5. arśonidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
athārśonidānam | pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca śoṇitāt sahajāni ca | arśāṃsi ṣaṭprakārāṇi vidyādgudavalitraye ||1||
atīsāragrahaṇyarśasāṃ 1 parasparānubandhitvādatīsāragrahaṇyanantaramarśa ucyate– 2 pṛthagityādi| ‘arivat prāṇān śṛṇāti hinastītyarśaḥ’ iti pṛṣodarādipāṭhānniruktimāhuḥ| sahajānīti saha śarīreṇa jātāni, gudavalyārambhakabījabhāgasya 3 doṣadūṣitatvāt| atra dvandvajāni prakṛtisamasamavāyārabdhatvānna 4 pṛthaggaṇitāni| uktaṃ hi suśrute– “arśaḥsu dṛśyate rūpaṃ yadā vai doṣayordvayoḥ| saṃsargaṃ taṃ vijānīyāt saṃsargaḥ ṣaḍvidhaśca saḥ||” (su. ni. a. 2) iti| ṣaḍvidhatvaṃ cātra saṃsargasya vātādibhiryugmaistrayaḥ saṃsargāḥ, taireva raktayogādapare traya iti| sannipātajaṃ 5 tvekaikadoṣajeṣvadṛṣṭasyāsādhyatvasya yogādvikṛtiviṣamasamavāyārabdhamiti 6 saṅkhyayā pṛthaggaṇitam| gudavalitraya iti 7 ardhapañcāṅgulamānaṃ gudaṃ, tasyāvayavabhūtāstisro valaya uparyupari vyavasthitāḥ śaṅkhāvartanibhāḥ pravāhaṇīvisarjanīsaṃvaraṇīnāmikāḥ; tatra gudauṣṭhamardhāṅgulaṃ, tadūrdhvamaṅgulamānā prathamāvalī suśrutena (su. ni. a. 2) nirdiṣṭā; bhoje'pyuktam– “romāntebhyo 8 yavādhyardhaṃ gudauṣṭhaṃ paricakṣate| gudauṣṭhādaṅgulaṃ caikaṃ prathamāṃ tāṃ valīṃ viduḥ|| 9 sārdhaikāṅgulamānena tadanye'pi prakīrtite||” iti sārdhāṅgulamānā dvitīyā tṛtīyā ceti||1||
atīsāragrahaṇyarśasāṃ parasparānubandhitvādatīsāragrahaṇyoranantaramarśa ucyate– 10 pṛthagityādi| arivat prāṇān hiṃsanti ityarśāṃsi| tāni ca ṣaṭprakārāṇi bhavanti| pṛthagdoṣairvātādibhiḥ trīṇi, samastairdoṣaiḥ ekaṃ, śoṇitena caikam, ekaṃ 11 sahajamityevaṃ ṣaḍarśāṃsi| tatra sahajāni saha śarīreṇa jātāni, gudavalyārambhakabījabhāgasya 12 doṣadūṣitatvāt, kulajānītyarthaḥ| atra dvandvajāni 13 prakṛtisamasamavāyārabdhatvānna pṛthaggaṇitāni| uktaṃ hi suśrute– “arśaḥsu dṛśyate rūpaṃ yadā vai doṣayordvayoḥ| 14 saṃsargaṃ 15 taṃ vijānīyāt saṃsargaḥ ṣaḍvidhaśca saḥ” iti| ṣaḍvidhatvaṃ cātra saṃsargasya vātādiyugmaistrayaḥ saṃsargāḥ, taireva raktayogādapare traya iti| tridoṣajaṃ tu 16 vikṛtiviṣamasamavāyārabdhatvenāsādhyatvātsaṅkhyayā pṛthaggaṇitam| gudavalitraya iti ardhapañcāṅgulamānaṃ gudaṃ, tasyāvayavabhūtāstisro valaya uparyupari vyavasthitāḥ śaṅkhāvartanibhāḥ pravāhaṇīvisarjanīsaṃvaraṇīnāmikāḥ, tatra gudoṣṭhamardhāṅgulaṃ, tadūrdhvamaṅguladvayapramāṇā prathamāvali, dvitīyā sārdhaikāṅgulā, tṛtīyā'pi sārdhaikāṅgulā, evaṃ sārdhapañcāṅgulagudaṃ suśrutena nirdiṣṭam| bhojenāpyuktam– “romāntebhyo yavādhyardhaṃ gudauṣṭhaṃ paricakṣate| gudauṣṭhādaṅgulaṃ caikaṃ prathamāṃ tāṃ valīṃ viduḥ” iti| sārdhāṅgulamānā dvitīyā tṛtīyā ceti||1||
doṣāstvaṅmāṃsamedāṃsi sandūṣya vividhākṛtīn | māṃsāṅkurānapānādau kurvantyarśāṃsi tān jaguḥ ||2|| (vā. ni. a. 7) |
samprāptipūrvakamarśaḥsvarūpamāha– doṣā ityādi| tvaṅmāṃsagrahaṇena tvaṅmāṃsāśritaṃ raktamapi gṛhyate, cikitsāyāṃ raktasrāvaṇopadeśāt| apānaṃ gudam, ādiśabdena nāsikādīnāṃ grahaṇam| kāyacikitsakāstu gudajasyaivārśastvamicchanti, nāsādijānāṃ tvadhimāṃsatvaṃ, teṣu “pañcātmā mārutaḥ” ityādisamprāpterabhāvāt, viṣṭambha ityādipūrvarūpasya cāsambhavāt; yadāha carakaḥ– ‘śiśna’ ityārabhya yāvat “adhimāṃsavyapadeśa eva” (ca. ci. a. 14) iti| suśrutena tu māṃsāṅkuratvasādharmyāt śastrakṣārāgnisādhyatvācca teṣvarśaḥśabdaprayogaḥ kṛtaḥ, sārṣapādisnehe tailavyapadeśavat; suśrutārthavādino vāgbhaṭasyāpyayamevābhiprāya iti||2||
samprāptipūrvakamarśaḥsvarūpamāha– 17 doṣā ityādi| doṣā vātādayastvaṅmāṃsamedāṃsi sandūṣya apānādau 18 yān māṃsāṅkurān kurvanti bhiṣajastānmāṃsāṅkurānarśāṃsi jaguḥ kathayanti| tvaṅmāṃsagrahaṇena tvaṅmāṃsāśritaṃ raktamapi gṛhyate, yasmāt cikitsāyāṃ raktasrāvakaraṇopadeśaḥ| apānaṃ gudam| ādiśabdena 19 nāsikāśravaṇacakṣurmeḍhranābhiprabhṛtayo gṛhyante| eṣāṃ lakṣaṇāni suśrute paṭhitāni| kāyacikitsakāstu gudajasyaivārśastvamicchanti nāsikādijātānāṃ tvadhimāṃsatvaṃ, teṣu ‘pañcātmā mārutaḥ pittam’ ityādisamprāpterabhāvāt, tathā viṣṭambhetyādisarvapūrvarūpasya cāsambhavāt| yadāha carakaḥ– “śiśnetyārabhya yāvadadhimāṃsavyapadeśa eva” iti| suśrutena tu māṃsāṅkuratvasādharmyācchastrakṣārāgnisādhyatvācca teṣvarśaḥśabdaprayogaḥ kṛtaḥ, sarṣapādisnehe tailavyapadeśavat| suśrutanuvādino vāgbhaṭasyāyamevābhiprāyaḥ pratibhāti||2||
kaṣāyakaṭutiktāni rūkṣaśītalaghūni ca | pramitālpāśanaṃ tīkṣṇaṃ madyaṃ maithunasevanam ||3|| laṅghanaṃ deśakālau ca śītau vyāyāmakarma ca | śoko vātātapasparśo heturvātārśasāṃ mataḥ ||4|| (ca. ci. a. 14) |
vātārśaso nidānamāha– kaṣāyetyādi| pramitam alpatamam, alpaṃ mātrāhīnamaśanaṃ, jejjaṭastvāha– ‘pramitamatītakālabhojanam’| ‘pramṛta’ iti pāṭhe tu naṣṭaśaktikaṃ dhānyādikamāhuḥ| ‘pramitāśanamekarasābhyāsaḥ’ 20 ityanye| tannātiyuktam; ekarasābhyāsaḥ kiṃ vātaprakopakasya 21 kaṭvādeḥ, kaphaprakopakasya madhurādervā? nādyaḥ, 22 kaṭvāderatraivopāttatvāt; 23 dvitīye madhurādīnāṃ 24 tvabhyāso vātaśāmaka eva, ekarasābhyāsācca daurbalyamuktaṃ natu vātavṛddhiriti cintyametat| tīkṣṇamiti madyaviśeṣaṇaṃ, paiṣṭikādimṛdumadyasya 25 vātapraśamakatvāt| śīto deśa ānūpaḥ, kālo hemantādiḥ| 26 ātapasya uṣṇam, ātapasyoṣṇaguṇasyāpyudbhūtaraukṣyādvātaprakopakatvamiti||3-4||
atha vātārśonidānamāha– kaṣāyetyādi| etatsarvaṃ vātārśasāṃ hetuḥ kāraṇam| pramitamalpatamam, alpaṃ mātrāhīnam, anye pramitasthāne atītamiti paṭhanti, tatrātītakālabhojanam| anye pramṛtālpāśanamiti paṭhanti| tatra pramṛtaṃ naṣṭaśaktikaṃ dhānyādikamāhuḥ| tīkṣṇamiti madyaviśeṣaṇaṃ, 27 paiṣṭyādimṛdumadyasya vātapraśamakatvāt| śīto deśa 28 ānūpaḥ, kālo hemantādiḥ| 29 ātapasyoṣṇaguṇasyāpi udbhūtarūkṣatvāt vātaprakopakatvameva| anyatsubodham||3-4||
kaṭvamlalavaṇoṣṇāni 30 vyāyāmāgnyātapaprabhāḥ | deśakālāvaśiśirau krodho madyamasūyanam ||5|| vidāhi tīkṣṇamuṣṇaṃ ca sarvaṃ pānānnabheṣajam | pittolbaṇānāṃ vijñeyaḥ prakope heturarśasām ||6|| (ca. ci. a. 14) |
pittārśonidānamāha– kaṭvamletyādi| deśakālāvaśiśirāviti uṣṇo deśo maruḥ, uṣṇaḥ kālaḥ śarad grīṣmaśca| asūyanaṃ parasampattau dveṣaḥ, sa krodhaviśeṣa eva| pittolbaṇānāmityanena sarveṣāmarśasāṃ tridoṣajatvam, adhikena tu vyapadeśa iti darśitaṃ carakeṇa| yadāha sa eva– “arśāṃsi nāma jāyante nā'sannipatitaistribhiḥ| doṣairdoṣaviśeṣāttu viśeṣaḥ kathyate'rśasām||” (ca. ci. a. 14) iti||5-6||
atha 31 pittārśonidānamāha– kaṭvityādi| kaṭvamletyādiko heturjñeyaḥ| deśakālāvaśiśirāviti deśo marudeśaḥ, uṣṇaśca kālo grīṣmaḥ śaracca, asūyanaṃ parasampattau dveṣaḥ, sa ca krodhaviśeṣa eva| pittolbaṇānāmityanena sarveṣāmarśasāṃ tridoṣajatvam, adhikena tu vyapadeśa iti darśitaṃ carakeṇa, yadāha sa eva “arśāṃsi nāmajāyante nā''sannipatitaisribhiḥ| doṣairdoṣaviśeṣāttu viśeṣaḥ kathyate'rśasām” iti| śeṣaṃ sugamam||5-6||
madhurasnigdhaśītāni lavaṇāmlagurūṇi ca | avyāyāmo divāsvapnaḥ śayyāsanasukhe ratiḥ ||7|| prāgvātasevā śītau ca deśakālāvacintanam | 32 ślaiṣmikāṇāṃ samuddiṣṭametat kāraṇamarśasām ||8|| (ca. ci. a. 14) |
śleṣmārśonidānamāha– madhuretyādi| śayyāsanasukhe ratiriti sukhaśayyāsane ratirāsaktiḥ| prāgvātasevā purovātasevanam| acintanaṃ niścintatā||7-8||
atha 33 śleṣmārśonidānamāha– 34 madhuretyādi| śleṣmotkaṭānāmarśasāṃ samutpattāvetanmadhurasnigdhetyādikāraṇamuktam| śayyāsanasukhe ratistatrāsaktiḥ| prāgvātasevā purovātasevanam| acintanaṃ niścintatā| anyatsubodham||7||8||
hetulakṣaṇasaṃsargādvidyāddvandvolbaṇāni ca |9|
dvandvajārśonidānādikamāha– hetvityādi| hetulakṣaṇasaṃsargāditi doṣadvayasya 35 nidānamelakena lakṣaṇamelakena ca dvandvolbaṇāni dvandvajāni vidyāt|9|–
doṣāṇāṃ hetulakṣaṇaireva dvandvolbaṇamāha– 36 hetvityādi| doṣadvayasya nidānamelake lakṣaṇamelake ca dvandvolbaṇāni dvandvajāni vidyāt jānīyāt|9|–
sarvo hetustridoṣāṇāṃ sahajairlakṣaṇaṃ samam ||9|| (ca. ci. a. 14) |
tridoṣajārśonidānamāha– sarva ityādi| sarvo heturiti ekaikaśo vātādyarśasāṃ yo heturuktaḥ sa tridoṣajānāṃ bhavati, trayo doṣā janakatvenaiṣāṃ santīti tridoṣajāni| sahajairlakṣaṇaṃ samamiti teṣāṃ lakṣaṇaṃ sahajairarśobhiḥ saha samaṃ sadṛśaṃ, sahajānāṃ yallakṣaṇaṃ tattridoṣajānāmityarthaḥ| ‘sahajairlakṣaṇaiḥ samam’ iti pāṭhāntare 37 tu sahajaiḥ sahajārśobhavairlakṣaṇaiḥ samaṃ 38 saha sarvo hetustridoṣāṇāmiti yojyam| sahajārśolakṣaṇaṃ cātra saṅgraheṇoktaṃ 39 tantrāntarādanusmartavyaṃ; yadāha suśrutaḥ– “durdarśanāni paruṣāruṇapāṇḍūni dāruṇāntarmukhāni, tairupadrutaḥ kṛśo'lpabhuk 40 sirāsantatagātro'lpaprajaḥ kṣīṇaretāḥ kṣāmasvaraḥ krodhano'lpāgnirghrāṇaśiro'kṣiśravaṇarogavān, satatamantrakūjanāṭopahṛdayopalepārocakaprabhṛtibhiḥ pīḍyate||” (su. ni. a. 2) iti; carake ca– 41 ‘kānicidaṇūni’ (ca. ci. a. 14) ityādinā prabhūtataraṃ lakṣaṇamuktam| nanu, tridoṣajānīti viśeṣābhidhānamanupapannaṃ, sarveṣāmeva rogāṇāṃ tridoṣajatvāt| yaduktam– “dravyamekarasaṃ nāsti na rogo'pyekadoṣajaḥ| yo'dhikastena nirdeśaḥ kriyate rasadoṣayoḥ||” iti| naivaṃ; “sarvadehacarāstu vātapittaśleṣmāṇaḥ” iti vacanādekasmin dhātvādau doṣeṇa dūṣite 42 sati tadgatetaradoṣe'pyavaśyambhāvinī kācidduṣṭiḥ, duṣṭadoṣasambandhāt| kiñca svakāraṇāt vṛddho vāyuḥ śaityācchītasya śleṣmaṇo balamādadhāti, lāghavāttejorūpasya pittasya; pittaṃ ca kaṭutvādvātasya, dravatvāt śleṣmaṇaḥ; kaphaśca śaityādvāyoḥ, dravatvāt pittasyeti| ata evoktam– “na rogo'pyekadoṣajaḥ” iti| anenaivābhiprāyeṇoktam– “ekaḥ prakupito doṣaḥ sarvāneva prakopayet|” iti| yatra tu svakāraṇāttrayo'pi kupitāstatra tridoṣavyapadeśa iti siddhāntaḥ; evaṃ sarvatra||9||
tridoṣajamāha– 43 sarva ityādi| ekaikaśo vātādyarśasāṃ yo heturuktaḥ sa tridoṣajānāṃ bhavati| trayo doṣā janakatvenaiṣāṃ santīti tridoṣajāni| teṣāṃ lakṣaṇaṃ sahajairarśobhiḥ saha samaṃ sadṛśaṃ sahajānāṃ yallakṣaṇaṃ bhavati tattridoṣajānāṃ bhavatītyarthaḥ| sahajārśolakṣaṇaṃ cātra saṅgrahe noktaṃ tantrāntarādanusartavyam| yadāha suśrutaḥ– “durdarśanāni paruṣāruṇapāṇḍurāṇi dāruṇāntarmukhāni 44 ca, tairupadrutaḥ kṛśo'lpabhuk 45 sirāsantatagātro'lpaprajaḥ kṣīṇaretāśca bhavati, kṣāmasvaraḥ krodhano'lpāgnirghrāṇaśirokṣiśravaṇarogī 46 santatamantrakūjāṭopahṛdayopalepārocakaprabhṛtibhiḥ pīḍyate” iti sahajānāṃ lakṣaṇam 47||9||
gudāṅkurā bahvanilāḥ śuṣkāścimacimānvitāḥ | mlānāḥ śyāvāruṇāḥ stabdhā viśadāḥ paruṣāḥ kharāḥ ||10|| mitho visadṛśā vakrāstīkṣṇā visphuṭitānanāḥ | bimbīkharjūrakarkandhūkārpāsīphalasannibhāḥ ||11|| kecit kadambapuṣpābhāḥ kecit siddhārthakopamāḥ | śiraḥpārśvāṃsakaṭyūruvaṅkṣaṇādyadhikavyathāḥ ||12|| 48 kṣavathūdgāraviṣṭambhahṛdgrahārocakapradāḥ | kāsaśvāsāgnivaiṣamyakarṇanādabhramāvahāḥ ||13|| tairārto grathitaṃ stokaṃ saśabdaṃ sapravāhikam | rukphenapicchānugataṃ vibaddhamupaveśyate ||14|| kṛṣṇatvaṅnakhaviṇmūtranetravaktraśca jāyate | gulmaplīhodarāṣṭhīlāsambhavastata eva ca ||15|| (vā. ni. a. 7) |
pūrvaṃ nidānamuktaṃ, samprati vātādibhedenārśasāṃ lakṣaṇānyucyante, tatra prathamaṃ vātārśolakṣaṇamāha– gudetyādi| gudāṅkurā gude aṅkurākārāḥ māṃsaprarohāḥ, 49 ta eva arśāṃsi| bahvanilā vātolbaṇāḥ| śuṣkāḥ srāvarahitāḥ| cimacimā vedanāviśeṣaḥ| mlānā anupacitāḥ| stabdhāḥ kāṭhinyāt| viśadā apicchilāḥ, dhūlisparśavat| paruṣāḥ karkaśāḥ, 50 gojihvāsparśavat| kharāḥ karkoṭaphalavat sūkṣmānekakaṇṭakācitāḥ| eṣu vikalpeṣu vakṣyamāṇaṃ keciditi padaṃ sambandhanīyam| mithovisadṛśāḥ parasparabhinnarūpāḥ| 51 vakrā dhanuḥkāṣṭhādivat| tīkṣṇāḥ sūkṣmāgrāḥ| phalasannibhā iti bimbyādibhiḥ sambadhyate, bimbyādisannibhatvaṃ cākṛtyā jñeyam| bimbī oṣṭhopamaphalā ‘telākucā’ iti loke khyātā, kārpāsī vanakārpāsī, kadambapuṣpābhāḥ sthūlā anekasūkṣmaśikharāḥ| siddhārthakopamāḥ sūkṣmapiḍakārūpāḥ| hṛdayaṃ gṛhītamiveti vedanā hṛdgrahaḥ| grathitaṃ granthilaṃ pāṣāṇavat| ruk śūlam| picchā picchilo dravabhāgaḥ| upaveśyate varcastyājyate| kṛṣṇaśabdastvagādibhiḥ vaktrāntaiḥ pratyekaṃ sambadhyate| asyopadravamāha– gulmetyādi| aṣṭhīlā vātarogaviśeṣaḥ||10-15||
pūrvaṃ nidānamuktaṃ, samprati vātādibhedenārśasāṃ lakṣaṇamāha– 52 gudāṅkurā ityādi| bahvanilāḥ vātolbaṇāḥ| gudāṅkurāḥ gude'ṅkurāḥ māṃsaprarohāḥ arśāṃsi| śuṣkāḥ srāvarahitāḥ| cimicimā vedanāviśeṣastenānvitāḥ; sarṣapakalkaliptā iveti yāvat| mlānā anupacitāḥ| śyāvāruṇā varṇataḥ| stabdhāḥ kaṭhināḥ kīlavat| viśadā apicchilāḥ dhūlīsparśavat| viṣamā iti pāṭhe viṣamā nimnonnatāḥ| paruṣāḥ karkaśāḥ gojihvāsparśavat| kharāḥ karkoṭakaphalavat sūkṣmānekakaṇṭakacitāḥ| eṣu 53 vikalpe vakṣyamāṇaṃ keciditi padaṃ sambandhanīyam| 54 mitha iti mithovisadṛśāḥ parasparaṃ vibhinnarūpāḥ| vakrā 55 dhanurvatkuṭilāḥ| tīkṣṇā darbhāṅkuravatsūkṣmāgrāḥ| visphuṭitānanāḥ kesarādivadānanaṃ yeṣāṃ teṣāṃ vidīrṇamukhā ityarthaḥ| 56 bimbādiphalavat sadṛśatvamākṛtyā, 57 bimbī oṣṭhopamaphalā, 58 karkandhuḥ kolabadarī, kārpāsī vanakārpāsī| keciditi kecitkadambapuṣpābhāḥ sthūlāḥ, kecitsiddhārthakopamāḥ sarṣapavatsūkṣmāḥ| śiraḥprabhṛtīnāmabhyadhikavyathā ativedanā| 59 kṣavathviti kṣavathuḥ chikkā| viṣṭambho malasya 60 tṛḍgrahaḥ| hṛdgrahaḥ hṛdayaṃ gṛhītamiveti vedanā hṛdgrahaḥ| 61 tairiti 62 tairgudāṅkurairarśobhiḥ pīḍitaḥ puruṣaḥ 63 grathilaṃ grathitaṃ pāṣāṇavat, stokamalpaṃ, sapravāhikaṃ vātapravāhikālakṣaṇopetaṃ; ruk śūlaṃ, picchā picchilo dravabhāgastenānugatam, īdṛgvarcaḥ upaveśyate tyājyate, gudeneti śeṣaḥ| kṛṣṇaśabdastvagādibhirvaktrāntaiḥ pratyekaṃ sambadhyate| asyopadravamāha– gulmetyādi| tato vātārśobhya upadravarūpāṇāmeṣāṃ sambhava utpattiḥ| aṣṭhīlā nābheradhobhāge pāṣāṇapiṇḍikāvadvātarogaviśeṣaḥ||10-15||
pittottarā nīlamukhā raktapītāsitaprabhāḥ | tanvasrasrāviṇo visrāstanavo mṛdavaḥ ślathāḥ ||16|| śukajihvāyakṛtkhaṇḍajalaukovaktrasannibhāḥ | 64 dāhapākajvarasvedatṛṇmūrchārucimohadāḥ ||17|| soṣmāṇo dravanīloṣṇapītaraktāmavarcasaḥ | yavamadhyā haritpītahāridratvaṅnakhādayaḥ ||18|| (vā. ni. a. 7) |
pittārśolakṣaṇamāha– pittottarā ityādi| nīlamukhā nīlāgrāḥ| tanvasraṃ 65 tanvasraṃ tanu aghanam, asraṃ raktaṃ sravantīti tanvasrasrāviṇaḥ| visrāḥ āmagandhinaḥ| tanavaḥ svalpāḥ| mṛdavaḥ komalāḥ| ślathāḥ lambanaśīlāḥ| yavamadhyāḥ 66 yavavanmadhye sthūlāḥ| 67 harit haritpatravarṇaṃ, pītaṃ haritālābhaṃ, hāridraṃ haridrāvarṇam; ādiśabdādviṇmūtranetravaktrāṇāṃ grahaṇam||16-18||
paittikānyāha– pittottarā 68 ityādi| pittottarāḥ pittolbaṇā gudāṅkurā īdṛśā jñeyāḥ| nīlamukhāḥ nīlāgrāḥ| tanu aghanamasraṃ raktaṃ sravantīti tanvasrasrāviṇaḥ, visrāḥ visragandhinaḥ, tanavaḥ svalpāḥ, mṛdavaḥ komalāḥ anye ‘mṛdulambina’ iti paṭhanti, tatra lambino lambanaśīlāḥ| ākṛtyā ca śukajihvāyakṛtkhaṇḍajalaukomukhasannibhāḥ sadṛśāḥ| upadravānāha– dāhetyādi| dāhādimohāntopadravadāyinaḥ| soṣmāṇaḥ uṣṇasparśāḥ| dravaṃ nīlaṃ uṣṇaṃ pītaraktam, āmamapakvaṃ varcaḥ upaveśayanti| yavamadhyeti yavavat madhye sthūlāḥ prānte sūkṣmāḥ| haritaṃ haritapatravarṇaṃ, pītaṃ haritālābhaṃ, hāridravarṇaṃ tadvat tvagādi yeṣāṃ te| evamādiśabdācca cakṣurnetrādayo gṛhyante||16-18||
śleṣmolbaṇā mahāmūlā ghanā mandarujaḥ sitāḥ | utsannopacitasnigdhastabdhavṛttagurusthirāḥ ||19|| picchilāḥ stimitāḥ ślakṣṇāḥ kaṇḍvāḍhyāḥ sparśanapriyāḥ | karīrapanasāsthyābhāstathā gostanasannibhāḥ ||20|| vaṅkṣaṇānāhinaḥ pāyubastinābhivikarṣiṇaḥ | saśvāsakāsahṛllāsaprasekārucipīnasāḥ ||21|| mehakṛcchraśirojāḍyaśiśirajvarakāriṇaḥ | klaibyāgnimārdavacchardirāmaprāyavikāradāḥ ||22|| 69 vasābhasakaphaprāyapurīṣāḥ sapravāhikāḥ | na sravanti na bhidyante pāṇḍusnigdhatvagādayaḥ ||23|| (vā. ni. a. 7) |
śleṣmārśolakṣaṇamāha– śleṣmolbaṇe ityādi| 70 atra ‘gudāṅkurā’ ityanuvartate| mahāmūlā 71 dūravāstvavagāhinaḥ| ghanā nibiḍāvayavāḥ| utsannā dairghyeṇodgatāḥ, upacitāḥ pariṇāhena sthūlāḥ, stabdhā anamrāḥ, vṛttāḥ pariṇāhena vartulāḥ, guravo gurudravyākrāntamiva gudaṃ kurvate, sthirā acañcalāḥ| ślakṣṇā maṇivanmasṛṇāḥ| kaṇḍvāḍhyāḥ kaṇḍūbahulāḥ; kaṇḍūvyapagamārthaṃ spṛśyamānāḥ 72 prīṇayantyarśasamiti sparśanapriyāḥ| karīro marujadrumaḥ, panasaḥ kaṇṭakiphalaṃ, tayorasthyābhāḥ, athavā karīro vaṃśāṅkuraḥ; tena karīrābhāḥ, panasāsthyābhāścetyarthaḥ| 73 tathā gostanasannibhāḥ gostanasadṛśā ityarthaḥ| vaṅkṣaṇau 74 ānāhitumābaddhumiva śīlaṃ yeṣāṃ te tathā; gudapratyāsattyā vaṅkṣaṇayoḥ preraṇādyasāmarthyakāriṇa ityarthaḥ| pāyubastinābhivikarṣiṇa iti pāyvādiṣvākarṣavatpīḍākāriṇaḥ| praseko mukhasya gudasya vā; kṛcchraṃ mūtrakṛcchraṃ, śirojāḍyaṃ śiraḥstimitatā, śiśirajvarakāriṇaḥ śītajvarakāriṇaḥ| klaibyaṃ strīṣvanutsāhaḥ, 75 agnimārdavaṃ vahnimāndyaṃ, chardirvamiḥ| āmaprāyavikāradāḥ āmabahulā ye rogāḥ atīsāragrahaṇyādayastatpradāḥ| prāyasthāne ‘prājya’ iti pāṭhāntare sa evārthaḥ; prāyaprājyaśabdayoḥ pracurārthatvāt| vasābhaṃ ca sakaphaṃ ca prājyaṃ ca purīṣaṃ yeṣāṃ te tathā| na sravanti ‘kledaraktādikam’ iti śeṣaḥ| na bhidyante gāḍhaviṭkaprapīḍitā api na vidīryanta iti||19-23||
ślaiṣmikānyāha– śleṣmolbaṇā ityādi| atrādau gudāṅkurā ityanuvartate| mahāmūlā dūradhātvavagāhanāḥ| ghanā nibiḍāvayavāḥ| mandarujaḥ svalpapīḍāḥ| sitāḥ śuklavarṇāḥ| utsannā dairghyeṇodgatāḥ| ucchūnā iti pāṭhe śvayathumantaḥ| pariṇāhena sthūlāḥ, stabdhāḥ anamrāḥ| vṛttāḥ pariṇāhena vartulāḥ| guravaḥ gurudravyākrāntamiva gudaṃ kurvate| sthirā niścalāḥ| picchilā aviśadāḥ| stimitā mandāḥ| ślakṣṇā maṇivanmasṛṇāḥ| kaṇḍvāḍhyāḥ kaṇḍūbahulāḥ| kaṇḍūvyapagamārthamupaspṛśyamānāḥ prīṇayantyarśasamiti sparśanapriyāḥ| ākṛtyā tu karīro marudeśodbhavo drumaḥ, panasaḥ 76 kaṇṭakiphalaṃ, tayorasthivadābhāḥ| athavā karīro vaṃśāṅkuraḥ, tena karīrābhāḥ, panasāsthyābhāścetyarthaḥ| tathā gostanasannibhāstatsadṛśāḥ| vaṅkṣaṇāvānāhitumābaddhumiva śīlaṃ yeṣāṃ te tathā| gudapratyāsattyā vaṅkṣaṇayoḥ preraṇādyasāmarthyakāriṇaḥ| 77 pāyuvastinābhivikarṣiṇaḥ pāyvādiṣu ākarṣaṇavat pīḍākāriṇaḥ| bastiḥ mūtrakośaḥ| upadravānāha– kāsetyādi| hṛllāsaḥ upasthitavamanamiva, praseko mukhasya gudasya vā| kṛcchraṃ mūtrakṛcchraṃ, śirojāḍyaṃ śirastimitatā, śiśirajvarakāriṇaḥ śītajvarakāriṇaḥ| klaibyaṃ strīṣvanutsāhaḥ| āmaprāyavikāradāḥ āmabahulā ye rogā atīsāragrahaṇyādayastatpradāḥ| prāyaḥsthāne ‘prājya’ iti pāṭhe sa evārthaḥ, prāyaḥ prājyaśabdayoḥ pracurārthatvāt| vasābhaṃ ca, sakaphaṃ, prājyaṃ prabhūtaṃ purīṣaṃ yeṣāṃ te tathā| sapravāhikāḥ ślaiṣmikapravāhayuktāḥ| na sravanti kledaraktādikamiti śeṣaḥ| na bhidyante gāḍhaviṭkanipīḍitā api na vidīryanta iti| pāṇḍusnigdhāstvagādayaḥ tvaṅnakhanayanavadanāni yatra puruṣāṇāṃ bhavanti||19-23||
sarvaiḥ sarvātmakānyāhurlakṣaṇaiḥ sahajāni ca |24|
sannipātārśasaḥ sahajārśasaśca lakṣaṇamāha– sarvairityādi| sarvairvātajādyarśobhavairlakṣaṇaiḥ, sarvātmakāni tridoṣajāni; tathā taireva lakṣaṇaiḥ sahajānyapyāhuḥ, teṣāmapi tridoṣajatvāt||–
sannipātārśasaḥ sahajārśasaśca lakṣaṇamāha– sarvairityādi| sarvairvātajādyarśobhavairlakṣaṇaiḥ sarvātmakāni tridoṣajāni tathā taireva lakṣaṇaiḥ 78 sahajānyapyāhuḥ, teṣāmapi tridoṣajatvāt||–
raktolbaṇā gudekīlāḥ pittākṛtisamanvitāḥ ||24|| vaṭaprarohasadṛśā guñjāvidrumasannibhāḥ | te'tyarthaṃ duṣṭamuṣṇaṃ ca gāḍhaviṭkaprapīḍitāḥ ||25|| sravanti sahasā raktaṃ tasya cātipravṛttitaḥ | bhekābhaḥ pīḍyate duḥkhaiḥ śoṇitakṣayasambhavaiḥ ||26|| hīnavarṇabalotsāho hataujāḥ kaluṣendriyaḥ | (vā. ni. a. 7) | viṭ śyāvaṃ kaṭhinaṃ rūkṣamadhovāyurna vartate ||27||
raktārśolakṣaṇamāha– raktolbaṇā ityādi| gudekīlāḥ kīlavat kīlāḥ arśāṃsi, “haladantāt saptamyāḥ sañjñāyām” (pā. a. 6 pā. 3 sū. 1) ityaluksamāsaḥ| pittākṛtisamanvitāḥ paittikārśolakṣaṇayuktāḥ| vidrumasannibhāḥ pravālamaṇivallohitā ityarthaḥ| te gāḍhaviṭkaprapīḍitāḥ kaṭhinapurīṣayantritāḥ, duṣṭam 79 āvilam, 80 uṣṇaṃ ca raktaṃ sravanti| tasyeti raktasya, atipravṛttitaḥ atikṣayāt, bhekābhaḥ prāvṛṣeṇyavarṣābhvābhaḥ pītacchaviḥ, ‘puruṣaḥ’ iti śeṣaḥ| duḥkhaiḥ rogaiḥ| śoṇitakṣayasambhavairiti 81 tvakpāruṣyāmlaśītaprārthanāsirāśaithilyaiḥ (su. sū. a. 15) suśrutoktaiḥ| balaṃ sthaulyam, utsāho harṣaḥ| hataujā hataśaktiḥ| kaluṣendriya āvilacakṣuḥ, vyākulasarvendriyo vā| viṭ śyāvamiti viṭśabdo napuṃsako'pyasti, etannirdeśādeva| kāśmīrāstu carake– “viṭ śyāvā kaṭhinā rūkṣā” ityeva paṭhanti| adhovāyurna vartate gudena, pratilomagatvāt||24-27||
raktajānyāha– raktolbaṇā ityādi| gudekīlāḥ kīlavat kīlā arśāṃsi, 82 teṣāṃ lakṣaṇamīdṛśam– pittākṛtisamanvitāḥ paittikārśolakṣaṇayuktāḥ| ākṛtyā ca guñjā raktaguñjā, vidrumaḥ pravālamaṇistatsadṛśalohitā ityarthaḥ| te gāḍhaviṭkaprapīḍitāḥ kaṭhinapurīṣayantritāḥ| atiśayena duṣṭaṃ raktamuṣṇaṃ ca sravanti| sahasā akasmāt| tasyeti 83 raktasyātipravṛttitaḥ pravartanādbhekābhaḥ prāvṛṣeṇyavarṣābhvābhaḥ pītacchaviḥ puruṣaḥ| duḥkhaiḥ rogaiḥ, śoṇitakṣayasambhavairiti śoṇitakṣaye 84 tvakpāruṣyāmlaśītaprārthanāsirāśaithilyaiḥ suśrutoktaiḥ| balaṃ sthaulyam| utsāho harṣaḥ| hataujā hataśaktiḥ, kaluṣendriyo vyākulasarvendriyaḥ| adhovāyurna pravartate gudena, pratilomatvāt||24-27||
tanu cāruṇavarṇaṃ ca phenilaṃ cāsṛgarśasām | kaṭyūrugudaśūlaṃ ca daurbalyaṃ yadi cādhikam ||28|| tatrānubandho vātasya heturyadi ca rūkṣaṇam | śithilaṃ śvetapītaṃ ca viṭ snigdhaṃ guru śītalam ||29|| yadyarśasāṃ ghanaṃ cāsṛk tantumat pāṇḍu picchilam | gudaṃ sapicchaṃ stimitaṃ guru snigdhaṃ ca kāraṇam | śleṣmānubandho vijñeyastatra raktārśasāṃ budhaiḥ ||30|| (ca. ci. a. 14) |
idānīṃ tasyaiva raktārśaso nidānasya raktasya vātādibhedena lakṣaṇamāha– tanvityādi| 85 tatrānubandho vātasyeti vātādiduṣṭasyaiva raktasyārambhakatvānnatu kevalasya, doṣatvābhāvāt| śithilamityādinā kaphānubandhasya| nanu, pittānubandhaḥ kuto nokta iti? ucyate, raktapittayoḥ prāyaḥ samānaliṅgatvāt| uktaṃ ca pūrvaṃ “raktolbaṇā gudekīlāḥ pittākṛtisamanvitāḥ|” iti||28-30||
idānīmasyaiva raktārśonidānasya vātādibhedena lakṣaṇamāha– tanvityādi| raktolbaṇānāmarśasāmasṛgyadīdṛśaṃ bhavati– tanu alpaṃ, kaṭyādiṣu śūlam, adhikaṃ ca daurbalyaṃ, tatra raktārśasi vātasyānubandho jñeyaḥ| yadi ca rūkṣaṇaṃ rūkṣadravyādi hetuḥ kāraṇam| śleṣmānubandhalakṣaṇamāha– raktolbaṇānāmarśasāṃ yadi śithilaṃ śvetapītaṃ ca viṭ pravartate, yadi ca snigdhaṃ guru śītalaṃ tantumatpāṇḍu picchilaṃ 86 ca asṛkpravartate, tantumatsūtrākāraṃ, gudamapi picchilārdrastimitaṃ niścalaṃ bhavati, tasmin raktārśasi śleṣmānubandho vijñeyaḥ| guru snigdhaṃ ca tatra kāraṇaṃ hetuḥ| nanu pittānubandhaḥ kuto noktaḥ 87 iti tat ucyate, raktapittayoḥ prāyaḥ samānaliṅgatvāt| pūrvamuktaṃ ca ``raktolbaṇā gudekīlāḥ pittākṛtisamanvitāḥ'' iti||28-30||
viṣṭambho'nnasya daurbalyaṃ kukṣerāṭopa eva ca | kārśyamudgārabāhulyaṃ sakthisādo'lpaviṭkatā ||31|| grahaṇīdoṣapāṇḍvarterāśaṅkā codarasya ca | pūrvarūpāṇi nirdiṣṭānyarśasāmabhivṛddhaye ||32|| (ca. ci. a. 14) |
pūrvarūpamāha– viṣṭambha ityādi| viṣṭambho'nnasyeti viṣṭabhyānnasyājīrṇatāgamanam āhāro vā 88 vā viṣṭabdhaḥ āmāśaya evāvatiṣṭhate, vātavaiguṇyāt| daurbalyaṃ hīnaśaktitā| ‘viṣṭambho'ṅgasya’ iti pāṭhāntare viṣṭambho 89 malasya, aṅgasya daurbalyam| yadyapi nidānānantaraṃ pūrvarūpaṃ vaktavyaṃ bhavati, tathā'pi nidānalakṣaṇānantaramatra pūrvarūpaṃ; nidānaliṅgayościkitsāṅgatamatvapratipādanārthaṃ tayoḥ pūrvamabhidhānam; athavā'vaśyavaktavyānāṃ kāmacārādabhidhānamiti| evamanyatrāpi vyatikrame draṣṭavyam| kukṣerāṭopo ‘guḍaguḍāśabdaḥ’ iti cakraḥ, 90 ‘tanatanī’ iti guṇākaraḥ; ‘rujāpūrvakaḥ kṣobhaḥ’ iti gadādharaḥ, purīṣavṛddhilakṣaṇe ca ‘āṭopam ādhmānam’ iti vivṛtavān; etacca na sarvatra, gulmapūrvarūpe āṭopādhmānayorubhayorapi pāṭhāt| udgārabāhulyamadhoniruddhasya 91 vāyorūrdhvagamanāt| sakthisādo jaṅghāvasādaḥ| grahaṇīdoṣapāṇḍvarteḥ grahaṇīdoṣayuktapāṇḍurogasya udarasya cāśaṅkā, teṣāṃ lakṣaṇadarśanāt| ‘grahaṇīdoṣapāṇḍvartiḥ’ iti pāṭhāntare grahaṇīdoṣasya pāṇḍoḥ pāṇḍurogasya cārtiḥ pīḍā syāt| abhivṛddhaye utpattyarthamiti||31-32||
viṣṭambho'nnasyetyādi| viṣṭambho'nnasya ajīrṇatāgamanam, āhāro vā viṣṭabdha āmāśaya evāvatiṣṭhate, vātavaiguṇyāt| daurbalyaṃ hīnaśaktitā| viṣṭambho'ṅgasyeti pāṭhāntare viṣṭambho malasya, aṅgasya daurbalyam| kukṣerāṭopaḥ guḍaguḍāśabda iti cakraḥ, talatala iti guṇākaraḥ, rujāpūrvakaḥ kṣobha iti gadādharaḥ, 92 purīṣavṛddhilakṣaṇe āṭopaḥ ādhmānamiti mādhavaḥ| udgārabāhulyaṃ adhoniruddhasya vāyorūrdhvagatatvāt| sakthisādo jaṅghāvasādaḥ, alpaviṭkatā alpapurīṣatvam| grahaṇīrogapāṇḍvarterāśaṅketi grahaṇīrogayuktasya pāṇḍurogodarasya cāśaṅkā, eteṣāṃ lakṣaṇadarśanāt| grahaṇīrogapāṇḍvartiriti pāṭhāntare grahaṇīrogasya pāṇḍoḥ pāṇḍurogasya cārtiḥ pīḍā syāditi||31-32||
pañcātmā mārutaḥ pittaṃ kapho gudavalitrayam | sarva eva prakupyanti gudajānāṃ samudbhave ||33|| tasmādarśāṃsi duḥkhāni bahuvyādhikarāṇi ca | sarvadehopatāpīni prāyaḥ kṛcchratamāni ca ||34|| (ca. ci. a. 14) |
nanu, gudadeśaduṣṭyā 93 gudajasyotpādāt kathaṃ sarvadehe kṛśatvakṛṣṇatvādirūpā duṣṭirityata āha– pañcātmetyādi| pañcātmā pañcasvarūpaḥ, 94 prāṇāpānasamānodānavyānabhedāt; 95 iti teṣāṃ sthānāni| evaṃ liṅgavipariṇāmāt pañcātmakatvaṃ pitte'pi yojyaṃ, pittaṃ 96 hyālocakarañjakasādhakapācakabhrājakabhedādbhinnam| evaṃ kapho'pi pañcātmā, hṛdayāmāśayajihvāśiraḥsandhiṣu krameṇāvalambakakledakabodhakatarpakaśleṣmakabhedāt| yadāha gautamaḥ– “śleṣmā tu 97 pañcavidhoraḥsthaḥ 98 kledakādisvakarmaṇā| kaphadhāmnāṃ ca sarveṣāṃ yat karotyavalambanam|| ato'valambakaḥ, śleṣmā yastvāmāśayasaṃśritaḥ| kledakaḥ so'nnasaṅghātakledanād, rasabodhanāt|| bodhako rasanāsthastu, 99 śiraḥsaṃstho'kṣitarpaṇāt| tarpakaḥ, śleṣmakaḥ samyak śleṣaṇāt sandhiṣu sthitaḥ||” iti| 100 gudavalītrayasya ca prakopo vikṛtatvaṃ, sannidhānasyāpyabhāvāt, valīduṣṭeraprāpteśca| sarva eveti uktamārutādaya eveti| 101 tasmādityādi| bahuvyādhikarāṇīti jaṭharāgnimāndyādyupadravakarāṇi| prāyaḥ kṛcchratamānīti prāyograhaṇādasādhyāni sukhasādhyānyapi||33-34||
nanu, gudadeśaduṣṭyā gudajasyotpādāt kathaṃ sarvadehe kṛśatvādirūpā duṣṭirityāha– pañcātmetyādi| gudajānāṃ samudbhave sambhave ete sarva evoktasvarūpā vātādayaḥ prakupyanti| pañcātmā pañcasvarūpaḥ, prāṇāpānasamānodānavyānabhedāt| teṣāṃ sthānāni– “hṛdi prāṇo gude'pānaḥ samāno nābhisaṃsthitaḥ| udānaḥ kaṇṭhadeśe ca vyānaḥ sarvaśarīragaḥ”iti| evaṃ pañcātmā vāyuḥ kathyate “yo'nilo vaktrasañcārī sa prāṇo nāma dehadhṛk| so'nnaṃ praveśayatyantaḥ prāṇāṃścaivāvalambate|| kupitaḥ kurute cāpi hikkāśvāsādikān gadān| udāno nāma yastūrdhvamupaiti pavanottamaḥ|| tena bhāṣitagītādiviśeṣaścābhivartate| ūrdhvajatrugatān rogān karoti kupitaśca saḥ|| āmapakvāśayacaraḥ samāno'gnisahāyavān| annaṃ pacati tajjāṃśca vikārān pravyanakti saḥ|| 102 gulmāgnisādātīsārānpraduṣṭaśca karoti saḥ| pakvāśayāśrayo'pānaḥ kāle karṣati cāpyadhaḥ| vātamūtrapurīṣāṇi śukragarbhārtavāni ca| krudghaśca kurute rogān ghorānvastigudāśrayān|| sarvadehasaro vyāno rasasaṃvāhanodyataḥ| svedāsṛksrāvaṇaścāpi pañcadhā ceṣṭayatyapi|| kruddhaśca kurute rogān prāyaśaḥ sarvadehagān| śukradoṣāḥ pramehāśca vyānāpānaprakopajāḥ|| yugapat kupitāścāmī dehaṃ bhindyurasaṃśayam”iti| pañcātmā vāyuḥ ‘rajoguṇamayaḥ sūkṣmaḥ śīto rūkṣo laghuścalaḥ’ iti| evaṃ pañcātmakatvaṃ pitte yojyam, ālocakarañjakasādhakapācakabhrājakabhedāt;”pācakaṃ bhrājakaṃ caiva rañjakālocake tathā| sādhakaṃ ceti pañcaiva pittanāmānyanukramāt|| svāśaye pācakaṃ pittamagnirūpaṃ tilonmitam| bhrājakaṃ kāntidaṃ yattu lepābhyaṅgādipācakam|| rañjakaṃ tu 103 yakṛtplīhostadrasaṃ śoṇitaṃ vrajet| 104 ālocakaṃ sthitaṃ netre rūpadarśanakāri tat|| sādhakaṃ hṛdaye tiṣṭhenmedhāprajñākaraṃ ca tat| pittamuṣṇaṃ dravaṃ pītaṃ nīlaṃ sattvaguṇottaram|| kaṭutiktarasaṃ jñeyaṃ vidagdhaṃ cāmlatāṃ vrajet” iti| teṣāṃ sthānāni ālocakaṃ netrayoḥ, rañjakaṃ yakṛtplīhnoḥ, sādhakaṃ hṛdi, pācakaṃ pakvāmāśayayormadhye, bhrājakaṃ tvaci| evaṃ kapho'pi pañcātmā, ālambakakledakabodhakatarpakaśleṣmakabhedāt| teṣāṃ sthānāni| yadāha gautamaḥ– “śleṣmā 105 pañcavidhastatra trikasaṃsthaḥ svavīryataḥ| 106 hṛdayasthaḥ svavīryācca tata 107 evāmbukarmaṇā|| kaphadhāmnāmaśeṣāṇāṃ yatkarotyavalambanam| ato'valambakaḥ śleṣmā yastvāmāśayasaṃsthitaḥ|| kledakaḥ so'nnasaṅghātakledanādrasabodhanāt| bodhako 108 rasanāsyastu 109 śiraḥsaṃstho'kṣitarpaṇāt|| tarpakaḥ 110 śleṣmakaḥ sandheḥ śleṣaṇātsandhisaṃsthitaḥ| uraḥkaṇṭhaḥśiraḥsandhiparvāṇyāmāśayo rasaḥ| medo ghrāṇaṃ ca jihvā ca kaphasthānamuro bhṛśam”iti| evaṃ doṣatrayāṇāṃ pañcātmakatvaṃ siddham| pañcātmāno doṣāstrayaḥ 111 gudavalitrayaṃ ca gudajānāṃ samudbhave 112 sarva eva prakupyanti, gudavalitrayasya prakopo vikṛtatvaṃ pravahaṇādisvakāryākartṛtvam| anye tu gudavalītraya iti paṭhanti vyākhyānayanti ca– sarve doṣā gudavalītraye kupyanti| tannātiyuktaṃ, prāṇodānayostatrāsannidhānāt| anye vyākhyānayanti– gudavalītraye gudajānāṃ samudbhave utpattau sati sarva eva doṣāḥ prakupyantīti| tasmādarśāṃsi duḥkhapradāni 113 bahuvyādhikarāṇi jaṭharāgnimāndyādyupadravakarāṇi| ataḥ sarvaśarīratāpīni| prāyaḥ kṛcchratamānīti prāyograhaṇādasādhyāni| suśrutastu– “sarvāḥ syurvalayo yeṣāṃ durnāmabhirupadrutāḥ| tābhistu prahito vāyurapānaḥ sannivartate|| tato 114 vyānena saṅgamya jyotirgṛhṇāti dehinām|” iti||33-34||
bāhyāyāṃ tu valau jātānyekadoṣolbaṇāni ca | arśāṃsi sukhasādhyāni na cirotpatitāni ca ||35|| dvandvajāni dvitīyāyāṃ valau yānyāśritāni ca | kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca ||36|| sahajāni tridoṣāṇi yāni cābhyantarāṃ valim | jāyante'rśāṃsi saṃśritya tānyasādhyāni nirdiśet ||37|| (ca. ci. a. 14) |
uktavātādyarśasāṃ sādhyatvādikamāha– 115 bāhyāyāmityādi| na cirotpatitānīti anatikrāntasaṃvatsarāṇi| parisaṃvatsarāṇīti parigato'tikrāntaḥ saṃvatsaro yaistāni tathā| yāni tu bāhyavalijātāni dvidoṣolbaṇāni tāni kṛcchrāṇi, tridoṣajāni yāpyānītyuktam; evaṃ dvitīyāyāmekadoṣolbaṇāni kṛcchrāṇi, dvidoṣolbaṇāni yāpyāni, tridoṣolbaṇānyasādhyāni; evaṃ tṛtīyāyāmekadoṣolbaṇāni yāpyāni, śeṣāṇyasādhyāni| yadyāpyaṃ pratyākhyeyaṃ vā 116 taddoṣavalibhede'pyasādhyameva; yaduktaṃ carakeṇa– “nāsādhyaḥ sādhyatāṃ yāti sādhyo yāti tvasādhyatām|” (ca. ni. a. 8) iti||35-37||
sukhasādhyānyāha– bāhyāyāmityādi| 117 na cirotpatitānīti anatikrāntasaṃvatsarāṇi| kṛcchrasādhyānyāha– 118 dvandvajāni dvitīyāyāṃ valau yānyarśāṃsi kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ| parisaṃvatsarāṇi ca parigato'tikrāntaḥ saṃvatsaro yaistāni kṛcchrasādhyāni yāpyānītyarthaḥ| asādhyānyāha– sahajānītyādi| yāni sahajāni tānyasādhyāni, 119 tathā tridoṣajānyuttarakālajānyapi, 120 yānyabhyantaraṃ valiṃ saṃśritya 121 jāyanta” ityanvayaḥ| tatrāpi viśeṣaḥ kathyate– yāni tu bāhyavalijātāni dvidoṣolbaṇāni tāni kṛcchrāṇi, tridoṣāṇi yāpyānītyuktam; evaṃ dvitīyāyāmekadoṣolbaṇāni kṛcchrāṇi tridoṣolbaṇāni asādhyāni; evaṃ tṛtīyāyāṃ ekadoṣolbaṇāni yāpyāni śeṣāṇyasādhyāni||35-37||
śeṣatvādāyuṣastāni catuṣpādasamanvite | yāpyante dīptakāyāgneḥ pratyākhyeyānyato'nyathā ||38|| (ca. ci. a. 14) |
asādhyo 122 hi 123 dvividho yāpyapratyākhyeyabhedāt, tatra yadyāyuḥśeṣo'sti catuṣpādasampattiśca tadā yāpyatvamanyathā pratyākhyeyatvamityāha– śeṣatvādityādi| catuṣpādasamanvite ‘arśorogiṇi’ iti śeṣaḥ| samanvita iti bhāve ktaḥ, tena ‘catuṣpādasamanvaye sati’ iti cakraḥ||38||
asādhyasya yāpyapratyākhyeyabhedena dvaividhyamāha– śeṣatvādityādi| 124 yadyāyuṣaḥ śeṣo'sti tadā catuṣpādasamanvite tānyarśāṃsi yāpyante ‘ 125 rogiṇam’ iti śeṣaḥ| kīdṛśe rogiṇi? dīptakāyāgnau, punaḥ kīdṛśe? catuṣpādasamanvite; ato'nyathā viparītāni pratyākhyeyāni asādhyāni| pādacatuṣṭayaṃ yathā– rogī bhiṣak, paricāraka auṣadhaṃ ca| yadā rogī bhiṣagvākyakṛdāḍhyo jitendriyaḥ, vaidyaḥ śāstre karmaṇi kuśalo nirlobhaḥ 126 satyadharmaparaśca, paricāraka āptaḥ kulīno'nalasaḥ āturacchandānuvartī ca, auṣadhaṃ navaṃ rasavīryādisampannaṃ ca| taduktam– “vaidyo vyādhyupasṛṣṭaśca bheṣajaṃ paricārakaḥ| ete pādāścikitsāyāḥ karmasādhanahetavaḥ| tattvādhigataśāstrārtho dṛṣṭakarmā svayaṅkṛtī| laghuhastaḥ śuciḥ śūraḥ sajjopaskṛtabheṣajaḥ|| pratyutpannamatirdhīmān vyavasāyī viśāradaḥ| satyadharmaparo yaśca sa bhiṣakpāda ucyate|| āyuṣmān sattvavān sādhyo dravyavānātmavānapi| ucyate vyādhitaḥ 127 pādo vaidyavākyakṛdāstikaḥ|| praśastadeśasambhūtaṃ praśaste'hani coddhṛtam| alpamātraṃ mahāvīryaṃ gandhavarṇarasānvitam|| doṣaghnamaglānikaramavikāri viparyaye| samīkṣya kāle dattaṃ ca bheṣajaṃ pāda ucyate|| snigdho'jugupsurbalavān yukto vyādhitarakṣaṇe| vaidyavākyakṛdaśrāntaḥ pādaḥ paricaraḥ smṛtaḥ” iti| 128 eṣā catuṣpādasampattiḥ sā cāyuṣaḥ śeṣatvādghaṭate||38||
haste pāde mukhe nābhyāṃ gude vṛṣaṇayostathā | śotho hṛtpārśvaśūlaṃ ca yasyāsādhyo'rśaso hi saḥ ||39|| hṛtpārśvaśūlaṃ sammohaśchardiraṅgasya rugjvaraḥ | tṛṣṇā gudasya pākaśca nihanyurgudajāturam ||40|| (ca. ci. a. 14) | tṛṣṇā arocakaśūlārtamatiprasrutaśoṇitam | śothātisārasaṃyuktamarśāṃsi kṣapayanti hi ||41|| (su. sū. a. 33) |
upadravādasādhyatvamāha– haste ityādi| hastapādādiśotho milito'sādhyalakṣaṇam| atra hṛtpārśvaśūlasammohādi vyastaṃ samastaṃ 129 vā||39-41||
athopadravādasādhyatvamāha– hasta ityādi| yasya hastapādādiṣu śvayathuḥ syāt hṛtpārśvaśūlaṃ ca sa arśaso'rśorogī asādhyaḥ| asādhyasya lakṣaṇamāha– hṛdityādi| hṛtpārśvaśūlaṃ sammohaśca; tathā hṛtpārśvādi samastaṃ vyastaṃ ca, aṅgasya ruk pīḍā, gudamuṣkayoḥ pākaśca, gudajāni arśāṃsi, taṃ naraṃ ghnantītyarthaḥ| raktārśo'sādhyatvamāha– 130 tṛṣṇetyādi| 131 atiprasrutaśoṇitaṃ tṛṣṇārocakādyupadravayuktaṃ puruṣamarśāṃsi 132 kṣapayanti nāśayanti, hi pādapūraṇe||39-41||
meḍhrādiṣvapi vakṣyante yathāsvaṃ, nābhijāni ca | gaṇḍūpadāsyarūpāṇi 133 picchilāni mṛdūni ca ||42|| (vā. ni. a. 7) |
atha meḍhrajādīnāṃ svarūpamāha– 134 meḍhrādiṣvityādi| meḍhrādiṣvapi vakṣyante yathāsvamityantena chedaḥ| tena ‘nāsārśa’ ityādivyapadeśaḥ| gaṇḍūpadāsyarūpāṇi 135 kiñculakamukhasadṛśāni||42|| 136
sthānāntareṣvanyānyapyarśāṃsyāha– meḍhrādiṣvityādi| māṃsāṅkuratvādeṣāmarśasāṃ vyapadeśaḥ, sarṣapādiṣu sneheṣu tailavyapadeśavat| meḍhraḥ śephaḥ, ādiśabdāccakṣurnāsādīni| yathāsvaṃ yathāsthānam| nābhijāni tu gaṇḍūpadāsyarūpāṇi kiñculamukhasadṛśāni ākṛtyetyarthaḥ| tāni picchilāni mṛdūni ca bhavanti||42||
vyāno gṛhītvā śleṣmāṇaṃ karotyarśastvaco bahiḥ | kīlopamaṃ sthirakharaṃ carmakīlaṃ tu tadviduḥ ||43|| (vā. ni. a. 7) |
carmakīlasamprāptimāha– vyāna ityādi| vyāno vāyuḥ, “etacca gudauṣṭhadeśa eva nānyatra iti kārtikakuṇḍādayaḥ”||43||
carmakīlasamprāptimāha– vyāna ityādi| vyāno vāyuḥ, kaphaṃ gṛhītvā saṅgṛhya, tvaco bahiḥ kīlasadṛśamarśaḥ kuryāt, sthiraṃ niścalaṃ, taṃ carmakīlaṃ prāhuḥ| tvaco bahiriti gudauṣṭhaṃ parityajyetyarthaḥ, tatra tvarśasāmeva sambhavatvāt; etacca gudoṣṭhadeśa eva nānyatreti kārtikakuṇḍādayaḥ||43||
vātena todapāruṣyaṃ pittādasitavaktratā | śleṣmaṇā snigdhatā 137 cāsya grathitatvaṃ savarṇatā ||44|| (vā. ni. a. 7) |
tasyaiva vātādibhedena lakṣaṇamāha– vātenetyādi| savarṇatā gātrasavarṇatā|44||
tasyaiva vātādilakṣaṇamāha– vātenetyādi| vātena todaḥ pīḍāviśeṣaḥ, pāruṣyaṃ paruṣatā; pittāt asitaṃ kiñcitkṛṣṇaṃ 138 vaktraṃ ca; śleṣmaṇā snigdhatā, granthisādṛśyaṃ savarṇatā gātrasamānavarṇatā| doṣāḥ prakupitā meḍhramāṃsaśoṇite pradūṣya kaṇḍūḥ kurvanti, tataḥ kaṇḍūyatāṃ kṣatam| “tasmin kṣate prarohāḥ syurmāṃsajā rudhirasravāḥ| vināśayanti śephaṃ te ghnanti puṃstvaṃ ca satvaram” iti| śepho meḍhraṃ, puṃstvaṃ śukram| “tathā yonau ca te 139 duṣṭā gaṇḍūpadamukhākṛtīn|| durgandhānsukumārāṃśca picchilān janayanti hi”iti| māṃsāṅkurāniti śeṣaḥ| cakārādyonerārtavaṃ ca ghnanti| “tairevordhvagatairdoṣaiḥ karṇajārśastu jāyate| bādhiryaṃ śūlamatyugraṃ satataṃ karṇapūtitā|| netrajeṣu 140 jalasrāvo vedanā cāpyadarśanam| aśrūṇāṃ jāyate vartmā'varodho'rśassu santatam|| ghrāṇajeṣu pratiśyāyaḥ kṛcchrocchvāsaḥ śirovyathā| kṣavathuḥ pūtivaktraṃ ca vākyaṃ syādanunāsikam|| mukhārśassu ca kaṇṭhauṣṭhatālumadhyaikajanmasu| 141 syāddhi gadgadavākyatvaṃ rasājñānaṃ mukhāmayāḥ||” iti||44||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne'rśonidānaṃ samāptam ||5||
iti śrīvijarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmarśonidānaṃ samāptam||5|| 142
iti śrīvaidyavācaspatikṛte ātaṅkadarpaṇe rugviniścayavyākhyāyāmarśonidānam||5||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘parasparasambandhā ... ’ iti pā.| ↩
  2. 2 . ‘pṛthagityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  3. 3 . ‘dūṣitatvāt’ iti pā.| ↩
  4. 4 . ‘gaṇitāni’ iti pā.| ↩
  5. 5 . ‘ekadoṣajanitanirdiṣṭasya sādhyatvasyāyogāt’ iti pā.| ↩
  6. 6 . ‘saṅkhyāyām’ iti pā.| ↩
  7. 7 . ardhapañcamamaṅgulaṃ yasmin tattathā; etena sārdhacaturaṅgulapramāṇaṃ gudamityarthaḥ| ↩
  8. 8 . yavādhyardhaṃ sārdhayavam, ardhāṅgulapramāṇamityarthaḥ; aṅgulasya triyavapramāṇatvāt|| ↩
  9. 9 . ‘sārdhaikāṅgulamānena tadanye'pi prakīrtite||’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  10. 10 . ‘pṛthagityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  11. 11 . ‘sahajāniti evam’ iti pā.| ↩
  12. 12 . ‘doṣapoṣitatvāt’ iti pā.| ↩
  13. 13 . ‘ ... rabdhatvāt’ iti pā.| ↩
  14. 14 . ‘saṃsargajam’ iti pā.| ↩
  15. 15 . ‘tam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  16. 16 . ‘vikṛtisamavāyā ... ’ iti pā.| ↩
  17. 17 . ‘doṣā ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  18. 18 . ‘yat’ iti pā.| ↩
  19. 19 . ‘nāsikācakṣu ... ’ iti pā.| ↩
  20. 20 . ‘ityeke’ iti pā.| ↩
  21. 21 . ‘kaṭādeḥ’ iti pā.| ↩
  22. 22 . ‘kaṭāde ... ’ iti pā.| ↩
  23. 23 . ‘dvitīye’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  24. 24 . ‘cābhyāso’ iti pā.| ↩
  25. 25 . ‘vātaśamanatvapāṭhāt’ iti pā.| ↩
  26. 26 . atra ‘ātapasya uṣṇam’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  27. 27 . ‘paiṣṭyādimadyasya’ iti pā.| ↩
  28. 28 . ‘kāmarūpa’ iti pā.| ↩
  29. 29 . ‘ātapasyoṣṇaguṇasyāpi udbhūtarūkṣatvāt vātaprakopakatvameva| anyatsubodham’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  30. 30 . ‘vyāyāmāgnyātapaśramāḥ’ iti pā. | ↩
  31. 31 . ‘pittārśaso nidānamāha’ iti pā.| ↩
  32. 32 . ‘śleṣmolbaṇānāmuddiṣṭametat’ iti pā. | ↩
  33. 33 . ‘śleṣmārśasāṃ nidānamāha’ iti pā.| ↩
  34. 34 . ‘madhuretyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  35. 35 . ‘nidānamelakena lakṣaṇamelakena’ ityasya sthāne ‘nidānamelake lakṣaṇamelake ’ iti pā.| ↩
  36. 36 . ‘hetvityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  37. 37 . ‘tu’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  38. 38 . ‘saha’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  39. 39 . ‘tantre'nusmartavyam’ iti pā.| ↩
  40. 40 . ‘śirā ... ’ iti pā.| ↩
  41. 41 . ‘‘kānicit’’ iti pā.| ↩
  42. 42 . ‘sati’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  43. 43 . ‘sarva ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  44. 44 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  45. 45 . ‘śirā ... ’ iti pā.| ↩
  46. 46 . ‘ ... hṛdayālepāsekaprabhṛtibhiḥ’ iti pā.| ↩
  47. 47 . atra ‘arśāsāmpūrvarūpamāha– arśasāmabhivṛddhaye utpatyarthametāni pūrvarūpāni nirdiṣṭāni’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  48. 48 . ‘ ... hṛdrogā ... ’ iti pā. | ↩
  49. 49 . ‘ta eva’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  50. 50 . ‘gojihvasparśavat’ iti pā.| ↩
  51. 51 . ‘vakrā dhanuḥkāṣṭhādivat’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  52. 52 . ‘gudāṅkurā ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  53. 53 . ‘vikalpe vakṣyamāṇam’ ityasya sthāne ‘vikalpeṣu vakṣyamāṇeṣu’ iti pā.| ↩
  54. 54 . ‘mitha iti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  55. 55 . ‘dhanurvat’ iti pā.| ↩
  56. 56 . ‘vimvādiphalavat’ iti pā.| ↩
  57. 57 . ‘vimvī’ iti pā.| ↩
  58. 58 . ‘karkandhuḥ kolabadarī, kārpāsī vanakārpāsī| keciditi kecitkadambapuṣpābhāḥ sthūlāḥ, kecitsiddhārthakopamāḥ sarṣapavatsūkṣmāḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  59. 59 . ‘kṣavathviti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  60. 60 . atra ‘tṛḍgrahaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  61. 61 . atra ‘tairiti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  62. 62 . ‘tairgudāṅkuraiḥ’ iti pā.| ↩
  63. 63 . ‘grathilaṃ grathitaṃ pāṣāṇavat, stokamalpaṃ, sapravāhikaṃ vātapravāhikālakṣaṇopetaṃ; ruk śūlaṃ, picchā picchilo dravabhāgastenānugatam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake ‘īdṛgvarcaḥ upaveśyate tyājyate, gudeneti śeṣaḥ|’ etatpaścādupalabhyate | ↩
  64. 64 . ‘ ... ratimohadāḥ’ iti pā. | ↩
  65. 65 . atra ‘tanvasram’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  66. 66 . ‘yavāvayavavat madhya’ iti pā.| ↩
  67. 67 . ‘harit’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  68. 68 . ‘ityādi| pittottarāḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  69. 69 . ‘vasābhasakaphaprājyapurīṣāḥ’ iti pā. | ↩
  70. 70 . ‘śleṣmolbaṇā ityādau’ iti pā.| ↩
  71. 71 . ‘dūradhātvavagāhinaḥ’ iti pā.| ↩
  72. 72 . ‘prīṇayantyarśāṃsīti’ iti pā.| ↩
  73. 73 . ‘tathā gostanasannibhāḥ gostanasadṛśā ityarthaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  74. 74 . ‘ānaddhubaddhumiva’ iti pā.| ↩
  75. 75 . ‘agnimārdavaṃ vahnimāndyaṃ, chardirvamiḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  76. 76 . ‘kaṇṭakīphalam’ iti pā.| ↩
  77. 77 . ‘ ... nābhyavakarṣiṇaḥ’ iti pā.| ↩
  78. 78 . ‘sahajānyāhuḥ’ iti pā.| ↩
  79. 79 . ‘āvilam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  80. 80 . ‘uṣṇaṃ ca raktam’ ityasya sthāne ‘raktamuṣṇaṃ ca’ iti pā.| ↩
  81. 81 . ‘ ... śirāśaithilyaiḥ’ iti pā.| ↩
  82. 82 . ‘teṣāṃ lakṣaṇamīdṛśam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  83. 83 . ‘raktasyātipravṛttitaḥ pravartanādbhekābhaḥ’ ityasya sthāne ‘raktasyātipravartanādbhekābhaḥ’ iti pā.| ↩
  84. 84 . ‘tvacipāruṣyā ... śirāśaithilyaiḥ’ iti pā.| ↩
  85. 85 . ‘tatrānubandho vātasyeti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  86. 86 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  87. 87 . atra ‘iti tat’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  88. 88 . atra ‘vā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  89. 89 . ‘ālasyam’ iti pā.| ↩
  90. 90 . ‘talatalamiti’ iti pā.| ↩
  91. 91 . ‘rūrdhvagatvāt’ iti pā.| ↩
  92. 92 . ‘purīṣavṛddhilakṣaṇotrāṭopaḥ’ iti pā.| ↩
  93. 93 . ‘gudajaṃ syāt, gudasyopādānātkatham’ iti pā.| ↩
  94. 94 . ‘“hṛdi prāṇo gude'pānaḥ samāno nābhisaṃsthitaḥ|| udānaḥ kaṇṭhadeśe syādvyānaḥ sarvaśarīragaḥ||’ iti pā.| ↩
  95. 95 . atra ‘iti teṣāṃ sthānāni|’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  96. 96 . ‘ālocakaṃ netrayoḥ, rañjakaṃ yakṛtplīhnoḥ, sādhakaṃ hṛdi, pācakaṃ pakvāmāśayayormadhye, bhrājakaṃ tvacīti|’ iti pā.| ↩
  97. 97 . ‘pañcadhoraḥsthaḥ’ iti pā.| ↩
  98. 98 . ‘śleṣmakādi ... ’ iti pā.| ↩
  99. 99 . ‘śiraḥsaṃstho'kṣatarpaṇāt’ iti pā.| ↩
  100. 100 . kvacitpustake ‘gudavalītrayasya ca prakopo vikṛtatvam’ ityasya sthāne ‘gudavalitraye pravāhaṇādiṣu svakāryākartṛtvaṃ ca| iti pāṭhāntaraṃ na yuktaṃ, tatra prāṇodānayoḥ’ iti pā.| ↩
  101. 101 . ‘tasmādityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  102. 102 . ‘gulmāgnisaṅgātīsārānpranaṣṭāśca’ iti pā.| ↩
  103. 103 . ‘yakṛtplīhostadvasam’ iti pā.| ↩
  104. 104 . ‘ālocakaṃ sthitam’ ityasya sthāne ‘ālocakamubhau’ iti pā.| ↩
  105. 105 . ‘pañcavidhorastha’ iti pā.| ↩
  106. 106 . ‘hṛdayasthaḥ svavīryācca’ ityasya sthāne ‘hṛdayasthānnavīryācca’ iti pā.| ↩
  107. 107 . ‘evāmla ... ’ iti pā.| ↩
  108. 108 . ‘rasanāsthastu’ iti pā.| ↩
  109. 109 . ‘śiraḥsaṃstho'kṣatarpaṇāt’ iti pā.| ↩
  110. 110 . ‘śleṣmakaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  111. 111 . ‘gudavalitraye’ iti pā.| ↩
  112. 112 . ‘siddha’ iti pā.| ↩
  113. 113 . ‘bahuvyādhikarāṇi jaṭharāgnimāndyādyupadravakarāṇi’ ityasya sthāne ‘bahuvyādhikaratvājjaṭharāgnimāndyādyupakaraṇāni’ iti pā.| ↩
  114. 114 . ‘vyānenāpi ca’ iti pā.| ↩
  115. 115 . ‘bāhyāyāṃ tvityādi’ iti pā.| ↩
  116. 116 . ‘tridoṣaṃ tṛtīyavalau tvasādhyameva’ iti pā.| ↩
  117. 117 . atra ‘sukhasādhyānyapi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  118. 118 . ‘dvandvajāni dvitīyāyāṃ valau yānyarśāṃsi kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ| parisaṃvatsarāṇi ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  119. 119 . ‘tadā’ iti pā.| ↩
  120. 120 . ‘yānyabhyantarāvalim’ iti pā.| ↩
  121. 121 . ‘jāyanta” ityanvayaḥ| tatrāpi viśeṣaḥ kathyate’ ityasya sthāne ‘jātāni ekadoṣajātāni tānyapyasādhyāni tathā’ iti pā.| ↩
  122. 122 . atra ‘hi ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  123. 123 . ‘dvidhā’ iti pā.| ↩
  124. 124 . ‘yadāyuṣaḥ’ iti pā.| ↩
  125. 125 . ‘rogiṇīti’ iti pā.| ↩
  126. 126 . ‘satyadharmaśca’ iti pā.| ↩
  127. 127 . ‘pādau’ iti pā.| ↩
  128. 128 . ‘eṣā catuṣpādasampattiḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  129. 129 . ‘ca’ iti pā.| ↩
  130. 130 . ‘tṛṣṇetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  131. 131 . ‘atiprastutaśoṇitam’ iti pā.| ↩
  132. 132 . ‘kṣapayanti nāśayanti’ ityasya sthāne ‘nihanti’ iti pā.| ↩
  133. 133 . ‘picchalāni’ iti pā. | ↩
  134. 134 . ‘meḍhrādiṣvapītyādi’ iti pā.| ↩
  135. 135 . ‘kiñculi(lu)ka ... ’ iti pā.| ↩
  136. 136 . ‘sthānāntarāṇyarśasāmāha’ iti pā.| ↩
  137. 137 . ‘tasya’ iti pā. | ↩
  138. 138 . ‘raktatvam’ iti pā.| ↩
  139. 139 . ‘duṣṭān’ iti pā.| ↩
  140. 140 . ‘jalasrāvī’ iti pā.| ↩
  141. 141 . ‘syāt’ iti pā.| ↩
  142. 142 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāmarśonidānam||5||’ iti pā.| ↩