7. kṛminidānam · e-Mādhavanidāna

atha kriminidānam | krimayaśca dvidhā proktā bāhyābhyantarabhedataḥ | bahirmalakaphāsṛgviḍjanmabhedāccaturvidhāḥ ||1|| nāmato viṃśatividhā bāhyāstatra malodbhavāḥ | (vā. ni. a. 14) |

ajīrṇāt krimisambhava ityato'jīrṇānantaraṃ kriminidānamāha– krimaya ityādi| tatra bāhyāstvagupalepakabāhyamalasambhavāḥ, ābhyantarā āmāśayādisambhavāḥ, te ¹ deśabhedena dvaividhyenoktāḥ kāraṇabhedāccaturdhā bhavantītyāha– bahirmaletyādi| bahirmalo gātropalepī svedādirukta eva bahirmalādiṣu caturṣu janma bahirmalādijanma tadbhedāt| ta eva caturvidhā nāmabhedena viṃśatividhā bhavanti, viṃśatyatiriktāścātisūkṣmāḥ ² kṛmayaḥ sahajāścarakeṇoktāḥ, te cāvaikārikatvena rogādhikāre nocyante, viṃśatividhāstu krimayo doṣaprakopaṇadvāreṇa ³ jvaraśūlādīn janayantīti rogā ucyante||1-2||–

ajīrṇātkṛmisambhava ityato'jīrṇānantaraṃ kṛminidānamāha– kṛmaya ityādi| eke bāhyāḥ keśe vastrādijā yūkālikṣādayaḥ, anye cābhyantarāḥ| tatra bāhyāstvagupalepakabāhyamalasambhavāḥ, ābhyantarāśca āmādisambhavāḥ, ta eva deśabhedāddvaividhyenoktāḥ kāraṇabhedāccaturdhā bhavanti| bahirmalo gātropalepī svedādiruktaḥ| evaṃ bahirmalādiṣu caturṣu janma bahirmalādijanma, tasya bhedāt| kecidbahirmalajanmānaḥ, tathā kecitkaphajanmānaḥ, kecidraktajanmānaḥ, kecitpurīṣajanmānaśceti caturdhā| ta eva caturvidhā nāmato nāmabhedena ⁴ viṃśatividhā vakṣyamāṇābhiḥ ⁵ sañjñābhirviṃśatividhā bhavanti tānāha– nāmato viṃśatividhā viṃśatisaṅkhyākā nāmata ityarthaḥ| ete ca nāmaviśeṣāḥ kecitsānvayāḥ, kecinniranvayāḥ, vyavahārārthaṃ pūrvācāryaiḥ praṇītāḥ| teṣāṃ nāmāni yūkā, likṣā bahirmalotthe dve, etayorāśrayaḥ keśavastrāṇi; kaphajā– annādāḥ, udarāveṣṭāḥ, hṛdayādāḥ, mahāgudāḥ, curavaḥ, darbhakusumāḥ, sugandhāḥ, evaṃ sapta, eṣāmāśraya āmāśayaḥ; raktajāḥ– keśādāḥ, lomavidhvaṃsāḥ, romadvīpāḥ, udumbarāḥ, ⁶ saurasāḥ, mātaraḥ, evaṃ ṣaṭ, eṣāṃ sthānaṃ ⁷ raktavāhisirāḥ| purīṣotthāḥ pañca– kakerukamakerukasausurādāḥ, saśūlāḥ, lelihaḥ; eṣāmāśrayaḥ pakvāśayaḥ| evaṃ viṃśatiḥ||1-2||–

tilapramāṇasaṃsthānavarṇāḥ keśāmbarāśrayāḥ ||2|| bahupādāśca sūkṣmāśca yūkā likṣāśca nāmataḥ | ⁸ dvidhā te koṭhapiḍakākaṇḍūgaṇḍān prakurvate ||3|| (vā. ni. a. 14) |

uktān bāhyān vivṛṇoti– ⁹ bāhyāstatra malodbhavā iti| tilānāmiva pramāṇaṃ parimāṇaṃ, saṃsthānamākṛtiḥ, varṇaśca śvetaḥ kṛṣṇo vā yeṣāṃ yūkādirūpāṇāṃ te tathā| keśāmbarāśrayā iti ambaraṃ vastram| bahupādā iti yūkāḥ, sūkṣmā iti likṣāḥ||2-3||

uktabāhyānāha– bāhyā ityādi| tatra teṣu caturṣu, bāhyāstatra bāhyamalodbhavāḥ, tilānāmiva pramāṇaṃ saṃsthānam ākṛtirvarṇaśca śvetaḥ kṛṣṇo vā yeṣāṃ ¹⁰ yūkālikṣārūpāṇāṃ te tathā| keśāmbarāśrayā iti– keśāḥ kacāḥ ambaraṃ vastraṃ ca āśrayo yeṣām| te ke kṛmayo bhavantīti tānāha– bahupādā ityādi| yūkāḥ keśaviddhāḥ, bahupādāḥ bahucaraṇāḥ, likṣāḥ sūkṣmā aṇavaḥ||2-3||

ajīrṇabhojī madhurāmlanityo dravapriyaḥ piṣṭaguḍopabhoktā | vyāyāmavarjī ca divāśayāno viruddhabhuk saṃlabhate krimīṃstu ||4||

teṣāṃ nidānamāha– ajīrṇetyādi| ajīrṇe bhojanaśīlo'jīrṇabhoja| madhurāmlanityaḥ satatamadhurāmlabhoja| viruddhaṃ kṣīramatsyādi||4||

teṣāṃ nidānamāha– ajīrṇetyādi| nā puruṣaḥ kṛmīn labhate, kathambhūtaḥ? ajīrṇe bhojanaśīlo'jīrṇabhoja, madhurāmlanityaḥ satatamadhurāmlabhoja, viruddhaṃ kṣīramatsyādi| tathā dravapriyaḥ, piṣṭaṃ godhūmacūrṇakṛtaṃ pūpādi||4|| ¹¹

māṣapiṣṭāmlalavaṇaguḍaśākaiḥ purīṣajāḥ | ¹² māṃsamatsyaguḍakṣīradadhiśuktaiḥ kaphodbhavāḥ ||5|| viruddhājīrṇaśākādyaiḥ śoṇitotthā bhavanti hi | (su. u. taṃ. a. 54) |

krimiviśeṣe nidānaviśeṣamāha– māṣetyādi||5||–

purīṣajānāṃ nidānamāha– māṣetyādi| etaiḥ kāraṇaiḥ purīṣajā jāyante, ‘pakvāśaya’ iti śeṣaḥ| kaphodbhavanidānamāha– ¹³ māṃsetyādi| śukta ikṣurasaḥ kālāntareṇāmlībhūtaḥ| ete āmāśaye| śoṇitajānāṃ kāraṇamāha– viruddhetyādi| śākam apakvaharitacaṇakādiśākabhakṣaṇam||5||–

jvaro vivarṇatā śūlaṃ hṛdrogaḥ sadanaṃ bhramaḥ ||6|| bhaktadveṣo'tisāraśca sañjātakrimilakṣaṇam | (su. u. taṃ. a. 54) |

ābhyantarakrimilakṣaṇamāha– jvara ityādi||6||–

ābhyantarakṛmilakṣaṇamāha– jvara ityādi| vivarṇatā śarīre śyāmapītatā, śūlamāmāśaye pakvāśaye ca, hṛdrogo hṛdayavikāro hṛllāsādiḥ, bhramaścakrārūḍhasyeva, bhaktadveṣo bhojanavidveṣaḥ||6||–

kaphādāmāśaye jātā vṛddhāḥ sarpanti sarvataḥ ||7|| pṛthubradhnanibhāḥ kecit kecidgaṇḍūpadopamāḥ | rūḍhadhānyāṅkurākārāstanudīrghāstathā'ṇavaḥ ||8|| śvetāstāmrāvabhāsāśca nāmataḥ saptadhā tu te | antrādā udārāveṣṭā hṛdayādā ¹⁴ mahāgudāḥ ||9|| curavo darbhakusumāḥ sugandhāste ca kurvate | hṛllāsamāsyasravaṇamavipākamarocakam ||10|| ¹⁵ mūrchācchardijvarā ¹⁶ nāhakārśyakṣavathupīnasān | (vā. ni. a. 14) |

kaphajānāha– kaphādityādi| kaphanimittāḥ krimayo ¹⁷ ye tvāmāśaye jāyante, te ca vṛddhāḥ santaḥ sarvata ūrdhvamadhaśca sarpanti; evaṃ purīṣajādiṣu dṛṣṭavyam| bradhnaścarmalatā, ‘bradhnī’ iti loke| rūḍhaṃ prarūḍham| tanavaḥ pariṇāhena, dīrghā āyāmena, aṇavaḥ ubhābhyāmapi svalpāḥ| te iti kaphajāḥ| sapta nāmāni vivṛṇoti– antrādā ityādi| ete ca nāmaviśeṣāḥ kecit sānvayāḥ kecinniranvayā vyavahārārthaṃ pūrvācāryaiḥ praṇītāḥ; evaṃ ¹⁸ vakṣyamāṇeṣvapi bodhyamiti||7-10||–

kaphajānāṃ svarūpamāha– kaphādityādi| kaphanimittātkṛmayaḥ āmāśaye nābherūrdhvaṃ jāyante| te ca vṛddhāḥ santaḥ sarvataḥ ūrdhvamadhaśca prasaranti| ākāreṇa pṛthubradhnanibhāḥ vistīrṇacarmaikadeśākārāḥ, bradhnaścarmalatā brādhnīti loke, kecitkṛmayo gaṇḍūpadopamāḥ bhūmilatākārāḥ, ¹⁹ kecidrūḍhadhānyāṅkurāstadākṛtayo bhavanti, rūḍhaṃ prarūḍhamaṅkuritamiti yāvat| tanavaḥ pariṇāhena, dīrghā āyāmena, tathā kecit aṇavaḥ ubhābhyāmapi svalpāḥ| śvetāḥ śuklāḥ, tāmrāvabhāsāḥ tāmravarṇāḥ, keciditi sarvatra sambandhanīyam| nāmatastu te saptadhā iti kaphajāḥ antrādā ityādi| te kupitā yān rogān kurvate tānāha– hṛllāsetyādi| hṛllāsa upasthitavamanatvamiva, āsyasravaṇaṃ lālāsrāvaḥ, ānāha udare niścalāṭopaḥ||7-10||– ²⁰

raktavāhisirāsthānaraktajā jantavo'ṇavaḥ ||11|| apādā vṛttatāmrāśca saukṣmyāt kecidadarśanāḥ | keśādā romavidhvaṃsā romadvīpā udumbarāḥ | ṣaṭ te kuṣṭhaikakarmāṇaḥ sahasaurasamātaraḥ ||12|| (vā. ni. a. 14) |

raktajānāha-raktetyādi| ²¹ raktavāhisirāsthānāśca te raktajāśceti ²² raktavāhisirāsthānaraktajāḥ; athavā ²³ raktavāhisirāsthānaṃ yadraktaṃ tajjāḥ| nāmabhedātte ṣaṭ, tatra keśādādayaścatvāraḥ, saha saurasanāmamātṛnāmabhyāṃ krimibhyāṃ vartante iti sahasaurasamātaraḥ, evaṃ ṣaḍ bhavanti| kuṣṭhaikakarmāṇa iti kuṣṭhamevaikaṃ kāryaṃ yeṣāṃ te tathā, kuṣṭhajanakā iti yāvat| uktaṃ hi suśrute– “sarvāṇi kuṣṭhāni savātāni sapittāni saśleṣmāṇi sakrimīṇi copadiśyante” (su. ni. a. 5) iti ||11-12||

raktajānāṃ svarūpamāha– raktetyādi| raktajā jantavaḥ krimayaḥ, raktavahāsu ²⁴ sirāsu sthānaṃ yeṣāṃ te tathā vṛddhāḥ santaḥ sarvataḥ prasarantītyatrāpi yojyam| apādāḥ pādarahitāḥ, vṛttāḥ vartulāḥ, varṇatastāmrāḥ, te saukṣmyāt aṇurūpatvāt kecidadṛśyāḥ| nāmataḥ ṣaṭ– keśādā, lomavidhvaṃsāḥ romadvīpāḥ udumbarāḥ sahasaurasamātaraḥ, evaṃ ṣaḍ bhavanti| te kuṣṭhaikakarmāṇa iti kuṣṭhamevaikaṃ karma kāryaṃ yeṣāṃ te tathā, kuṣṭhajanakāḥ kuṣṭhaikaphaladā ityarthaḥ| uktaṃ ca suśrute– “sarvāṇi kuṣṭhāni savātāni sapittāni saśleṣmāṇi sakṛmīṇi saraktāni copadiśyante” iti| athavā kuṣṭhena sahaikaṃ ²⁵ samānaṃ karma harṣakaṇḍūtodādikaṃ keśaśmaśrulomavidhvaṃsādikaṃ tvaksirāsnāyumāṃsataruṇāsthibhakṣaṇaṃ ca yeṣāṃ ta evam||11-12||

pakvāśaye purīṣotthā jāyante'dhovisarpiṇaḥ | ²⁶ pravṛddhāḥ syurbhaveyuśca te yadā''māśayonmukhāḥ ||13|| tadā'syodgāraniḥśvāsā viḍgandhānuvidhāyinaḥ | pṛthuvṛttatanusthūlāḥ śyāvapītasitāsitāḥ ||14|| te pañca nāmnā krimayaḥ kakerukamakerukāḥ | ²⁷ sausurādāḥ saśūlākhyā lelihā janayanti hi ||15|| viḍbhedaśūlaviṣṭambhakārśyapāruṣyapāṇḍutāḥ | romaharṣāgnisadanaṃ gudakaṇḍūrvimārgagāḥ ||16|| (vā. ni. a. 14) |

purīṣajānāha– pakvāśaya ityādi| adhovisarpiṇa iti ²⁸ visarpaṇaṃ gatiḥ, gudaniḥsaraṇaśīlāḥ; te ²⁹ yadā'tivṛddhāḥ santaḥ āmāśayonmukhā bhaveyustadā'sya rogiṇa udgāraniḥśvāsa viḍgandhānuvidhāyinaḥ syuḥ purīṣagandhayuktā bhavantīti yojyam| śeṣaṃ subodham||13-16||

purīṣajānāha– pakvāśaya ityādi| purīṣotthāḥ krimayaḥ pakvāśaya eva jāyante, purīṣasya pakvāśayasthitatvāt| te cādhovisarpiṇaḥ syurnordhvagāḥ; adhovisarpiṇa iti gudaniḥsaraṇaśīlāḥ| te yadā vṛddhāḥ santa āmāśayonmukhā bhaveyuḥ, tadā'sya rogiṇa udgāre niḥśvāse viṅgandhānuvidhāyinaḥ purīṣagandhakāriṇo bhavantīti yojyam| pṛthavo dīrghāḥ, vṛttā vartulāḥ, tanavaḥ alpāḥ, sthūlā utsannāḥ ‘ākāreṇa’ iti śeṣaḥ| varṇataḥ śyāvāḥ, īṣatpītaśvetāḥ| asitāḥ kṛṣṇāḥ| nāmataḥ pañcadhā ³⁰ kakarukādibhedena| evaṃ te pañca yān rogān janayanti tānāha– viḍbhedetyādi| viḍbhedaḥ sāndramalapravṛttiḥ, śūlaṃ pakvāśaye, viṣṭambho malasya, pāruṣyaṃ karkaśāṅgatvam, agnisadanaṃ vahniglāniḥ, vimārgagā vimārgapravṛttayaḥ||13-16||

iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne kriminidānaṃ samāptam ||7||

iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ kriminidānaṃ samāptam||7|| ³¹

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ kriminidānam||7||

pāṭhāntarāḥ

1 . ‘deśabhedāt’ iti pā.| ↩
2 . ‘kṛmayaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
3 . ‘jvaraśūlādirogā’ iti pā.| ↩
4 . ‘viṃśatividhā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
5 . ‘sañjñābhirbhavanti’ ityasya sthāne ‘sañjñābhirviṃśatividhā bhavanti’ iti pā.| ↩
6 . ‘saurasāḥ, mātaraḥ’ ityasya sthāne ‘saha saurasamātaraḥ’ iti pā.| ↩
7 . ‘raktavāhiśirāḥ’ iti pā.| ↩
8 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
9 . ‘bāhyā ityādi’ iti pā.| ↩
10 . atra ‘yūkālikṣārūpāṇām’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
11 . ‘ ... piṣṭānna ... ’ iti pā. | ↩
12 . ‘māṣa ... ’ iti pā. | ↩
13 . atra ‘māṃsetyādi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
14 . ‘mahāruja’ iti pā. | ↩
15 . ‘ ... tṛṣā ... ’ iti pā. ↩
16 . ‘ ... śvayathu ... ’ iti pā. | ↩
17 . ‘ya āmāśaye’ iti pā.| ↩
18 . ‘vakṣyamāṇeṣu’ iti pā.| ↩
19 . ‘ ... dhānyāṅkurākārā’ iti pā.| ↩
20 . ‘raktavāhiśirā ... ’ iti pā. | ↩
21 . ‘raktavāhiśirā ... ’ iti pā.| ↩
22 . ‘raktavāhiśirā ... ’ iti pā.| ↩
23 . ‘raktavāhiśirā ... ’ iti pā.| ↩
24 . ‘śirāsu’ iti pā.| ↩
25 . atra ‘samānam’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
26 . ‘vṛddhāste’ iti pā. | ↩
27 . ‘sausirādā salūnāśca’ iti pā. | ↩
28 . atra ‘visarpaṇaṃ gatiḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
29 . ‘yadā'bhivṛddhāḥ’ iti pā.| ↩
30 . ‘kaserukā ... ’ iti pā.| ↩
31 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ kriminidānam||7||’ iti pā.| ↩