eTexts / e-Mādhavanidāna

The Mādhavanidāna, in IAST

6. agnimāndyājīrṇavisūcikālasakavilambikānidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
athāgnimāndyājīrṇa-visūcikālasaka-vilambikānidānam | mandastīkṣṇo'tha viṣamaḥ samaśceti caturvidhaḥ | kaphapittānilādhikyāttatsāmyājjāṭharo'nalaḥ ||1|| 1
arśaḥkāryatvādagnimāndyādīnāṃ tānyāha– manda ityādi| mandasya durjayatvāt prāgabhidhānam| kaphapittānilādhikyāditi yathākramaṃ mandādiṣu yojyam| tatsāmyāditi teṣāṃ kaphādīnāṃ sāmyāt| samo'vikṛtaḥ, dhātusāmyaheturityarthaḥ| etasyāvikārasyāpi vikāraprastāve'bhidhānaṃ 2 prakṛtijñānānantarīyakaṃ vikṛtijñānamiti bodhanārtham| jāṭhara iti dhātvagnibhūtāgnivyavacchedārtham||1||
arśobhyo'gnimāndyasya sambhavastato'rśo'nantaramagnimāndyādijān rogānāha– manda ityādi| analo vahniścaturvidho bhavati– mandaḥ, tīkṣṇo, viṣamaḥ, samaśceti| mandasya durjaratvātprāk 3 kathanan| kaphapittānilādhikyāditi yathākramaṃ mandādiṣu yojyam| tatsāmyāditi teṣāṃ kaphādīnāṃ sāmyāt| samaḥ avikṛtaḥ, dhātusāmyaheturityarthaḥ| jāṭhara iti dhātvagnivyacchedārtham||1||
viṣamo vātajān rogān tīkṣṇaḥ pittanimittajān | karotyagnistathā mando vikārān kaphasambhavān ||2|| samā samāgneraśitā mātrā samyagvipacyate | svalpā'pi naiva mandāgnerviṣamāgnestu dehinaḥ ||3|| kadācit pacyate 4 samyakkadācinna vipacyate | mātrā'timātrā'pyaśitā sukhaṃ yasya vipacyate | tīkṣṇāgniriti taṃ vidyāt samāgniḥ śreṣṭha ucyate ||4||
pratilomatantrayuktyā teṣāṃ rūpamāha– viṣama ityādi| vātajān rogāniti 5 vātanānātmajānāmaśīteranyatamān sāmānyajāṃśca jvarātīsārādīn, evaṃ pittanānātmajānāmoṣacoṣādīnāṃ catvāriṃśato'nyatamān, evaṃ kaphanānātmajānāṃ viṃśaterālasyādīnāmanyatamān| ete ca vikārāścarake mahārogādhyāye (ca. sū. a. 20) eva draṣṭavyāḥ| sametyādi| samā ucitā, mātrā āhārasya, samyagyasya vipacyate sa samāgniḥ| tīkṣṇāgniriti taṃ vidyāditi chedaḥ| mātrā'timātretyupalakṣaṇaṃ, tenājīrṇagurubhojanādikamapi lakṣaṇīyam| yaduktamanyatra– “atimātramajīrṇe'pi guru cānnamathāśnataḥ| divā'pi svapato yasya pacyate so'gniruttamaḥ||” iti| tīkṣṇagrahaṇena bhasmakasyāvarodhaḥ, atyantatīkṣṇāgnireva hi ‘bhasmaka’ ityucyate| yaduktaṃ carake– “nare kṣīṇakaphe pittaṃ kupitaṃ mārutānugam| svoṣmaṇā 6 pāvakasthāne balamagneḥ prayacchati|| tadā labdhabalo dehaṃ 7 virujet sānilo'nalaḥ| abhibhūya pacatyannaṃ taikṣṇyādāśu muhurmuhuḥ|| 8 paktvā'nnaṃ tato dhātūn śoṇitādīn pacatyapi| tato daurbalyamātaṅkān mṛtyuṃ copanayennaram|| bhukte'nne labhate śāntiṃ jīrṇamātre pratāmyati| tṛṭkāsadāhamūrchāḥ syurvyādhayo'tyagnisambhavāḥ||” (ca. ci. a. 15) iti||2-4||
teṣāṃ svarūpamāha– viṣama ityādi| 9 viṣamo'gnirvātajān rogāniti 10 vātanānātmajān aśiteranyatamānsāmānyajāṃśca jvarātīsārādīn ; tīkṣṇo'gnirevaṃ pittajāniti pittajānām oṣacoṣādīnāṃ catvāriṃśato'nyatamān; evaṃ mando'gniḥ kaphajānāṃ viṃśaterālasyādīnāmanyatamān; ete ca rogāścaraka mahārogādhyāye draṣṭavyāḥ| teṣāṃ lakṣaṇamāha– sametyādi| samā ucitā mātrā aśitā upayuktā satī samyagyasya vipacyate sa samāgniḥ| mandāgneḥ mandavahneḥ puruṣasya svalpā'pi mātrā 11 aśitā samyaṅnaiva vipacyate| viṣamāgnestu puruṣasya kadācitsamyak pākaṃ gacchati kadācinna gacchati, vāyorviṣamagatitvāt| 12 tīkṣṇagniriti taṃ vidyāditi tīkṣṇasamāgnyoriti bhedaḥ| mātrā'timātretyupalakṣaṇaṃ, tenātimātramajīrṇabhojanādikamapi sukhaṃ yasya vipākaṃ gacchati taṃ tīkṣṇāgniriti jānīyāt| taduktaṃ tantrāntare– “atimātramajīrṇe'pi guru cānnaṃ tathā'śnataḥ| divā'pi svapato yasya pacyate so'gniruttamaḥ” iti| tīkṣṇagrahaṇena bhasmakasyāvarodhaḥ, atyantatīkṣṇāgnireva hi bhasmaka ucyate| yaduktaṃ carake– “nare kṣīṇakaphe pittaṃ kupitaṃ mārutānugam| 13 svoṣmaṇā pācakasthāne balamagneḥ prayacchati|| tadā labdhabalo dehaṃ virūkṣaḥ sānilo'nalaḥ| abhibhūya pacatyannaṃ taikṣṇyādāśu muhurmuhuḥ|| paktvā'nnaṃ ca tato dhātūñchoṇitādīn pacatyapi| tato daurbalyamātaṅkānmṛtyuṃ copanayennaram|| bhukte'nne labhate śāntiṃ jīrṇamātre pratāmyati| tṛḍdāhakāsamūrchāḥ syurvyādhayo'tyagnisambhavāḥ” iti| teṣu madhye samāgniruttamaḥ||2-4||
āmaṃ vidagdhaṃ viṣṭabdhaṃ kaphapittānilaistribhiḥ | ajīrṇaṃ kecidicchanti caturthaṃ rasaśeṣataḥ ||5|| (su. sū. a. 46) | ajīrṇaṃ pañcamaṃ kecinnirdoṣaṃ dinapāki ca | vadanti ṣaṣṭhaṃ cājīrṇaṃ prākṛtaṃ prativāsaram ||6||
agnimāndyājīrṇayoḥ parasparakāraṇatvādajīrṇānyāha– āmamityādi| tribhiriti kaphādibhirekaikaśo yathāsaṅkhyena| rasaśeṣata iti rasāya śeṣo rasaśeṣaḥ, prakṛtivikṛtibhāve caturthī; yathā– yūpāya dāru 14 yūpadāru; athavā “rasaśabdena rasavānāhāro'bhipreto lakṣaṇayā, tena rasaśabdena rasavānāhāro'bhidhīyate, tasya śeṣo'pariṇatilakṣaṇo rasaśeṣa” iti jejjaṭaḥ| nanu, yadyevaṃ tadā āmavidagdhaviṣṭabdhānāmanyatamarūpasyāvaśyambhāvitvānna tebhyo bhedaḥ; kiñca talliṅgairamlodgārādibhirbhavitavyaṃ, tathāca satyudgāraśuddhau rasaśeṣājīrṇalakṣaṇasyānudayaprasaṅgaḥ? uktaṃ hi suśrute– “udgāraśuddhāvapi bhaktakāṅkṣā na jāyate hṛdgurutā ca yasya| rasāvaśeṣeṇa tu saprasekaṃ caturthametat pravadantyajīrṇam||” iti (su. sū. a. 46)| ārogyamañjaryāṃ nāgārjuno'pyāha– “udgāre'pi viśuddhatāmupagate kāṅkṣā na bhaktādiṣu snigdhatvaṃ 15 vadanasya sandhiṣu rujā kṛtvā śirogauravam| mandājīrṇarase tu lakṣaṇamidaṃ, tatrātivṛddhe punarhṛllāsajvaramūrchanādi ca bhavet sarvāmayakṣobhaṇam||” iti| naivam, avaśyambhāvividagdhādirūpasyāpyāhāraśeṣasyātyalpatvena na tadanurañjitodgārodayaprasaṅgaḥ, akālabubhukṣāyāmiva| yadāha suśrutaḥ– “svalpaṃ yadā doṣavibaddhamāmaṃ līnaṃ na tejaḥpathamāvṛṇoti| bhavatyajīrṇe'pi tadā bubhukṣā sā mandabuddhiṃ viṣavannihanti||” (su. sū. a. 46) iti| tantrāntare'pyāhārāpākajaṃ rasaśeṣalakṣaṇamuktam– “āmaṃ vidagdhaṃ viṣṭabdhaṃ rasaśeṣamathāpi ca| caturvidhamajīrṇaṃ 16 syādāhārāparipākataḥ||” iti| gadādharastvāha– “rase śeṣo rasaśeṣaḥ, āhārajanite rase śeṣa āhārāvayavo'nupraviṣṭo'lakṣyamāṇaḥ kṣīre nīramiva rasaśeṣaḥ|” 17 iti| nanu, āmājīrṇādibhyo rasaśeṣasya ko bhedaḥ? ucyate– āmāditrayamannajaṃ, rasaśeṣastvāhārarasajaḥ; vātikādivyapadeśaścātra na kṛtaḥ, alpatvādvātādiliṅgānāṃ; hetulakṣaṇacikitsābhedāccāsya bheda iti| ajīrṇamiti tadvirodhe nañ, jīrṇaṃ pakvaṃ, tadviruddhamajīrṇam; yathā– 18 asitam| sarvamajīrṇaṃ tridoṣajam, ekadoṣavyapadeśastūtkaṭaikadoṣaliṅgatvenokta iti vyākhyānayanti; yatastraidoṣikamevājīrṇakāraṇamuktam– “atyambupānāt” ityādi| ajīrṇādapi doṣatrayakopo bhavati| yaduktaṃ suśrute– “ajīrṇāt pavanādīnāṃ vibhramo balavān bhavet|” (su. sū. a. 46) iti| ajīrṇaṃ pañcamaṃ kecidityādi| nirdoṣam ādhmānādiduṣṭerakārakam| dinapāki cetyahorātreṇāhāraḥ pacyate ityutsargaḥ, yatra tu mātrākālāsātmyādidoṣādaparadine pacyate taddinapāki| kālavyatikrameṇa pacyamānamapyādhmānādikaṃ na karotīti pūrvebhyo bhedaḥ| etadabhidhānasya tu prayojanaṃ pākakālapratīkṣaṇaṃ, 19 naiśājīrṇe bhojananiṣedhāt| prākṛtaṃ prativāsaramiti prākṛtamavaikārikaṃ, prativāsaraṃ pratidinaṃ kriyamāṇam| ayamabhisandhiḥ– adyaiva bhuktamannaṃ kiṃ jīrṇamajīrṇaṃ vā? na tāvajjīrṇaṃ, kṣutpipāsāmalotsargāderjīrṇalakṣaṇasyānudayāt; tasmādajīrṇaṃ, taccādhmānādikaṃ na 20 karotīti pūrvebhyo bhinnam| tasya cābhidhānaprayojanam– pākārthaṃ vāmapārśvaśayanādyācārasevā| uktaṃ hi suśrute– “bhuktvā pādaśataṃ gatvā vāmapārśvena saṃviśet| śabdarūparasasparśagandhāṃśca manasaḥ priyān|| bhuktavānupaseveta tenānnaṃ sādhu tiṣṭhati||” (su. sū. a. 46) iti| na cātrāhārasya niṣedhaḥ, tasya śāstreṇa vihitatvāt| carake tu– “tasya liṅgamajīrṇasya” ityādinā “ghoramalaviṣaṃ ca ” ityantenānnaviṣākhyamajīrṇaṃ” paṭhitaṃ, tacca pittādisaṃsṛṣṭarasaśeṣājīrṇameveti vyācakṣate; tena rasaśeṣa eva tasyāntarbhāva iti 21 pṛthak paṭhitam||5-6||
agnimāndyājīrṇayoḥ parasparakāraṇatvādajīrṇānyāha– āmamityādi| āhārasyaiva apakva udvarito raso rasaśeṣastataḥ| nanvāmājīrṇādibhyo rasaśeṣasya ko bhedaḥ? ucyate– āmāditrayamannajaṃ, rasaśeṣastvāhārarasajaḥ, vātikādivyapadeśaścātra na kṛtaḥ, alpatvādvātādiliṅgānām| matāntaramāha– 22 ajīrṇamityādi| ajīrṇaṃ pañcamamiti nirdoṣamādhmānādiduṣṭerakārakaṃ, dinapāki ceti ahorātreṇāhāraḥ pacyate iti sāmānyaṃ, yatra tu mātrākālasātmyādidoṣādaparasmin dine pacyate taddinapāki, kālavyatikrameṇāhāraḥ pacyamāno'pyādhmānādikaṃ na karotīti pūrvebhyo bhedaḥ| etadabhidhānasya tu prayojanaṃ pākakālapratīkṣaṇaṃ, niśājīrṇe bhojananiṣedhāt| anye ṣaṣṭhamāhuḥ– prākṛtamavaikārikaṃ, prativāsaraṃ pratidinaṃ kriyamāṇam| ayamabhisandhiḥ– adyaiva bhuktamannaṃ kiṃ jīrṇaṃ 23 ajīrṇa vā ? na tāvajjīrṇaṃ kṣutpipāsāmalotsargāderjīrṇalakṣaṇasyānutpādanāt, tasmādajīrṇam| taccādhmānādikaṃ 24 na karoti paraṃ prakṛtatvādavikāritvamasyeti pūrvebhyo bhinnam| tasya cābhidhānaprayojanaṃ pākārthaṃ vāmapārśvaśayanādyācārasevā| uktaṃ hi suśrute– “bhuktvā pādaśataṃ gatvā vāmapārśvena saṃviśet| śabdarūparasasparśagandhādīn manasaḥ priyān|| bhuktavānupaseveta tenānnaṃ sādhu tiṣṭhati” iti| na cātrāhārasya niṣedhaḥ, tasya śāstre vihitatvāt||5-6||
atyambupānādviṣamāśanācca sandhāraṇāt svapnaviparyayācca | kāle'pi sātmyaṃ laghu cāpi bhuktamannaṃ na pākaṃ bhajate narasya ||7|| īrṣyābhayakrodhapariplutena lubdhena rugdainyanipīḍitena | pradveṣayuktena ca sevyamānamannaṃ na samyakparipākameti ||8|| (su. sū. a. 46) | mātrayā'pyabhyavahṛtaṃ pathyaṃ cānnaṃ na jīryati | cintāśokabhayakrodhaduḥkhaśayyāprajāgaraiḥ ||9|| (ca. vi. a. 2) |
ajīrṇakāraṇamāha– atyambupānādityādi| sandhāraṇāditi vegānām svapnaviparyayāt divāsvapnādeḥ| laghu cāpīti ‘api’ śabdena snigdhoṣṇādiguṇayuktamapi bodhyam| kecit ‘īrṣyābhayakrodhapariplutena’ ityādiślokaṃ paṭhanti; sa ca mānasadoṣājīrṇaviṣayo boddhavya iti||7-9||
ajīrṇasya kāraṇamāha– atyambvityādi| viṣamāśanaṃ “bahu stokamakāle vā tajjñeyaṃ viṣamāśanam” iti| kṣuttṛḍvātapurīṣādivegānāṃ sandhāraṇaṃ, rātrijāgaraṇaṃ divāsvāpaḥ svapnaviparyayaḥ| kāyikaṃ kāraṇamabhidhāya mānasaṃ rajastamodoṣakāraṇamāha– īrṣyetyādi| īrṣyā parasampatterasahiṣṇutā, bhayaṃ parasmāttrāsaḥ, krodhaḥ parābhidrohalakṣaṇaḥ, taiḥ pariplutena īrṣyādibhiḥ paribhūtena, lubdhena lobhasahitena, rugdainyanipīḍitena śokadainyavyāptena, dainyaṃ nirgatitvaṃ, pradveṣo mātsaryamiti||7-9||
tatrāme gurutotkledaḥ śotho gaṇḍākṣikūṭagaḥ | udgāraśca yathābhuktamavidagdhaḥ pravartate ||10|| vidagdhe bhramatṛṇmūrchāḥ pittācca vividhā rujaḥ | udgāraśca sadhūmāmlaḥ svedo dāhaśca jāyate ||11|| viṣṭabdhe śūlamādhmānaṃ vividhā vātavedanāḥ | malavātāpravṛttiśca stambho mohā'ṅgapīḍanam ||12|| rasaśeṣe'nnavidveṣo hṛdayāśuddhigaurave |13|
uddiṣṭānāmāmājīrṇādīnāṃ lakṣaṇamāha– tatretyādi| tatreti teṣu madhye| gaṇḍaḥ kapolaḥ akṣikūṭaḥ cakṣurgolakaḥ, tadgataḥ śotho bhavati prabhāvāt| udgāraśca yathābhuktamiti madhurādirūpaḥ| avidagdho'namlaḥ, dvitīyapāke hyāhārasyāmlatā darśitā| 25 vidagdha ityādi| vividhā vātavedanā todabhedādirūpā| aṅgapīḍanaṃ sāmavātavedanādi| pittācca vividhā ruja iti oṣacoṣādayaḥ| sadhūmāmla iti dhūmodgāro'mlodgāraśca||10-12||
uddiṣṭānāmajīrṇānāṃ lakṣaṇamāha– tatretyādi| tatra teṣu madhye āme ajīrṇe gurutādicihnaṃ bhavati| gurutā udarāṅgayorgauravam| utkleda upasthitavamanatvamiva| gaṇḍaḥ kapolaḥ, akṣikūṭaścakṣurgolakaḥ, tadgataḥ śotho bhavati tatprabhāvāt| udgāraśca yathābhuktamiti madhurādirūpaḥ| avidagdho'namlaḥ| etasya lakṣaṇaṃ suśrute uktam– “mādhuryamannaṃ gatamāmasañjñam” iti| 26 tadetat 27 kaphadūṣitānnasvabhāvakathanamātram| kaphakāryāṇi gauravakaṇḍūprabhṛtīni draṣṭavyāni| vidagdhalakṣaṇamāha– vidagdhaṃ kiñcidvipakvam amlabhāvagatam| uktaṃ ca suśrute– “vidagdhasañjñaṃ gatamamlabhāvam” iti| dhūmodgāro'mlodgāraśca| viṣṭabdhalakṣaṇamāha– viṣṭabdha ityādi| ānaddhavātaṃ viṣṭabdhaṃ kathyate| uktaṃ ca suśrute– “kiñcidvipakvaṃ bhṛśatodaśūlaṃ viṣṭabdhamānaddhaviruddhavātam” iti| tatra teṣu madhye 28 viṣṭabdhe'jīrṇe vividhavātavedanāstodabhedādirūpāḥ| 29 vidagdhe vilambikā na prāpyate tāṃ kaphavātābhyāṃ paṭhiṣyati vidagdhaṃ pittāttasmāttrividho jīrṇo yathāsambhavaṃ visūcyādināmutpādaka iti| uktaṃ carake– “ajīrṇāt pavanādīnāṃ vibhramo balavān bhavet|” iti|| rasaśeṣe'nnavidveṣo hṛdayāśuddhigauravam| “ 30 glānigauravaviṣṭambho bhramamārutamūḍhatāḥ| vibandhaścāpravṛttiśca sāmānyājīrṇalakṣaṇam||”||10-12||
mūrchā pralāpo vamathuḥ prasekaḥ sadanaṃ bhramaḥ | upadravā bhavantyete maraṇaṃ 31 cāpyajīrṇataḥ ||13|| (su. sū. a. 46) |
upadravānāha– mūrchetyādi| atipravṛddhājīrṇe tu maraṇamapi||13||
ajīrṇasyopadravānāha– mūrchetyādi| mūrchā cetanācyutiḥ, pralāpo'sambaddhabhāṣaṇam, vamathuḥ chardiḥ, sadanamaṅgaglāniḥ, anye tu sphuṭanamivāṅgānāmiti vadanti||13||
anātmavantaḥ paśuvadbhuñjate ye'pramāṇataḥ | rogānīkasya te mūlamajīrṇaṃ prāpnuvanti hi ||14||
uktājīrṇakāraṇebhyo'timātrabhojanasya 32 viśeṣakāraṇatvamāha– anātmavanta ityādi| anātmavanto duṣṭamanoyuktāḥ, 33 lolupatvena tadātvasukhākāṅkṣiṇa iti| ata evoktam– paśuvaditi| rogānīkasya rogasamūhasya visūcyādeḥ, mūlaṃ kāraṇam||14||
uktājīrṇakāraṇebhyo'timātrabhojanasya viśeṣakāraṇatvamāha– anātmavanta ityādi ye narā apramāṇataḥ paśuvadbhuñjate, kimbhūtāḥ ? anātmavanto duṣṭamanoyuktāḥ lolupatvena tadātvasukhakāṅkṣiṇa ityarthaḥ, ata evoktam– paśuvaditi| rogānīkasya rogasamūhasya visūcyādermūlaṃ kāraṇamajīrṇaṃ prāpnuvanti||14||
ajīrṇamāmaṃ viṣṭabdhaṃ vidagdhaṃ ca yadīritam | visūcyalasakau tasmādbhaveccāpi vilambikā ||15|| (su. u. taṃ. a. 56) |
ajīrṇasambhavatvādvisūcyādīnāmajīrṇānantaraṃ 34 visūcyādīnāha– ajīrṇamityādi| “āmaviṣṭabdhavidagdheṣu 35 triṣu visūcyalasakavilambikā yathāsaṅkhyaṃ bhavanti” iti kārtikakuṇḍaḥ| ‘tanna’ iti bakulakaraḥ| yathāsaṅkhye hi 36 vilambikā vidagdhāt prāpnoti, tāṃ ca kaphavātābhyāṃ paṭhiṣyati, tasmāttrividhājīrṇādyathāsambhavaṃ visūcyādīnāmutpāda iti yuktam| 37 uktaṃhi– “ajīrṇāt pavanādīnāṃ vibhramo balavān bhavet” iti||15||
ajīrṇasambhavāt visūcyādaya ityajīrṇānantaraṃ visūcyādīnāha– ajīrṇamityādi| yadāmādibhedenājīrṇamuktaṃ tasmāttrividhājīrṇādvisūcyalasakau syātāṃ tathā vilambikā'pi bhavet yadatra caturthasyājīrṇasya rasaśeṣasyopādānaṃ na kṛtaṃ tadapariṇāmamātratvena tasya visūcyādyārambhakatvasvābhāvādekopamatatvenoktatvācca| āmaviṣṭabdhavidagdheṣu visūcyālasakavilambikākhyā yathāsaṅkhyaṃ bhavantīti kārtikakuṇḍaḥ| tanna, yathāsaṅkhye vidagdhājīrṇasya vilambikājanakatvāsambhavāt, tasyāḥ kaphavātasamudbhūtatvena paṭhiṣyamāṇatvāt, vidagdhabhāvasya pittajanyatvāt, tasmāt “trividhamapyajīrṇaṃ yathāsambhavaṃ visūcyādīnāmutpādakam” iti bakulaḥ||15||
sūcībhiriva gātrāṇi tudan santiṣṭhate'nilaḥ | 38 yasyājīrṇena sā vaidyairvisūcīti nigadyate ||16|| na tāṃ parimitāhārā 39 labhante viditāgamāḥ | mūḍhāstāmajitātmāno labhante'śanalolupāḥ ||17|| (su. u. taṃ. a. 56) |
visūcyā niruktimāha– sūcībhirityādi| ‘bāhulyādvāyuḥ sūcībhiriva tudan’ iti visūcīniruktiḥ| pāṇḍurogavat sūcībhiriva todanaṃ vihāyānye'pi vedanābhedā vividhā bhavantyeva| yaduktaṃ tantrāntare– “vividhairvedanābhedairvāyvāderbhṛśakopataḥ| sūcībhiriva gātrāṇi bhinattīti visūcikā||” iti viditāgamā viditāyurvedāḥ| mūḍhāstajjñānānabhijñāḥ| ajitātmānaḥ ajitendriyāḥ aśanalolupāḥ paśuvadapramāṇabhojinaḥ||16-17||
visūcyā niruktimāha-yasyāṃ visūcikāyāmanilaḥ sūcībhiriva gātrāṇi tudan san tiṣṭhate vaidyairādivaidyairajīrṇātsā visūcīti kathyate||16|| iti pratipādanārthamāha– netyādi| evaṃvidhāḥ puruṣāstāṃ visūcikāṃ na prāpnuvanti| viditāgamā viditāyurvedāḥ, mūḍhāstajjñānānabhijñāḥ puruṣāstāṃ 40 bhajante| muhyantīti mūḍhāḥ bhakṣyābhakṣyānabhijñāḥ, ajitātmāno'jitendriyāḥ, aśanalolupāḥ paśuvadapramāṇabhojinaḥ; ‘kaluṣāśayāḥ’ ityanye paṭhanti, kaluṣo duṣṭa āmāśayo yeṣāṃ te kaluṣāśayāḥ; āmāśayaduṣṭiśca duṣṭānnasamparkāt, vātādikopācca||17||
mūrchā'tisāro vamathuḥ pipāsā 41 śūlaṃ bhramodveṣṭanajṛmbhadāhāḥ | vaivarṇyakampau hṛdaye rujaśca bhavanti tasyāṃ śirasaśca bhedaḥ ||18|| (su. u. taṃ. a. 56) |
visūcī lakṣaṇamāha– mūrchetyādi| vamathuḥ vāntiḥ| śirasaśca bhedaḥ śiraḥśūlam| atra ca vamanātīsārau militau lakṣaṇamiti sauśrutāḥ suśrute– tvadhogāyā āmātīsāreṇa grahaṇam, ūrdhvagāyāśchardyā ca| (carake tu paṭhyate– “ūrdhvaṃ cādhaśca pravṛttāmadoṣāṃ yathoktarūpāṃ visūcīṃ vidyāt||” (ca. vi. a. 2) iti| 42 ata ūrdhvagā visūcī bhavati, tathā'dhogā'pi, carake āmātīsārasyāpaṭhitatvāt; 43 cakārādubhayamārgagā'pīti 44 ceti vyācakṣate, ūrdhvagāyāśca apakvāhāravamanena 45 tridoṣacchardibhyo bheda iti mantavyam||18||
visūcīlakṣaṇamāha– mūrchetyādi| vamathurvāntiḥ, udveṣṭanaṃ moṭanaṃ jaṅghādīnāṃ, khallīti loke| tasyāṃ visūcyāṃ; śirasaśca bhedaḥ śiraḥśūlam| atra vamanātīsārau militau lakṣaṇamiti suśrutaḥ| sā ca dvidhā adhogā ūrdhvagā ca| āmātisāreṇādhogā chardyordhvagā 46 ceti sauśrutāḥ; carake tu “ūrdhvaṃ cādhaśca pravṛttāmadoṣāṃ yathoktarūpāṃ vidyāt” ityubhayagā| ūrdhvagāyāścāpakvāhāravamanena doṣajacchardibhyo bheda iti mantavyam||18||
kukṣirānahyate'tyarthaṃ pratāmyet parikūjati | niruddho mārutaścaiva kukṣāvupari dhāvati ||19|| vātavarconirodhaśca yasyātyarthaṃ bhavedapi | tasyālasakamācaṣṭe tṛṣṇodgārau ca yasya tu ||20|| (su. u. taṃ. a. 56) |
alasakamāha– kukṣirityādi| ānahyate ādhmāyate, malaviṣṭambhasya vakṣyamāṇatvāt| pratāmyet muhyati puruṣaḥ parikūjati ārtanādaṃ karoti| niruddha ityajīrṇenādhaḥ pratiruddhagatiḥ kukṣau 47 vā, tenopari dhāvati ūrdhvaṃ 48 hṛdayakaṇṭhādikaṃ gacchati| ‘alasaka’ iti doṣasthiratvanimittā sañjñā| yaduktaṃ tantrāntare– “prayāti nordhvaṃ nādhastādāhāro 49 na vipacyate| āmāśaye'lasībhūtastena 50 so'lasakaḥ smṛtaḥ||” iti||19-20||
alasakaliṅgamāha– kukṣirityādi| yasya kukṣirudaramānahyate ādhmāyate, malaviṣṭambhasya 51 vakṣyamāṇatvāt| pratāmyet pramuhyati puruṣaḥ, parikūjati ārtanādaṃ karoti, māruto niruddha iti ajīrṇenādhaḥpratibaddhagatiḥ, kukṣau tenopari dhāvati ūrdhvaṃ hṛdayakaṇṭhādikaṃ gacchati, tasya puruṣasyālasakanāmānaṃ rogamācaṣṭe kathayati| alasaka iti doṣasthiratvanimittasañjñā| yaduktaṃ tantrāntare– “prayāti nordhva nādhastānna cāhāro vipacyate| āmāśaye'lasībhūtastena so'lasakaḥ smṛtaḥ||” iti|| 19-20||
duṣṭaṃ tu bhuktaṃ kaphamārutābhyāṃ pravartate nordhvamadhaśca yasya | vilambikāṃ tāṃ bhṛśaduścikitsyāmācakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ ||21|| (su. u. taṃ. a. 56) |
vilambikāmāha– duṣṭamityādi| bhuktamannaṃ kaphamārutābhyāṃ duṣṭamiti sambandhaḥ| bhṛśaṃ duścikitsyām atyarthaṃ duścikitsyāṃ, 52 pratyākhyeyāṃ varjanīyāmityarthaḥ| nanu, alasakavilambikayorubhayorapi vātakaphaprabalayorūrdhvādho'pravartanaśīlayostulyatvāt ko bhedaḥ? ucyate alasake tīvrāḥ śūlādayo bhavanti, yaduktam– “pīḍitaṃ mārutenānnaṃ śleṣmaṇā ruddhamantarā| alasaṃ kṣobhitaṃ doṣaiḥ 53 śalyatvenaiva saṃsthitam|| śūlādīn kurute tīvrāṃśchardyatīsāravarjitān||” iti||21||
vilambikālakṣaṇamāha– duṣṭamityādi| yasya puruṣasya bhuktamannaṃ kaphamārutābhyāṃ duṣṭaṃ sadūrdhvamadhaśca na pravartate, purāṇāḥ śāstravidastāṃ vilambikāmāhuḥ; bhṛśaṃ duścikitsyāmatyarthaṃ duścikitsyāṃ, pratyākhyāyopacaraṇīyāmityarthaḥ| duṣṭamityatra līnamiti kecitpaṭhanti| 54 iyameva vilambikā tantrāntare daṇḍakālasaka iti nāmnā paṭhyate| tathāca– “ 55 duṣṭā hyalasake doṣāśchardyatīsāravarjitāḥ| kārakāstīvraśūlādeḥ 56 srotasāṃ sannirodhakāḥ|| 57 nijayogāttanuṃ sarvāṃ daṇḍavatstambhayanti ca| sa daṇḍālasakaḥ śīghraṃ naradehavināśakṛt” iti| nanvalasakavilambikayorubhayorapi vātakaphaprabalayorūrdhvādhopravartanaśīlayostulyatvātko bhedaḥ ? ucyate– alasake tīvrāḥ śūlādayo bhavanti, yaduktam– “pīḍitaṃ mārutenānnaṃ śleṣmaṇā ruddhamantarā| alasaṃ kṣobhitaṃ doṣaiḥ śalyatveneva saṃsthitam|| śūlādīnkurute tīvrāṃśchardyatīsāravarjitān” iti||21||
yatrasthamāmaṃ virujettameva deśaṃ viśeṣeṇa vikārajātaiḥ | doṣeṇa yenāvatataṃ śarīraṃ tallakṣaṇairāmasamudbhavaiśca ||22|| (su. u. taṃ. a. 56) | 58
ajīrṇajātān visūcyādīnabhidhāyājīrṇajanyasyāmasya kāryāntaramāha– yatrasthamityādi| āmaṃ kartṛ, yatrasthaṃ tameva deśaṃ viśeṣeṇa rujet; etenānyadeśe'pi kiñcidrujaṃ karotīti bodhayati| yatretisarvanāmaśabdena kupitavātādīnāmivāniyatameva sthānamāmasyeti darśitam| kai rujedityāha– vikārajātairvikārasamūhaiḥ| kimbhūtairityāha– doṣeṇa yena 59 svakāraṇakupitena vātādinā'vatataṃ vyāptaṃ śarīraṃ, tallakṣaṇaiḥ talliṅgaistodadāhagauravādibhiḥ, na kevalaṃ 60 tairāmasamudbhavaiśca 61 vikārajātairapākālasakādibhirapi| anenaiva ślokena tantrāntaroktamāmavātākhyaṃ rogaṃ gṛhītavān suśrutaḥ, tasya lakṣaṇasya samānatvādityāhuḥ||22||
ajīrṇajanyāni visūcyādīnyabhidhāya ajīrṇajanyasyāmasya kāryāntaramāha– yatretyādi| āmamasamyakpariṇataṃ, tathāca– “avipakvamasaṃyuktaṃ durgandhaṃ bahu picchilam| sadanaṃ sarvagātrāṇāmāmamityabhidhīyate” iti| yat āmaṃ kartṛ, yatrasthaṃ vāyupreraṇākarṣaṇasyāvaiguṇyādyatra vyavasthitaṃ tameva deśaṃ viśeṣeṇa rujet pīḍayet, etenānyadeśe'pi kiñcidrujaṃ karotīti bodhayati| etāvatā dhātubhūtāgnīnāṃ māndyatvenāmasambhavatvāt śoṣavraṇavidradhyādirogāṇāṃ tajjanyatvamuktaṃ bhavati| yaduktam– “dhātūnāṃ sapta saptānāṃ bhūtānāṃ pañca pāvakāḥ| trayodaśa bhavantyevaṃ saha jāṭharavahninā” iti| yatra dhātupradeśe vahnirmando bhavati tatraivāmasambhavātpiḍikādyutpattiḥ syāt| yatreti grahaṇena kupitavātādīnāmivāniyatameva sthānamāmasyetyuktaṃ bhavati| kimbhūtairvirujedityāha– doṣeṇa yena svakāraṇāt kupitena vātādinā avatataṃ vyāptaṃ śarīraṃ, 62 tallakṣaṇaireva tasya liṅgaistodadāhagauravādibhiḥ ; na kevalaṃ taiḥ āmasamudbhavairvikārajātairāmavātādibhiḥ| anena ślokena tantrāntaroktamāmavātarogaṃ saṅgṛhītavān suśrutaḥ, uktalakṣaṇasya samānatvādityāhuḥ||22||
yaḥ śyāvadantauṣṭhanakho'lpasañjño vamyardito'bhyantarayātanetraḥ | kṣāmasvaraḥ sarvavimuktasandhiryāyānnaraḥ so'punarāgamāya ||23|| (su. u. taṃ. a. 56) |
visūcyalasakayorasādhyatvalakṣaṇamāha– 63 ya ityādi| “vilambikāyāstu svarūpeṇaivāsādhyatvam” iti jejjaṭaḥ| alpasañjño mohayuktaḥ| abhyantarayātanetraḥ 64 koṭarāntaḥpraviṣṭākṣigolakaḥ| sarvavimuktasandhiḥ 65 ślathībhūtasarvaparvāsthisandhiḥ| apunarāgamāya maraṇāya||23||
visūccalasakayorasādhyalakṣaṇamāha– ya ityādi| vilambikāyāstu svarūpeṇaivāsādhyatvamiti jejjaṭaḥ| yaḥ puruṣaḥ 66 śyāvadantādilakṣaṇayuktaḥ syāt, śyāvaśabdo dantādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate, alpasañjño mohayuktaḥ, abhyantarayātanetraḥ 67 koṭarākṣaḥ antaḥpraviṣṭanetraḥ| kṣāmasvaraḥ kṣīṇadhvaniḥ, sarvavimuktasandhiśca, sa naraḥ apunarāgamāya apunarāvṛttaye maraṇāya, yāyādgacchet| atrānye– nidrānāśādibhirlakṣaṇāntaraṃ paṭhanti| paraṃ tu “nidrānāśo'ratiḥ kampo mūtrāghāto visañjñitā| amī upadravā ghorā visūcyāḥ pañca dāruṇāḥ||” iti mādhavena saṅgṛhītatvātpṛthaṅna likhitam||23||
udgāraśuddhirutsāho vegotsargo yathocitaḥ | laghutā kṣutpipāsā ca jīrṇāhārasya lakṣaṇam ||24|| nidrānāśo'ratiḥ kampo mūtrāghāto visañjñatā | amī 68 hyupadravā ghorā visūcyāṃ pañca dāruṇāḥ ||25|| prāyeṇāhāravaiṣamyādajīrṇaṃ jāyate nṛṇām | tanmūlo rogasaṅghātastadvināśādvinaśyati ||26|| glānigauravaviṣṭambhabhramamārutamūḍhatāḥ | vibandho vā pravṛttirvā sāmānyājīrṇalakṣaṇam ||27||
ajīrṇapratiyogitayā jīrṇāhāralakṣaṇamāha– udgāretyādi| udgāraśuddhirdhūmāmlādirahitatvam| utsāhaḥ śarīramanasorbalam| utsargo malamūtrapravṛttiḥ, vegasahita utsargo vegotsargaḥ| yathocita upayuktāhārānurūpaḥ| laghutā dehasya, viśeṣeṇa koṣṭhasyeti||24-27||
ajīrṇapratiyogitayā jīrṇāhāralakṣaṇamāha– udgāraśuddhirityādi| jīrṇāhārasya puṃsa etallakṣaṇam– udgāraśuddhirdhūmāmlādirahitatvam, utsāhaḥ śarīramanasorbalam, utsargo malamūtrapravṛttiḥ vegasahita utsargaḥ vegotsargaḥ, yathocitaḥ upayuktāhārānurūpaḥ, laghutā dehasya viśeṣeṇa koṣṭhasyeti||24-27||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne'gnimāndyājīrṇavisūcikālasakavilambikānidānaṃ samāptam ||6||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmagnimāndyājīrṇavisūcikālasakavilambikānidānaṃ samāptam||6|| 69
iti śrīvaidyavācaspatikṛte ātaṅkadarpaṇe rugviniścayavyākhyāne'gnimāndyājīrṇavisūcikālasakavilambikānidānam||6||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘arśaḥkāryatvādagnimāndyādestānyāha’ iti pā.| ↩
  2. 2 . ‘prakṛtijñānānantarīyam’ iti pā.| ↩
  3. 3 . ‘paṭhanam’ iti pā.| ↩
  4. 4 . ‘ ... cicca na’ iti pā. | ↩
  5. 5 . ye vātādibhirdoṣāntarāsampṛktairjanyante te nānātmajāḥ| ↩
  6. 6 . ‘pācakasthāne’ iti pā.| ↩
  7. 7 . ‘rūkṣayet’ iti pā.| ↩
  8. 8 . ‘paktvā cānnam’ iti pā.| ↩
  9. 9 . ‘viṣamo'gnirvātajān’ ityasya sthāne ‘vātajān’ iti pā.| ↩
  10. 10 . ‘vātanānātmajān aśite ... ’ ityasya sthāne ‘vātajānāmasīte ... ’ iti pā.| ↩
  11. 11 . ‘asitā’ iti pā.| ↩
  12. 12 . ‘kṣīṇāgni’ iti pā.| ↩
  13. 13 . ‘soṣmaṇaḥ’ iti pā.| ↩
  14. 14 . atra ‘yūpadāru’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  15. 15 . ‘hyudarasya’ iti pā.| ↩
  16. 16 . ‘ca āhāra ... ’ iti pā.| ↩
  17. 17 . atra ‘iti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  18. 18 . ‘darśitam’ iti pā.| ↩
  19. 19 . ‘naiṣāmajīrṇe’ iti pā.| ↩
  20. 20 . etadanantaraṃ ‘paraṃ prakṛtatvādavikāritvamasya’ iti ātaṅkadarpaṇe'dhikaṃ paṭhyate| ↩
  21. 21 . ‘na pṛthak paṭhitaḥ’ iti pā.| ↩
  22. 22 . atra ‘ajīrṇamityādi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  23. 23 . ‘ajīrṇa vā ?’ ityasya sthāne ‘ajīrṇa’ iti pā.| ↩
  24. 24 . atra ‘na’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  25. 25 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  26. 26 . ‘tameva’ iti pā.| ↩
  27. 27 . ‘kaphadūṣitatvādanna ... ’ iti pā.| ↩
  28. 28 . ‘viṣṭabdhe jīrṇe’ iti pā.| ↩
  29. 29 . atra kvacitpustake ‘vidagdhe ... bhavet” iti’ iti adhikaḥ pā.| ↩
  30. 30 . ‘ ... viṣṭambhabhrama ... ’ iti pā.| ↩
  31. 31 . ‘vāpyajīrṇataḥ’ iti pā. | ↩
  32. 32 . ‘api kāraṇatvamāha’ iti pā.| ↩
  33. 33 . ‘lobhitvena’ iti pā.| ↩
  34. 34 . ‘visūcyādīnyāha’ iti pā.| ↩
  35. 35 . atra ‘triṣu’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  36. 36 . ‘vilambikā vidagdhāt’ ityasya sthāne ‘sati vidagdhaṃ vilambikām’ iti pā.| ↩
  37. 37 . ‘ārṣaṃ hi’ iti pā.| ↩
  38. 38 . ‘yatrājīrṇena’ iti pā. | ↩
  39. 39 . ‘labhante’ ityatra ‘bhajante’ iti pā. | ↩
  40. 40 . ‘labhante’ iti pā.| ↩
  41. 41 . ‘śūlo’ iti pā. | ↩
  42. 42 . ‘atra’ iti pā.| ↩
  43. 43 . ‘cakārādubhayagā'pi’ iti pā.| ↩
  44. 44 . atra ‘ceti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  45. 45 . ‘ ... doṣaja ... ’ iti pā.| ↩
  46. 46 . ‘iti’ iti pā.| ↩
  47. 47 . atra ‘vā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  48. 48 . ‘kaṇṭhādīn’ iti pā.| ↩
  49. 49 . ‘na ca pacyate’ iti pā.| ↩
  50. 50 . ‘cā'lasakaḥ’ iti pā.| ↩
  51. 51 . ‘vakṣyamāṇavātavarco nirodhakatvāt’ iti pā.| ↩
  52. 52 . ‘pratyākhyeyāṃ varjanīyāmityarthaḥ’ ityasya sthāne ‘pratyākhyeyāmanācaraṇīyāmityarthaḥ’ iti pā.| ↩
  53. 53 . ‘stabdhatvenaiva’ iti pā., ‘stabdhatvena ca’ iti ca pā.| ↩
  54. 54 . ‘ayameva’ iti pā.| ↩
  55. 55 . ‘kṣudram’ iti pā.| ↩
  56. 56 . ‘śrotasām’ iti pā.| ↩
  57. 57 . ‘nijayogāttanuṃ sarvām’ ityasya sthāne ‘nijayogāttanusrāvam’ iti pā.| ↩
  58. 58 . ‘ajīrṇajanyān’ iti pā.| ↩
  59. 59 . ‘svakāraṇopacitena’ iti pā.| ↩
  60. 60 . ‘tairāmasamudbhavaiḥ’ iti pā.| ↩
  61. 61 . ‘ ... āmavātādibhiḥ ... ’ iti pā., ‘ ... rapākajātairāmavātādibhiḥ’ iti ca pā.| ↩
  62. 62 . ‘tallakṣaṇaireva tasya’ ityasya sthāne ‘tallakṣaṇairevāsya’ iti pā.| ↩
  63. 63 . ‘ya ityādi’ ityasya sthāne ‘yaḥ śyāvetyādi’ iti pā.| ↩
  64. 64 . ‘koṭarākṣaḥ’ iti pā.| ↩
  65. 65 . ‘śithilībhūta’ iti pā.| ↩
  66. 66 . ‘śyāvādilakṣaṇayuktaḥ’ iti pā.| ↩
  67. 67 . ‘koṭarākṣaḥ antaḥpraviṣṭanetraḥ’ ityasya sthāne ‘koṭarāntaḥpraviṣṭanetraḥ’ iti pā.| ↩
  68. 68 . ‘upadravā’ iti pā. | ↩
  69. 69 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ agnimāndyājīrṇavisūcikālasakavilambikānidānam||6||’ iti pā.| ↩