca kṛṣṇādikaṃ pittātisāravarjya bodhyaṃ, tatra rūpatvena paṭhitatvāt| nīlāruṇaprabhaṃ cāṣapakṣapratibhāsam| mecakaṃ khañjanavarṇavadīṣatkṛṣṇarūkṣam| ⁸³ karburaṃ nānāvidhavarṇam| snigdhaṃ cikkaṇaṃ, dhātusnehayogāt| candrakopagataṃ mayūrapicchacandrakairiva dhātusnehairupagatam| uktaṃ ca karavīrācāryeṇa– “candrakaiḥ śikhipicchābhairnīlapītādirājibhiḥ| āvṛtaṃ vesavārāmbumajjakṣīropamaṃ tyajet” iti| tat ghanaṃ dhātvavayavamiśritatvāt| kuṇapaṃ śavagandhatulyagandhamityarthaḥ| mastuluṅgābhaṃ mastuluṅgo mastakābhyantaragataḥ snehaḥ| sugandhaṃ gandhayuktam| kuthitaṃ pūti bahumātrādhikatvāt| ⁸⁴ yādṛśamatisāriṇaṃ tyajettādṛśamāha– tṛṣṇādīnāṃ pārśvāsthiśūlāntānāṃ dvandvaṃ kṛtvā matvarthīya iniḥ, tṛṣṇādibhiryuktamityarthaḥ| atra sammūrchā ⁸⁵ indriya manomohaḥ, punaḥ sammoha indriyamohaḥ, ato na paunaruktyam| aratiḥ prasiddhā| pakvavalīgudaṃ pakvā valyo gude yasya sa taṃ tathā| pralāpo'sambaddhabhāṣaṇaṃ; tādṛśaṃ tyajedityarthaḥ| punaḥ kīdṛśaṃ tyajedityāha– asaṃvṛtagudaṃ gudasaṃvaraṇākṣam| kṣīṇaṃ balopacayarahitam| ⁸⁶ durātmānamityanye, duṣṭāntaḥkaraṇādajitendriyamityarthaḥ| upadrutaṃ atīsāropadravaiḥ śothādibhiryuktam| yadāhuḥ– “tṛṣṇā dāho'ruciḥ śothaḥ pārśvaśūlo'ratirvamiḥ| gudapākaḥ pralāpaśca hyādhmānaṃ śvāsakāsakau|| mūrchā ⁸⁷ hikkā madaḥ śūlaṃ bahuvego jvarastathā|” ⁸⁸ etairupadravairjuṣṭamatisāriṇamutsṛjet iti| anyacca– “hastapādāṅguleḥ sandhiprapāko mūtranigrahaḥ| purīṣasyoṣṇatā caiva maraṇāyātisāriṇām”iti| gude pakve gatoṣmāṇamiti gudapākārambhakapitte vidyamāne'pi gatoṣmāṇaṃ śītagātraṃ naṣṭāgniṃ cātisāriṇaṃ tyajet| atra ślokadvayaṃ kecana paṭhanti– “śvāsaśūlapipāsārtaṃ kṣīṇaṃ jvaranipīḍitam| viśeṣeṇa naraṃ vṛddhamatīsāro vināśayet|| bāle vṛddhe tvasādhyo'yaṃ liṅgairetairupadrutaḥ| api yūnāmasādhyaḥ syādatiduṣṭeṣu dhātuṣu”iti| etattu mādhavāsaṅgrahītatvāt madhukoṣakṛtā ⁸⁹ ca svīkṛtam| atīsāropadravānāha– śothamityādi| sukaravyākhyānam||14-19||

pittakṛnti yadā'tyarthaṃ ⁹⁰ dravyāṇyaśnāti paittike | tadopajāyate'bhīkṣṇaṃ raktātīsāra ulbaṇaḥ ||20||

nanu, raktajo'pyatisāro'sti tasya saptamatvāpatteruktaṃ ṣaṭkaṃ virudhyate, ityāśaṅkya paittikasyaivāyamavasthāviśeṣa ityāha– pittetyādi| paittike'tīsāre vidyamāne bhaviṣyati vā pittakṛnti pittakārakāṇi dravyāṇyatyarthaṃ prabhūtamabhīkṣṇaṃ nirantaramaśnāti tadā raktātīsāra ulbaṇo mahānupajāyata iti sambandhaḥ| atra cāruṇakṛṣṇapāṇḍutvādinā vātādayo dūṣakā boddhavyāḥ| yaduktam– “doṣaliṅgena matimān saṃsargaṃ tatra lakṣayet||” iti| evaṃ snehājīrṇavisūcikāviṣārśaḥkrimiprabhṛtijanyeṣvatīsāreṣu ṣaṭkātiriktatvaṃ pratikṣiptaṃ boddhavyam, avyabhicaritadoṣaliṅgatvāditi jejjaṭaḥ||20||

nanu raktajo'pyatīsāro'sti tasya saptamatvaprasaṅgāduktaṣaṭkatvaṃ virudhyata ityāśaṅkya paittikasyāyamavasthāviśeṣa ityāha– paittike'tīsāre vidyamāne bhaviṣyati vā pittakṛnti pittakārīṇi dravyāṇi atyarthaṃ prabhūtamabhīkṣṇaṃ nirantaramaśnāti tadā raktātīsāra ulbaṇo mahānupajāyate iti sambandhaḥ| atra cāruṇakṛṣṇapāṇḍutvādinā vātādayo doṣā ⁹¹ duṣṭā boddhavyāḥ| yaduktam– “doṣaliṅgena matimānsaṃsargaṃ tatra lakṣayet” iti| evaṃ snehājīrṇavisūcikāvirṣāśaḥ kṛmiprabhṛtijanyeṣvapyatīsāreṣu ṣaṭkātiriktatvaṃ pratikṣiptaṃ bodhyam, avyabhicāritadoṣaliṅgatvāditi jejjaṭaḥ||20||

vāyuḥ pravṛddho nicitaṃ balāsaṃ nudatyadhastādahitāśanasya | pravāhato'lpaṃ bahuśo malāktaṃ pravāhikāṃ tāṃ pravadanti tajjñāḥ ||21|| (su. u. taṃ. a. 40) |

atha dravasaraṇādāmapakvalakṣaṇayogāt pravāhikātīsārayoḥ sādharmyam, ato'tīsārādhikāre pravāhikāsamprāptimāha– vāyurityādi| atīsāre nānāvidhadravadhātusaraṇaṃ, pravāhikāyāṃ tu kaphamātrasaraṇamiti bhedaḥ| nicitaṃ balāsamahitāśanasya sañcitaṃ kaphaṃ, malāktaṃ purīṣasahitaṃ, ⁹² vāyurvātaḥ, adhastānnudati gudena pātayati| pravāhataḥ pravāhaṇaṃ kurvataḥ| bhojādau tviyaṃ visraṃsīti nāmnā paṭhyate, parāśara ⁹³ tvantargranthiriti, hārītastu ⁹⁴ niścārakākhyāmetāṃ paṭhati| yadāha– “pravāhiketi sā jñeyā ⁹⁵ kaiścinniścārakastu saḥ|” iti||21||

atha dravasaraṇādāmapakvalakṣaṇayogācca pravāhikātisārayoḥ sādharmyamato'tīsārādhikāre pravāhikāsamprāptimāha– ⁹⁶ vāyurityādi| atīsāre nānādravadhātusaraṇaṃ pravāhikāyāṃ tu kaphamātrasaraṇamiti bhedaḥ| duṣṭo vāyurahitāśanasya sañcitaṃ balāsaṃ śleṣmāṇaṃ malāktaṃ purīṣasahitamadhastānnudati gudena pātayati| pravāhamāṇasya pravāhaṇaṃ kurvataḥ, balāsamupalakṣaṇaṃ, tena pittaṃ raktaṃ vā nicitaṃ jñeyam| bhojadau tviyaṃ visraṃsīti nāmnā paṭhyate, parāśare tu antargranthiriti, śrīhārītastu niścārakākhyāṃ paṭhati, nirvāhiketyeke||21||

pravāhikā vātakṛtā saśūlā pittāt sadāhā sakaphā kaphācca | saśoṇitā śoṇitasambhavā ca tāḥ sneharūkṣaprabhavā matāstu | tāsāmatīsāravadādiśecca liṅgaṃ kramaṃ cāmavipakvatāṃ ca ||22|| (su. u. taṃ. a. 40) | ⁹⁷

tasyā vātādibhedena rūpamāha– pravāhiketyādi| nanu, vāyuḥ pravṛddho nicitaṃ balāsamityuktaṃ tat kathaṃ vātakṛteti? ucyate, ādhikyena vyapadeśāt| nanu, tathā'pi pittaraktasambhavā kutaḥ? ucyate– ahitāśanasyetyuktam, āhāro hi viruddhastasyāmavasthāyāṃ pittaṃ raktaṃ ca kopayati, te ca paścādvātasyānubale svaliṅgaṃ yadā darśayatastadā tābhyāṃ vyapadeśaḥ| sneharūkṣaprabhavā iti snehaprabhavā kaphajā, rūkṣaprabhavā vātajā; tuśabdācca ⁹⁸ tīkṣṇoṣṇaprabhavā pittajā raktajā ca| liṅgaṃ vātādibhedena lakṣaṇam| kramamāmapakvabhedena cikitsākramamiti||22||

tasya vātādibhedena rūpamāha– pravāhiketyādi| vātakṛtā saśūlā bhavati, pittajā dāhayuktā, kaphajā kaphayuktā, ⁹⁹ saśoṇitā sarudhirā ¹⁰⁰ tajjātatvāt| tāsāṃ hetumāha– snehetyādi| snehaprabhavā kaphajā, rūkṣaprabhavā vātajā| tuśabdo'vadhāraṇe| tena tīkṣṇoṣṇaprabhavā pittajā raktajā ceti| ¹⁰¹ tāsāṃ catasṝṇāṃ atīsāravadādiśet; vātādibhedena liṅgaṃ lakṣaṇam, āmapakvabhedena pācanaṃ, kramaṃ cikitsākramamityarthaḥ||22||

yasyoccāraṃ vinā mūtraṃ samyagvāyuśca gacchati | dīptāgnerlaghukoṣṭhasya sthitastasyodarāmayaḥ ||23|| (su. u. taṃ. a. 40) | (jvarātīsārayoruktaṃ nidānaṃ yat pṛthak pṛthak | tatsyājjvarātisārasya tena nātroditaṃ punaḥ) ||1||

vātaviṣṭambhādudāvartādvā malāpravṛttāvatīsāranivṛttiriti śaṅkānirāsārthamatīsāranivṛttilakṣaṇamāha– yasyetyādi| uccāraṃ vinā yasya mūtraṃ pravartate, samyagiti ¹⁰² samyakpravṛtyā na hīnayogenetyarthaḥ| vāyuśca gacchati, ‘gudena’ iti śeṣaḥ| sthito nivṛttiṃ gataḥ| udarāmayo'tīsāraḥ, prakaraṇāt| etena samprāptibhaṅga uktaḥ| atīsāre hi samprāptiriyam– yanmūtrocito'pi dravadhāturgudenaiva pravartate, sarvasyaivābdhātorgudapravṛttatvāt; yadā tu mūtramārgeṇa pravartate, tadā'pi purīṣapravṛttisamakālamiti||23||

atīsāranivṛttilakṣaṇamāha– yasyetyādi| yasyātīsāriṇa uccāraṃ purīṣaṃ vinā mūtraṃ pravartate vāyuśca gacchatīti ‘gudena’ iti śeṣaḥ| dīptāgneḥ pravṛddhajaṭharānalasya, ataḥ samyakpākāt laghukoṣṭhasya| tasyātīsāraprakaraṇatvāt udarāmayo'tīsāraḥ| sthito gataḥ, nivṛtta ityarthaḥ||23||

iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne'tīsāranidānaṃ samāptam ||3||

iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmatīsāranidānaṃ samāptam||3|| ¹⁰³

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānaṭīkāyāmātaṅkadarpaṇābhidhāyāmatīsāranidānaṃ samāptam||3||

pāṭhāntarāḥ

1 . ‘yathā'timātropayukto raktaśālyādiḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
2 . ‘saha’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
3 . ‘bhadrakālīyādhyāye’ iti pā.| ↩
4 . ‘pūrvāhṇaśeṣe’ iti pā.| ↩
5 . ‘ca’ iti pā.| ↩
6 . ‘vamanātiyogasyātisārakāraṇāyogāt’ iti pā.| ↩
7 . ‘hīnayogāstu’ iti pā.| ↩
8 . ‘yat’ iti pā.| ↩
9 . ‘viṣaṃ cātra’ iti pā.| ↩
10 . ‘kārtikakuṇḍastvāha’ iti pā.| ↩
11 . ‘tallakṣaṇe'tīsārapāṭhāt’ iti pā.| ↩
12 . ‘tathāha’ iti pā.| ↩
13 . ‘praduṣṭamadyapānīyapānādatimadyapānīyapānāt iti vartamānacarakapustake’ iti pā.| ↩
14 . ‘pūrvoktena ‘asātmyai’ ityanena’ ityasya sthāne ‘pūrvoktāsātmyairityanena’ iti pā.| ↩
15 . ‘uktaṃ hi carake ātreyabhadrakāpyīye’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
16 . ‘vividham’ iti pā.| ↩
17 . ‘āhārācārabhedādanupānabhedādvā’ iti pā.| ↩
18 . ‘pakvāśayadūṣaṇāt’ iti pā.| ↩
19 . atra ‘pratyekam’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
20 . ‘ca’ iti pā.| ↩
21 . ‘viṣamāśanam uktaṃ hi’ iti pā.| ↩
22 . atra ‘anye’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
23 . atra ‘ca’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
24 . ‘yat’ iti pā.| ↩
25 . ‘pravartate’ iti pā.| ↩
26 . atra ‘lakṣaṇaṃ tasya vakṣyate’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
27 . ‘varcomiśro’ iti pā.| ↩
28 . ‘doṣairekaikaśaḥ’ iti pā.| ↩
29 . ‘ṣaḍ’ iti pā.| ↩
30 . ‘lakṣaṇaśaktyā kārya ... ’ iti pā.| ↩
31 . ‘mṛttikāyāḥ’ iti pā.| ↩
32 . atra ‘pṛthak’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
33 . atra ‘bhayajaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
34 . ‘yataḥ’ iti pā.| ↩
35 . ‘vāta’ iti pā.| ↩
36 . atra ‘na’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
37 . ‘prakṛtisamasamavāyārabdhaṃ dvandvaṃ sannipātam’ iti pā.| ↩
38 . ‘gaṇayanti’ iti pā.| ↩
39 . ‘atībādhaḥ’ iti pā.| ↩
40 . ‘uktaṣaḍvidham’ iti pā.| ↩
41 . ‘saṅkhyāyāṃ nirdeśādeva’ iti pā.| ↩
42 . ( ) etaccihnāntargataḥ ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustakeṣu nopalabhyate | ↩
43 . ‘hṛnnābhītyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
44 . ‘hṛdādīni’ iti pā.| ↩
45 . ‘rūpāṇi’ iti pā.| ↩
46 . ‘pratyekam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
47 . ‘viṭbhaṅgaḥ’ iti pā.| ↩
48 . ‘vāyorapi’ iti pā.| ↩
49 . ‘varṇo’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
50 . ‘āmamapakvam’ iti pā.| ↩
51 . atra ‘gude ca’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
52 . ‘bradhno’ iti pā.| ↩
53 . ‘vā ā’ iti pā.| ↩
54 . ‘tṛṣāyuktam’ iti pā.| ↩
55 . ‘varāhasnehetyādinā’ iti pā.| ↩
56 . ‘tacca’ iti pā.| ↩
57 . ‘vārāhasnehaḥ’ iti pā.| ↩
58 . ‘taistairbhāvairiti dhanabandhunāśādibhiḥ’ iti pā.| ↩
59 . ‘manyūdbhavanetranāsāgalādigataṃ iti pā., ‘bāṣpo’ ityeva ca pā.| ↩
60 . ‘pittamāviśya’ iti pā.| ↩
61 . atra ‘sthāne’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
62 . atra ‘pradiṣṭa’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
63 . atra ‘kākaṇantīprakāśam’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
64 . ‘pūtitvāt’ iti pā.| ↩
65 . ‘cātiduṣṭyā’ iti pā.| ↩
66 . ‘mūlam’ iti pā.| ↩
67 . ‘kaphaduṣṭyādikam’ iti pā.| ↩
68 . ‘vinā ambu ... ’ iti pā.| ↩
69 . atra ‘na’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
70 . atra ‘yasyeti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
71 . ‘yakṛtpiṇḍanibham’ iti pā.| ↩
72 . ‘durgandham’ iti pā.| ↩
73 . ‘tṛṣṇādāharuciśvāsa ... ’ iti pā., ‘tṛṣṇādāhabhramaśvāsa ... ’ iti ca pā.| ↩
74 . ‘atisāriṇamutsṛjet’ iti pā. | ↩
75 . ātaṅkadarpaṇasammatoyaṃ pāṭhaḥ | ↩
76 . ‘yakṛtpiṇḍanibham’ iti pā.| ↩
77 . atra ‘dadhikṣārasamanvitam|| elāmaricasaṃyuktaṃ veśavāra iti smṛtam’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
78 . ‘cāsapakṣapratimam’ iti pā.| ↩
79 . ‘mardanāñjanapiṇḍavatsvalpakṛṣṇarūkṣam’ iti pā.| ↩
80 . ‘dhātvavayavavyāmiśratvāt’ iti pā.| ↩
81 . ‘ ... viruddhopakramatvam’ iti pā.| ↩
82 . ‘vacanādbālasyāpyasādhyatvam’ iti pā.| ↩
83 . ‘karburaṃ mecakaṃ snigdham’ iti pā.| ↩
84 . ‘īdṛśamatisāriṇam’ iti pā.| ↩
85 . atra ‘indriya’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
86 . atra ‘dūrādhmātaṃ bhṛśamādhmānayuktam tasya virekasādhyatvenātisāraviruddhopakramatvāt’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
87 . ‘rodho’ iti pā.| ↩
88 . ‘etairupadravairyuktamatisāriṇamutsṛjet’ iti pā.| ↩
89 . ‘na’ iti pā.| ↩
90 . ‘dravyāṇyaśnanti’ iti pā.| ↩
91 . ‘dūṣakā’ iti pā.| ↩
92 . atra ‘vāyurvātaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
93 . ‘annagranthiriti’ iti pā.| ↩
94 . ‘niḥsārakākhyā’ iti pā.| ↩
95 . ‘niḥsārakastu’ iti pā.| ↩
96 . atra ‘vāyurityādi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
97 . ‘asya’ iti pā.| ↩
98 . ‘tīkṣṇāmla ... ’ iti pā.| ↩
99 . ‘śoṇitāt’ iti pā.| ↩
100 . ‘syāt’ iti pā.| ↩
101 . atra ‘tāsāṃ catasṝṇāṃ atīsāravadādiśet’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
102 . ‘nātipravṛttyā’ iti pā.| ↩
103 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāmatīsāranidānam||3||’ iti pā.| ↩