4. grahaṇīnidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
atha grahaṇīroganidānam | atīsāre nivṛtte'pi mandāgnerahitāśinaḥ | bhūyaḥ sandūṣito vahnirgrahaṇīmabhidūṣayet ||1|| (su. u. taṃ. a. 40) |
dravasaraṇasādharmyāt parasparānubandhitvāccātīsārānantaraṃ grahaṇī, tasyāḥ samprāptimāha– atīsāra ityādi| 1 apiśabdādajātātisārasyāpi svahetorgrahaṇīrogaḥ syāditi bodhayati| anye apiśabdādanivṛtte'pyatīsāra iti vyācakṣate| mandāgnerityanena dīptāgnerahitāśanamapi na vikārakārīti bodhayati| uktaṃ hi suśrute– “dīptāgnerviruddhaṃ vitathaṃ bhavet|” (su. sū. a. 20) iti| bhūya iti punaratyarthaṃ vā, sandūṣitaḥ pūrvamatīsāre'pi dūṣitatvāt, abhidūṣayet samantāddūṣayet| etena nivṛttātīsāreṇāhitāhāraparihāraḥ karaṇīyaḥ, āvahnibalalābhādityuktaṃ bhavati| ata evāha suśrutaḥ– “tasmāt kāryaḥ parīhārastvatīsāre viriktavat| yāvanna prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ prāṇatastathā||” (su. u. taṃ. a. 40) iti||1|| 2
dravasaraṇasādharmyātparasparānubandhitvāccātīsārādanantaraṃ grahaṇī, tasyāḥ samprāptimāha– atīsāra ityādi| keyaṃ grahaṇī nāma? uktaṃ ca suśrute– “ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā kalā parikīrtitā| pakvāmāśayamadhyasthā grahaṇī sā 3 prakīrtitā” iti| apiśabdādajātātīsārasyāpi svahetorgrahaṇīrogaḥ syāditi bodhayati| anye tvapiśabdādanivṛtte'pyatīsāre iti vyācakṣate| mandāgnerityanena dīptāgnerahitamapi na vikārakārīti bodhayanti| uktaṃ hi– “dīptāgneḥ puruṣasyaiva viruddhaṃ 4 vitayaṃ bhavet” iti| bhūya iti punaratyarthaṃ vā dūṣitaḥ, pūrvamatīsāre'pi dūṣitatvāt| abhidūṣayet samantāddūṣayet; etena nivṛttātīsāriṇā'pyahitāhāraparihāraḥ karaṇīyaḥ āvahnibalalābhādityuktaṃ bhavati| ata evāha suśrutaḥ– “tasmātkāryaḥ parīhārastvatīsāre viriktavat| yāvanna prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ prāṇatastathā” iti||1||
ekaikaśaḥ sarvaśaśca doṣairatyarthamūrchitaiḥ | sā duṣṭā bahuśo bhuktamāmameva vimuñcati ||2|| pakvaṃ vā sarujaṃ pūti muhurbaddhaṃ muhurdravam | grahaṇīrogamāhustamāyurvedavido janāḥ ||3|| (su. u. taṃ. a. 40) |
tasyāḥ samprāptipūrvakaṃ sāmānyalakṣaṇamāha– ekaikaśa ityādi| mūrchitairativṛddhaiḥ, ‘mūrchā mohasamucchrāyayoḥ’ iti dhātvarthāt| ‘ucchritaiḥ’ iti pāṭhāntare sa evārthaḥ| sā grahaṇī doṣairduṣṭā satī bhuktamāhāramāmamapakvameva pakvaṃ vā vimuñcati| vāśabdaścārthe, evakāraḥ samuccīyamānāvadhāraṇe, yathā– “naraṃ ca nārāyaṇameva cobhau svataḥ sutau sañjanayāmbabhūvatuḥ|” iti| athavā evakāro 5 eva vikalpārthaḥ, nipātānāmanekārthatvāditi| sarujaṃ saśūlaṃ, pūti durgandhi| vātena muhurbaddhaṃ, pittena muhurdravam| grahaṇīrogamiti grahaṇyā rogo grahaṇīrogaḥ| grahaṇī cāgnyadhiṣṭhānaṃ nāḍī| yadāha carakaḥ– “agnyadhiṣṭhānamannasya grahaṇāt grahaṇī matā| nābherupari sā hyagnibalopastambhabṛṃhitā|| apakvaṃ dhārayatyannaṃ pakvaṃ sṛjati cāpyadhaḥ|” (ca. ci. a. 15) iti| suśrute'pyetaduktam– “ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā kalā parikīrtitā| pakvāmāśayamadhyasthā grahaṇī sā 6 prakīrtitā||” (su. u. taṃ. a. 40) iti| kalā 7 dhātvāśayāntaramaryādā, pakvāmāśayamadhyasthā pacyamānāśayarūpetyarthaḥ||2-3|| 8
grahaṇīmiti| agnyādhiṣṭhānaṃ tasyāḥ grahaṇyāḥsamprāptipūrvakaṃ sāmānyalakṣaṇamāha– ekaikaśa ityādi| bhiṣajastaṃ grahaṇīrogamāhuḥ| atyarthamūrchitaiḥ 9 ativṛddhatvaṃ gataiḥ, ‘mūrchā mohasamucchrāyayoḥ’ iti dhātvarthāt| ucchritairiti pāṭhāntare sa evārthaḥ| sā grahaṇī duṣṭā satī doṣairbhuktamāmamevāpakvameva pakvaṃ vā bahuśaḥ bahūnvārānvimuñcati| pittenāpi dūṣyate taptajaleneva vahniḥ| ato doṣairiti bahuvacanamuktam| sarujaṃ saśūlaṃ, pūti durgandhi| vātena muhurbaddhaṃ, pittena muhurdravaṃ, kaphena ca| grahaṇīrogamiti grahaṇyā rogo grahaṇīrogaḥ| grahaṇī cāgnyadhiṣṭhānaṃ, yadāha carakaḥ– “agnyadhiṣṭhānamannasya grahaṇādgrahaṇī matā| nābherupari sā 10 hyagnibalopaṣṭambhabṛṃhitā|| apakvaṃ dhārayatyannaṃ pakvaṃ sṛjati cāpyathaḥ” iti| suśrutenāpyuktam– “ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā kalā” iti| kalā 11 dhātvāśayāntaramaryādā||2||3||
pūrvarūpaṃ tu tasyedaṃ tṛṣṇā''lasyaṃ balakṣayaḥ | vidāho'nnasya pākaśca cirāt kāyasya gauravam ||4|| (ca. ci. a. 15) |
pūrvarūpamāha– pūrvarūpamityādi| tṛṣṇā pipāsā| vidāho'nnasya agnimāndyenāhārasya vidagdhatvam, ata eva cirāt pākaścānnasyaiva| kāyasya gauravaṃ sāmatvāditi||4||
grahaṇīrogapūrvarūpamāha– pūrvarūpamityādi| tṛṣṇā pipāsā, ālasyaṃ śaktāvapyanutsāhaḥ, vidāhaḥ annasya agnimāndyena vidagdhatvam, ata eva cirātpākaścānnasyeva, kāyasya gauravaṃ sāmatvāditi||4||
kaṭutiktakaṣāyātirūkṣasanduṣṭabhojanaḥ | pramitānaśanātyadhvaveganigrahamaithunaiḥ ||5|| mārutaḥ kupito vahniṃ 12 sañchādya kurute gadān | tasyānnaṃ pacyate duḥkhaṃ śuktapākaṃ kharāṅgatā ||6|| kaṇṭhāsyaśoṣo'kṣuttṛṣṇā timiraṃ karṇayoḥ svanaḥ | pārśvoruvaṅkṣaṇagrīvārugabhīkṣṇaṃ visūcikā ||7|| hṛtpīḍākārśyadaurbalyaṃ vairasyaṃ parikartikā | gṛddhiḥ sarvarasānāṃ ca manasaḥ sadanaṃ tathā ||8|| jīrṇe jīryati cādhmānaṃ bhukte svāsthyamupaiti ca | sa vātagulmahṛdrogaplīhāśaṅkī ca mānavaḥ ||9|| cirādduḥkhaṃ dravaṃ śuṣkaṃ tanvāmaṃ śabdaphenavat | punaḥ punaḥ sṛjedvarcaḥ kāsaśvāsārdito'nilāt ||10|| (ca. ci. a. 15) |
vātikagrahaṇyā nidānasamprāptipūrvakaṃ rūpamāha– kaṭutiktetyādi| sanduṣṭabhojanaṃ 13 saṃyogādiviruddhabhojanam| ‘sanduṣṭabhojanaiḥ’ ityatra ‘śītādibhojanaiḥ’ iti pāṭhāntaram| pramitamalpabhojanaṃ; prabhṛteti pāṭhāntare atītakālabhojanaṃ boddhavyam| anaśanamupavāsaḥ| etaiḥ kāraṇaiḥ kupito mārutaḥ, vahniṃ sañchādya sandūṣya, gadān 14 rogān karoti| kān gadān karotītyāha– 15 tasyānnamityādi| śuktapākam amlapākam, etaccāgnimāndyajanitānnavidāhādbhavati| kharāṅgatā 16 karkaśaśarīratvaṃ, vātena tvaggatasnehaśoṣāt| timiraṃ mandadṛṣṭitā| ruk pīḍā, sā ca pārśvādibhiḥ sambadhyate| visūcikā 17 ūrdhvamadhaścāmānnapravṛttiḥ| vairasyaṃ 18 viruddharasāsyatā| parikartikā gude kartanavatpīḍā| gṛddhiḥ kāṅkṣā, sarvarasānāṃ madhurādīnāṃ, karmaṇi ṣaṣṭhī; etacca vātadūṣitāntaḥkaraṇatvena, vyādhimahimnā vā| 19 manasaḥ sadanamavasādaḥ| ādhmānaṃ jīrṇe jīryati ca ‘anne’ iti śeṣaḥ| sa vātagulmahṛdrogaplīhāśaṅkīti vātagulmādivatpīḍāyuktatvāttacchaṅkī| dravaṃ śuṣkaṃ kadācit dravaṃ, kadācit śuṣkam| tanu alpamiti||5-10||
vātikagrahaṇīnidānamāha– kaṭvityādi| atiśabdaḥ kaṭutiktakaṣāyaiḥ saha sambadhyate| sanduṣṭabhojanaṃ saṃyogādiviruddham| anye śītādibhojanairiti paṭhanti| pramitamalpabhojanam| anaśanamupavāsaḥ| atyadhvā atimārgagamanam| veganigrahaḥ mūtrapurīṣādīnām| etaiḥ kāraṇaiḥ 20 māruto vāyuḥ kupito vāyuḥ grahaṇīsthaṃ vahniṃ sañchādya sandūṣya gadān rogān kuruta ityarthaḥ| vātagrahaṇīpūrvarūpatve yān rogān kurute tānāha– tasyetyādi| śuktapākaṃ amlapākam| etaccāgnimāndyajanitānnavidāhādbhavati| kharāṅgatā karkaśāṅgatvaṃ, vātena tvaggatasnehaśoṣaṇāt| kaṇṭhāsyayoḥ śoṣaḥ| akṣut kṣudhāyā abhāvaḥ, timiraṃ mandadṛṣṭitā| vaṅkṣaṇaḥ sakthyūrvoḥ sandhiḥ| ruk pīḍā, sā ca pārśvādibhiḥ sambadhyate| visūcikā 21 ūrdhvamadhaścāmamalapravṛttiḥ| vairasyaṃ virasāsyatā| 22 ‘parikartikāgudeparikartanamivapīḍā| gṛddhiḥkāṅkṣā, sarvarasānāṃ madhurādīnāṃ vyādhisvabhāvāt vātadūṣitāntaḥkaraṇena vā|’ manasaḥ sadanaṃ manoglāniḥ| ādhmānaṃ jīrṇe jīryati ca sati bhavati, ‘anne’ iti śeṣaḥ| 23 āhāre bhukte bhojane kṛte 24 sati kṣaṇaṃ svāsthyaṃ 25 sukhaṃ samaśnute svasthatāṃ prāpnoti| sa vātagulmahṛdrogaplīhāśaṅkīti vātagulmādipīḍāyuktastacchaṅkī| cirātkadācid dravaṃ, kadācicchuṣkaṃ, tanu alpaṃ, śabdaphenasahitaṃ; vātāt īdṛśaṃ varcaḥ purīṣaṃ punaḥpunaḥ vāraṃvāraṃ śvāsakāsopadravapīḍitaḥ sṛjet muñcet, 26 purīṣam iti śeṣaḥ||5-10||
kaṭvajīrṇavidāhyamlakṣārādyaiḥ pittamulbaṇam | āplāvayaddhantyanalaṃ jalaṃ taptamivānalam ||11|| so'jīrṇaṃ nīlapītābhaṃ pītābhaḥ sāryate dravam | 27 pūtyamlodgārahṛtkaṇṭhadāhārucitṛḍarditaḥ ||12|| (ca. ci. a. 15) |
paittikagrahaṇyā nidānasamprāptipūrvakaṃ rūpamāha– kaṭvityādi| vidāhi vidāhajanakaṃ vaṃśakarīrādi| kṣāro'pāmārgādikṛtaḥ, 28 tathā kṣāro yavakṣārādiḥ, tathā sakṣāraṃ ca dravyaṃ; kṣārodakasādhitaṃ 29 hi vyañjanamaśnanti kāmarūpādau| ādyagrahaṇāllavaṇatīkṣṇoṣṇānāṃ grahaṇaṃ, tairvṛddhaṃ pittamanalam āplāvayat abhibhavat taṃ hanti| nanu, pittamāgneyamagnireva vā, tataśca 30 vṛddhimevāpnoti, kathaṃ hantyata āha– jalaṃ taptamivānalamiti| yathā uṣṇaguṇayuktamapi jalamanalaṃ hanti, tathā 31 dravāṃśena parivṛddhaṃ pittamūṣmarūpamagniṃ hantyeveti| sa pītābhaḥ puruṣaḥ sāryate, ‘varcaḥ’ ityanuvartate||11-12||
idānīṃ nidānapūrvakaṃ pittagrahaṇīlakṣaṇamāha– 32 kaṭvityādi| vidāhi dāhajanakaṃ vaṃśakarīrādi; kṣāro'pāmārgādikṛtaḥ, kṣārodakasādhitaṃ 33 vā vyañjanamaśnanti kāmarūpādau 34 deśe, athavā kṣāro yavakṣārādiḥ, tathā sakṣāraṃ ca dravyam| ādiśabdāllavaṇatīkṣṇoṣṇānāṃ grahaṇam| etaiḥ kāraṇairulbaṇaṃ vṛddhaṃ pittamanalaṃ 35 āplāvayat abhibhavat taṃ vahniṃ hanti| nanu pittamāgneyam agnireva vā tataśca vṛddhimeva prāpnoti tatkathaṃ hantītyāha– jalaṃ taptamivānalamiti| yathā taptamuṣṇaguṇayuktamapi jalaṃ vahniṃ hanti tathā dravāṃśaparivṛddhaṃ pittamūṣmarūpamagniṃ hanti| sapītābhaḥ pītavarṇaḥ puruṣaḥ 36 ajīrṇam apakvaṃ nīlapītābhaṃ sāryate varca ityanuvartanīyam| pūtyamlodgāraḥ sadhūmodgāraḥ 37| hṛtkaṇṭhadāha iti hṛddāhaḥ kaṇṭhadāhaśca||11-12||
gurvatisnigdhaśītādibhojanadatibhojanat | bhuktamātrasya ca svapnāddhantyagniṃ kupitaḥ kaphaḥ ||13|| tasyānnaṃ pacyate duḥkhaṃ hṛllāsacchardyarocakāḥ | āsyopadehamādhuryaṃ kāsaṣṭhīvanapīnasāḥ ||14|| hṛdayaṃ manyate styānamudaraṃ stimitaṃ guruḥ | duṣṭo madhura udgāraḥ sadanaṃ strīṣvaharṣaṇam ||15|| bhinnāmaśleṣmasaṃsṛṣṭaguruvarcaḥpravartanam | akṛśasyāpi daurbalyamālasyaṃ ca kaphātmake ||16|| (ca. ci. a. 15) |
ślaiṣmikagrahaṇyā nidānādipūrvakaṃ rūpamāha– gurvityādi| ādiśabdāt picchilamadhurādīnāṃ ca grahaṇam| atibhojanādatimātrabhojanāt| nanu, bhuktamātrasya ca svapnāddhantyagnimiti viruddhaṃ? svapno'tra divāsvapno grāhyaḥ, rātrisvāpasya svāsthyahetutvāt; divāsvāpaśca srotaḥsammīlanena jaṭharānalaṃ sandhukṣayati, ata evāha– “atīsāriṇāmajīrṇināṃ ca divāsvāpo vihitaḥ|” iti| ucyate– bhuktavatāṃ divāsvāpo'tyantakaphavṛddhyā'gniṃ hanti, abhuktavatāṃ tu sandhukṣayati| yaduktam– “narānniraśanān kāmaṃ divā svāpayet” iti| āsyopadehamādhuryamiti mukhasya liptatvaṃ madhuratvaṃ ca 38 śleṣmaṇaiva| styānaṃ ghanadravāpūritamiva| stimitaṃ vibaddhaṃ 39 udaramiti, niścalamityarthaḥ; 40 stimitaṃ, stabdhaṃ vā| guru jaḍam| duṣṭo vikṛtaḥ| 41 madhuraḥ madhuratvenopalakṣita udgāraḥ| sadanamagnisādaḥ| strīṣvaharṣaṇaṃ strīriraṃsāyā abhāvaḥ| bhinnaṃ ca tadāmaśleṣmabhyāṃ saṃsṛṣṭaṃ ceti samāsārthaḥ| daurbalyam asāmarthyamiti||13-16||
idānīṃ sanidānaṃ śleṣmagrahaṇīlakṣaṇamāha– gurvityādi| śītādi ityādiśabdātpicchilamadhurādīnāṃ grahaṇam| teṣāṃ bhojanāt atimātrabhojanāt| nanu ‘bhuktamātrasya ca svapnāddhantyagniṃ kupitaḥ kaphaḥ’ iti viruddhaṃ? svapno'tra divāsvapno grāhyaḥ rātrisvapnasya svāsthyahetutvāt, divāsvapnastu srotaḥsammīlanena jaṭharānalaṃ sandhukṣayati, ata evātisāriṇāmajīrṇināṃ ca divāsvapno vihita iti| ucyate– bhukte ca divāsvapno'tyantakaphavṛddhyā'gniṃ hanti, abhuktavatāṃ tu sandhukṣayati| yaduktam– “narānniraśanātkāmaṃ divā svāpayet” iti| tasya puruṣasyānnaṃ kaṣṭena pākaṃ gacchati| tasya 42 hṛllāsādīni liṅgāni syuḥ| āsyopadehamādhuryamiti mukhasya liptatvaṃ madhuratvaṃ ca śleṣmaṇā| tathā hṛdayaṃ styānaṃ 43 ghanadravāpūritamiva manyate| udaraṃ jaṭharaṃ, stimitaṃ vibaddhaṃ niścalaṃ vā, guru gauravayuktaṃ manyate| duṣṭo vikṛtaḥ madhuraścodgāraḥ| sadanamaṅgānām| strīṣvaharṣaṇaṃ strīriraṃsābhāvaḥ| bhinnaṃ ca tat 44 āmaśleṣmābhyāṃ saṃsṛṣṭamiti samāsaḥ| bhinnaṃ vidīrṇaṃ, guru īṣadbaddhavarcastasya pravartanam| akṛśasyāpi daurbalyamasāmarthyamityarthaḥ| kaphātmake kaphagrahaṇīgade||13-16||
pṛthagvātādinirdiṣṭahetuliṅgasamāgame | tridoṣaṃ 45 nirdiśedevaṃ, teṣāṃ vakṣyāmi bheṣajam ||17|| (ca. ci. a. 15) | (antrakūjanamālasyaṃ daurbalyaṃ sadanaṃ tathā | dravaṃ śītaṃ ghanaṃ snigdhaṃ sakaṭīvedanaṃ śakṛt |1| āmaṃ bahu sapaicchilyaṃ saśabdaṃ mandavedanam | pakṣānmāsāddaśāhādvā nityaṃ vā'pyatha muñcati ||2|| divā prakopo bhavati rātrau śāntiṃ vrajecca sā | durvijñeyā duścikitsyā cirakālānubandhinī ||3|| sā bhavedāmavātena saṅgrahagrahaṇī matā | svapataḥ pārśvayoḥ śūlaṃ galajjalaghaṭīdhvaniḥ | taṃ vadanti ghaṭīyantramasādhyaṃ grahaṇīgadam) ||4||
śiṣyahitaiṣitayā prakṛtisamasamavetatvena sugamāyā api tridoṣajagrahaṇyā atideśena lakṣaṇamāha– pṛthagityādi| sampūrṇaślokānurodhāt ‘teṣāṃ vakṣyāmi bheṣajam| iti likhitam| grahaṇīduṣṭyā grahaṇyāśritavahnerapi duṣṭeragnimāndyādayo'pi 46 grahaṇīvikārā ucyante| yaduktaṃ carake– “yaścāgniḥ pūrvamuddiṣṭo rogānīke caturvidhaḥ| taṃ cāpi 47 grahaṇīdoṣaṃ samavarjaṃ 48 pracakṣmahe||” (ca. ci. a. 15) iti| 49 anyatrāpi “vibhāge'ṅgasya coktā ye viṣamādyāstrayo'gnayaḥ| te'pi rsyugrahaṇīdoṣāḥ samastu svāsthyakāraṇam||” iti||17||
sannipātagrahaṇīlakṣaṇamāha– pṛthagityādi| 50 pṛthagvātādinirdiṣṭahetuliṅgānāṃ samāgame saṃyoge sati tridoṣagrahaṇīgadaṃ lakṣayet ‘bhiṣak’ iti śeṣaḥ| sampūrṇaślokānurodhāt “teṣāṃ vakṣyāmi bheṣajam” iti likhitam||17||
doṣaṃ sāmaṃ nirāmaṃ ca vidyādatrātisāravat ||18|| liṅgairasādhyo grahaṇīvikāro yaistairatīsāragado na sidhyet | vṛddhasya nūnaṃ grahaṇīvikāro hatvā tanūṃ naiva nivartate ca ||19|| (bālake grahaṇī sādhyā yūni kṛcchrā samīritā | vṛddhe tvasādhyā vijñeyā mataṃ dhanvantareridam) ||1||
yathā'tīsāre jalanimajjanādinā āmaṃ, tadviparītena nirāmaṃ jñāyate, tathā'trāpi jñeyam| yairliṅgairatīsāragado na sidhyettairliṅgairgrahaṇīvikāro'sādhyaḥ, atīsārasya yānyasādhyaliṅgāni grahaṇyā api tāni||18-19||
grahaṇyāmāmapakvalakṣaṇamāha– doṣamityādi| sugamam||18-19||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne grahaṇīroganidānaṃ samāptam ||4||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ grahaṇīroganidānaṃ samāptam||4|| 51
iti śrīvaidyavācaspativiracitāyāṃ mādhavanidānaṭīkāyāmātaṅkadarpaṇābhidhāyāṃ grahaṇīroganidānaṃ samāptam||4||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . asyānantaraṃ kvacitpustake ‘apiśabdādajātātisārasyāpi svahetorgrahaṇīrogaḥ syāditi bodhayati| anye’ iti adhikaḥ pā.| ↩
  2. 2 . ‘dravasādharmyā ... ’ iti pā.| ↩
  3. 3 . ‘prakalpitā’ iti pā.| ↩
  4. 4 . ‘vitattham’ iti pā.| ↩
  5. 5 . ‘eva’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  6. 6 . ‘prakalpitā’ iti pā.| ↩
  7. 7 . ‘dhātvantaramaryādā’ iti pā.| ↩
  8. 8 . asyānantaraṃ kvacitpustake ‘grahaṇīmiti| agnyādhiṣṭhānaṃ tasyāḥ’ iti adhikaḥ pā.| ↩
  9. 9 . ‘ativṛddhaiḥ’ iti pā.| ↩
  10. 10 . ‘hyagnibalopastambhabṛṃhitā’ iti pā.| ↩
  11. 11 . ‘dhātvantarāśayamaryādā’ iti pā.| ↩
  12. 12 . ‘saṃvāhya’ iti pā. | ↩
  13. 13 . ‘saṃyogādiviruddham’ iti pā.| ↩
  14. 14 . asyānantaraṃ kvacitpustake ‘rogān’ iti adhikaḥ pā.| ↩
  15. 15 . ‘tasyānnaṃ pacyate duḥkhamityādi’ iti pā.| ↩
  16. 16 . ‘karkaśāṅgatā’ iti pā.| ↩
  17. 17 . ‘ūrdhvamadhaścāmamalapravṛttiḥ’ iti pā.| ↩
  18. 18 . ‘virasāsyatā’ iti pā.| ↩
  19. 19 . asyānantaraṃ kvacitpustake ‘manasaḥ’ iti adhikaḥ pā.| ↩
  20. 20 . asyānantaraṃ kvacitpustake ‘māruto’ iti adhikaḥ pā.| ↩
  21. 21 . ‘ūrdhvamadhaścānnasya pravṛttiḥ’ iti pā.| ↩
  22. 22 . atra kvacitpustake ‘parikartikāgudeparikartanamivapīḍā| gṛddhiḥkāṅkṣā, sarvarasānāṃ madhurādīnāṃ vyādhisvabhāvāt vātadūṣitāntaḥkaraṇena vā|’ iti nopalabhyate | ↩
  23. 23 . ‘āhāre’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  24. 24 . ‘sati kṣaṇam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  25. 25 . ‘sukham’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  26. 26 . ‘puruṣaḥ’ iti pā.| ↩
  27. 27 . ‘dhūmrāmlo ... ’ iti pā. | ↩
  28. 28 . ‘tathā kṣāro yavakṣārādiḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  29. 29 . ‘hi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  30. 30 . ‘vṛddhimevāpnotu’ iti pā.| ↩
  31. 31 . ‘dravāṃśa’ iti pā.| ↩
  32. 32 . asyānantaraṃ kvacitpustake ‘kaṭvityādi’ iti adhikaḥ pā.| ↩
  33. 33 . ‘vā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  34. 34 . ‘deśe, athavā’ ityasya sthāne ‘tathā’ iti pā.| ↩
  35. 35 . ‘āplāvayat abhibhavat’ ityasya sthāne ‘āplāvayan abhibhavan’ iti pā.| ↩
  36. 36 . ‘ajīrṇam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  37. 37 . ‘dhvāidhīti loke’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  38. 38 . ‘śleṣmaṇā’ iti pā.| ↩
  39. 39 . asyānantaraṃ kvacitpustake ‘udaramiti’ iti adhikaḥ pā.| ↩
  40. 40 . asyānantaraṃ kvacitpustake ‘stimitaṃ, stabdhaṃ vā’ iti adhikaḥ pā.| ↩
  41. 41 . ‘madhuraḥ madhuratvenopalakṣita udgāraḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  42. 42 . ‘hṛllāsacchardyarocakādyupadravairupadrutam’ iti pā. ↩
  43. 43 . ‘ghṛtadravāpūritamiva’ iti pā.| ↩
  44. 44 . ‘āmaśleṣmā ca tābhyām’ iti pā.| ↩
  45. 45 . ‘lakṣayedevam’ iti pā. | ↩
  46. 46 . ‘grahaṇīrogā’ iti pā.| ↩
  47. 47 . ‘grahaṇīrogam’ iti pā.| ↩
  48. 48 . ‘pracakṣate’ iti pā.| ↩
  49. 49 . asyānantaraṃ kvacitpustake ‘anyatrāpi “vibhāge'ṅgasya coktā ye viṣamādyāstrayo'gnayaḥ| te'pi rsyugrahaṇīdoṣāḥ samastu svāsthyakāraṇam||” iti’ iti adhikaḥ pā.| ↩
  50. 50 . ‘yukte nidānalakṣaṇamelake’ iti pā.| ↩
  51. 51 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ grahaṇīroganidānam||54||’ iti pā.| ↩