atha grahaṇīroganidānam | atīsāre nivṛtte'pi mandāgnerahitāśinaḥ | bhūyaḥ
sandūṣito vahnirgrahaṇīmabhidūṣayet
||1|| (su. u. taṃ. a. 40) |
dravasaraṇasādharmyāt parasparānubandhitvāccātīsārānantaraṃ grahaṇī, tasyāḥ
samprāptimāha– atīsāra ityādi|
1
apiśabdādajātātisārasyāpi svahetorgrahaṇīrogaḥ syāditi bodhayati| anye
apiśabdādanivṛtte'pyatīsāra iti vyācakṣate| mandāgnerityanena
dīptāgnerahitāśanamapi na vikārakārīti bodhayati| uktaṃ hi suśrute–
“dīptāgnerviruddhaṃ vitathaṃ bhavet|” (su. sū. a. 20) iti| bhūya iti
punaratyarthaṃ vā, sandūṣitaḥ pūrvamatīsāre'pi dūṣitatvāt, abhidūṣayet
samantāddūṣayet| etena nivṛttātīsāreṇāhitāhāraparihāraḥ karaṇīyaḥ,
āvahnibalalābhādityuktaṃ bhavati| ata evāha suśrutaḥ– “tasmāt kāryaḥ
parīhārastvatīsāre viriktavat| yāvanna prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ
prāṇatastathā||” (su. u. taṃ. a. 40) iti||1||
2
dravasaraṇasādharmyātparasparānubandhitvāccātīsārādanantaraṃ grahaṇī, tasyāḥ
samprāptimāha– atīsāra ityādi| keyaṃ grahaṇī nāma? uktaṃ ca suśrute– “ṣaṣṭhī
pittadharā nāma yā kalā parikīrtitā| pakvāmāśayamadhyasthā grahaṇī sā
3
prakīrtitā” iti| apiśabdādajātātīsārasyāpi svahetorgrahaṇīrogaḥ syāditi
bodhayati| anye tvapiśabdādanivṛtte'pyatīsāre iti vyācakṣate|
mandāgnerityanena dīptāgnerahitamapi na vikārakārīti bodhayanti| uktaṃ hi–
“dīptāgneḥ puruṣasyaiva viruddhaṃ
4
vitayaṃ bhavet” iti| bhūya iti punaratyarthaṃ vā dūṣitaḥ, pūrvamatīsāre'pi
dūṣitatvāt| abhidūṣayet samantāddūṣayet; etena
nivṛttātīsāriṇā'pyahitāhāraparihāraḥ karaṇīyaḥ āvahnibalalābhādityuktaṃ
bhavati| ata evāha suśrutaḥ– “tasmātkāryaḥ parīhārastvatīsāre viriktavat|
yāvanna prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ prāṇatastathā” iti||1||
ekaikaśaḥ sarvaśaśca doṣairatyarthamūrchitaiḥ | sā duṣṭā bahuśo bhuktamāmameva
vimuñcati ||2|| pakvaṃ vā sarujaṃ pūti
muhurbaddhaṃ muhurdravam | grahaṇīrogamāhustamāyurvedavido janāḥ
||3|| (su. u. taṃ. a. 40) |
tasyāḥ samprāptipūrvakaṃ sāmānyalakṣaṇamāha– ekaikaśa ityādi|
mūrchitairativṛddhaiḥ, ‘mūrchā mohasamucchrāyayoḥ’ iti dhātvarthāt|
‘ucchritaiḥ’ iti pāṭhāntare sa evārthaḥ| sā grahaṇī doṣairduṣṭā satī
bhuktamāhāramāmamapakvameva pakvaṃ vā vimuñcati| vāśabdaścārthe, evakāraḥ
samuccīyamānāvadhāraṇe, yathā– “naraṃ ca nārāyaṇameva cobhau svataḥ sutau
sañjanayāmbabhūvatuḥ|” iti| athavā evakāro
5
eva vikalpārthaḥ, nipātānāmanekārthatvāditi| sarujaṃ saśūlaṃ, pūti durgandhi|
vātena muhurbaddhaṃ, pittena muhurdravam| grahaṇīrogamiti grahaṇyā rogo
grahaṇīrogaḥ| grahaṇī cāgnyadhiṣṭhānaṃ nāḍī| yadāha carakaḥ–
“agnyadhiṣṭhānamannasya grahaṇāt grahaṇī matā| nābherupari sā
hyagnibalopastambhabṛṃhitā|| apakvaṃ dhārayatyannaṃ pakvaṃ sṛjati cāpyadhaḥ|”
(ca. ci. a. 15) iti| suśrute'pyetaduktam– “ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā kalā
parikīrtitā| pakvāmāśayamadhyasthā grahaṇī sā
6
prakīrtitā||” (su. u. taṃ. a. 40) iti| kalā
7
dhātvāśayāntaramaryādā, pakvāmāśayamadhyasthā pacyamānāśayarūpetyarthaḥ||2-3||
8
grahaṇīmiti| agnyādhiṣṭhānaṃ tasyāḥ grahaṇyāḥsamprāptipūrvakaṃ
sāmānyalakṣaṇamāha– ekaikaśa ityādi| bhiṣajastaṃ grahaṇīrogamāhuḥ|
atyarthamūrchitaiḥ
9
ativṛddhatvaṃ gataiḥ, ‘mūrchā mohasamucchrāyayoḥ’ iti dhātvarthāt|
ucchritairiti pāṭhāntare sa evārthaḥ| sā grahaṇī duṣṭā satī
doṣairbhuktamāmamevāpakvameva pakvaṃ vā bahuśaḥ bahūnvārānvimuñcati| pittenāpi
dūṣyate taptajaleneva vahniḥ| ato doṣairiti bahuvacanamuktam| sarujaṃ saśūlaṃ,
pūti durgandhi| vātena muhurbaddhaṃ, pittena muhurdravaṃ, kaphena ca|
grahaṇīrogamiti grahaṇyā rogo grahaṇīrogaḥ| grahaṇī cāgnyadhiṣṭhānaṃ, yadāha
carakaḥ– “agnyadhiṣṭhānamannasya grahaṇādgrahaṇī matā| nābherupari sā
10
hyagnibalopaṣṭambhabṛṃhitā|| apakvaṃ dhārayatyannaṃ pakvaṃ sṛjati cāpyathaḥ”
iti| suśrutenāpyuktam– “ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā kalā” iti| kalā
11
dhātvāśayāntaramaryādā||2||3||
pūrvarūpaṃ tu tasyedaṃ tṛṣṇā''lasyaṃ balakṣayaḥ | vidāho'nnasya pākaśca cirāt
kāyasya gauravam ||4|| (ca. ci. a. 15) |
pūrvarūpamāha– pūrvarūpamityādi| tṛṣṇā pipāsā| vidāho'nnasya
agnimāndyenāhārasya vidagdhatvam, ata eva cirāt pākaścānnasyaiva| kāyasya
gauravaṃ sāmatvāditi||4||
grahaṇīrogapūrvarūpamāha– pūrvarūpamityādi| tṛṣṇā pipāsā, ālasyaṃ
śaktāvapyanutsāhaḥ, vidāhaḥ annasya agnimāndyena vidagdhatvam, ata eva
cirātpākaścānnasyeva, kāyasya gauravaṃ sāmatvāditi||4||
kaṭutiktakaṣāyātirūkṣasanduṣṭabhojanaḥ |
pramitānaśanātyadhvaveganigrahamaithunaiḥ
||5|| mārutaḥ kupito vahniṃ
12
sañchādya kurute gadān | tasyānnaṃ pacyate duḥkhaṃ śuktapākaṃ kharāṅgatā
||6|| kaṇṭhāsyaśoṣo'kṣuttṛṣṇā timiraṃ
karṇayoḥ svanaḥ | pārśvoruvaṅkṣaṇagrīvārugabhīkṣṇaṃ visūcikā
||7|| hṛtpīḍākārśyadaurbalyaṃ vairasyaṃ
parikartikā | gṛddhiḥ sarvarasānāṃ ca manasaḥ sadanaṃ tathā
||8|| jīrṇe jīryati cādhmānaṃ bhukte
svāsthyamupaiti ca | sa vātagulmahṛdrogaplīhāśaṅkī ca mānavaḥ
||9|| cirādduḥkhaṃ dravaṃ śuṣkaṃ tanvāmaṃ
śabdaphenavat | punaḥ punaḥ sṛjedvarcaḥ kāsaśvāsārdito'nilāt
||10|| (ca. ci. a. 15) |
vātikagrahaṇyā nidānasamprāptipūrvakaṃ rūpamāha– kaṭutiktetyādi|
sanduṣṭabhojanaṃ
13
saṃyogādiviruddhabhojanam| ‘sanduṣṭabhojanaiḥ’ ityatra ‘śītādibhojanaiḥ’ iti
pāṭhāntaram| pramitamalpabhojanaṃ; prabhṛteti pāṭhāntare atītakālabhojanaṃ
boddhavyam| anaśanamupavāsaḥ| etaiḥ kāraṇaiḥ kupito mārutaḥ, vahniṃ sañchādya
sandūṣya, gadān
14
rogān karoti| kān gadān karotītyāha–
15
tasyānnamityādi| śuktapākam amlapākam, etaccāgnimāndyajanitānnavidāhādbhavati|
kharāṅgatā
16
karkaśaśarīratvaṃ, vātena tvaggatasnehaśoṣāt| timiraṃ mandadṛṣṭitā| ruk pīḍā,
sā ca pārśvādibhiḥ sambadhyate| visūcikā
17
ūrdhvamadhaścāmānnapravṛttiḥ| vairasyaṃ
18
viruddharasāsyatā| parikartikā gude kartanavatpīḍā| gṛddhiḥ kāṅkṣā,
sarvarasānāṃ madhurādīnāṃ, karmaṇi ṣaṣṭhī; etacca vātadūṣitāntaḥkaraṇatvena,
vyādhimahimnā vā|
19
manasaḥ sadanamavasādaḥ| ādhmānaṃ jīrṇe jīryati ca ‘anne’ iti śeṣaḥ| sa
vātagulmahṛdrogaplīhāśaṅkīti vātagulmādivatpīḍāyuktatvāttacchaṅkī| dravaṃ
śuṣkaṃ kadācit dravaṃ, kadācit śuṣkam| tanu alpamiti||5-10||
vātikagrahaṇīnidānamāha– kaṭvityādi| atiśabdaḥ kaṭutiktakaṣāyaiḥ saha
sambadhyate| sanduṣṭabhojanaṃ saṃyogādiviruddham| anye śītādibhojanairiti
paṭhanti| pramitamalpabhojanam| anaśanamupavāsaḥ| atyadhvā atimārgagamanam|
veganigrahaḥ mūtrapurīṣādīnām| etaiḥ kāraṇaiḥ
20
māruto vāyuḥ kupito vāyuḥ grahaṇīsthaṃ vahniṃ sañchādya sandūṣya gadān rogān
kuruta ityarthaḥ| vātagrahaṇīpūrvarūpatve yān rogān kurute tānāha– tasyetyādi|
śuktapākaṃ amlapākam| etaccāgnimāndyajanitānnavidāhādbhavati| kharāṅgatā
karkaśāṅgatvaṃ, vātena tvaggatasnehaśoṣaṇāt| kaṇṭhāsyayoḥ śoṣaḥ| akṣut
kṣudhāyā abhāvaḥ, timiraṃ mandadṛṣṭitā| vaṅkṣaṇaḥ sakthyūrvoḥ sandhiḥ| ruk
pīḍā, sā ca pārśvādibhiḥ sambadhyate| visūcikā
21
ūrdhvamadhaścāmamalapravṛttiḥ| vairasyaṃ virasāsyatā|
22
‘parikartikāgudeparikartanamivapīḍā| gṛddhiḥkāṅkṣā, sarvarasānāṃ madhurādīnāṃ
vyādhisvabhāvāt vātadūṣitāntaḥkaraṇena vā|’ manasaḥ sadanaṃ manoglāniḥ|
ādhmānaṃ jīrṇe jīryati ca sati bhavati, ‘anne’ iti śeṣaḥ|
23
āhāre bhukte bhojane kṛte
24
sati kṣaṇaṃ svāsthyaṃ
25
sukhaṃ samaśnute svasthatāṃ prāpnoti| sa vātagulmahṛdrogaplīhāśaṅkīti
vātagulmādipīḍāyuktastacchaṅkī| cirātkadācid dravaṃ, kadācicchuṣkaṃ, tanu
alpaṃ, śabdaphenasahitaṃ; vātāt īdṛśaṃ varcaḥ purīṣaṃ punaḥpunaḥ vāraṃvāraṃ
śvāsakāsopadravapīḍitaḥ sṛjet muñcet,
26
purīṣam iti śeṣaḥ||5-10||
kaṭvajīrṇavidāhyamlakṣārādyaiḥ pittamulbaṇam | āplāvayaddhantyanalaṃ jalaṃ
taptamivānalam ||11|| so'jīrṇaṃ nīlapītābhaṃ
pītābhaḥ sāryate dravam |
27
pūtyamlodgārahṛtkaṇṭhadāhārucitṛḍarditaḥ
||12|| (ca. ci. a. 15) |
paittikagrahaṇyā nidānasamprāptipūrvakaṃ rūpamāha– kaṭvityādi| vidāhi
vidāhajanakaṃ vaṃśakarīrādi| kṣāro'pāmārgādikṛtaḥ,
28
tathā kṣāro yavakṣārādiḥ, tathā sakṣāraṃ ca dravyaṃ; kṣārodakasādhitaṃ
29
hi vyañjanamaśnanti kāmarūpādau| ādyagrahaṇāllavaṇatīkṣṇoṣṇānāṃ grahaṇaṃ,
tairvṛddhaṃ pittamanalam āplāvayat abhibhavat taṃ hanti| nanu,
pittamāgneyamagnireva vā, tataśca
30
vṛddhimevāpnoti, kathaṃ hantyata āha– jalaṃ taptamivānalamiti| yathā
uṣṇaguṇayuktamapi jalamanalaṃ hanti, tathā
31
dravāṃśena parivṛddhaṃ pittamūṣmarūpamagniṃ hantyeveti| sa pītābhaḥ puruṣaḥ
sāryate, ‘varcaḥ’ ityanuvartate||11-12||
idānīṃ nidānapūrvakaṃ pittagrahaṇīlakṣaṇamāha–
32
kaṭvityādi| vidāhi dāhajanakaṃ vaṃśakarīrādi; kṣāro'pāmārgādikṛtaḥ,
kṣārodakasādhitaṃ
33
vā vyañjanamaśnanti kāmarūpādau
34
deśe, athavā kṣāro yavakṣārādiḥ, tathā sakṣāraṃ ca dravyam|
ādiśabdāllavaṇatīkṣṇoṣṇānāṃ grahaṇam| etaiḥ kāraṇairulbaṇaṃ vṛddhaṃ
pittamanalaṃ
35
āplāvayat abhibhavat taṃ vahniṃ hanti| nanu pittamāgneyam agnireva vā tataśca
vṛddhimeva prāpnoti tatkathaṃ hantītyāha– jalaṃ taptamivānalamiti| yathā
taptamuṣṇaguṇayuktamapi jalaṃ vahniṃ hanti tathā dravāṃśaparivṛddhaṃ
pittamūṣmarūpamagniṃ hanti| sapītābhaḥ pītavarṇaḥ puruṣaḥ
36
ajīrṇam apakvaṃ nīlapītābhaṃ sāryate varca ityanuvartanīyam| pūtyamlodgāraḥ
sadhūmodgāraḥ
37| hṛtkaṇṭhadāha iti hṛddāhaḥ kaṇṭhadāhaśca||11-12||
gurvatisnigdhaśītādibhojanadatibhojanat | bhuktamātrasya ca svapnāddhantyagniṃ
kupitaḥ kaphaḥ ||13|| tasyānnaṃ pacyate
duḥkhaṃ hṛllāsacchardyarocakāḥ | āsyopadehamādhuryaṃ kāsaṣṭhīvanapīnasāḥ
||14|| hṛdayaṃ manyate styānamudaraṃ
stimitaṃ guruḥ | duṣṭo madhura udgāraḥ sadanaṃ strīṣvaharṣaṇam
||15||
bhinnāmaśleṣmasaṃsṛṣṭaguruvarcaḥpravartanam | akṛśasyāpi daurbalyamālasyaṃ ca
kaphātmake ||16|| (ca. ci. a. 15) |
ślaiṣmikagrahaṇyā nidānādipūrvakaṃ rūpamāha– gurvityādi| ādiśabdāt
picchilamadhurādīnāṃ ca grahaṇam| atibhojanādatimātrabhojanāt| nanu,
bhuktamātrasya ca svapnāddhantyagnimiti viruddhaṃ? svapno'tra divāsvapno
grāhyaḥ, rātrisvāpasya svāsthyahetutvāt; divāsvāpaśca srotaḥsammīlanena
jaṭharānalaṃ sandhukṣayati, ata evāha– “atīsāriṇāmajīrṇināṃ ca divāsvāpo
vihitaḥ|” iti| ucyate– bhuktavatāṃ divāsvāpo'tyantakaphavṛddhyā'gniṃ hanti,
abhuktavatāṃ tu sandhukṣayati| yaduktam– “narānniraśanān kāmaṃ divā svāpayet”
iti| āsyopadehamādhuryamiti mukhasya liptatvaṃ madhuratvaṃ ca
38
śleṣmaṇaiva| styānaṃ ghanadravāpūritamiva| stimitaṃ vibaddhaṃ
39
udaramiti, niścalamityarthaḥ;
40
stimitaṃ, stabdhaṃ vā| guru jaḍam| duṣṭo vikṛtaḥ|
41
madhuraḥ madhuratvenopalakṣita udgāraḥ| sadanamagnisādaḥ| strīṣvaharṣaṇaṃ
strīriraṃsāyā abhāvaḥ| bhinnaṃ ca tadāmaśleṣmabhyāṃ saṃsṛṣṭaṃ ceti
samāsārthaḥ| daurbalyam asāmarthyamiti||13-16||
idānīṃ sanidānaṃ śleṣmagrahaṇīlakṣaṇamāha– gurvityādi| śītādi
ityādiśabdātpicchilamadhurādīnāṃ grahaṇam| teṣāṃ bhojanāt atimātrabhojanāt|
nanu ‘bhuktamātrasya ca svapnāddhantyagniṃ kupitaḥ kaphaḥ’ iti viruddhaṃ?
svapno'tra divāsvapno grāhyaḥ rātrisvapnasya svāsthyahetutvāt, divāsvapnastu
srotaḥsammīlanena jaṭharānalaṃ sandhukṣayati, ata evātisāriṇāmajīrṇināṃ ca
divāsvapno vihita iti| ucyate– bhukte ca divāsvapno'tyantakaphavṛddhyā'gniṃ
hanti, abhuktavatāṃ tu sandhukṣayati| yaduktam– “narānniraśanātkāmaṃ divā
svāpayet” iti| tasya puruṣasyānnaṃ kaṣṭena pākaṃ gacchati| tasya
42
hṛllāsādīni liṅgāni syuḥ| āsyopadehamādhuryamiti mukhasya liptatvaṃ
madhuratvaṃ ca śleṣmaṇā| tathā hṛdayaṃ styānaṃ
43
ghanadravāpūritamiva manyate| udaraṃ jaṭharaṃ, stimitaṃ vibaddhaṃ niścalaṃ vā,
guru gauravayuktaṃ manyate| duṣṭo vikṛtaḥ madhuraścodgāraḥ| sadanamaṅgānām|
strīṣvaharṣaṇaṃ strīriraṃsābhāvaḥ| bhinnaṃ ca tat
44
āmaśleṣmābhyāṃ saṃsṛṣṭamiti samāsaḥ| bhinnaṃ vidīrṇaṃ, guru
īṣadbaddhavarcastasya pravartanam| akṛśasyāpi daurbalyamasāmarthyamityarthaḥ|
kaphātmake kaphagrahaṇīgade||13-16||
pṛthagvātādinirdiṣṭahetuliṅgasamāgame | tridoṣaṃ
45
nirdiśedevaṃ, teṣāṃ vakṣyāmi bheṣajam
||17|| (ca. ci. a. 15) |
(antrakūjanamālasyaṃ daurbalyaṃ sadanaṃ tathā | dravaṃ śītaṃ ghanaṃ snigdhaṃ
sakaṭīvedanaṃ śakṛt |1| āmaṃ bahu sapaicchilyaṃ saśabdaṃ mandavedanam |
pakṣānmāsāddaśāhādvā nityaṃ vā'pyatha muñcati
||2|| divā prakopo bhavati rātrau śāntiṃ
vrajecca sā | durvijñeyā duścikitsyā cirakālānubandhinī
||3|| sā bhavedāmavātena saṅgrahagrahaṇī
matā | svapataḥ pārśvayoḥ śūlaṃ galajjalaghaṭīdhvaniḥ | taṃ vadanti
ghaṭīyantramasādhyaṃ grahaṇīgadam) ||4||
śiṣyahitaiṣitayā prakṛtisamasamavetatvena sugamāyā api tridoṣajagrahaṇyā
atideśena lakṣaṇamāha– pṛthagityādi| sampūrṇaślokānurodhāt ‘teṣāṃ vakṣyāmi
bheṣajam| iti likhitam| grahaṇīduṣṭyā grahaṇyāśritavahnerapi
duṣṭeragnimāndyādayo'pi
46
grahaṇīvikārā ucyante| yaduktaṃ carake– “yaścāgniḥ pūrvamuddiṣṭo rogānīke
caturvidhaḥ| taṃ cāpi
47
grahaṇīdoṣaṃ samavarjaṃ
48
pracakṣmahe||” (ca. ci. a. 15) iti|
49
anyatrāpi “vibhāge'ṅgasya coktā ye viṣamādyāstrayo'gnayaḥ| te'pi
rsyugrahaṇīdoṣāḥ samastu svāsthyakāraṇam||” iti||17||
sannipātagrahaṇīlakṣaṇamāha– pṛthagityādi|
50
pṛthagvātādinirdiṣṭahetuliṅgānāṃ samāgame saṃyoge sati tridoṣagrahaṇīgadaṃ
lakṣayet ‘bhiṣak’ iti śeṣaḥ| sampūrṇaślokānurodhāt “teṣāṃ vakṣyāmi bheṣajam”
iti likhitam||17||
doṣaṃ sāmaṃ nirāmaṃ ca vidyādatrātisāravat
||18|| liṅgairasādhyo grahaṇīvikāro
yaistairatīsāragado na sidhyet | vṛddhasya nūnaṃ grahaṇīvikāro hatvā tanūṃ
naiva nivartate ca ||19|| (bālake grahaṇī
sādhyā yūni kṛcchrā samīritā | vṛddhe tvasādhyā vijñeyā mataṃ
dhanvantareridam) ||1||
yathā'tīsāre jalanimajjanādinā āmaṃ, tadviparītena nirāmaṃ jñāyate,
tathā'trāpi jñeyam| yairliṅgairatīsāragado na
sidhyettairliṅgairgrahaṇīvikāro'sādhyaḥ, atīsārasya yānyasādhyaliṅgāni
grahaṇyā api tāni||18-19||
grahaṇyāmāmapakvalakṣaṇamāha– doṣamityādi| sugamam||18-19||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne grahaṇīroganidānaṃ samāptam
||4||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ grahaṇīroganidānaṃ
samāptam||4||
51
iti śrīvaidyavācaspativiracitāyāṃ mādhavanidānaṭīkāyāmātaṅkadarpaṇābhidhāyāṃ
grahaṇīroganidānaṃ samāptam||4||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . asyānantaraṃ kvacitpustake ‘apiśabdādajātātisārasyāpi svahetorgrahaṇīrogaḥ syāditi bodhayati| anye’ iti adhikaḥ pā.| ↩
- 2 . ‘dravasādharmyā ... ’ iti pā.| ↩
- 3 . ‘prakalpitā’ iti pā.| ↩
- 4 . ‘vitattham’ iti pā.| ↩
- 5 . ‘eva’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 6 . ‘prakalpitā’ iti pā.| ↩
- 7 . ‘dhātvantaramaryādā’ iti pā.| ↩
- 8 . asyānantaraṃ kvacitpustake ‘grahaṇīmiti| agnyādhiṣṭhānaṃ tasyāḥ’ iti adhikaḥ pā.| ↩
- 9 . ‘ativṛddhaiḥ’ iti pā.| ↩
- 10 . ‘hyagnibalopastambhabṛṃhitā’ iti pā.| ↩
- 11 . ‘dhātvantarāśayamaryādā’ iti pā.| ↩
- 12 . ‘saṃvāhya’ iti pā. | ↩
- 13 . ‘saṃyogādiviruddham’ iti pā.| ↩
- 14 . asyānantaraṃ kvacitpustake ‘rogān’ iti adhikaḥ pā.| ↩
- 15 . ‘tasyānnaṃ pacyate duḥkhamityādi’ iti pā.| ↩
- 16 . ‘karkaśāṅgatā’ iti pā.| ↩
- 17 . ‘ūrdhvamadhaścāmamalapravṛttiḥ’ iti pā.| ↩
- 18 . ‘virasāsyatā’ iti pā.| ↩
- 19 . asyānantaraṃ kvacitpustake ‘manasaḥ’ iti adhikaḥ pā.| ↩
- 20 . asyānantaraṃ kvacitpustake ‘māruto’ iti adhikaḥ pā.| ↩
- 21 . ‘ūrdhvamadhaścānnasya pravṛttiḥ’ iti pā.| ↩
- 22 . atra kvacitpustake ‘parikartikāgudeparikartanamivapīḍā| gṛddhiḥkāṅkṣā, sarvarasānāṃ madhurādīnāṃ vyādhisvabhāvāt vātadūṣitāntaḥkaraṇena vā|’ iti nopalabhyate | ↩
- 23 . ‘āhāre’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 24 . ‘sati kṣaṇam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 25 . ‘sukham’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 26 . ‘puruṣaḥ’ iti pā.| ↩
- 27 . ‘dhūmrāmlo ... ’ iti pā. | ↩
- 28 . ‘tathā kṣāro yavakṣārādiḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 29 . ‘hi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 30 . ‘vṛddhimevāpnotu’ iti pā.| ↩
- 31 . ‘dravāṃśa’ iti pā.| ↩
- 32 . asyānantaraṃ kvacitpustake ‘kaṭvityādi’ iti adhikaḥ pā.| ↩
- 33 . ‘vā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 34 . ‘deśe, athavā’ ityasya sthāne ‘tathā’ iti pā.| ↩
- 35 . ‘āplāvayat abhibhavat’ ityasya sthāne ‘āplāvayan abhibhavan’ iti pā.| ↩
- 36 . ‘ajīrṇam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 37 . ‘dhvāidhīti loke’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 38 . ‘śleṣmaṇā’ iti pā.| ↩
- 39 . asyānantaraṃ kvacitpustake ‘udaramiti’ iti adhikaḥ pā.| ↩
- 40 . asyānantaraṃ kvacitpustake ‘stimitaṃ, stabdhaṃ vā’ iti adhikaḥ pā.| ↩
- 41 . ‘madhuraḥ madhuratvenopalakṣita udgāraḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 42 . ‘hṛllāsacchardyarocakādyupadravairupadrutam’ iti pā. ↩
- 43 . ‘ghṛtadravāpūritamiva’ iti pā.| ↩
- 44 . ‘āmaśleṣmā ca tābhyām’ iti pā.| ↩
- 45 . ‘lakṣayedevam’ iti pā. | ↩
- 46 . ‘grahaṇīrogā’ iti pā.| ↩
- 47 . ‘grahaṇīrogam’ iti pā.| ↩
- 48 . ‘pracakṣate’ iti pā.| ↩
- 49 . asyānantaraṃ kvacitpustake ‘anyatrāpi “vibhāge'ṅgasya coktā ye viṣamādyāstrayo'gnayaḥ| te'pi rsyugrahaṇīdoṣāḥ samastu svāsthyakāraṇam||” iti’ iti adhikaḥ pā.| ↩
- 50 . ‘yukte nidānalakṣaṇamelake’ iti pā.| ↩
- 51 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ grahaṇīroganidānam||54||’ iti pā.| ↩