atha pāṇḍurogakāmalākumbhakāmalāhalīmakanidānam | pāṇḍurogāḥ smṛtāḥ pañca
vātapittakaphaistrayaḥ | caturthaḥ sannipātena pañcamo bhakṣaṇānmṛdaḥ
||1|| (ca. ci. a. 16) |
purīṣajāḥ krimayaḥ sūkṣmāḥ pāṇḍutāṃ janayanti, ataḥ krimeranantaraṃ
pāṇḍurogamāha– pāṇḍurogā ityādi| pāṇḍutvenopalakṣito rogaḥ pāṇḍurogaḥ| carake
aṣṭodarīyādhyāye “pañca pāṇḍurogāḥ” (ca. sū. a. 19)ityabhidhāyāpi “pāṇḍurogāḥ
smṛtāḥ pañca” (ca. ci. a. 16) iti yadetatpunaścarakavacanaṃ tat “pañcānāmapi
sādhyatvaṃ bodhayati, natu pañconmādeṣviva sānnipātikasyāsādhyatvamiti”
jejjaṭaḥ; “nyūnasaṅkhyāvyavacchedārthamiti” cakraḥ| nanu, suśrute hi mṛttikājo
na paṭhitaḥ; mṛttikā'pi doṣaprakopadvāreṇaiva pāṇḍurogaṃ janayatīti; yaduktam–
“kaṣāyā mārutaṃ, pittamūṣarā, madhurā kapham|” (ca. ci. a. 16) iti;
nidānabhedācca rogabhede rogānantyaprasaṅgaḥ, vātajasyāpi
rūkṣaśītādyanekavātanidānakupitavātajanyatvāt| ucyate– doṣajatvāviśeṣe'pi
viśiṣṭarūpacikitsāpratipādanārthaṃ pṛthagabhidhānaṃ,
1
mūtrāntravṛddhivat; suśrutena tu parādhikāreṣu na vistaroktirityabhiprāyeṇa na
pṛthakkṛtaḥ| cikitsā tu
2
doṣacikitsayā'pi bhavatīti||1||
purīṣajāḥ kṛmayo sūkṣmāḥ pāṇḍutāṃ janayanti, ataḥ kṛmeranantaraṃ pāṇḍurogamāha
pāṇḍurogā ityādi| pāṇḍutvenopalakṣyate rogaḥ pāṇḍurogaḥ| sa ca pañcavidhaḥ–
vātapittakaphaistrayaḥ, sannipātenaikaḥ, mṛdbhakṣaṇādekaḥ, evaṃ pañca| nanu,
suśrutena mṛttikājanito na paṭhitaḥ, yato mṛttikā'pi
3
tridoṣakopakāraṇenaiva pāṇḍurogaṃ janayati, uktaṃ ca– “kaṣāyā mārutaṃ
pittamūṣarā madhurā kapham” iti, yadi nidānabhedādrogabhedastadā
rogāṇāmānantyaprasaṅgaḥ? ucyate–
4
doṣajatvāviśeṣe'pi viśiṣṭarūpacikitsāpratipādanārthaṃ pṛthagabhidhānam||1||
5
vyāyāmamamlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapnamatīva tīkṣṇam |
6
niṣevamāṇasya pradūṣya raktaṃ doṣāstvacaṃ pāṇḍuratāṃ nayanti
||2|| (su. u. taṃ. a. 44) |
samprāptimāha– vyāyāmamityādi| raktamityupalakṣaṇaṃ, tena ‘tvaṅmāṃsamapi’
dūṣyatvena dṛḍhabalena paṭhitaṃ, hārītena raso'pi, iti||2||
pāṇḍuroganidānamāha–
7
vyavāyamityādi| vyavāyādīni niṣevamāṇasya puṃso duṣṭā doṣā raktaṃ
8
vidūṣya tvaci pāṇḍubhāvaṃ kurvantīti piṇḍārthaḥ|
9
raktamityupalakṣaṇaṃ; tvacaṃ māṃsamapi dūṣayantīti dṛḍhabalena paṭhitaṃ,
hārītena tathoktatvāt| vyavāyaḥ strīsevā, anye ‘vyāyāmam’ iti paṭhanti|
lavaṇānīti bahuvacanena kṣārāṇyapi boddhavyāni| mṛdaṃ mṛttikām| tīkṣṇaṃ
rājikādi||2||
tvaksphoṭanaṣṭhīvanagātrasādamṛdbhakṣaṇaprekṣaṇakūṭaśothāḥ |
viṇmūtrapītatvamathāvipāko bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi
||3|| (su. u. taṃ. a. 44) |
pūrvarūpamāha– tvagityādi| tvaksphoṭanaṃ tvacaḥ kiñcidvidāraṇam| mṛdbhakṣaṇaṃ
mṛdbhakṣaṇecchā| prekṣaṇakūṭaśotho akṣigolake śothaḥ| avipāka āhārasya|
puraḥsarāṇi pūrvarūpāṇi||3||
pūrvarūpamāha– tvagityādi| tvaksphoṭanaṃ tvacaḥ kiñcidvidāraṇam| anye
‘tvakpāṭaniṣṭhīvanagātrasādāḥ’ iti paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ| niṣṭhīvanaṃ
mukhena, ‘thugathugīti’ loke| mṛdbhakṣaṇaṃ mṛdbhakṣaṇecchā, prekṣaṇakūṭaśothaḥ
akṣigolakaśothaḥ, avipāka āhārasya, puraḥsarāṇi pūrvarūpāṇi, tasya bhāvinaḥ
bhavanti||3||
tvaṅmūtranayanādīnāṃ
10
rūkṣakṛṣṇāruṇābhatāḥ | vātapāṇḍvāmaye todakampānāhabhramādayaḥ
||4||
vātikalakṣaṇamāha– tvagityādi| atra kṛṣṇāruṇābhatā na pāṇḍutāmatikrāmati,
anyathā pāṇḍurogatvābhāvaḥ| uktaṃ ca suśrute– “sarveṣu caiteṣviha pāṇḍubhāvo
yato'dhiko'taḥ khula pāṇḍurogaḥ|” (su. u. taṃ. a. 44) iti| bhramādaya iti
ādiśabdena bhedaśūlādīnāṃ grahaṇam||4||
vātikapāṇḍurogamāha– tvagityādi| kṛṣṇāruṇaprabhā pāṇḍutvamatikramya na
bhavati, anyathā pāṇḍurogatvābhāvāt| uktaṃ hi suśrute– “sarveṣu caiteṣviha
pāṇḍubhāvo yato'dhiko'taḥ khalu pāṇḍurogaḥ” iti| todaḥ pīḍābhedaḥ, ānāha
udarāṭopaḥ, bhramaścakrārūḍhasyeva| ādigrahaṇādbhedaśūlādīnāṃ grahaṇam||4||
pītamūtraśakṛnnetro dāhatṛṣṇājvarānvitaḥ | bhinnaviṭko'tipītābhaḥ
pittapāṇḍvāmayī naraḥ ||5||
paittikalakṣaṇamāha– pītetyādi| nanu, pittapāṇḍvāmayīti vaktuṃ na yuktaṃ,
pāṇḍurogasya pittakāryatvādeva| ucyate–
itaradoṣāsaṃśliṣṭaprabalapittajanyatvena paittikābhidhānaṃ, yathā–
paittikaraktapittamiti||5||
paittikamāha– pītetyādi| bhinnaviṭkaḥ sadravamalaḥ, atipītābhaḥ atiśayena
pītaḥ| nanu pittapāṇḍvāmayīti vaktuṃ na yuktaṃ, pāṇḍurogasya| ucyate,
itaradoṣāsaṃsṛṣṭaprabalapittajanyatvena paittikābhidhānaṃ,
paittikaraktapittavat||5||
kaphaprasekaśvayathutandrālasyātigauravaiḥ | pāṇḍurogī
kaphācchuklaistvaṅmūtranayanānanaiḥ ||6||
ślaiṣmikalakṣaṇamāha– kaphapraseketyādi| kaphādyaḥ pāṇḍurogī sa
śuklaistvaṅmūtranayanānanairupalakṣita iti yojyam||6||
ślaiṣmikamāha– kaphetyādi| kahāttu yaḥ pāṇḍurogī sa śuklaiḥ
tvabdhūtranayanādibhirupalakṣyate yojyam| kaphaprasekaḥ kaphasrāvaḥ,
sānnipātikastu samasamavetairvātādilakṣaṇaireva bodhyaḥ| uktaṃ hi carake
“sarvānnasevinaḥ sarve duṣṭā doṣāstridoṣajam| tridoṣaliṅgaṃ kurvanti
pāṇḍurogaṃ suduḥsaham” iti||6||
jvarārocakahṛllāsaccharditṛṣṇāklamānvitaḥ | pāṇḍurogī tribhirdoṣaistyājyaḥ
kṣīṇo hatendriyaḥ ||7||
sānnipātikastu
11
prakṛtisamasamavetatvenauktavātajādilakṣaṇaireva boddhavyaḥ| uktaṃ hi carake–
“sarvānnasevinaḥ sarve duṣṭā doṣāstridoṣajam| triliṅgaṃ samprakurvanti
pāṇḍurogaṃ suduḥsaham||” (ca. ci. a. 16) iti| tasyaiva
sopadravasyāsādhyatvamāha– jvarārocaketyādi| hatendriyaḥ
svaviṣayāgrāhakendriyaḥ||7||
tasyaiva sopadravasyāsādhyatvamāha– jvaretyādi| tridoṣajaḥ pāṇḍurogam|
etairupadravairyuktastyājyaḥ asādhya ityarthaḥ| hatendriyaḥ
svaviṣayāgrāhakendriyaḥ||7||
mṛttikādanaśīlasya kupyatyanyatamo malaḥ | kaṣāyā mārutaṃ, pittamūṣarā,
madhurā kapham ||8|| kopayenmṛdrasādīṃśca
raukṣyādbhuktaṃ ca rūkṣayet | pūrayatyavipakvaiva srotāṃsi niruṇaddhyapi
||9|| indriyāṇāṃ balaṃ hatvā tejo vīryaujasī
tathā | pāṇḍurogaṃ karotyāśu balavarṇāgnināśanam
||10|| (ca. ci. a. 16) |
mṛjjasamprāptimāha– mṛttiketyādi| anyatamo malo vātādiḥ| ūṣarā sakṣārā|
rasādīn rūkṣayet, bhuktaṃ
12
ca rūkṣayediti yojyam|
13
raukṣyāt prākṛtikodbhūtaraukṣyaguṇāt| avipakvaiva koṣṭhadhātvagnibhiḥ pākaṃ na
gatvaiva, srotāṃsi rasavahādīni, pūrayati ruṇaddhi ca| indriyāṇāṃ balaṃ
svaviṣayagrahaṇaśaktim| “tejo dīptiḥ” iti jejjaṭaḥ, ‘ūṣmā’ iti cakraḥ| vīryaṃ
śaktiḥ| ‘ojaḥ
14
sarvadhātusāraḥ,
15
sarvadhātusārabhūtaṃ hṛdayastham’ iti parāśaraḥ, ‘parābhibhavecchā’ iti
jejjaṭaḥ||8-10||
mṛttikājanitapāṇḍurogamāha–
16
mṛttiketyādi| mṛttikābhakṣaṇaśīlasya puruṣasya anyatamo malo doṣo vātādiḥ
kopaṃ gacchati| mṛttikāyāstridoṣaprakopane hetuṃ darśayati–
17
kaṣāyetyādi| kaṣāyā mṛttikā mārutaṃ prakopayet, ūṣarā sakṣārā pittam, madhurā
kaphaṃ, raukṣyācca rasādīn dhātūn rūkṣayet bhuktaṃ ca rūkṣayet, tasyāḥ
svabhāvodbhūtarūkṣaguṇatvāt| apakvaivetyādi na koṣṭhadhātvagnibhiḥ pākaṃ
gacchati kintu apakvaiva rasavāhīni srotāṃsi pūrayati niruṇaddhi ca|
indriyāṇāṃ balaṃ svaviṣayagrahaṇaśaktiṃ hatvā pāṇḍurogaṃ karoti| tejo
dīptiriti jejjaṭaḥ, ūṣmeti cakraḥ| vīryaṃ śaktiḥ, ojaḥ sarvadhātusārabhūtaṃ
hṛdayasthaṃ, parābhibhaveccheti jejjaṭaḥ| balavarṇāgnināśanamityatra balaṃ
śarīre sāmarthyam||8-10||
śūnākṣikūṭagaṇḍabhrūḥ śūnapānnābhimehanaḥ | krimikoṣṭho'tisāryeta malaṃ
sāsṛkkaphānvitam ||11|| (ca. ci. a. 16) |
mṛjjasya lakṣaṇamāha-śūnākṣītyādi| ‘sarvapāṇḍurogeṣu krimikoṣṭhatā yadā
syāttadaitallakṣaṇam’ iti jejjaṭaḥ, mṛttikājānantarapaṭhitatvena tasyaiva
lakṣaṇamityanye| videhe tu paṭhyate–
“mṛdbhakṣaṇādbhavetpāṇḍustandrālasyanipīḍitaḥ| saśvāsakāsaśoṣārśaḥ
18
sādārucisamanvitaḥ|| śūnapādānanakaraḥ kṛśāṅgaḥ kṛśapāvakaḥ|” iti||11||
mṛjjanitasyopadravamāha– śūnetyādi| akṣikūṭo'kṣigolakaḥ, gaṇḍaḥ kapolaḥ, eteṣu
śvayathuḥ| tathā śūnapānnābhimehanaḥ śūnaścaraṇo nābhirmehanaṃ ca yasya sa
tathā| tathā ca kṛmikoṣṭhaḥ puruṣaḥ, sarudhiraṃ kaphaṃ purīṣamatisāryeta|
19
sarvapāṇḍurogeṣu kṛmikoṣṭhatā yadā syāttadaitallakṣaṇamiti jejjaṭaḥ;
mṛttikājānantaraṃ paṭhitatvāttasyaiva lakṣaṇamityanye| uktaṃ ca videhena–
20
“mṛdbhakṣaṇādbhavetpāṇḍustandrālasyanipīḍitaḥ| saśvāsakāsaśothārśaḥ
21
sādārucisamanvitaḥ|| śūnapādānanakaraḥ kṛṣṇāṅgaḥ kṛśapāvakaḥ” iti||11||
pāṇḍurogaścirotpannaḥ kharībhūto na sidhyati |
22
kālaprakarṣācchūnānāṃ yo vā pītāni paśyati
||12|| baddhālpaviṭ saharitaṃ sakaphaṃ
yo'tisāryate | dīnaḥ śvetātidigdhāṅgaśchardimūrchātṛḍarditaḥ
||13|| sa nāstyasṛkkṣayādyaśca pāṇḍuḥ
śvetatvamāpnuyāt | (ca. ci. a. 16) | pāṇḍudantanakho yastu pāṇḍunetraśca yo
bhavet | pāṇḍusaṅghātadarśī ca pāṇḍurogī vinaśyati
||14|| (su. sū. a. 33) | anteṣu śūnaṃ
parihīṇamadhyaṃ mlānaṃ tathā'nteṣu ca madhyaśūnam | gude ca śephasyatha
muṣkayośca śūnaṃ pratāmyantamasañjñakalpam | vivarjayetpāṇḍukinaṃ yaśo'rthī
tathā'tisārajvarapīḍitaṃ ca ||15|| (su. u.
taṃ. a. 44) |
asādhyalakṣaṇamāha– pāṇḍuroga ityādi| ‘pāṇḍurogaścirotpannaḥ kālaprakarṣāt
kharībhūto jaṭharatāṃ gato na sidhyati, acirotpanno'pi śūnānāṃ madhye yo vā
pītāni paśyati sa
23
pāṇḍurogī na sidhyatītyaparamasādhyalakṣaṇam’ iti jejjaṭasya yojanā|
24
cakrastvāha– ‘cirotpannaḥ kharībhūto'tyartharūkṣitasarvadhāturna sidhyati,
tathā kālaprakarṣādityādinā'paramasādhyalakṣaṇam’ iti| atra śūnānāṃ śothavatāṃ
madhye yo vā pītāni paśyati sa na sidhyatīti| ‘śūno nā’ iti pāṭhāntare nā
puruṣaḥ| ‘śūnāṅgo yo vā pītāni paśyati’ iti pāṭhāntaraṃ sugamam|
aparamasādhyalakṣaṇamāha– baddhetyādi| atra sakaphatve'pi
baddhatvālpatvaharitatvāni vyādhiprabhāvāt; baddhālpasthāne bahulamiti
pāṭhāntaram| viṭśabdo
25
napuṃsako'pyastītyetannirdeśādevonneyamityāhuḥ| aparamasādhyalakṣaṇamāha– dīna
ityādi| dīnaḥ glānaḥ| śvetātidigdhāṅga iti śvetavarṇaliptāṅga ivetyarthaḥ| sa
nāsti naṣṭa iva asādhya ityarthaḥ| aparamāha– asṛgityāda|
aparamasādhyalakṣaṇamāha– pāṇḍudantetyādi| pāṇḍusaṅghātadarśīti
nayanaraśmisahacaritaṃ bahirnirgataṃ pittaṃ sampiṇḍitaṃ paśyati|
aparamasādhyalakṣaṇamāha– anteṣvityādi| anteṣu bāhujaṅghāśiraḥsu,
26
śūnaṃ śothayuktam| parihīṇamadhyaṃ durbalamadhyadeham|
etadvaiparītyenāparamasādhyalakṣaṇamāha– mlānamityādi| mlānaṃ durbalam|
asañjñakalpaṃ mṛtaprāyam| evaṃvidhaṃ pāṇḍukinaṃ pāṇḍurogiṇaṃ yaśo'rthī vaidyo
vivarjayediti| atra sauśrutaśloke ‘pāṇḍukinam’ ityatra “
27
pālakinam” iti pāṭhāntaraṃ, yuktaṃ caitat; evaṃ hi
28
paṭhyamāne pāṇḍurogāvasthāviśeṣasya pālakino lakṣaṇamapi kṛtaṃ syāt| uktaṃ hi
suśrute– “
29
sakāmalāpālakipāṇḍurogaḥ kumbhāhvayo” lāghavako'lasākhyaḥ| (su. u. taṃ. a. 44)
iti| anenaivābhiprāyeṇa kaścidabhiyukto likhitavān– “ante śūnaḥ kṛśo
madhye'nyathā ca gudaśephasi| śūno
30
jvarātisārārto bhṛtakalpastu pālakī||” iti||12-15||
asādhyalakṣaṇamāha– pāṇḍvityādi| pāṇḍurogaścirotpannaḥ
kālaprakarṣāccirakālātkharībhūto jaṭharatāṃ gato na sidhyati, acirotpanno'pi
pāṇḍurogaḥ śūnāṅgo yo vā puruṣaḥ pītāni paśyati sa pāṇḍurogī na sidhyati,
ityaparamasādhyalakṣaṇamiti jejjaṭaḥ| cakrastvanyathā vyācaṣṭe– cirotpannaḥ
kharībhūto
31
atyarthā virūkṣitasarvadhāturna sidhyati, tathā kālaprakarṣādityādinā
aparamasādhyalakṣaṇamiti| atra ‘śūnānāṃ yo vā pītāni paśyati’ iti pāṭhāntare
śūnānāṃ śothavatāṃ madhye yaḥ pītāni paśyati sa na sidhyati, anye ‘śūno nā’
iti paṭhanti, tatra nā puruṣaḥ| aparamasādhyalakṣaṇamāha– baddhetyādi| atra
sakaphatve'pi ca bahutvamalpatvaṃ haritatvaṃ
32
vyāpisvabhāvāt| haritaṃ haritaśākavarṇam| anye bahvalpasthāne bahulamiti
pāṭhaṃ paṭhanti| bahulaṃ viṭ sāryate iti viṭśabdo
napuṃsako'pyastītyetannirdeśādunneyamityāhuḥ| aparamasādhyalakṣaṇamāha– dīna
ityādi| dīno glānaḥ| śvetātidigdhāṅga iti śvetavarṇātiliptāṅga ityarthaḥ| sa
puruṣo nāsti naṣṭaḥ asādhya ityarthaḥ| atraivāparamapyasādhyalakṣaṇamāha–
asṛkkṣayāt yaḥ pāṇḍurogī śvetatvamāpnuyātso'pyasādhyaḥ|
aparamapyasādhyalakṣaṇamāha– pāṇḍvityādi| nayanaraśmisahacaritaṃ bahirnirgataṃ
pittaṃ tadyogādakhilamapi paśyan vastu pītavarṇapiṇḍitaṃ paśyati|
aparamasādhyalakṣaṇamāha– anteṣvityādi| bāhu jaṅghāśirassu śūnaṃ śothayuktaṃ,
parihīṇamadhyaṃ durbalamadhyadehaṃ,
33
glānamityādinā paramasādhyalakṣaṇamāha–
34
glānaṃ durbalaṃ madhyadehaṃ śūnaṃ śvayathuyuktaṃ yasya sa tādṛśastam|
aparamasādhyalakṣaṇamāha– gude śephasi muṣkayośca śūnaṃ śothayuktaṃ
35
pratāmyantaṃ mohamupagacchantaṃ mūrchantamityarthaḥ| asañjñakalpaṃ mṛtaprāyam|
evaṃvidhaṃ pāṇḍurogiṇaṃ yaśorthī bhiṣak vivarjayet| suśrute asmin śloke
pāṇḍukinamityatra pālakinamiti paṭhanti, yuktaṃ caitat| evaṃ hi paṭhyamāne
pāṇḍurogāvasthāviśeṣasya pālakino lakṣaṇamapyuktaṃ syāt| yaduktaṃ suśrute–
“sakāmalāpālakipāṇḍurogaḥ kumbhāhvayo lāghaviko'lasākhyaḥ” iti|
anenaivābhiprāyeṇa kaścidabhiyukto likhitavān “ante śūnaḥ kṛśo madhye tvatha
vā gudaśephasi| śūno jvarātisārādyairmṛtakalpastu pālakī” iti||12-15||
pāṇḍurogī tu yo'tyarthaṃ pittalāni niṣevate | tasya pittamasṛṅmāṃsaṃ dagdhvā
rogāya kalpate ||16|| hāridranetraḥ sa
bhṛśaṃ hāridratvaṅnakhānanaḥ |
36
raktapītaśakṛnmūtro bhekavarṇo hatendriyaḥ
||17|| dāhāvipākadaurbalyasadanārucikarṣitaḥ
| kāmalā bahupittaiṣā koṣṭhaśākhāśrayā matā
||18|| (ca. ci. a. 16) |
pāṇḍurogāvasthāyāṃ kāmalāmāha– pāṇḍurogītyādi| dagdhvā sandūṣya| rogāya
kāmalārūpāya| bhekavarṇaḥ prāvṛṣeṇyabhekavarṇaḥ| koṣṭhaśākhāśrayeti ekā
koṣṭhāśrayā, aparā śākhāśrayā; śākhā raktādayo dhātavaḥ| svatantrā'pi kāmalā
bhavati, yathā rājayakṣmā svatantraḥ upekṣiteṣvapi kāseṣu bhavatītyāhuḥ||16-18||
pāṇḍurogāvasthāyāṃ kāmalāmāha–
37
pāṇḍvityādi| yaḥ pāṇḍurogī pittajanakāni atyarthaṃ sevate tasya rogiṇaḥ pittaṃ
doṣaḥ asṛṅmāṃsaṃ dagdhvā sandūṣya rogāya kāmalārūpāya jāyate| tasya ca raktaṃ
pītaṃ śakṛnmūtraṃ, ‘raktapītaśakṛnnetre’ iti vā pāṭhaḥ| bhekavarṇaḥ
prāvṛṣeṇyamaṇḍūkavarṇaḥ, hatendriyaḥ hatendriyaśaktiḥ
etaiścopadravairdāhādibhiḥ karṣitaḥ pīḍitaḥ, avipāka āhārasya,
sadanamaṅgaglāniḥ| bahupittā eṣā kāmalā koṣṭhaśākhāśrayeti ekā
koṣṭhāśrayā'parā śākhāśrayā, śākhā raktādayo dhātavaḥ| upekṣitaḥ pāṇḍurogaḥ
kāmalāyai bhavati||16-18||
kālāntarāt kharībhūtā kṛcchrā syāt kumbhakāmalā |19| (ca. ci. a. 16) |
tasyā avasthāntaraṃ kumbhakāmalāmāha– kālāntarādityādi| kharībhūteti
pūrvavadvyākhyeyam| kṛcchrā ca kṛcchrasādhyā| kumbhaḥ koṣṭhaḥ,
antaḥśuṣirasādharmyāt; tadgatā kāmalā kumbhakāmalā, koṣṭhāśrayetyarthaḥ|19|–
tasyāvasthāntaraṃ kumbhakāmalāmāha– kāletyādi| kālāntarāt kharībhūtā
kaṭhinatāṃ gatā kṛcchrasādhyā; kumbhaṃ koṣṭhaṃ, tatsādharmyāttadgatā kāmalā
koṣṭhāśrayetyarthaḥ||19||–
38
kṛṣṇapītaśakṛnmūtro bhṛśaṃ śūnaśca mānavaḥ
||19|| saraktākṣimukhacchardiviṇmūtro yaśca
tāmyati | dāhārucitṛḍānāhatandrāmohasamanvitaḥ
||20|| naṣṭāgnisañjñaḥ kṣipraṃ hi kāmalāvān
vipadyate | (ca. ci. a. 16) |
kāmalāyā asādhyalakṣaṇamāha– kṛṣṇetyādi| kṛṣṇetyādinā
tāmyatītyantenaikamasādhyalakṣaṇam| tāmyati muhyati| dāhetyādinā vipadyate
ityantenāparamasādhyalakṣaṇamiti jejjaṭaḥ||19-20||–
kāmalāyā asādhyalakṣaṇamāha– kṛṣṇetyādi| chardiriti chardirapi raktā| tāmyati
muhyati| ityekamasādhyalakṣaṇaṃ, dāhādinā vipadyate ityantenāparamapi
asādhyalakṣaṇamiti jejjaṭaḥ| naṣṭo'gniḥ sañjñā cetanā ca yasya sa tathā||19-20||–
chardyarocakahṛllāsajvaraklamanipīḍitaḥ
||21|| naśyati śvāsakāsārto viḍbhedī
kumbhakāmalī |22|
39
kumbhakāmalino'sādhyalakṣaṇamāha– chardītyādi||21||–
kumbhakāmalino'sādhyalakṣaṇamāha– chardītyādi| āyāsena vinaiva śramaḥ klamaḥ|
40
viḍbhedaḥ sadravamalapravṛttiḥ| etairupadravaiḥ kumbhakāmalī tyājyaḥ||21||–
yadā tu pāṇḍorvarṇaḥ syāddharitaḥ śyāvapītakaḥ
||22|| balotsāhakṣayastandrā mandāgnitvaṃ
mṛdujvaraḥ | strīṣvaharṣo'ṅgamardaśca
41
dāhastṛṣṇā'rucirbhramaḥ | halīmakaṃ tadā tasya vidyādanilapittataḥ
||23|| (
42
santāpo bhinnavarcastvaṃ bahirantaśca pītatā | pāṇḍutā netrayoryasya
pānakīlakṣaṇaṃ bhavet) | (ca. ci. a. 16) |
pāṇḍurogāvasthāyāṃ halīmakamāha– yadetyādi| yadā tu pāṇḍoḥ pāṇḍurogiṇaḥ
haritādivarṇayuktasyaite upadravā bhavanti tadā tasya vātapittakopajaṃ
halīmakaṃ jānīyāt| haritaḥ śākavarṇaḥ| śyāvo nīlavarṇaḥ|
43
balotsāhakṣayo balotsāhayoḥ kṣīṇatā| strīṣvaharṣaḥ strīriraṃsāyā abhāvaḥ|
aṅgamardaḥ aṅgamoṭanam| lāghavakālasakādīnāṃ pāṇḍurogāvasthāviśeṣāṇāṃ lakṣaṇaṃ
suśrutadiṣvanusmartavyamiti||22-23||
pāṇḍurogā'vasthāyāṃ halīmakamāha– yadetyādi|
44
yadā pāṇḍurogiṇo haritādivarṇayuktasya ete upadravā bhavanti tadā tasya
vātapittaprakopato halīmakaṃ jānīyāt| haritaḥ śākavarṇaḥ, śyāvo nīlavarṇaḥ|
balotsāhakṣaya iti balotsāhayornāśaḥ| mṛdujvaraḥ| strīṣvaharṣa iti riraṃsāyā
abhāvaḥ| aṅgamardaḥ aṅgamoṭanam|
45
lāghavakālasādīnāṃ pāṇḍurogāvasthāviśeṣāṇāṃ lakṣaṇaṃ suśrutādavagantavyam||22-23||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne
pāṇḍurogakāmalākumbhakāmalāhalīmakanidānaṃ samāptam
||8||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ pāṇḍurogakāmalākumbhakāmalā
halīmakanidānaṃ samāptam||8||
46
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ
pāṇḍuroganidānam||8||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘mūtrāntarvṛddhivat’ iti pā.| ↩
- 2 . ‘doṣacikitsāyāmantarbhavati’ iti pā.| ↩
- 3 . ‘tridoṣakopakāraṇaiva’ iti pā.| ↩
- 4 . ‘doṣajanaka’ iti pā.| ↩
- 5 . ‘vyavāyamamlam’ iti pā. | ↩
- 6 . ‘sametya raktaṃ kurvanti doṣāstvaci pāṇḍubhāvam’ iti pā. | ↩
- 7 . ‘vyavāyamamlam’ iti pā.| ↩
- 8 . ityasya sthāne ‘vidūṣya tvaci pāṇḍubhāvaṃ kuryantīti piṇḍārthaḥ’ ‘sametya raktaṃ kurvanti doṣāstvaci pāṇḍubhāvam’ iti pā.| ↩
- 9 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 10 . ‘rūkṣakṛṣṇāruṇaprabhāḥ’ iti pā. | ↩
- 11 . ‘prakṛtisamavāyārabdhatvena’ iti pā.| ↩
- 12 . atra ‘ca rūkṣayediti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 13 . ‘prodbhūtaraukṣyaguṇāt’ iti pā.| ↩
- 14 . atra ‘sarvadhātusāraḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 15 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 16 . ‘mṛttiketyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 17 . ‘kaṣāyetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 18 . ‘sadāruci ... ’ iti pā.| ↩
- 19 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 20 . ‘mṛdbhakṣaṇe bhavetpāṇḍu ... ’ iti pā.| ↩
- 21 . ‘sadāruci ... ’ iti pā.| ↩
- 22 . ‘ ... cchūnāṅgo’ iti pā. | ↩
- 23 . ‘pāṇḍurogo’ iti pā.| ↩
- 24 . ‘cakrastvanyathāha’ iti pā.| ↩
- 25 . ‘napuṃsako'pyastītyetannirdeśādevonneyamityāhuḥ’ ityasya sthāne ‘napuṃsako'pyasti etannirdeśādunneyamityāhuḥ’ iti pā.| ↩
- 26 . ‘śūnaṃ śothayuktam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 27 . ‘pātakinam’ iti pā., ‘pākalinaṃ iti ca pā.| ↩
- 28 . ‘pacyamāne’ iti pā.| ↩
- 29 . ‘pāṇḍurakaḥ ... ’ iti pā.| ↩
- 30 . ‘jvarātisārārto bhṛtakalpastu’ ityasya sthāne ‘jvarātisārādyairmṛtakalpastu’ iti pā.| ↩
- 31 . atra ‘atyarthā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 32 . ‘vyādhisvabhāvāt’ iti pā.| ↩
- 33 . ‘mlāna ... ’ iti pā.| ↩
- 34 . ‘mlānam’ iti pā.| ↩
- 35 . ‘pratāmyantaṃ mohamupagacchantam’ ityasya sthāne ‘pratāmyantamupagacchatam’ iti pā.| ↩
- 36 . ‘ ... netro’ iti pā. | ↩
- 37 . ‘pāṇḍvityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 38 . ‘ ... netro’ iti pā. | ↩
- 39 . ‘kumbhakāmalāsādhyalakṣaṇamāha’ iti pā.| ↩
- 40 . ‘viḍbhedī’ iti pā.| ↩
- 41 . ‘sādī tṛṣṇā' iti pāṭhāntaraṃ kevalātaṅkadarpaṇopetapustake upalabhyate ↩
- 42 . anyapustakasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 43 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 44 . ‘yadā pāṇḍurogiṇo ... aṅgamoṭanam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 45 . ‘lāghavikā ... ’ iti pā.| ↩
- 46 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ pāṇḍuroganidānam||8||’ iti pā.| ↩