athārśonidānam | pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca śoṇitāt sahajāni ca | arśāṃsi
ṣaṭprakārāṇi vidyādgudavalitraye ||1||
atīsāragrahaṇyarśasāṃ
1
parasparānubandhitvādatīsāragrahaṇyanantaramarśa ucyate–
2
pṛthagityādi| ‘arivat prāṇān śṛṇāti hinastītyarśaḥ’ iti
pṛṣodarādipāṭhānniruktimāhuḥ| sahajānīti saha śarīreṇa jātāni,
gudavalyārambhakabījabhāgasya
3
doṣadūṣitatvāt| atra dvandvajāni prakṛtisamasamavāyārabdhatvānna
4
pṛthaggaṇitāni| uktaṃ hi suśrute– “arśaḥsu dṛśyate rūpaṃ yadā vai
doṣayordvayoḥ| saṃsargaṃ taṃ vijānīyāt saṃsargaḥ ṣaḍvidhaśca saḥ||” (su. ni.
a. 2) iti| ṣaḍvidhatvaṃ cātra saṃsargasya vātādibhiryugmaistrayaḥ saṃsargāḥ,
taireva raktayogādapare traya iti| sannipātajaṃ
5
tvekaikadoṣajeṣvadṛṣṭasyāsādhyatvasya yogādvikṛtiviṣamasamavāyārabdhamiti
6
saṅkhyayā pṛthaggaṇitam| gudavalitraya iti
7
ardhapañcāṅgulamānaṃ gudaṃ, tasyāvayavabhūtāstisro valaya uparyupari
vyavasthitāḥ śaṅkhāvartanibhāḥ pravāhaṇīvisarjanīsaṃvaraṇīnāmikāḥ; tatra
gudauṣṭhamardhāṅgulaṃ, tadūrdhvamaṅgulamānā prathamāvalī suśrutena (su. ni. a.
2) nirdiṣṭā; bhoje'pyuktam– “romāntebhyo
8
yavādhyardhaṃ gudauṣṭhaṃ paricakṣate| gudauṣṭhādaṅgulaṃ caikaṃ prathamāṃ tāṃ
valīṃ viduḥ||
9
sārdhaikāṅgulamānena tadanye'pi prakīrtite||” iti sārdhāṅgulamānā dvitīyā
tṛtīyā ceti||1||
atīsāragrahaṇyarśasāṃ parasparānubandhitvādatīsāragrahaṇyoranantaramarśa
ucyate–
10
pṛthagityādi| arivat prāṇān hiṃsanti ityarśāṃsi| tāni ca ṣaṭprakārāṇi
bhavanti| pṛthagdoṣairvātādibhiḥ trīṇi, samastairdoṣaiḥ ekaṃ, śoṇitena caikam,
ekaṃ
11
sahajamityevaṃ ṣaḍarśāṃsi| tatra sahajāni saha śarīreṇa jātāni,
gudavalyārambhakabījabhāgasya
12
doṣadūṣitatvāt, kulajānītyarthaḥ| atra dvandvajāni
13
prakṛtisamasamavāyārabdhatvānna pṛthaggaṇitāni| uktaṃ hi suśrute– “arśaḥsu
dṛśyate rūpaṃ yadā vai doṣayordvayoḥ|
14
saṃsargaṃ
15
taṃ vijānīyāt saṃsargaḥ ṣaḍvidhaśca saḥ” iti| ṣaḍvidhatvaṃ cātra saṃsargasya
vātādiyugmaistrayaḥ saṃsargāḥ, taireva raktayogādapare traya iti| tridoṣajaṃ
tu
16
vikṛtiviṣamasamavāyārabdhatvenāsādhyatvātsaṅkhyayā pṛthaggaṇitam|
gudavalitraya iti ardhapañcāṅgulamānaṃ gudaṃ, tasyāvayavabhūtāstisro valaya
uparyupari vyavasthitāḥ śaṅkhāvartanibhāḥ pravāhaṇīvisarjanīsaṃvaraṇīnāmikāḥ,
tatra gudoṣṭhamardhāṅgulaṃ, tadūrdhvamaṅguladvayapramāṇā prathamāvali, dvitīyā
sārdhaikāṅgulā, tṛtīyā'pi sārdhaikāṅgulā, evaṃ sārdhapañcāṅgulagudaṃ suśrutena
nirdiṣṭam| bhojenāpyuktam– “romāntebhyo yavādhyardhaṃ gudauṣṭhaṃ paricakṣate|
gudauṣṭhādaṅgulaṃ caikaṃ prathamāṃ tāṃ valīṃ viduḥ” iti| sārdhāṅgulamānā
dvitīyā tṛtīyā ceti||1||
doṣāstvaṅmāṃsamedāṃsi sandūṣya vividhākṛtīn | māṃsāṅkurānapānādau
kurvantyarśāṃsi tān jaguḥ ||2|| (vā. ni. a.
7) |
samprāptipūrvakamarśaḥsvarūpamāha– doṣā ityādi| tvaṅmāṃsagrahaṇena
tvaṅmāṃsāśritaṃ raktamapi gṛhyate, cikitsāyāṃ raktasrāvaṇopadeśāt| apānaṃ
gudam, ādiśabdena nāsikādīnāṃ grahaṇam| kāyacikitsakāstu
gudajasyaivārśastvamicchanti, nāsādijānāṃ tvadhimāṃsatvaṃ, teṣu “pañcātmā
mārutaḥ” ityādisamprāpterabhāvāt, viṣṭambha ityādipūrvarūpasya cāsambhavāt;
yadāha carakaḥ– ‘śiśna’ ityārabhya yāvat “adhimāṃsavyapadeśa eva” (ca. ci. a.
14) iti| suśrutena tu māṃsāṅkuratvasādharmyāt śastrakṣārāgnisādhyatvācca
teṣvarśaḥśabdaprayogaḥ kṛtaḥ, sārṣapādisnehe tailavyapadeśavat;
suśrutārthavādino vāgbhaṭasyāpyayamevābhiprāya iti||2||
samprāptipūrvakamarśaḥsvarūpamāha–
17
doṣā ityādi| doṣā vātādayastvaṅmāṃsamedāṃsi sandūṣya apānādau
18
yān māṃsāṅkurān kurvanti bhiṣajastānmāṃsāṅkurānarśāṃsi jaguḥ kathayanti|
tvaṅmāṃsagrahaṇena tvaṅmāṃsāśritaṃ raktamapi gṛhyate, yasmāt cikitsāyāṃ
raktasrāvakaraṇopadeśaḥ| apānaṃ gudam| ādiśabdena
19
nāsikāśravaṇacakṣurmeḍhranābhiprabhṛtayo gṛhyante| eṣāṃ lakṣaṇāni suśrute
paṭhitāni| kāyacikitsakāstu gudajasyaivārśastvamicchanti nāsikādijātānāṃ
tvadhimāṃsatvaṃ, teṣu ‘pañcātmā mārutaḥ pittam’ ityādisamprāpterabhāvāt, tathā
viṣṭambhetyādisarvapūrvarūpasya cāsambhavāt| yadāha carakaḥ– “śiśnetyārabhya
yāvadadhimāṃsavyapadeśa eva” iti| suśrutena tu
māṃsāṅkuratvasādharmyācchastrakṣārāgnisādhyatvācca teṣvarśaḥśabdaprayogaḥ
kṛtaḥ, sarṣapādisnehe tailavyapadeśavat| suśrutanuvādino
vāgbhaṭasyāyamevābhiprāyaḥ pratibhāti||2||
kaṣāyakaṭutiktāni rūkṣaśītalaghūni ca | pramitālpāśanaṃ tīkṣṇaṃ madyaṃ
maithunasevanam ||3|| laṅghanaṃ deśakālau ca
śītau vyāyāmakarma ca | śoko vātātapasparśo heturvātārśasāṃ mataḥ
||4|| (ca. ci. a. 14) |
vātārśaso nidānamāha– kaṣāyetyādi| pramitam alpatamam, alpaṃ mātrāhīnamaśanaṃ,
jejjaṭastvāha– ‘pramitamatītakālabhojanam’| ‘pramṛta’ iti pāṭhe tu
naṣṭaśaktikaṃ dhānyādikamāhuḥ| ‘pramitāśanamekarasābhyāsaḥ’
20
ityanye| tannātiyuktam; ekarasābhyāsaḥ kiṃ vātaprakopakasya
21
kaṭvādeḥ, kaphaprakopakasya madhurādervā? nādyaḥ,
22
kaṭvāderatraivopāttatvāt;
23
dvitīye madhurādīnāṃ
24
tvabhyāso vātaśāmaka eva, ekarasābhyāsācca daurbalyamuktaṃ natu vātavṛddhiriti
cintyametat| tīkṣṇamiti madyaviśeṣaṇaṃ, paiṣṭikādimṛdumadyasya
25
vātapraśamakatvāt| śīto deśa ānūpaḥ, kālo hemantādiḥ|
26
ātapasya uṣṇam, ātapasyoṣṇaguṇasyāpyudbhūtaraukṣyādvātaprakopakatvamiti||3-4||
atha vātārśonidānamāha– kaṣāyetyādi| etatsarvaṃ vātārśasāṃ hetuḥ kāraṇam|
pramitamalpatamam, alpaṃ mātrāhīnam, anye pramitasthāne atītamiti paṭhanti,
tatrātītakālabhojanam| anye pramṛtālpāśanamiti paṭhanti| tatra pramṛtaṃ
naṣṭaśaktikaṃ dhānyādikamāhuḥ| tīkṣṇamiti madyaviśeṣaṇaṃ,
27
paiṣṭyādimṛdumadyasya vātapraśamakatvāt| śīto deśa
28
ānūpaḥ, kālo hemantādiḥ|
29
ātapasyoṣṇaguṇasyāpi udbhūtarūkṣatvāt vātaprakopakatvameva| anyatsubodham||3-4||
kaṭvamlalavaṇoṣṇāni
30
vyāyāmāgnyātapaprabhāḥ | deśakālāvaśiśirau krodho madyamasūyanam
||5|| vidāhi tīkṣṇamuṣṇaṃ ca sarvaṃ
pānānnabheṣajam | pittolbaṇānāṃ vijñeyaḥ prakope heturarśasām
||6|| (ca. ci. a. 14) |
pittārśonidānamāha– kaṭvamletyādi| deśakālāvaśiśirāviti uṣṇo deśo maruḥ, uṣṇaḥ
kālaḥ śarad grīṣmaśca| asūyanaṃ parasampattau dveṣaḥ, sa krodhaviśeṣa eva|
pittolbaṇānāmityanena sarveṣāmarśasāṃ tridoṣajatvam, adhikena tu vyapadeśa iti
darśitaṃ carakeṇa| yadāha sa eva– “arśāṃsi nāma jāyante
nā'sannipatitaistribhiḥ| doṣairdoṣaviśeṣāttu viśeṣaḥ kathyate'rśasām||” (ca.
ci. a. 14) iti||5-6||
atha
31
pittārśonidānamāha– kaṭvityādi| kaṭvamletyādiko heturjñeyaḥ|
deśakālāvaśiśirāviti deśo marudeśaḥ, uṣṇaśca kālo grīṣmaḥ śaracca, asūyanaṃ
parasampattau dveṣaḥ, sa ca krodhaviśeṣa eva| pittolbaṇānāmityanena
sarveṣāmarśasāṃ tridoṣajatvam, adhikena tu vyapadeśa iti darśitaṃ carakeṇa,
yadāha sa eva “arśāṃsi nāmajāyante nā''sannipatitaisribhiḥ|
doṣairdoṣaviśeṣāttu viśeṣaḥ kathyate'rśasām” iti| śeṣaṃ sugamam||5-6||
madhurasnigdhaśītāni lavaṇāmlagurūṇi ca | avyāyāmo divāsvapnaḥ śayyāsanasukhe
ratiḥ ||7|| prāgvātasevā śītau ca
deśakālāvacintanam |
32
ślaiṣmikāṇāṃ samuddiṣṭametat kāraṇamarśasām
||8|| (ca. ci. a. 14) |
śleṣmārśonidānamāha– madhuretyādi| śayyāsanasukhe ratiriti sukhaśayyāsane
ratirāsaktiḥ| prāgvātasevā purovātasevanam| acintanaṃ niścintatā||7-8||
atha
33
śleṣmārśonidānamāha–
34
madhuretyādi| śleṣmotkaṭānāmarśasāṃ
samutpattāvetanmadhurasnigdhetyādikāraṇamuktam| śayyāsanasukhe
ratistatrāsaktiḥ| prāgvātasevā purovātasevanam| acintanaṃ niścintatā|
anyatsubodham||7||8||
hetulakṣaṇasaṃsargādvidyāddvandvolbaṇāni ca |9|
dvandvajārśonidānādikamāha– hetvityādi| hetulakṣaṇasaṃsargāditi doṣadvayasya
35
nidānamelakena lakṣaṇamelakena ca dvandvolbaṇāni dvandvajāni vidyāt|9|–
doṣāṇāṃ hetulakṣaṇaireva dvandvolbaṇamāha–
36
hetvityādi| doṣadvayasya nidānamelake lakṣaṇamelake ca dvandvolbaṇāni
dvandvajāni vidyāt jānīyāt|9|–
sarvo hetustridoṣāṇāṃ sahajairlakṣaṇaṃ samam
||9|| (ca. ci. a. 14) |
tridoṣajārśonidānamāha– sarva ityādi| sarvo heturiti ekaikaśo vātādyarśasāṃ yo
heturuktaḥ sa tridoṣajānāṃ bhavati, trayo doṣā janakatvenaiṣāṃ santīti
tridoṣajāni| sahajairlakṣaṇaṃ samamiti teṣāṃ lakṣaṇaṃ sahajairarśobhiḥ saha
samaṃ sadṛśaṃ, sahajānāṃ yallakṣaṇaṃ tattridoṣajānāmityarthaḥ|
‘sahajairlakṣaṇaiḥ samam’ iti pāṭhāntare
37
tu sahajaiḥ sahajārśobhavairlakṣaṇaiḥ samaṃ
38
saha sarvo hetustridoṣāṇāmiti yojyam| sahajārśolakṣaṇaṃ cātra saṅgraheṇoktaṃ
39
tantrāntarādanusmartavyaṃ; yadāha suśrutaḥ– “durdarśanāni paruṣāruṇapāṇḍūni
dāruṇāntarmukhāni, tairupadrutaḥ kṛśo'lpabhuk
40
sirāsantatagātro'lpaprajaḥ kṣīṇaretāḥ kṣāmasvaraḥ
krodhano'lpāgnirghrāṇaśiro'kṣiśravaṇarogavān,
satatamantrakūjanāṭopahṛdayopalepārocakaprabhṛtibhiḥ pīḍyate||” (su. ni. a. 2)
iti; carake ca–
41
‘kānicidaṇūni’ (ca. ci. a. 14) ityādinā prabhūtataraṃ lakṣaṇamuktam| nanu,
tridoṣajānīti viśeṣābhidhānamanupapannaṃ, sarveṣāmeva rogāṇāṃ tridoṣajatvāt|
yaduktam– “dravyamekarasaṃ nāsti na rogo'pyekadoṣajaḥ| yo'dhikastena nirdeśaḥ
kriyate rasadoṣayoḥ||” iti| naivaṃ; “sarvadehacarāstu vātapittaśleṣmāṇaḥ” iti
vacanādekasmin dhātvādau doṣeṇa dūṣite
42
sati tadgatetaradoṣe'pyavaśyambhāvinī kācidduṣṭiḥ, duṣṭadoṣasambandhāt| kiñca
svakāraṇāt vṛddho vāyuḥ śaityācchītasya śleṣmaṇo balamādadhāti,
lāghavāttejorūpasya pittasya; pittaṃ ca kaṭutvādvātasya, dravatvāt śleṣmaṇaḥ;
kaphaśca śaityādvāyoḥ, dravatvāt pittasyeti| ata evoktam– “na
rogo'pyekadoṣajaḥ” iti| anenaivābhiprāyeṇoktam– “ekaḥ prakupito doṣaḥ
sarvāneva prakopayet|” iti| yatra tu svakāraṇāttrayo'pi kupitāstatra
tridoṣavyapadeśa iti siddhāntaḥ; evaṃ sarvatra||9||
tridoṣajamāha–
43
sarva ityādi| ekaikaśo vātādyarśasāṃ yo heturuktaḥ sa tridoṣajānāṃ bhavati|
trayo doṣā janakatvenaiṣāṃ santīti tridoṣajāni| teṣāṃ lakṣaṇaṃ
sahajairarśobhiḥ saha samaṃ sadṛśaṃ sahajānāṃ yallakṣaṇaṃ bhavati
tattridoṣajānāṃ bhavatītyarthaḥ| sahajārśolakṣaṇaṃ cātra saṅgrahe noktaṃ
tantrāntarādanusartavyam| yadāha suśrutaḥ– “durdarśanāni paruṣāruṇapāṇḍurāṇi
dāruṇāntarmukhāni
44
ca, tairupadrutaḥ kṛśo'lpabhuk
45
sirāsantatagātro'lpaprajaḥ kṣīṇaretāśca bhavati, kṣāmasvaraḥ
krodhano'lpāgnirghrāṇaśirokṣiśravaṇarogī
46
santatamantrakūjāṭopahṛdayopalepārocakaprabhṛtibhiḥ pīḍyate” iti sahajānāṃ
lakṣaṇam
47||9||
gudāṅkurā bahvanilāḥ śuṣkāścimacimānvitāḥ | mlānāḥ śyāvāruṇāḥ stabdhā viśadāḥ
paruṣāḥ kharāḥ ||10|| mitho visadṛśā
vakrāstīkṣṇā visphuṭitānanāḥ | bimbīkharjūrakarkandhūkārpāsīphalasannibhāḥ
||11|| kecit kadambapuṣpābhāḥ kecit
siddhārthakopamāḥ | śiraḥpārśvāṃsakaṭyūruvaṅkṣaṇādyadhikavyathāḥ
||12||
48
kṣavathūdgāraviṣṭambhahṛdgrahārocakapradāḥ |
kāsaśvāsāgnivaiṣamyakarṇanādabhramāvahāḥ
||13|| tairārto grathitaṃ stokaṃ saśabdaṃ
sapravāhikam | rukphenapicchānugataṃ vibaddhamupaveśyate
||14|| kṛṣṇatvaṅnakhaviṇmūtranetravaktraśca
jāyate | gulmaplīhodarāṣṭhīlāsambhavastata eva ca
||15|| (vā. ni. a. 7) |
pūrvaṃ nidānamuktaṃ, samprati vātādibhedenārśasāṃ lakṣaṇānyucyante, tatra
prathamaṃ vātārśolakṣaṇamāha– gudetyādi| gudāṅkurā gude aṅkurākārāḥ
māṃsaprarohāḥ,
49
ta eva arśāṃsi| bahvanilā vātolbaṇāḥ| śuṣkāḥ srāvarahitāḥ| cimacimā
vedanāviśeṣaḥ| mlānā anupacitāḥ| stabdhāḥ kāṭhinyāt| viśadā apicchilāḥ,
dhūlisparśavat| paruṣāḥ karkaśāḥ,
50
gojihvāsparśavat| kharāḥ karkoṭaphalavat sūkṣmānekakaṇṭakācitāḥ| eṣu vikalpeṣu
vakṣyamāṇaṃ keciditi padaṃ sambandhanīyam| mithovisadṛśāḥ
parasparabhinnarūpāḥ|
51
vakrā dhanuḥkāṣṭhādivat| tīkṣṇāḥ sūkṣmāgrāḥ| phalasannibhā iti bimbyādibhiḥ
sambadhyate, bimbyādisannibhatvaṃ cākṛtyā jñeyam| bimbī oṣṭhopamaphalā
‘telākucā’ iti loke khyātā, kārpāsī vanakārpāsī, kadambapuṣpābhāḥ sthūlā
anekasūkṣmaśikharāḥ| siddhārthakopamāḥ sūkṣmapiḍakārūpāḥ| hṛdayaṃ gṛhītamiveti
vedanā hṛdgrahaḥ| grathitaṃ granthilaṃ pāṣāṇavat| ruk śūlam| picchā picchilo
dravabhāgaḥ| upaveśyate varcastyājyate| kṛṣṇaśabdastvagādibhiḥ vaktrāntaiḥ
pratyekaṃ sambadhyate| asyopadravamāha– gulmetyādi| aṣṭhīlā
vātarogaviśeṣaḥ||10-15||
pūrvaṃ nidānamuktaṃ, samprati vātādibhedenārśasāṃ lakṣaṇamāha–
52
gudāṅkurā ityādi| bahvanilāḥ vātolbaṇāḥ| gudāṅkurāḥ gude'ṅkurāḥ māṃsaprarohāḥ
arśāṃsi| śuṣkāḥ srāvarahitāḥ| cimicimā vedanāviśeṣastenānvitāḥ;
sarṣapakalkaliptā iveti yāvat| mlānā anupacitāḥ| śyāvāruṇā varṇataḥ| stabdhāḥ
kaṭhināḥ kīlavat| viśadā apicchilāḥ dhūlīsparśavat| viṣamā iti pāṭhe viṣamā
nimnonnatāḥ| paruṣāḥ karkaśāḥ gojihvāsparśavat| kharāḥ karkoṭakaphalavat
sūkṣmānekakaṇṭakacitāḥ| eṣu
53
vikalpe vakṣyamāṇaṃ keciditi padaṃ sambandhanīyam|
54
mitha iti mithovisadṛśāḥ parasparaṃ vibhinnarūpāḥ| vakrā
55
dhanurvatkuṭilāḥ| tīkṣṇā darbhāṅkuravatsūkṣmāgrāḥ| visphuṭitānanāḥ
kesarādivadānanaṃ yeṣāṃ teṣāṃ vidīrṇamukhā ityarthaḥ|
56
bimbādiphalavat sadṛśatvamākṛtyā,
57
bimbī oṣṭhopamaphalā,
58
karkandhuḥ kolabadarī, kārpāsī vanakārpāsī| keciditi kecitkadambapuṣpābhāḥ
sthūlāḥ, kecitsiddhārthakopamāḥ sarṣapavatsūkṣmāḥ|
śiraḥprabhṛtīnāmabhyadhikavyathā ativedanā|
59
kṣavathviti kṣavathuḥ chikkā| viṣṭambho malasya
60
tṛḍgrahaḥ| hṛdgrahaḥ hṛdayaṃ gṛhītamiveti vedanā hṛdgrahaḥ|
61
tairiti
62
tairgudāṅkurairarśobhiḥ pīḍitaḥ puruṣaḥ
63
grathilaṃ grathitaṃ pāṣāṇavat, stokamalpaṃ, sapravāhikaṃ
vātapravāhikālakṣaṇopetaṃ; ruk śūlaṃ, picchā picchilo dravabhāgastenānugatam,
īdṛgvarcaḥ upaveśyate tyājyate, gudeneti śeṣaḥ|
kṛṣṇaśabdastvagādibhirvaktrāntaiḥ pratyekaṃ sambadhyate| asyopadravamāha–
gulmetyādi| tato vātārśobhya upadravarūpāṇāmeṣāṃ sambhava utpattiḥ| aṣṭhīlā
nābheradhobhāge pāṣāṇapiṇḍikāvadvātarogaviśeṣaḥ||10-15||
pittottarā nīlamukhā raktapītāsitaprabhāḥ | tanvasrasrāviṇo visrāstanavo
mṛdavaḥ ślathāḥ
||16||
śukajihvāyakṛtkhaṇḍajalaukovaktrasannibhāḥ |
64
dāhapākajvarasvedatṛṇmūrchārucimohadāḥ
||17|| soṣmāṇo
dravanīloṣṇapītaraktāmavarcasaḥ | yavamadhyā haritpītahāridratvaṅnakhādayaḥ
||18|| (vā. ni. a. 7) |
pittārśolakṣaṇamāha– pittottarā ityādi| nīlamukhā nīlāgrāḥ| tanvasraṃ
65
tanvasraṃ tanu aghanam, asraṃ raktaṃ sravantīti tanvasrasrāviṇaḥ| visrāḥ
āmagandhinaḥ| tanavaḥ svalpāḥ| mṛdavaḥ komalāḥ| ślathāḥ lambanaśīlāḥ|
yavamadhyāḥ
66
yavavanmadhye sthūlāḥ|
67
harit haritpatravarṇaṃ, pītaṃ haritālābhaṃ, hāridraṃ haridrāvarṇam;
ādiśabdādviṇmūtranetravaktrāṇāṃ grahaṇam||16-18||
paittikānyāha– pittottarā
68
ityādi| pittottarāḥ pittolbaṇā gudāṅkurā īdṛśā jñeyāḥ| nīlamukhāḥ nīlāgrāḥ|
tanu aghanamasraṃ raktaṃ sravantīti tanvasrasrāviṇaḥ, visrāḥ visragandhinaḥ,
tanavaḥ svalpāḥ, mṛdavaḥ komalāḥ anye ‘mṛdulambina’ iti paṭhanti, tatra
lambino lambanaśīlāḥ| ākṛtyā ca śukajihvāyakṛtkhaṇḍajalaukomukhasannibhāḥ
sadṛśāḥ| upadravānāha– dāhetyādi| dāhādimohāntopadravadāyinaḥ| soṣmāṇaḥ
uṣṇasparśāḥ| dravaṃ nīlaṃ uṣṇaṃ pītaraktam, āmamapakvaṃ varcaḥ upaveśayanti|
yavamadhyeti yavavat madhye sthūlāḥ prānte sūkṣmāḥ| haritaṃ haritapatravarṇaṃ,
pītaṃ haritālābhaṃ, hāridravarṇaṃ tadvat tvagādi yeṣāṃ te| evamādiśabdācca
cakṣurnetrādayo gṛhyante||16-18||
śleṣmolbaṇā mahāmūlā ghanā mandarujaḥ sitāḥ |
utsannopacitasnigdhastabdhavṛttagurusthirāḥ
||19|| picchilāḥ stimitāḥ ślakṣṇāḥ
kaṇḍvāḍhyāḥ sparśanapriyāḥ | karīrapanasāsthyābhāstathā gostanasannibhāḥ
||20|| vaṅkṣaṇānāhinaḥ
pāyubastinābhivikarṣiṇaḥ | saśvāsakāsahṛllāsaprasekārucipīnasāḥ
||21||
mehakṛcchraśirojāḍyaśiśirajvarakāriṇaḥ |
klaibyāgnimārdavacchardirāmaprāyavikāradāḥ
||22||
69
vasābhasakaphaprāyapurīṣāḥ sapravāhikāḥ | na sravanti na bhidyante
pāṇḍusnigdhatvagādayaḥ ||23|| (vā. ni. a. 7)
|
śleṣmārśolakṣaṇamāha– śleṣmolbaṇe ityādi|
70
atra ‘gudāṅkurā’ ityanuvartate| mahāmūlā
71
dūravāstvavagāhinaḥ| ghanā nibiḍāvayavāḥ| utsannā dairghyeṇodgatāḥ, upacitāḥ
pariṇāhena sthūlāḥ, stabdhā anamrāḥ, vṛttāḥ pariṇāhena vartulāḥ, guravo
gurudravyākrāntamiva gudaṃ kurvate, sthirā acañcalāḥ| ślakṣṇā maṇivanmasṛṇāḥ|
kaṇḍvāḍhyāḥ kaṇḍūbahulāḥ; kaṇḍūvyapagamārthaṃ spṛśyamānāḥ
72
prīṇayantyarśasamiti sparśanapriyāḥ| karīro marujadrumaḥ, panasaḥ
kaṇṭakiphalaṃ, tayorasthyābhāḥ, athavā karīro vaṃśāṅkuraḥ; tena karīrābhāḥ,
panasāsthyābhāścetyarthaḥ|
73
tathā gostanasannibhāḥ gostanasadṛśā ityarthaḥ| vaṅkṣaṇau
74
ānāhitumābaddhumiva śīlaṃ yeṣāṃ te tathā; gudapratyāsattyā vaṅkṣaṇayoḥ
preraṇādyasāmarthyakāriṇa ityarthaḥ| pāyubastinābhivikarṣiṇa iti
pāyvādiṣvākarṣavatpīḍākāriṇaḥ| praseko mukhasya gudasya vā; kṛcchraṃ
mūtrakṛcchraṃ, śirojāḍyaṃ śiraḥstimitatā, śiśirajvarakāriṇaḥ śītajvarakāriṇaḥ|
klaibyaṃ strīṣvanutsāhaḥ,
75
agnimārdavaṃ vahnimāndyaṃ, chardirvamiḥ| āmaprāyavikāradāḥ āmabahulā ye rogāḥ
atīsāragrahaṇyādayastatpradāḥ| prāyasthāne ‘prājya’ iti pāṭhāntare sa
evārthaḥ; prāyaprājyaśabdayoḥ pracurārthatvāt| vasābhaṃ ca sakaphaṃ ca prājyaṃ
ca purīṣaṃ yeṣāṃ te tathā| na sravanti ‘kledaraktādikam’ iti śeṣaḥ| na
bhidyante gāḍhaviṭkaprapīḍitā api na vidīryanta iti||19-23||
ślaiṣmikānyāha– śleṣmolbaṇā ityādi| atrādau gudāṅkurā ityanuvartate| mahāmūlā
dūradhātvavagāhanāḥ| ghanā nibiḍāvayavāḥ| mandarujaḥ svalpapīḍāḥ| sitāḥ
śuklavarṇāḥ| utsannā dairghyeṇodgatāḥ| ucchūnā iti pāṭhe śvayathumantaḥ|
pariṇāhena sthūlāḥ, stabdhāḥ anamrāḥ| vṛttāḥ pariṇāhena vartulāḥ| guravaḥ
gurudravyākrāntamiva gudaṃ kurvate| sthirā niścalāḥ| picchilā aviśadāḥ|
stimitā mandāḥ| ślakṣṇā maṇivanmasṛṇāḥ| kaṇḍvāḍhyāḥ kaṇḍūbahulāḥ|
kaṇḍūvyapagamārthamupaspṛśyamānāḥ prīṇayantyarśasamiti sparśanapriyāḥ| ākṛtyā
tu karīro marudeśodbhavo drumaḥ, panasaḥ
76
kaṇṭakiphalaṃ, tayorasthivadābhāḥ| athavā karīro vaṃśāṅkuraḥ, tena karīrābhāḥ,
panasāsthyābhāścetyarthaḥ| tathā gostanasannibhāstatsadṛśāḥ|
vaṅkṣaṇāvānāhitumābaddhumiva śīlaṃ yeṣāṃ te tathā| gudapratyāsattyā
vaṅkṣaṇayoḥ preraṇādyasāmarthyakāriṇaḥ|
77
pāyuvastinābhivikarṣiṇaḥ pāyvādiṣu ākarṣaṇavat pīḍākāriṇaḥ| bastiḥ mūtrakośaḥ|
upadravānāha– kāsetyādi| hṛllāsaḥ upasthitavamanamiva, praseko mukhasya
gudasya vā| kṛcchraṃ mūtrakṛcchraṃ, śirojāḍyaṃ śirastimitatā,
śiśirajvarakāriṇaḥ śītajvarakāriṇaḥ| klaibyaṃ strīṣvanutsāhaḥ|
āmaprāyavikāradāḥ āmabahulā ye rogā atīsāragrahaṇyādayastatpradāḥ|
prāyaḥsthāne ‘prājya’ iti pāṭhe sa evārthaḥ, prāyaḥ prājyaśabdayoḥ
pracurārthatvāt| vasābhaṃ ca, sakaphaṃ, prājyaṃ prabhūtaṃ purīṣaṃ yeṣāṃ te
tathā| sapravāhikāḥ ślaiṣmikapravāhayuktāḥ| na sravanti kledaraktādikamiti
śeṣaḥ| na bhidyante gāḍhaviṭkanipīḍitā api na vidīryanta iti|
pāṇḍusnigdhāstvagādayaḥ tvaṅnakhanayanavadanāni yatra puruṣāṇāṃ bhavanti||19-23||
sarvaiḥ sarvātmakānyāhurlakṣaṇaiḥ sahajāni ca |24|
sannipātārśasaḥ sahajārśasaśca lakṣaṇamāha– sarvairityādi|
sarvairvātajādyarśobhavairlakṣaṇaiḥ, sarvātmakāni tridoṣajāni; tathā taireva
lakṣaṇaiḥ sahajānyapyāhuḥ, teṣāmapi tridoṣajatvāt||–
sannipātārśasaḥ sahajārśasaśca lakṣaṇamāha– sarvairityādi|
sarvairvātajādyarśobhavairlakṣaṇaiḥ sarvātmakāni tridoṣajāni tathā taireva
lakṣaṇaiḥ
78
sahajānyapyāhuḥ, teṣāmapi tridoṣajatvāt||–
raktolbaṇā gudekīlāḥ pittākṛtisamanvitāḥ
||24|| vaṭaprarohasadṛśā
guñjāvidrumasannibhāḥ | te'tyarthaṃ duṣṭamuṣṇaṃ ca gāḍhaviṭkaprapīḍitāḥ
||25|| sravanti sahasā raktaṃ tasya
cātipravṛttitaḥ | bhekābhaḥ pīḍyate duḥkhaiḥ śoṇitakṣayasambhavaiḥ
||26|| hīnavarṇabalotsāho hataujāḥ
kaluṣendriyaḥ | (vā. ni. a. 7) | viṭ śyāvaṃ kaṭhinaṃ rūkṣamadhovāyurna vartate
||27||
raktārśolakṣaṇamāha– raktolbaṇā ityādi| gudekīlāḥ kīlavat kīlāḥ arśāṃsi,
“haladantāt saptamyāḥ sañjñāyām” (pā. a. 6 pā. 3 sū. 1) ityaluksamāsaḥ|
pittākṛtisamanvitāḥ paittikārśolakṣaṇayuktāḥ| vidrumasannibhāḥ
pravālamaṇivallohitā ityarthaḥ| te gāḍhaviṭkaprapīḍitāḥ
kaṭhinapurīṣayantritāḥ, duṣṭam
79
āvilam,
80
uṣṇaṃ ca raktaṃ sravanti| tasyeti raktasya, atipravṛttitaḥ atikṣayāt,
bhekābhaḥ prāvṛṣeṇyavarṣābhvābhaḥ pītacchaviḥ, ‘puruṣaḥ’ iti śeṣaḥ| duḥkhaiḥ
rogaiḥ| śoṇitakṣayasambhavairiti
81
tvakpāruṣyāmlaśītaprārthanāsirāśaithilyaiḥ (su. sū. a. 15) suśrutoktaiḥ| balaṃ
sthaulyam, utsāho harṣaḥ| hataujā hataśaktiḥ| kaluṣendriya āvilacakṣuḥ,
vyākulasarvendriyo vā| viṭ śyāvamiti viṭśabdo napuṃsako'pyasti,
etannirdeśādeva| kāśmīrāstu carake– “viṭ śyāvā kaṭhinā rūkṣā” ityeva paṭhanti|
adhovāyurna vartate gudena, pratilomagatvāt||24-27||
raktajānyāha– raktolbaṇā ityādi| gudekīlāḥ kīlavat kīlā arśāṃsi,
82
teṣāṃ lakṣaṇamīdṛśam– pittākṛtisamanvitāḥ paittikārśolakṣaṇayuktāḥ| ākṛtyā ca
guñjā raktaguñjā, vidrumaḥ pravālamaṇistatsadṛśalohitā ityarthaḥ| te
gāḍhaviṭkaprapīḍitāḥ kaṭhinapurīṣayantritāḥ| atiśayena duṣṭaṃ raktamuṣṇaṃ ca
sravanti| sahasā akasmāt| tasyeti
83
raktasyātipravṛttitaḥ pravartanādbhekābhaḥ prāvṛṣeṇyavarṣābhvābhaḥ pītacchaviḥ
puruṣaḥ| duḥkhaiḥ rogaiḥ, śoṇitakṣayasambhavairiti śoṇitakṣaye
84
tvakpāruṣyāmlaśītaprārthanāsirāśaithilyaiḥ suśrutoktaiḥ| balaṃ sthaulyam|
utsāho harṣaḥ| hataujā hataśaktiḥ, kaluṣendriyo vyākulasarvendriyaḥ|
adhovāyurna pravartate gudena, pratilomatvāt||24-27||
tanu cāruṇavarṇaṃ ca phenilaṃ cāsṛgarśasām | kaṭyūrugudaśūlaṃ ca daurbalyaṃ
yadi cādhikam ||28|| tatrānubandho vātasya
heturyadi ca rūkṣaṇam | śithilaṃ śvetapītaṃ ca viṭ snigdhaṃ guru śītalam
||29|| yadyarśasāṃ ghanaṃ cāsṛk tantumat
pāṇḍu picchilam | gudaṃ sapicchaṃ stimitaṃ guru snigdhaṃ ca kāraṇam |
śleṣmānubandho vijñeyastatra raktārśasāṃ budhaiḥ
||30|| (ca. ci. a. 14) |
idānīṃ tasyaiva raktārśaso nidānasya raktasya vātādibhedena lakṣaṇamāha–
tanvityādi|
85
tatrānubandho vātasyeti vātādiduṣṭasyaiva raktasyārambhakatvānnatu kevalasya,
doṣatvābhāvāt| śithilamityādinā kaphānubandhasya| nanu, pittānubandhaḥ kuto
nokta iti? ucyate, raktapittayoḥ prāyaḥ samānaliṅgatvāt| uktaṃ ca pūrvaṃ
“raktolbaṇā gudekīlāḥ pittākṛtisamanvitāḥ|” iti||28-30||
idānīmasyaiva raktārśonidānasya vātādibhedena lakṣaṇamāha– tanvityādi|
raktolbaṇānāmarśasāmasṛgyadīdṛśaṃ bhavati– tanu alpaṃ, kaṭyādiṣu śūlam,
adhikaṃ ca daurbalyaṃ, tatra raktārśasi vātasyānubandho jñeyaḥ| yadi ca
rūkṣaṇaṃ rūkṣadravyādi hetuḥ kāraṇam| śleṣmānubandhalakṣaṇamāha–
raktolbaṇānāmarśasāṃ yadi śithilaṃ śvetapītaṃ ca viṭ pravartate, yadi ca
snigdhaṃ guru śītalaṃ tantumatpāṇḍu picchilaṃ
86
ca asṛkpravartate, tantumatsūtrākāraṃ, gudamapi picchilārdrastimitaṃ niścalaṃ
bhavati, tasmin raktārśasi śleṣmānubandho vijñeyaḥ| guru snigdhaṃ ca tatra
kāraṇaṃ hetuḥ| nanu pittānubandhaḥ kuto noktaḥ
87
iti tat ucyate, raktapittayoḥ prāyaḥ samānaliṅgatvāt| pūrvamuktaṃ ca
``raktolbaṇā gudekīlāḥ pittākṛtisamanvitāḥ'' iti||28-30||
viṣṭambho'nnasya daurbalyaṃ kukṣerāṭopa eva ca | kārśyamudgārabāhulyaṃ
sakthisādo'lpaviṭkatā
||31|| grahaṇīdoṣapāṇḍvarterāśaṅkā codarasya
ca | pūrvarūpāṇi nirdiṣṭānyarśasāmabhivṛddhaye
||32|| (ca. ci. a. 14) |
pūrvarūpamāha– viṣṭambha ityādi| viṣṭambho'nnasyeti
viṣṭabhyānnasyājīrṇatāgamanam āhāro vā
88
vā viṣṭabdhaḥ āmāśaya evāvatiṣṭhate, vātavaiguṇyāt| daurbalyaṃ hīnaśaktitā|
‘viṣṭambho'ṅgasya’ iti pāṭhāntare viṣṭambho
89
malasya, aṅgasya daurbalyam| yadyapi nidānānantaraṃ pūrvarūpaṃ vaktavyaṃ
bhavati, tathā'pi nidānalakṣaṇānantaramatra pūrvarūpaṃ;
nidānaliṅgayościkitsāṅgatamatvapratipādanārthaṃ tayoḥ pūrvamabhidhānam;
athavā'vaśyavaktavyānāṃ kāmacārādabhidhānamiti| evamanyatrāpi vyatikrame
draṣṭavyam| kukṣerāṭopo ‘guḍaguḍāśabdaḥ’ iti cakraḥ,
90
‘tanatanī’ iti guṇākaraḥ; ‘rujāpūrvakaḥ kṣobhaḥ’ iti gadādharaḥ,
purīṣavṛddhilakṣaṇe ca ‘āṭopam ādhmānam’ iti vivṛtavān; etacca na sarvatra,
gulmapūrvarūpe āṭopādhmānayorubhayorapi pāṭhāt| udgārabāhulyamadhoniruddhasya
91
vāyorūrdhvagamanāt| sakthisādo jaṅghāvasādaḥ| grahaṇīdoṣapāṇḍvarteḥ
grahaṇīdoṣayuktapāṇḍurogasya udarasya cāśaṅkā, teṣāṃ lakṣaṇadarśanāt|
‘grahaṇīdoṣapāṇḍvartiḥ’ iti pāṭhāntare grahaṇīdoṣasya pāṇḍoḥ pāṇḍurogasya
cārtiḥ pīḍā syāt| abhivṛddhaye utpattyarthamiti||31-32||
viṣṭambho'nnasyetyādi| viṣṭambho'nnasya ajīrṇatāgamanam, āhāro vā viṣṭabdha
āmāśaya evāvatiṣṭhate, vātavaiguṇyāt| daurbalyaṃ hīnaśaktitā|
viṣṭambho'ṅgasyeti pāṭhāntare viṣṭambho malasya, aṅgasya daurbalyam|
kukṣerāṭopaḥ guḍaguḍāśabda iti cakraḥ, talatala iti guṇākaraḥ, rujāpūrvakaḥ
kṣobha iti gadādharaḥ,
92
purīṣavṛddhilakṣaṇe āṭopaḥ ādhmānamiti mādhavaḥ| udgārabāhulyaṃ
adhoniruddhasya vāyorūrdhvagatatvāt| sakthisādo jaṅghāvasādaḥ, alpaviṭkatā
alpapurīṣatvam| grahaṇīrogapāṇḍvarterāśaṅketi grahaṇīrogayuktasya
pāṇḍurogodarasya cāśaṅkā, eteṣāṃ lakṣaṇadarśanāt| grahaṇīrogapāṇḍvartiriti
pāṭhāntare grahaṇīrogasya pāṇḍoḥ pāṇḍurogasya cārtiḥ pīḍā syāditi||31-32||
pañcātmā mārutaḥ pittaṃ kapho gudavalitrayam | sarva eva prakupyanti gudajānāṃ
samudbhave ||33|| tasmādarśāṃsi duḥkhāni
bahuvyādhikarāṇi ca | sarvadehopatāpīni prāyaḥ kṛcchratamāni ca
||34|| (ca. ci. a. 14) |
nanu, gudadeśaduṣṭyā
93
gudajasyotpādāt kathaṃ sarvadehe kṛśatvakṛṣṇatvādirūpā duṣṭirityata āha–
pañcātmetyādi| pañcātmā pañcasvarūpaḥ,
94
prāṇāpānasamānodānavyānabhedāt;
95
iti teṣāṃ sthānāni| evaṃ liṅgavipariṇāmāt pañcātmakatvaṃ pitte'pi yojyaṃ,
pittaṃ
96
hyālocakarañjakasādhakapācakabhrājakabhedādbhinnam| evaṃ kapho'pi pañcātmā,
hṛdayāmāśayajihvāśiraḥsandhiṣu
krameṇāvalambakakledakabodhakatarpakaśleṣmakabhedāt| yadāha gautamaḥ– “śleṣmā
tu
97
pañcavidhoraḥsthaḥ
98
kledakādisvakarmaṇā| kaphadhāmnāṃ ca sarveṣāṃ yat karotyavalambanam||
ato'valambakaḥ, śleṣmā yastvāmāśayasaṃśritaḥ| kledakaḥ so'nnasaṅghātakledanād,
rasabodhanāt|| bodhako rasanāsthastu,
99
śiraḥsaṃstho'kṣitarpaṇāt| tarpakaḥ, śleṣmakaḥ samyak śleṣaṇāt sandhiṣu
sthitaḥ||” iti|
100
gudavalītrayasya ca prakopo vikṛtatvaṃ, sannidhānasyāpyabhāvāt,
valīduṣṭeraprāpteśca| sarva eveti uktamārutādaya eveti|
101
tasmādityādi| bahuvyādhikarāṇīti jaṭharāgnimāndyādyupadravakarāṇi| prāyaḥ
kṛcchratamānīti prāyograhaṇādasādhyāni sukhasādhyānyapi||33-34||
nanu, gudadeśaduṣṭyā gudajasyotpādāt kathaṃ sarvadehe kṛśatvādirūpā
duṣṭirityāha– pañcātmetyādi| gudajānāṃ samudbhave sambhave ete sarva
evoktasvarūpā vātādayaḥ prakupyanti| pañcātmā pañcasvarūpaḥ,
prāṇāpānasamānodānavyānabhedāt| teṣāṃ sthānāni– “hṛdi prāṇo gude'pānaḥ samāno
nābhisaṃsthitaḥ| udānaḥ kaṇṭhadeśe ca vyānaḥ sarvaśarīragaḥ”iti| evaṃ pañcātmā
vāyuḥ kathyate “yo'nilo vaktrasañcārī sa prāṇo nāma dehadhṛk| so'nnaṃ
praveśayatyantaḥ prāṇāṃścaivāvalambate|| kupitaḥ kurute cāpi hikkāśvāsādikān
gadān| udāno nāma yastūrdhvamupaiti pavanottamaḥ|| tena
bhāṣitagītādiviśeṣaścābhivartate| ūrdhvajatrugatān rogān karoti kupitaśca
saḥ|| āmapakvāśayacaraḥ samāno'gnisahāyavān| annaṃ pacati tajjāṃśca vikārān
pravyanakti saḥ||
102
gulmāgnisādātīsārānpraduṣṭaśca karoti saḥ| pakvāśayāśrayo'pānaḥ kāle karṣati
cāpyadhaḥ| vātamūtrapurīṣāṇi śukragarbhārtavāni ca| krudghaśca kurute rogān
ghorānvastigudāśrayān|| sarvadehasaro vyāno rasasaṃvāhanodyataḥ|
svedāsṛksrāvaṇaścāpi pañcadhā ceṣṭayatyapi|| kruddhaśca kurute rogān prāyaśaḥ
sarvadehagān| śukradoṣāḥ pramehāśca vyānāpānaprakopajāḥ|| yugapat kupitāścāmī
dehaṃ bhindyurasaṃśayam”iti| pañcātmā vāyuḥ ‘rajoguṇamayaḥ sūkṣmaḥ śīto rūkṣo
laghuścalaḥ’ iti| evaṃ pañcātmakatvaṃ pitte yojyam,
ālocakarañjakasādhakapācakabhrājakabhedāt;”pācakaṃ bhrājakaṃ caiva
rañjakālocake tathā| sādhakaṃ ceti pañcaiva pittanāmānyanukramāt|| svāśaye
pācakaṃ pittamagnirūpaṃ tilonmitam| bhrājakaṃ kāntidaṃ yattu
lepābhyaṅgādipācakam|| rañjakaṃ tu
103
yakṛtplīhostadrasaṃ śoṇitaṃ vrajet|
104
ālocakaṃ sthitaṃ netre rūpadarśanakāri tat|| sādhakaṃ hṛdaye
tiṣṭhenmedhāprajñākaraṃ ca tat| pittamuṣṇaṃ dravaṃ pītaṃ nīlaṃ
sattvaguṇottaram|| kaṭutiktarasaṃ jñeyaṃ vidagdhaṃ cāmlatāṃ vrajet” iti| teṣāṃ
sthānāni ālocakaṃ netrayoḥ, rañjakaṃ yakṛtplīhnoḥ, sādhakaṃ hṛdi, pācakaṃ
pakvāmāśayayormadhye, bhrājakaṃ tvaci| evaṃ kapho'pi pañcātmā,
ālambakakledakabodhakatarpakaśleṣmakabhedāt| teṣāṃ sthānāni| yadāha gautamaḥ–
“śleṣmā
105
pañcavidhastatra trikasaṃsthaḥ svavīryataḥ|
106
hṛdayasthaḥ svavīryācca tata
107
evāmbukarmaṇā|| kaphadhāmnāmaśeṣāṇāṃ yatkarotyavalambanam| ato'valambakaḥ
śleṣmā yastvāmāśayasaṃsthitaḥ|| kledakaḥ so'nnasaṅghātakledanādrasabodhanāt|
bodhako
108
rasanāsyastu
109
śiraḥsaṃstho'kṣitarpaṇāt|| tarpakaḥ
110
śleṣmakaḥ sandheḥ śleṣaṇātsandhisaṃsthitaḥ|
uraḥkaṇṭhaḥśiraḥsandhiparvāṇyāmāśayo rasaḥ| medo ghrāṇaṃ ca jihvā ca
kaphasthānamuro bhṛśam”iti| evaṃ doṣatrayāṇāṃ pañcātmakatvaṃ siddham|
pañcātmāno doṣāstrayaḥ
111
gudavalitrayaṃ ca gudajānāṃ samudbhave
112
sarva eva prakupyanti, gudavalitrayasya prakopo vikṛtatvaṃ
pravahaṇādisvakāryākartṛtvam| anye tu gudavalītraya iti paṭhanti
vyākhyānayanti ca– sarve doṣā gudavalītraye kupyanti| tannātiyuktaṃ,
prāṇodānayostatrāsannidhānāt| anye vyākhyānayanti– gudavalītraye gudajānāṃ
samudbhave utpattau sati sarva eva doṣāḥ prakupyantīti| tasmādarśāṃsi
duḥkhapradāni
113
bahuvyādhikarāṇi jaṭharāgnimāndyādyupadravakarāṇi| ataḥ sarvaśarīratāpīni|
prāyaḥ kṛcchratamānīti prāyograhaṇādasādhyāni| suśrutastu– “sarvāḥ syurvalayo
yeṣāṃ durnāmabhirupadrutāḥ| tābhistu prahito vāyurapānaḥ sannivartate|| tato
114
vyānena saṅgamya jyotirgṛhṇāti dehinām|” iti||33-34||
bāhyāyāṃ tu valau jātānyekadoṣolbaṇāni ca | arśāṃsi sukhasādhyāni na
cirotpatitāni ca ||35|| dvandvajāni
dvitīyāyāṃ valau yānyāśritāni ca | kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṃvatsarāṇi
ca ||36|| sahajāni tridoṣāṇi yāni
cābhyantarāṃ valim | jāyante'rśāṃsi saṃśritya tānyasādhyāni nirdiśet
||37|| (ca. ci. a. 14) |
uktavātādyarśasāṃ sādhyatvādikamāha–
115
bāhyāyāmityādi| na cirotpatitānīti anatikrāntasaṃvatsarāṇi| parisaṃvatsarāṇīti
parigato'tikrāntaḥ saṃvatsaro yaistāni tathā| yāni tu bāhyavalijātāni
dvidoṣolbaṇāni tāni kṛcchrāṇi, tridoṣajāni yāpyānītyuktam; evaṃ
dvitīyāyāmekadoṣolbaṇāni kṛcchrāṇi, dvidoṣolbaṇāni yāpyāni,
tridoṣolbaṇānyasādhyāni; evaṃ tṛtīyāyāmekadoṣolbaṇāni yāpyāni,
śeṣāṇyasādhyāni| yadyāpyaṃ pratyākhyeyaṃ vā
116
taddoṣavalibhede'pyasādhyameva; yaduktaṃ carakeṇa– “nāsādhyaḥ sādhyatāṃ yāti
sādhyo yāti tvasādhyatām|” (ca. ni. a. 8) iti||35-37||
sukhasādhyānyāha– bāhyāyāmityādi|
117
na cirotpatitānīti anatikrāntasaṃvatsarāṇi| kṛcchrasādhyānyāha–
118
dvandvajāni dvitīyāyāṃ valau yānyarśāṃsi kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ|
parisaṃvatsarāṇi ca parigato'tikrāntaḥ saṃvatsaro yaistāni kṛcchrasādhyāni
yāpyānītyarthaḥ| asādhyānyāha– sahajānītyādi| yāni sahajāni tānyasādhyāni,
119
tathā tridoṣajānyuttarakālajānyapi,
120
yānyabhyantaraṃ valiṃ saṃśritya
121
jāyanta” ityanvayaḥ| tatrāpi viśeṣaḥ kathyate– yāni tu bāhyavalijātāni
dvidoṣolbaṇāni tāni kṛcchrāṇi, tridoṣāṇi yāpyānītyuktam; evaṃ
dvitīyāyāmekadoṣolbaṇāni kṛcchrāṇi tridoṣolbaṇāni asādhyāni; evaṃ tṛtīyāyāṃ
ekadoṣolbaṇāni yāpyāni śeṣāṇyasādhyāni||35-37||
śeṣatvādāyuṣastāni catuṣpādasamanvite | yāpyante dīptakāyāgneḥ
pratyākhyeyānyato'nyathā ||38|| (ca. ci. a.
14) |
asādhyo
122
hi
123
dvividho yāpyapratyākhyeyabhedāt, tatra yadyāyuḥśeṣo'sti catuṣpādasampattiśca
tadā yāpyatvamanyathā pratyākhyeyatvamityāha– śeṣatvādityādi|
catuṣpādasamanvite ‘arśorogiṇi’ iti śeṣaḥ| samanvita iti bhāve ktaḥ, tena
‘catuṣpādasamanvaye sati’ iti cakraḥ||38||
asādhyasya yāpyapratyākhyeyabhedena dvaividhyamāha– śeṣatvādityādi|
124
yadyāyuṣaḥ śeṣo'sti tadā catuṣpādasamanvite tānyarśāṃsi yāpyante ‘
125
rogiṇam’ iti śeṣaḥ| kīdṛśe rogiṇi? dīptakāyāgnau, punaḥ kīdṛśe?
catuṣpādasamanvite; ato'nyathā viparītāni pratyākhyeyāni asādhyāni|
pādacatuṣṭayaṃ yathā– rogī bhiṣak, paricāraka auṣadhaṃ ca| yadā rogī
bhiṣagvākyakṛdāḍhyo jitendriyaḥ, vaidyaḥ śāstre karmaṇi kuśalo nirlobhaḥ
126
satyadharmaparaśca, paricāraka āptaḥ kulīno'nalasaḥ āturacchandānuvartī ca,
auṣadhaṃ navaṃ rasavīryādisampannaṃ ca| taduktam– “vaidyo vyādhyupasṛṣṭaśca
bheṣajaṃ paricārakaḥ| ete pādāścikitsāyāḥ karmasādhanahetavaḥ|
tattvādhigataśāstrārtho dṛṣṭakarmā svayaṅkṛtī| laghuhastaḥ śuciḥ śūraḥ
sajjopaskṛtabheṣajaḥ|| pratyutpannamatirdhīmān vyavasāyī viśāradaḥ|
satyadharmaparo yaśca sa bhiṣakpāda ucyate|| āyuṣmān sattvavān sādhyo
dravyavānātmavānapi| ucyate vyādhitaḥ
127
pādo vaidyavākyakṛdāstikaḥ|| praśastadeśasambhūtaṃ praśaste'hani coddhṛtam|
alpamātraṃ mahāvīryaṃ gandhavarṇarasānvitam|| doṣaghnamaglānikaramavikāri
viparyaye| samīkṣya kāle dattaṃ ca bheṣajaṃ pāda ucyate||
snigdho'jugupsurbalavān yukto vyādhitarakṣaṇe| vaidyavākyakṛdaśrāntaḥ pādaḥ
paricaraḥ smṛtaḥ” iti|
128
eṣā catuṣpādasampattiḥ sā cāyuṣaḥ śeṣatvādghaṭate||38||
haste pāde mukhe nābhyāṃ gude vṛṣaṇayostathā | śotho hṛtpārśvaśūlaṃ ca
yasyāsādhyo'rśaso hi saḥ
||39|| hṛtpārśvaśūlaṃ sammohaśchardiraṅgasya
rugjvaraḥ | tṛṣṇā gudasya pākaśca nihanyurgudajāturam
||40|| (ca. ci. a. 14) | tṛṣṇā
arocakaśūlārtamatiprasrutaśoṇitam | śothātisārasaṃyuktamarśāṃsi kṣapayanti hi
||41|| (su. sū. a. 33) |
upadravādasādhyatvamāha– haste ityādi| hastapādādiśotho milito'sādhyalakṣaṇam|
atra hṛtpārśvaśūlasammohādi vyastaṃ samastaṃ
129
vā||39-41||
athopadravādasādhyatvamāha– hasta ityādi| yasya hastapādādiṣu śvayathuḥ syāt
hṛtpārśvaśūlaṃ ca sa arśaso'rśorogī asādhyaḥ| asādhyasya lakṣaṇamāha–
hṛdityādi| hṛtpārśvaśūlaṃ sammohaśca; tathā hṛtpārśvādi samastaṃ vyastaṃ ca,
aṅgasya ruk pīḍā, gudamuṣkayoḥ pākaśca, gudajāni arśāṃsi, taṃ naraṃ
ghnantītyarthaḥ| raktārśo'sādhyatvamāha–
130
tṛṣṇetyādi|
131
atiprasrutaśoṇitaṃ tṛṣṇārocakādyupadravayuktaṃ puruṣamarśāṃsi
132
kṣapayanti nāśayanti, hi pādapūraṇe||39-41||
meḍhrādiṣvapi vakṣyante yathāsvaṃ, nābhijāni ca | gaṇḍūpadāsyarūpāṇi
133
picchilāni mṛdūni ca ||42|| (vā. ni. a. 7) |
atha meḍhrajādīnāṃ svarūpamāha–
134
meḍhrādiṣvityādi| meḍhrādiṣvapi vakṣyante yathāsvamityantena chedaḥ| tena
‘nāsārśa’ ityādivyapadeśaḥ| gaṇḍūpadāsyarūpāṇi
135
kiñculakamukhasadṛśāni||42||
136
sthānāntareṣvanyānyapyarśāṃsyāha– meḍhrādiṣvityādi| māṃsāṅkuratvādeṣāmarśasāṃ
vyapadeśaḥ, sarṣapādiṣu sneheṣu tailavyapadeśavat| meḍhraḥ śephaḥ,
ādiśabdāccakṣurnāsādīni| yathāsvaṃ yathāsthānam| nābhijāni tu
gaṇḍūpadāsyarūpāṇi kiñculamukhasadṛśāni ākṛtyetyarthaḥ| tāni picchilāni mṛdūni
ca bhavanti||42||
vyāno gṛhītvā śleṣmāṇaṃ karotyarśastvaco bahiḥ | kīlopamaṃ sthirakharaṃ
carmakīlaṃ tu tadviduḥ ||43|| (vā. ni. a. 7)
|
carmakīlasamprāptimāha– vyāna ityādi| vyāno vāyuḥ, “etacca gudauṣṭhadeśa eva
nānyatra iti kārtikakuṇḍādayaḥ”||43||
carmakīlasamprāptimāha– vyāna ityādi| vyāno vāyuḥ, kaphaṃ gṛhītvā saṅgṛhya,
tvaco bahiḥ kīlasadṛśamarśaḥ kuryāt, sthiraṃ niścalaṃ, taṃ carmakīlaṃ prāhuḥ|
tvaco bahiriti gudauṣṭhaṃ parityajyetyarthaḥ, tatra tvarśasāmeva sambhavatvāt;
etacca gudoṣṭhadeśa eva nānyatreti kārtikakuṇḍādayaḥ||43||
vātena todapāruṣyaṃ pittādasitavaktratā | śleṣmaṇā snigdhatā
137
cāsya grathitatvaṃ savarṇatā ||44|| (vā. ni.
a. 7) |
tasyaiva vātādibhedena lakṣaṇamāha– vātenetyādi| savarṇatā gātrasavarṇatā|44||
tasyaiva vātādilakṣaṇamāha– vātenetyādi| vātena todaḥ pīḍāviśeṣaḥ, pāruṣyaṃ
paruṣatā; pittāt asitaṃ kiñcitkṛṣṇaṃ
138
vaktraṃ ca; śleṣmaṇā snigdhatā, granthisādṛśyaṃ savarṇatā gātrasamānavarṇatā|
doṣāḥ prakupitā meḍhramāṃsaśoṇite pradūṣya kaṇḍūḥ kurvanti, tataḥ kaṇḍūyatāṃ
kṣatam| “tasmin kṣate prarohāḥ syurmāṃsajā rudhirasravāḥ| vināśayanti śephaṃ
te ghnanti puṃstvaṃ ca satvaram” iti| śepho meḍhraṃ, puṃstvaṃ śukram| “tathā
yonau ca te
139
duṣṭā gaṇḍūpadamukhākṛtīn|| durgandhānsukumārāṃśca picchilān janayanti hi”iti|
māṃsāṅkurāniti śeṣaḥ| cakārādyonerārtavaṃ ca ghnanti|
“tairevordhvagatairdoṣaiḥ karṇajārśastu jāyate| bādhiryaṃ śūlamatyugraṃ
satataṃ karṇapūtitā|| netrajeṣu
140
jalasrāvo vedanā cāpyadarśanam| aśrūṇāṃ jāyate vartmā'varodho'rśassu
santatam|| ghrāṇajeṣu pratiśyāyaḥ kṛcchrocchvāsaḥ śirovyathā| kṣavathuḥ
pūtivaktraṃ ca vākyaṃ syādanunāsikam|| mukhārśassu ca
kaṇṭhauṣṭhatālumadhyaikajanmasu|
141
syāddhi gadgadavākyatvaṃ rasājñānaṃ mukhāmayāḥ||” iti||44||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne'rśonidānaṃ samāptam
||5||
iti śrīvijarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmarśonidānaṃ samāptam||5||
142
iti śrīvaidyavācaspatikṛte ātaṅkadarpaṇe
rugviniścayavyākhyāyāmarśonidānam||5||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘parasparasambandhā ... ’ iti pā.| ↩
- 2 . ‘pṛthagityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 3 . ‘dūṣitatvāt’ iti pā.| ↩
- 4 . ‘gaṇitāni’ iti pā.| ↩
- 5 . ‘ekadoṣajanitanirdiṣṭasya sādhyatvasyāyogāt’ iti pā.| ↩
- 6 . ‘saṅkhyāyām’ iti pā.| ↩
- 7 . ardhapañcamamaṅgulaṃ yasmin tattathā; etena sārdhacaturaṅgulapramāṇaṃ gudamityarthaḥ| ↩
- 8 . yavādhyardhaṃ sārdhayavam, ardhāṅgulapramāṇamityarthaḥ; aṅgulasya triyavapramāṇatvāt|| ↩
- 9 . ‘sārdhaikāṅgulamānena tadanye'pi prakīrtite||’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 10 . ‘pṛthagityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 11 . ‘sahajāniti evam’ iti pā.| ↩
- 12 . ‘doṣapoṣitatvāt’ iti pā.| ↩
- 13 . ‘ ... rabdhatvāt’ iti pā.| ↩
- 14 . ‘saṃsargajam’ iti pā.| ↩
- 15 . ‘tam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 16 . ‘vikṛtisamavāyā ... ’ iti pā.| ↩
- 17 . ‘doṣā ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 18 . ‘yat’ iti pā.| ↩
- 19 . ‘nāsikācakṣu ... ’ iti pā.| ↩
- 20 . ‘ityeke’ iti pā.| ↩
- 21 . ‘kaṭādeḥ’ iti pā.| ↩
- 22 . ‘kaṭāde ... ’ iti pā.| ↩
- 23 . ‘dvitīye’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 24 . ‘cābhyāso’ iti pā.| ↩
- 25 . ‘vātaśamanatvapāṭhāt’ iti pā.| ↩
- 26 . atra ‘ātapasya uṣṇam’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 27 . ‘paiṣṭyādimadyasya’ iti pā.| ↩
- 28 . ‘kāmarūpa’ iti pā.| ↩
- 29 . ‘ātapasyoṣṇaguṇasyāpi udbhūtarūkṣatvāt vātaprakopakatvameva| anyatsubodham’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 30 . ‘vyāyāmāgnyātapaśramāḥ’ iti pā. | ↩
- 31 . ‘pittārśaso nidānamāha’ iti pā.| ↩
- 32 . ‘śleṣmolbaṇānāmuddiṣṭametat’ iti pā. | ↩
- 33 . ‘śleṣmārśasāṃ nidānamāha’ iti pā.| ↩
- 34 . ‘madhuretyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 35 . ‘nidānamelakena lakṣaṇamelakena’ ityasya sthāne ‘nidānamelake lakṣaṇamelake ’ iti pā.| ↩
- 36 . ‘hetvityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 37 . ‘tu’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 38 . ‘saha’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 39 . ‘tantre'nusmartavyam’ iti pā.| ↩
- 40 . ‘śirā ... ’ iti pā.| ↩
- 41 . ‘‘kānicit’’ iti pā.| ↩
- 42 . ‘sati’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 43 . ‘sarva ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 44 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 45 . ‘śirā ... ’ iti pā.| ↩
- 46 . ‘ ... hṛdayālepāsekaprabhṛtibhiḥ’ iti pā.| ↩
- 47 . atra ‘arśāsāmpūrvarūpamāha– arśasāmabhivṛddhaye utpatyarthametāni pūrvarūpāni nirdiṣṭāni’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 48 . ‘ ... hṛdrogā ... ’ iti pā. | ↩
- 49 . ‘ta eva’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 50 . ‘gojihvasparśavat’ iti pā.| ↩
- 51 . ‘vakrā dhanuḥkāṣṭhādivat’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 52 . ‘gudāṅkurā ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 53 . ‘vikalpe vakṣyamāṇam’ ityasya sthāne ‘vikalpeṣu vakṣyamāṇeṣu’ iti pā.| ↩
- 54 . ‘mitha iti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 55 . ‘dhanurvat’ iti pā.| ↩
- 56 . ‘vimvādiphalavat’ iti pā.| ↩
- 57 . ‘vimvī’ iti pā.| ↩
- 58 . ‘karkandhuḥ kolabadarī, kārpāsī vanakārpāsī| keciditi kecitkadambapuṣpābhāḥ sthūlāḥ, kecitsiddhārthakopamāḥ sarṣapavatsūkṣmāḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 59 . ‘kṣavathviti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 60 . atra ‘tṛḍgrahaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 61 . atra ‘tairiti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 62 . ‘tairgudāṅkuraiḥ’ iti pā.| ↩
- 63 . ‘grathilaṃ grathitaṃ pāṣāṇavat, stokamalpaṃ, sapravāhikaṃ vātapravāhikālakṣaṇopetaṃ; ruk śūlaṃ, picchā picchilo dravabhāgastenānugatam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake ‘īdṛgvarcaḥ upaveśyate tyājyate, gudeneti śeṣaḥ|’ etatpaścādupalabhyate | ↩
- 64 . ‘ ... ratimohadāḥ’ iti pā. | ↩
- 65 . atra ‘tanvasram’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 66 . ‘yavāvayavavat madhya’ iti pā.| ↩
- 67 . ‘harit’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 68 . ‘ityādi| pittottarāḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 69 . ‘vasābhasakaphaprājyapurīṣāḥ’ iti pā. | ↩
- 70 . ‘śleṣmolbaṇā ityādau’ iti pā.| ↩
- 71 . ‘dūradhātvavagāhinaḥ’ iti pā.| ↩
- 72 . ‘prīṇayantyarśāṃsīti’ iti pā.| ↩
- 73 . ‘tathā gostanasannibhāḥ gostanasadṛśā ityarthaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 74 . ‘ānaddhubaddhumiva’ iti pā.| ↩
- 75 . ‘agnimārdavaṃ vahnimāndyaṃ, chardirvamiḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 76 . ‘kaṇṭakīphalam’ iti pā.| ↩
- 77 . ‘ ... nābhyavakarṣiṇaḥ’ iti pā.| ↩
- 78 . ‘sahajānyāhuḥ’ iti pā.| ↩
- 79 . ‘āvilam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 80 . ‘uṣṇaṃ ca raktam’ ityasya sthāne ‘raktamuṣṇaṃ ca’ iti pā.| ↩
- 81 . ‘ ... śirāśaithilyaiḥ’ iti pā.| ↩
- 82 . ‘teṣāṃ lakṣaṇamīdṛśam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 83 . ‘raktasyātipravṛttitaḥ pravartanādbhekābhaḥ’ ityasya sthāne ‘raktasyātipravartanādbhekābhaḥ’ iti pā.| ↩
- 84 . ‘tvacipāruṣyā ... śirāśaithilyaiḥ’ iti pā.| ↩
- 85 . ‘tatrānubandho vātasyeti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 86 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 87 . atra ‘iti tat’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 88 . atra ‘vā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 89 . ‘ālasyam’ iti pā.| ↩
- 90 . ‘talatalamiti’ iti pā.| ↩
- 91 . ‘rūrdhvagatvāt’ iti pā.| ↩
- 92 . ‘purīṣavṛddhilakṣaṇotrāṭopaḥ’ iti pā.| ↩
- 93 . ‘gudajaṃ syāt, gudasyopādānātkatham’ iti pā.| ↩
- 94 . ‘“hṛdi prāṇo gude'pānaḥ samāno nābhisaṃsthitaḥ|| udānaḥ kaṇṭhadeśe syādvyānaḥ sarvaśarīragaḥ||’ iti pā.| ↩
- 95 . atra ‘iti teṣāṃ sthānāni|’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 96 . ‘ālocakaṃ netrayoḥ, rañjakaṃ yakṛtplīhnoḥ, sādhakaṃ hṛdi, pācakaṃ pakvāmāśayayormadhye, bhrājakaṃ tvacīti|’ iti pā.| ↩
- 97 . ‘pañcadhoraḥsthaḥ’ iti pā.| ↩
- 98 . ‘śleṣmakādi ... ’ iti pā.| ↩
- 99 . ‘śiraḥsaṃstho'kṣatarpaṇāt’ iti pā.| ↩
- 100 . kvacitpustake ‘gudavalītrayasya ca prakopo vikṛtatvam’ ityasya sthāne ‘gudavalitraye pravāhaṇādiṣu svakāryākartṛtvaṃ ca| iti pāṭhāntaraṃ na yuktaṃ, tatra prāṇodānayoḥ’ iti pā.| ↩
- 101 . ‘tasmādityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 102 . ‘gulmāgnisaṅgātīsārānpranaṣṭāśca’ iti pā.| ↩
- 103 . ‘yakṛtplīhostadvasam’ iti pā.| ↩
- 104 . ‘ālocakaṃ sthitam’ ityasya sthāne ‘ālocakamubhau’ iti pā.| ↩
- 105 . ‘pañcavidhorastha’ iti pā.| ↩
- 106 . ‘hṛdayasthaḥ svavīryācca’ ityasya sthāne ‘hṛdayasthānnavīryācca’ iti pā.| ↩
- 107 . ‘evāmla ... ’ iti pā.| ↩
- 108 . ‘rasanāsthastu’ iti pā.| ↩
- 109 . ‘śiraḥsaṃstho'kṣatarpaṇāt’ iti pā.| ↩
- 110 . ‘śleṣmakaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 111 . ‘gudavalitraye’ iti pā.| ↩
- 112 . ‘siddha’ iti pā.| ↩
- 113 . ‘bahuvyādhikarāṇi jaṭharāgnimāndyādyupadravakarāṇi’ ityasya sthāne ‘bahuvyādhikaratvājjaṭharāgnimāndyādyupakaraṇāni’ iti pā.| ↩
- 114 . ‘vyānenāpi ca’ iti pā.| ↩
- 115 . ‘bāhyāyāṃ tvityādi’ iti pā.| ↩
- 116 . ‘tridoṣaṃ tṛtīyavalau tvasādhyameva’ iti pā.| ↩
- 117 . atra ‘sukhasādhyānyapi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 118 . ‘dvandvajāni dvitīyāyāṃ valau yānyarśāṃsi kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ| parisaṃvatsarāṇi ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 119 . ‘tadā’ iti pā.| ↩
- 120 . ‘yānyabhyantarāvalim’ iti pā.| ↩
- 121 . ‘jāyanta” ityanvayaḥ| tatrāpi viśeṣaḥ kathyate’ ityasya sthāne ‘jātāni ekadoṣajātāni tānyapyasādhyāni tathā’ iti pā.| ↩
- 122 . atra ‘hi ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 123 . ‘dvidhā’ iti pā.| ↩
- 124 . ‘yadāyuṣaḥ’ iti pā.| ↩
- 125 . ‘rogiṇīti’ iti pā.| ↩
- 126 . ‘satyadharmaśca’ iti pā.| ↩
- 127 . ‘pādau’ iti pā.| ↩
- 128 . ‘eṣā catuṣpādasampattiḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 129 . ‘ca’ iti pā.| ↩
- 130 . ‘tṛṣṇetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 131 . ‘atiprastutaśoṇitam’ iti pā.| ↩
- 132 . ‘kṣapayanti nāśayanti’ ityasya sthāne ‘nihanti’ iti pā.| ↩
- 133 . ‘picchalāni’ iti pā. | ↩
- 134 . ‘meḍhrādiṣvapītyādi’ iti pā.| ↩
- 135 . ‘kiñculi(lu)ka ... ’ iti pā.| ↩
- 136 . ‘sthānāntarāṇyarśasāmāha’ iti pā.| ↩
- 137 . ‘tasya’ iti pā. | ↩
- 138 . ‘raktatvam’ iti pā.| ↩
- 139 . ‘duṣṭān’ iti pā.| ↩
- 140 . ‘jalasrāvī’ iti pā.| ↩
- 141 . ‘syāt’ iti pā.| ↩
- 142 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāmarśonidānam||5||’ iti pā.| ↩