8. pāṇḍurogakāmalākumbhakāmalāhalīmakanidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
atha pāṇḍurogakāmalākumbhakāmalāhalīmakanidānam | pāṇḍurogāḥ smṛtāḥ pañca vātapittakaphaistrayaḥ | caturthaḥ sannipātena pañcamo bhakṣaṇānmṛdaḥ ||1|| (ca. ci. a. 16) |
purīṣajāḥ krimayaḥ sūkṣmāḥ pāṇḍutāṃ janayanti, ataḥ krimeranantaraṃ pāṇḍurogamāha– pāṇḍurogā ityādi| pāṇḍutvenopalakṣito rogaḥ pāṇḍurogaḥ| carake aṣṭodarīyādhyāye “pañca pāṇḍurogāḥ” (ca. sū. a. 19)ityabhidhāyāpi “pāṇḍurogāḥ smṛtāḥ pañca” (ca. ci. a. 16) iti yadetatpunaścarakavacanaṃ tat “pañcānāmapi sādhyatvaṃ bodhayati, natu pañconmādeṣviva sānnipātikasyāsādhyatvamiti” jejjaṭaḥ; “nyūnasaṅkhyāvyavacchedārthamiti” cakraḥ| nanu, suśrute hi mṛttikājo na paṭhitaḥ; mṛttikā'pi doṣaprakopadvāreṇaiva pāṇḍurogaṃ janayatīti; yaduktam– “kaṣāyā mārutaṃ, pittamūṣarā, madhurā kapham|” (ca. ci. a. 16) iti; nidānabhedācca rogabhede rogānantyaprasaṅgaḥ, vātajasyāpi rūkṣaśītādyanekavātanidānakupitavātajanyatvāt| ucyate– doṣajatvāviśeṣe'pi viśiṣṭarūpacikitsāpratipādanārthaṃ pṛthagabhidhānaṃ, 1 mūtrāntravṛddhivat; suśrutena tu parādhikāreṣu na vistaroktirityabhiprāyeṇa na pṛthakkṛtaḥ| cikitsā tu 2 doṣacikitsayā'pi bhavatīti||1||
purīṣajāḥ kṛmayo sūkṣmāḥ pāṇḍutāṃ janayanti, ataḥ kṛmeranantaraṃ pāṇḍurogamāha pāṇḍurogā ityādi| pāṇḍutvenopalakṣyate rogaḥ pāṇḍurogaḥ| sa ca pañcavidhaḥ– vātapittakaphaistrayaḥ, sannipātenaikaḥ, mṛdbhakṣaṇādekaḥ, evaṃ pañca| nanu, suśrutena mṛttikājanito na paṭhitaḥ, yato mṛttikā'pi 3 tridoṣakopakāraṇenaiva pāṇḍurogaṃ janayati, uktaṃ ca– “kaṣāyā mārutaṃ pittamūṣarā madhurā kapham” iti, yadi nidānabhedādrogabhedastadā rogāṇāmānantyaprasaṅgaḥ? ucyate– 4 doṣajatvāviśeṣe'pi viśiṣṭarūpacikitsāpratipādanārthaṃ pṛthagabhidhānam||1|| 5
vyāyāmamamlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapnamatīva tīkṣṇam | 6 niṣevamāṇasya pradūṣya raktaṃ doṣāstvacaṃ pāṇḍuratāṃ nayanti ||2|| (su. u. taṃ. a. 44) |
samprāptimāha– vyāyāmamityādi| raktamityupalakṣaṇaṃ, tena ‘tvaṅmāṃsamapi’ dūṣyatvena dṛḍhabalena paṭhitaṃ, hārītena raso'pi, iti||2||
pāṇḍuroganidānamāha– 7 vyavāyamityādi| vyavāyādīni niṣevamāṇasya puṃso duṣṭā doṣā raktaṃ 8 vidūṣya tvaci pāṇḍubhāvaṃ kurvantīti piṇḍārthaḥ| 9 raktamityupalakṣaṇaṃ; tvacaṃ māṃsamapi dūṣayantīti dṛḍhabalena paṭhitaṃ, hārītena tathoktatvāt| vyavāyaḥ strīsevā, anye ‘vyāyāmam’ iti paṭhanti| lavaṇānīti bahuvacanena kṣārāṇyapi boddhavyāni| mṛdaṃ mṛttikām| tīkṣṇaṃ rājikādi||2||
tvaksphoṭanaṣṭhīvanagātrasādamṛdbhakṣaṇaprekṣaṇakūṭaśothāḥ | viṇmūtrapītatvamathāvipāko bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi ||3|| (su. u. taṃ. a. 44) |
pūrvarūpamāha– tvagityādi| tvaksphoṭanaṃ tvacaḥ kiñcidvidāraṇam| mṛdbhakṣaṇaṃ mṛdbhakṣaṇecchā| prekṣaṇakūṭaśotho akṣigolake śothaḥ| avipāka āhārasya| puraḥsarāṇi pūrvarūpāṇi||3||
pūrvarūpamāha– tvagityādi| tvaksphoṭanaṃ tvacaḥ kiñcidvidāraṇam| anye ‘tvakpāṭaniṣṭhīvanagātrasādāḥ’ iti paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ| niṣṭhīvanaṃ mukhena, ‘thugathugīti’ loke| mṛdbhakṣaṇaṃ mṛdbhakṣaṇecchā, prekṣaṇakūṭaśothaḥ akṣigolakaśothaḥ, avipāka āhārasya, puraḥsarāṇi pūrvarūpāṇi, tasya bhāvinaḥ bhavanti||3||
tvaṅmūtranayanādīnāṃ 10 rūkṣakṛṣṇāruṇābhatāḥ | vātapāṇḍvāmaye todakampānāhabhramādayaḥ ||4||
vātikalakṣaṇamāha– tvagityādi| atra kṛṣṇāruṇābhatā na pāṇḍutāmatikrāmati, anyathā pāṇḍurogatvābhāvaḥ| uktaṃ ca suśrute– “sarveṣu caiteṣviha pāṇḍubhāvo yato'dhiko'taḥ khula pāṇḍurogaḥ|” (su. u. taṃ. a. 44) iti| bhramādaya iti ādiśabdena bhedaśūlādīnāṃ grahaṇam||4||
vātikapāṇḍurogamāha– tvagityādi| kṛṣṇāruṇaprabhā pāṇḍutvamatikramya na bhavati, anyathā pāṇḍurogatvābhāvāt| uktaṃ hi suśrute– “sarveṣu caiteṣviha pāṇḍubhāvo yato'dhiko'taḥ khalu pāṇḍurogaḥ” iti| todaḥ pīḍābhedaḥ, ānāha udarāṭopaḥ, bhramaścakrārūḍhasyeva| ādigrahaṇādbhedaśūlādīnāṃ grahaṇam||4||
pītamūtraśakṛnnetro dāhatṛṣṇājvarānvitaḥ | bhinnaviṭko'tipītābhaḥ pittapāṇḍvāmayī naraḥ ||5||
paittikalakṣaṇamāha– pītetyādi| nanu, pittapāṇḍvāmayīti vaktuṃ na yuktaṃ, pāṇḍurogasya pittakāryatvādeva| ucyate– itaradoṣāsaṃśliṣṭaprabalapittajanyatvena paittikābhidhānaṃ, yathā– paittikaraktapittamiti||5||
paittikamāha– pītetyādi| bhinnaviṭkaḥ sadravamalaḥ, atipītābhaḥ atiśayena pītaḥ| nanu pittapāṇḍvāmayīti vaktuṃ na yuktaṃ, pāṇḍurogasya| ucyate, itaradoṣāsaṃsṛṣṭaprabalapittajanyatvena paittikābhidhānaṃ, paittikaraktapittavat||5||
kaphaprasekaśvayathutandrālasyātigauravaiḥ | pāṇḍurogī kaphācchuklaistvaṅmūtranayanānanaiḥ ||6||
ślaiṣmikalakṣaṇamāha– kaphapraseketyādi| kaphādyaḥ pāṇḍurogī sa śuklaistvaṅmūtranayanānanairupalakṣita iti yojyam||6||
ślaiṣmikamāha– kaphetyādi| kahāttu yaḥ pāṇḍurogī sa śuklaiḥ tvabdhūtranayanādibhirupalakṣyate yojyam| kaphaprasekaḥ kaphasrāvaḥ, sānnipātikastu samasamavetairvātādilakṣaṇaireva bodhyaḥ| uktaṃ hi carake “sarvānnasevinaḥ sarve duṣṭā doṣāstridoṣajam| tridoṣaliṅgaṃ kurvanti pāṇḍurogaṃ suduḥsaham” iti||6||
jvarārocakahṛllāsaccharditṛṣṇāklamānvitaḥ | pāṇḍurogī tribhirdoṣaistyājyaḥ kṣīṇo hatendriyaḥ ||7||
sānnipātikastu 11 prakṛtisamasamavetatvenauktavātajādilakṣaṇaireva boddhavyaḥ| uktaṃ hi carake– “sarvānnasevinaḥ sarve duṣṭā doṣāstridoṣajam| triliṅgaṃ samprakurvanti pāṇḍurogaṃ suduḥsaham||” (ca. ci. a. 16) iti| tasyaiva sopadravasyāsādhyatvamāha– jvarārocaketyādi| hatendriyaḥ svaviṣayāgrāhakendriyaḥ||7||
tasyaiva sopadravasyāsādhyatvamāha– jvaretyādi| tridoṣajaḥ pāṇḍurogam| etairupadravairyuktastyājyaḥ asādhya ityarthaḥ| hatendriyaḥ svaviṣayāgrāhakendriyaḥ||7||
mṛttikādanaśīlasya kupyatyanyatamo malaḥ | kaṣāyā mārutaṃ, pittamūṣarā, madhurā kapham ||8|| kopayenmṛdrasādīṃśca raukṣyādbhuktaṃ ca rūkṣayet | pūrayatyavipakvaiva srotāṃsi niruṇaddhyapi ||9|| indriyāṇāṃ balaṃ hatvā tejo vīryaujasī tathā | pāṇḍurogaṃ karotyāśu balavarṇāgnināśanam ||10|| (ca. ci. a. 16) |
mṛjjasamprāptimāha– mṛttiketyādi| anyatamo malo vātādiḥ| ūṣarā sakṣārā| rasādīn rūkṣayet, bhuktaṃ 12 ca rūkṣayediti yojyam| 13 raukṣyāt prākṛtikodbhūtaraukṣyaguṇāt| avipakvaiva koṣṭhadhātvagnibhiḥ pākaṃ na gatvaiva, srotāṃsi rasavahādīni, pūrayati ruṇaddhi ca| indriyāṇāṃ balaṃ svaviṣayagrahaṇaśaktim| “tejo dīptiḥ” iti jejjaṭaḥ, ‘ūṣmā’ iti cakraḥ| vīryaṃ śaktiḥ| ‘ojaḥ 14 sarvadhātusāraḥ, 15 sarvadhātusārabhūtaṃ hṛdayastham’ iti parāśaraḥ, ‘parābhibhavecchā’ iti jejjaṭaḥ||8-10||
mṛttikājanitapāṇḍurogamāha– 16 mṛttiketyādi| mṛttikābhakṣaṇaśīlasya puruṣasya anyatamo malo doṣo vātādiḥ kopaṃ gacchati| mṛttikāyāstridoṣaprakopane hetuṃ darśayati– 17 kaṣāyetyādi| kaṣāyā mṛttikā mārutaṃ prakopayet, ūṣarā sakṣārā pittam, madhurā kaphaṃ, raukṣyācca rasādīn dhātūn rūkṣayet bhuktaṃ ca rūkṣayet, tasyāḥ svabhāvodbhūtarūkṣaguṇatvāt| apakvaivetyādi na koṣṭhadhātvagnibhiḥ pākaṃ gacchati kintu apakvaiva rasavāhīni srotāṃsi pūrayati niruṇaddhi ca| indriyāṇāṃ balaṃ svaviṣayagrahaṇaśaktiṃ hatvā pāṇḍurogaṃ karoti| tejo dīptiriti jejjaṭaḥ, ūṣmeti cakraḥ| vīryaṃ śaktiḥ, ojaḥ sarvadhātusārabhūtaṃ hṛdayasthaṃ, parābhibhaveccheti jejjaṭaḥ| balavarṇāgnināśanamityatra balaṃ śarīre sāmarthyam||8-10||
śūnākṣikūṭagaṇḍabhrūḥ śūnapānnābhimehanaḥ | krimikoṣṭho'tisāryeta malaṃ sāsṛkkaphānvitam ||11|| (ca. ci. a. 16) |
mṛjjasya lakṣaṇamāha-śūnākṣītyādi| ‘sarvapāṇḍurogeṣu krimikoṣṭhatā yadā syāttadaitallakṣaṇam’ iti jejjaṭaḥ, mṛttikājānantarapaṭhitatvena tasyaiva lakṣaṇamityanye| videhe tu paṭhyate– “mṛdbhakṣaṇādbhavetpāṇḍustandrālasyanipīḍitaḥ| saśvāsakāsaśoṣārśaḥ 18 sādārucisamanvitaḥ|| śūnapādānanakaraḥ kṛśāṅgaḥ kṛśapāvakaḥ|” iti||11||
mṛjjanitasyopadravamāha– śūnetyādi| akṣikūṭo'kṣigolakaḥ, gaṇḍaḥ kapolaḥ, eteṣu śvayathuḥ| tathā śūnapānnābhimehanaḥ śūnaścaraṇo nābhirmehanaṃ ca yasya sa tathā| tathā ca kṛmikoṣṭhaḥ puruṣaḥ, sarudhiraṃ kaphaṃ purīṣamatisāryeta| 19 sarvapāṇḍurogeṣu kṛmikoṣṭhatā yadā syāttadaitallakṣaṇamiti jejjaṭaḥ; mṛttikājānantaraṃ paṭhitatvāttasyaiva lakṣaṇamityanye| uktaṃ ca videhena– 20 “mṛdbhakṣaṇādbhavetpāṇḍustandrālasyanipīḍitaḥ| saśvāsakāsaśothārśaḥ 21 sādārucisamanvitaḥ|| śūnapādānanakaraḥ kṛṣṇāṅgaḥ kṛśapāvakaḥ” iti||11||
pāṇḍurogaścirotpannaḥ kharībhūto na sidhyati | 22 kālaprakarṣācchūnānāṃ yo vā pītāni paśyati ||12|| baddhālpaviṭ saharitaṃ sakaphaṃ yo'tisāryate | dīnaḥ śvetātidigdhāṅgaśchardimūrchātṛḍarditaḥ ||13|| sa nāstyasṛkkṣayādyaśca pāṇḍuḥ śvetatvamāpnuyāt | (ca. ci. a. 16) | pāṇḍudantanakho yastu pāṇḍunetraśca yo bhavet | pāṇḍusaṅghātadarśī ca pāṇḍurogī vinaśyati ||14|| (su. sū. a. 33) | anteṣu śūnaṃ parihīṇamadhyaṃ mlānaṃ tathā'nteṣu ca madhyaśūnam | gude ca śephasyatha muṣkayośca śūnaṃ pratāmyantamasañjñakalpam | vivarjayetpāṇḍukinaṃ yaśo'rthī tathā'tisārajvarapīḍitaṃ ca ||15|| (su. u. taṃ. a. 44) |
asādhyalakṣaṇamāha– pāṇḍuroga ityādi| ‘pāṇḍurogaścirotpannaḥ kālaprakarṣāt kharībhūto jaṭharatāṃ gato na sidhyati, acirotpanno'pi śūnānāṃ madhye yo vā pītāni paśyati sa 23 pāṇḍurogī na sidhyatītyaparamasādhyalakṣaṇam’ iti jejjaṭasya yojanā| 24 cakrastvāha– ‘cirotpannaḥ kharībhūto'tyartharūkṣitasarvadhāturna sidhyati, tathā kālaprakarṣādityādinā'paramasādhyalakṣaṇam’ iti| atra śūnānāṃ śothavatāṃ madhye yo vā pītāni paśyati sa na sidhyatīti| ‘śūno nā’ iti pāṭhāntare nā puruṣaḥ| ‘śūnāṅgo yo vā pītāni paśyati’ iti pāṭhāntaraṃ sugamam| aparamasādhyalakṣaṇamāha– baddhetyādi| atra sakaphatve'pi baddhatvālpatvaharitatvāni vyādhiprabhāvāt; baddhālpasthāne bahulamiti pāṭhāntaram| viṭśabdo 25 napuṃsako'pyastītyetannirdeśādevonneyamityāhuḥ| aparamasādhyalakṣaṇamāha– dīna ityādi| dīnaḥ glānaḥ| śvetātidigdhāṅga iti śvetavarṇaliptāṅga ivetyarthaḥ| sa nāsti naṣṭa iva asādhya ityarthaḥ| aparamāha– asṛgityāda| aparamasādhyalakṣaṇamāha– pāṇḍudantetyādi| pāṇḍusaṅghātadarśīti nayanaraśmisahacaritaṃ bahirnirgataṃ pittaṃ sampiṇḍitaṃ paśyati| aparamasādhyalakṣaṇamāha– anteṣvityādi| anteṣu bāhujaṅghāśiraḥsu, 26 śūnaṃ śothayuktam| parihīṇamadhyaṃ durbalamadhyadeham| etadvaiparītyenāparamasādhyalakṣaṇamāha– mlānamityādi| mlānaṃ durbalam| asañjñakalpaṃ mṛtaprāyam| evaṃvidhaṃ pāṇḍukinaṃ pāṇḍurogiṇaṃ yaśo'rthī vaidyo vivarjayediti| atra sauśrutaśloke ‘pāṇḍukinam’ ityatra “ 27 pālakinam” iti pāṭhāntaraṃ, yuktaṃ caitat; evaṃ hi 28 paṭhyamāne pāṇḍurogāvasthāviśeṣasya pālakino lakṣaṇamapi kṛtaṃ syāt| uktaṃ hi suśrute– “ 29 sakāmalāpālakipāṇḍurogaḥ kumbhāhvayo” lāghavako'lasākhyaḥ| (su. u. taṃ. a. 44) iti| anenaivābhiprāyeṇa kaścidabhiyukto likhitavān– “ante śūnaḥ kṛśo madhye'nyathā ca gudaśephasi| śūno 30 jvarātisārārto bhṛtakalpastu pālakī||” iti||12-15||
asādhyalakṣaṇamāha– pāṇḍvityādi| pāṇḍurogaścirotpannaḥ kālaprakarṣāccirakālātkharībhūto jaṭharatāṃ gato na sidhyati, acirotpanno'pi pāṇḍurogaḥ śūnāṅgo yo vā puruṣaḥ pītāni paśyati sa pāṇḍurogī na sidhyati, ityaparamasādhyalakṣaṇamiti jejjaṭaḥ| cakrastvanyathā vyācaṣṭe– cirotpannaḥ kharībhūto 31 atyarthā virūkṣitasarvadhāturna sidhyati, tathā kālaprakarṣādityādinā aparamasādhyalakṣaṇamiti| atra ‘śūnānāṃ yo vā pītāni paśyati’ iti pāṭhāntare śūnānāṃ śothavatāṃ madhye yaḥ pītāni paśyati sa na sidhyati, anye ‘śūno nā’ iti paṭhanti, tatra nā puruṣaḥ| aparamasādhyalakṣaṇamāha– baddhetyādi| atra sakaphatve'pi ca bahutvamalpatvaṃ haritatvaṃ 32 vyāpisvabhāvāt| haritaṃ haritaśākavarṇam| anye bahvalpasthāne bahulamiti pāṭhaṃ paṭhanti| bahulaṃ viṭ sāryate iti viṭśabdo napuṃsako'pyastītyetannirdeśādunneyamityāhuḥ| aparamasādhyalakṣaṇamāha– dīna ityādi| dīno glānaḥ| śvetātidigdhāṅga iti śvetavarṇātiliptāṅga ityarthaḥ| sa puruṣo nāsti naṣṭaḥ asādhya ityarthaḥ| atraivāparamapyasādhyalakṣaṇamāha– asṛkkṣayāt yaḥ pāṇḍurogī śvetatvamāpnuyātso'pyasādhyaḥ| aparamapyasādhyalakṣaṇamāha– pāṇḍvityādi| nayanaraśmisahacaritaṃ bahirnirgataṃ pittaṃ tadyogādakhilamapi paśyan vastu pītavarṇapiṇḍitaṃ paśyati| aparamasādhyalakṣaṇamāha– anteṣvityādi| bāhu jaṅghāśirassu śūnaṃ śothayuktaṃ, parihīṇamadhyaṃ durbalamadhyadehaṃ, 33 glānamityādinā paramasādhyalakṣaṇamāha– 34 glānaṃ durbalaṃ madhyadehaṃ śūnaṃ śvayathuyuktaṃ yasya sa tādṛśastam| aparamasādhyalakṣaṇamāha– gude śephasi muṣkayośca śūnaṃ śothayuktaṃ 35 pratāmyantaṃ mohamupagacchantaṃ mūrchantamityarthaḥ| asañjñakalpaṃ mṛtaprāyam| evaṃvidhaṃ pāṇḍurogiṇaṃ yaśorthī bhiṣak vivarjayet| suśrute asmin śloke pāṇḍukinamityatra pālakinamiti paṭhanti, yuktaṃ caitat| evaṃ hi paṭhyamāne pāṇḍurogāvasthāviśeṣasya pālakino lakṣaṇamapyuktaṃ syāt| yaduktaṃ suśrute– “sakāmalāpālakipāṇḍurogaḥ kumbhāhvayo lāghaviko'lasākhyaḥ” iti| anenaivābhiprāyeṇa kaścidabhiyukto likhitavān “ante śūnaḥ kṛśo madhye tvatha vā gudaśephasi| śūno jvarātisārādyairmṛtakalpastu pālakī” iti||12-15||
pāṇḍurogī tu yo'tyarthaṃ pittalāni niṣevate | tasya pittamasṛṅmāṃsaṃ dagdhvā rogāya kalpate ||16|| hāridranetraḥ sa bhṛśaṃ hāridratvaṅnakhānanaḥ | 36 raktapītaśakṛnmūtro bhekavarṇo hatendriyaḥ ||17|| dāhāvipākadaurbalyasadanārucikarṣitaḥ | kāmalā bahupittaiṣā koṣṭhaśākhāśrayā matā ||18|| (ca. ci. a. 16) |
pāṇḍurogāvasthāyāṃ kāmalāmāha– pāṇḍurogītyādi| dagdhvā sandūṣya| rogāya kāmalārūpāya| bhekavarṇaḥ prāvṛṣeṇyabhekavarṇaḥ| koṣṭhaśākhāśrayeti ekā koṣṭhāśrayā, aparā śākhāśrayā; śākhā raktādayo dhātavaḥ| svatantrā'pi kāmalā bhavati, yathā rājayakṣmā svatantraḥ upekṣiteṣvapi kāseṣu bhavatītyāhuḥ||16-18||
pāṇḍurogāvasthāyāṃ kāmalāmāha– 37 pāṇḍvityādi| yaḥ pāṇḍurogī pittajanakāni atyarthaṃ sevate tasya rogiṇaḥ pittaṃ doṣaḥ asṛṅmāṃsaṃ dagdhvā sandūṣya rogāya kāmalārūpāya jāyate| tasya ca raktaṃ pītaṃ śakṛnmūtraṃ, ‘raktapītaśakṛnnetre’ iti vā pāṭhaḥ| bhekavarṇaḥ prāvṛṣeṇyamaṇḍūkavarṇaḥ, hatendriyaḥ hatendriyaśaktiḥ etaiścopadravairdāhādibhiḥ karṣitaḥ pīḍitaḥ, avipāka āhārasya, sadanamaṅgaglāniḥ| bahupittā eṣā kāmalā koṣṭhaśākhāśrayeti ekā koṣṭhāśrayā'parā śākhāśrayā, śākhā raktādayo dhātavaḥ| upekṣitaḥ pāṇḍurogaḥ kāmalāyai bhavati||16-18||
kālāntarāt kharībhūtā kṛcchrā syāt kumbhakāmalā |19| (ca. ci. a. 16) |
tasyā avasthāntaraṃ kumbhakāmalāmāha– kālāntarādityādi| kharībhūteti pūrvavadvyākhyeyam| kṛcchrā ca kṛcchrasādhyā| kumbhaḥ koṣṭhaḥ, antaḥśuṣirasādharmyāt; tadgatā kāmalā kumbhakāmalā, koṣṭhāśrayetyarthaḥ|19|–
tasyāvasthāntaraṃ kumbhakāmalāmāha– kāletyādi| kālāntarāt kharībhūtā kaṭhinatāṃ gatā kṛcchrasādhyā; kumbhaṃ koṣṭhaṃ, tatsādharmyāttadgatā kāmalā koṣṭhāśrayetyarthaḥ||19||– 38
kṛṣṇapītaśakṛnmūtro bhṛśaṃ śūnaśca mānavaḥ ||19|| saraktākṣimukhacchardiviṇmūtro yaśca tāmyati | dāhārucitṛḍānāhatandrāmohasamanvitaḥ ||20|| naṣṭāgnisañjñaḥ kṣipraṃ hi kāmalāvān vipadyate | (ca. ci. a. 16) |
kāmalāyā asādhyalakṣaṇamāha– kṛṣṇetyādi| kṛṣṇetyādinā tāmyatītyantenaikamasādhyalakṣaṇam| tāmyati muhyati| dāhetyādinā vipadyate ityantenāparamasādhyalakṣaṇamiti jejjaṭaḥ||19-20||–
kāmalāyā asādhyalakṣaṇamāha– kṛṣṇetyādi| chardiriti chardirapi raktā| tāmyati muhyati| ityekamasādhyalakṣaṇaṃ, dāhādinā vipadyate ityantenāparamapi asādhyalakṣaṇamiti jejjaṭaḥ| naṣṭo'gniḥ sañjñā cetanā ca yasya sa tathā||19-20||–
chardyarocakahṛllāsajvaraklamanipīḍitaḥ ||21|| naśyati śvāsakāsārto viḍbhedī kumbhakāmalī |22| 39
kumbhakāmalino'sādhyalakṣaṇamāha– chardītyādi||21||–
kumbhakāmalino'sādhyalakṣaṇamāha– chardītyādi| āyāsena vinaiva śramaḥ klamaḥ| 40 viḍbhedaḥ sadravamalapravṛttiḥ| etairupadravaiḥ kumbhakāmalī tyājyaḥ||21||–
yadā tu pāṇḍorvarṇaḥ syāddharitaḥ śyāvapītakaḥ ||22|| balotsāhakṣayastandrā mandāgnitvaṃ mṛdujvaraḥ | strīṣvaharṣo'ṅgamardaśca 41 dāhastṛṣṇā'rucirbhramaḥ | halīmakaṃ tadā tasya vidyādanilapittataḥ ||23|| ( 42 santāpo bhinnavarcastvaṃ bahirantaśca pītatā | pāṇḍutā netrayoryasya pānakīlakṣaṇaṃ bhavet) | (ca. ci. a. 16) |
pāṇḍurogāvasthāyāṃ halīmakamāha– yadetyādi| yadā tu pāṇḍoḥ pāṇḍurogiṇaḥ haritādivarṇayuktasyaite upadravā bhavanti tadā tasya vātapittakopajaṃ halīmakaṃ jānīyāt| haritaḥ śākavarṇaḥ| śyāvo nīlavarṇaḥ| 43 balotsāhakṣayo balotsāhayoḥ kṣīṇatā| strīṣvaharṣaḥ strīriraṃsāyā abhāvaḥ| aṅgamardaḥ aṅgamoṭanam| lāghavakālasakādīnāṃ pāṇḍurogāvasthāviśeṣāṇāṃ lakṣaṇaṃ suśrutadiṣvanusmartavyamiti||22-23||
pāṇḍurogā'vasthāyāṃ halīmakamāha– yadetyādi| 44 yadā pāṇḍurogiṇo haritādivarṇayuktasya ete upadravā bhavanti tadā tasya vātapittaprakopato halīmakaṃ jānīyāt| haritaḥ śākavarṇaḥ, śyāvo nīlavarṇaḥ| balotsāhakṣaya iti balotsāhayornāśaḥ| mṛdujvaraḥ| strīṣvaharṣa iti riraṃsāyā abhāvaḥ| aṅgamardaḥ aṅgamoṭanam| 45 lāghavakālasādīnāṃ pāṇḍurogāvasthāviśeṣāṇāṃ lakṣaṇaṃ suśrutādavagantavyam||22-23||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne pāṇḍurogakāmalākumbhakāmalāhalīmakanidānaṃ samāptam ||8||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ pāṇḍurogakāmalākumbhakāmalā halīmakanidānaṃ samāptam||8|| 46
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ pāṇḍuroganidānam||8||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘mūtrāntarvṛddhivat’ iti pā.| ↩
  2. 2 . ‘doṣacikitsāyāmantarbhavati’ iti pā.| ↩
  3. 3 . ‘tridoṣakopakāraṇaiva’ iti pā.| ↩
  4. 4 . ‘doṣajanaka’ iti pā.| ↩
  5. 5 . ‘vyavāyamamlam’ iti pā. | ↩
  6. 6 . ‘sametya raktaṃ kurvanti doṣāstvaci pāṇḍubhāvam’ iti pā. | ↩
  7. 7 . ‘vyavāyamamlam’ iti pā.| ↩
  8. 8 . ityasya sthāne ‘vidūṣya tvaci pāṇḍubhāvaṃ kuryantīti piṇḍārthaḥ’ ‘sametya raktaṃ kurvanti doṣāstvaci pāṇḍubhāvam’ iti pā.| ↩
  9. 9 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  10. 10 . ‘rūkṣakṛṣṇāruṇaprabhāḥ’ iti pā. | ↩
  11. 11 . ‘prakṛtisamavāyārabdhatvena’ iti pā.| ↩
  12. 12 . atra ‘ca rūkṣayediti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  13. 13 . ‘prodbhūtaraukṣyaguṇāt’ iti pā.| ↩
  14. 14 . atra ‘sarvadhātusāraḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  15. 15 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  16. 16 . ‘mṛttiketyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  17. 17 . ‘kaṣāyetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  18. 18 . ‘sadāruci ... ’ iti pā.| ↩
  19. 19 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  20. 20 . ‘mṛdbhakṣaṇe bhavetpāṇḍu ... ’ iti pā.| ↩
  21. 21 . ‘sadāruci ... ’ iti pā.| ↩
  22. 22 . ‘ ... cchūnāṅgo’ iti pā. | ↩
  23. 23 . ‘pāṇḍurogo’ iti pā.| ↩
  24. 24 . ‘cakrastvanyathāha’ iti pā.| ↩
  25. 25 . ‘napuṃsako'pyastītyetannirdeśādevonneyamityāhuḥ’ ityasya sthāne ‘napuṃsako'pyasti etannirdeśādunneyamityāhuḥ’ iti pā.| ↩
  26. 26 . ‘śūnaṃ śothayuktam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  27. 27 . ‘pātakinam’ iti pā., ‘pākalinaṃ iti ca pā.| ↩
  28. 28 . ‘pacyamāne’ iti pā.| ↩
  29. 29 . ‘pāṇḍurakaḥ ... ’ iti pā.| ↩
  30. 30 . ‘jvarātisārārto bhṛtakalpastu’ ityasya sthāne ‘jvarātisārādyairmṛtakalpastu’ iti pā.| ↩
  31. 31 . atra ‘atyarthā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  32. 32 . ‘vyādhisvabhāvāt’ iti pā.| ↩
  33. 33 . ‘mlāna ... ’ iti pā.| ↩
  34. 34 . ‘mlānam’ iti pā.| ↩
  35. 35 . ‘pratāmyantaṃ mohamupagacchantam’ ityasya sthāne ‘pratāmyantamupagacchatam’ iti pā.| ↩
  36. 36 . ‘ ... netro’ iti pā. | ↩
  37. 37 . ‘pāṇḍvityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  38. 38 . ‘ ... netro’ iti pā. | ↩
  39. 39 . ‘kumbhakāmalāsādhyalakṣaṇamāha’ iti pā.| ↩
  40. 40 . ‘viḍbhedī’ iti pā.| ↩
  41. 41 . ‘sādī tṛṣṇā' iti pāṭhāntaraṃ kevalātaṅkadarpaṇopetapustake upalabhyate ↩
  42. 42 . anyapustakasammataḥ pāṭhaḥ ↩
  43. 43 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  44. 44 . ‘yadā pāṇḍurogiṇo ... aṅgamoṭanam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  45. 45 . ‘lāghavikā ... ’ iti pā.| ↩
  46. 46 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ pāṇḍuroganidānam||8||’ iti pā.| ↩