9. raktapittanidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
atha raktapittanidānam | gharmavyāyāmaśokādhvavyavāyairatisevitaiḥ | tīkṣṇoṣṇakṣāralavaṇairamlaiḥ kaṭubhireva ca ||1|| pittaṃ vidagdhaṃ svaguṇairvidahatyāśu śoṇitam | tataḥ pravartate raktamūrdhvaṃ cādho dvidhā'pi vā ||2|| (su. u. taṃ. a. 45) | 1 ūrdhvaṃ nāsākṣikarṇāsyairmeḍhrayonigudairadhaḥ | kupitaṃ romakūpaiśca samastaistatpravartate ||3|| (āmāśayādvrajedūrdhvamadhaḥ pakvāśayādvrajet | vidagdhayordvayoścāpi dvidhā mārgaṃ pravartate) |
pāṇḍurogavadraktapittasyāpi pittajanyatvāttadanantaraṃ raktapittanidānamāha– gharmetyādi| gharma ātapaḥ| tīkṣṇaṃ tīkṣṇavīryaṃ maricādi, uṣṇo'gnitāpaḥ, kṣāro yavakṣārādiḥ, ghaṇṭāpāṭalyādikṛtaśca; vidagdhaṃ kupitam| svaguṇairiti ‘pittaṃ tīkṣṇaṃ dravaṃ pūti’ ityādibhiḥ, vidahati kopayati svaguṇaireva, “vidāhaścāsya 2 raktasya pittavat” (su. sū. a. 21) ityukteḥ| tataḥ pravartate niḥsarati, pittaṃ raktaṃ ca dhāturūpaṃ; natu kevalaṃ raktaṃ, raktapittamiti vyapadeśānupapatteḥ| atha pittena duṣṭaṃ raktaṃ raktapittamityucyate, tadā pittaraktamiti vyapadeśaḥ 3 prasajyeta, etena raktaṃ ca pittaṃ ceti dvandvasamāsānniruktiruktā suśrutena| nanu, carake ‘rāgapariprāptaṃ pittaṃ raktapittam’ ityuktaṃ, tena raktaṃ ca tat pittaṃ ceti karmadhārayasamāsena niruktiruktā| atra ca kāraṇatrayamuktam| yadāha– “saṃyogāddūṣaṇāttattu sāmānyādgandhavarṇayoḥ| raktasya pittamākhyātaṃ raktapittaṃ manīṣibhiḥ||” (ca. ci. a. 4) iti, tatkathaṃ na virodhaḥ? naivam, atrāpi 4 raktapravṛtteḥ, duṣṭaṃ hi raktaṃ pitte rāgamādadhattatsaṃsargi raktaṃ svayamapi pravartate iti 5 pūrva evārthaḥ| tena raktaṃ ca pittaṃ ceti raktapittaṃ, rakta ca tat pittaṃ cetyubhayathā'pi niruktāvadoṣaḥ||1-3||
atha pāṇḍurogavadraktapittasyāpi pittajanyatvāttadanantaraṃ raktapittanidānamāha– gharmetyādi| etaiḥ svakāraṇaguṇairvidagdhaṃ duṣṭa pittaṃ śoṇitaṃ vidahati kopayati| gharma ātapaḥ, adhvā panthāḥ, vyavāyo maithunam, tīkṣṇaṃ tīkṣṇavīryaṃ maricādi, uṣṇo'gnitāpaḥ 6 athavoṣṇaguṇadravyaṃ, kṣāro yavakṣārādiḥ apāmārgādikṛtaśca| tato raktaṃ pravartate ūrdhvamadho vā dvidhā vā ekakālamūrdhvādho vā, tasya raktapittamucyate| raktaṃ ca pittaṃ ceti dvandvasamāsānniruktiḥ suśrutenoktā| carake tu, rāgapariprāptaṃ pittaṃ raktapittamucyate| tatra raktaṃ ca tatpittaṃ ceti karmadhārayasamāsaḥ| yaduktaṃ carakeṇa kāraṇatrayam– “saṃyogāddūṣaṇāt taṃ tu sāmānyādgandhavarṇayoḥ| raktasya pittamākhyātaṃ raktapittaṃ manīṣibhiḥ” ityubhayatrāpi na kaściddoṣaḥ| keṣu mārgeṣu pravartate tānāha– ūrdhvamityādi| kupitaṃ tatpittaṃ nāsādibhirūrdhvaṃ, meḍhrādibhiradhaḥ, atikupitaṃ mārgadvayairūrdhvādhobhiḥ samastaromacchidraiśca||1-3||
sadanaṃ śītakāmitvaṃ 7 kaṇṭhadhūmāyanaṃ vamiḥ | lohagandhiśca niḥśvāso bhavatyasmin bhaviṣyati ||4|| (su. u. taṃ. a. 45) |
pūrvarūpamāha– sadanamityādi| kaṇṭhadhūmāyanaṃ kaṇṭhāddhūmanirgama iva pratītiḥ||4||
pūrvarūpamāha– sadanamityādi| sadanamaṅgānāṃ, śītakāmitvaṃ śīte'bhilāṣaḥ, 8 kaṇṭhadhūmāyanamiti kaṇṭhāddhūmanirgama iva vedanetyarthaḥ| lohagandhiḥ dhmāyamānalohasyeva śvāse gandhaḥ||4||
sāndraṃ sapāṇḍu sasnehaṃ picchilaṃ ca kaphānvitam |5| (ca. ci. a. 4) |
ślaiṣmikamāha– 9 sāndramityādi| sāndraṃ ghanaṃ, sapāṇḍu sasnehamiti īṣatpāṇḍusneham|5|
ślaiṣmikamāha– sāndramityādi| sāndraṃ ghanaṃ, sapāṇḍu sasnehamiti| īṣatpāṇḍu iṣatsneham|5|–
śyāvāruṇaṃ saphenaṃ ca tanu rūkṣaṃ ca vātikam ||5|| (ca. ci. a. 4) |
vātikamāha– śyāvetyādi| tanu aghanam||5||
vātikamāha– śyāvetyādi| tanu aghanam||5||
raktapittaṃ kaṣāyābhaṃ kṛṣṇaṃ gomūtrasannibham | mecakāgāradhūmābhamañjanābhaṃ ca paittikam ||6|| (ca. ci. a. 4) | saṃsṛṣṭaliṅgaṃ saṃsargāttriliṅgaṃ sānnipātikam | (ca. ci. a. 4) |
paittikamāha– raktetyādi| kaṣāyābhaṃ 10 vaṭādikvāthavarṇam| mecakāgāradhūmābhamiti 11 mecakāgāradhūmayorivābhā yasya tattathā; mecakābham, āgāradhūmābhaṃ ca; 12 masṛṇīkṛtakṛṣṇamaṇivarṇasyevavarṇo mecaka iti jejjaṭādayaḥ prāhuḥ, cikkaṇakṛṣṇa ityarthaḥ| añjanābhaṃ 13 sauvīrāñjanavarṇābham| nanu, sarvameva raktapittaṃ duṣṭena pittenārabhyate tat kathaṃ paittikaṃ raktapittamiti? ucyate– satyaṃ, kintu yadā svasthānasthaṃ pittaṃ raktapittārambhakaṃ sthānāntarāvasthitena pittena saṅgṛhyate, kiṃvā doṣāntarāsaṃśliṣṭaṃ kevalaṃ pittamārambhakaṃ, tadā paittikamiti vyapadeśa iti| nanu, kevalaṃ paittikaṃ na sambhavatyeva, yadvakṣyati– “ūrdhvagaṃ kaphasaṃsṛṣṭamadhogaṃ pavanānugam|” iti; na ca tasya nirdiṣṭo mārgaḥ| ucyate– yadā svakāraṇodbhūtena kaphena vātena vā svalakṣaṇakāriṇā saṃsṛṣṭaṃ bhavati, tadā ślaiṣmikādivyapadeśaḥ, na tu mārgasambandhānugatena kaphavātasambandhena| ūrdhvagaṃ hi mārgasambandhamahimnā'vaśyaṃ kaphena, adhogaṃ cāvaśyaṃ vātena, anubadhyate| naca tatra kaphavātau svalakṣaṇaṃ kurutaḥ, yathā śaradi jvarakaraṃ pittaṃ kālamahimnā'nugatena kaphenānubadhyate tathā'pi paittika evāsau prākṛto jvaraḥ| yaduktam– “kuryāt pittaṃ ca śaradi tasya cānubalaḥ kaphaḥ|” (ca. ci. a. 3) iti| tena yadā ekadoṣaliṅgayuktaṃ bhavati tadā ekadoṣānugam, evaṃ dvidoṣaliṅgaṃ tridoṣaliṅgaṃ ca bodhyam| tenordhvagamadhogaṃ caikadvitriliṅgaṃ bhavati| etena paittikasya mārgo na darśita iti yaduktaṃ tannirastamiti||6||
paittikamāha– raktetyādi| kaṣāyābhaṃ khadirādikvāthavarṇaṃ, mecakābhaṃ kṛṣṇarājirañjitamaṇimasṛṇīkṛtakṛṣṇavastravarṇa iva varṇo mecaka iti jejjaṭadayaḥ, cikkaṇakṛṣṇa ityarthaḥ| añjanābhaṃ ca sauvīrāñjanavarṇābham| nanu sarvameva raktapittaṃ duṣṭena 14 pittamārambhakaṃ tat kathaṃ paittikaṃ raktapittamityucyate? satyaṃ, yadā svasthānasthaṃ pittaṃ raktapittārambhakaṃ sthānāntarāvasthitenāpi pittena saṃspṛśati kiṃvā doṣāntarāsaṃśliṣṭaṃ kevalameva pittamityucyate tadā paittikamiti vyapadeśa iti| nanu, kevalaṃ paittikaṃ na sambhavatyeva, yadvakṣyati– “ūrdhvagaṃ kaphasaṃsṛṣṭamadhogaṃ mārutānugam” iti; na ca tasya nirdiṣṭo mārgaḥ? ucyate– yadā hi svakāraṇodbhūtena kaphena vātena vā svalakṣaṇakāriṇā saṃsṛṣṭaṃ bhavati, tadā ślaiṣmikādivyapadeśaḥ, na tu mārgasambandhatvāgatena kaphavātau svalakṣaṇaṃ kurutaḥ, yathā śaradi jvarajanakaṃ pittaṃ kālamahimāgatena kaphenānubadhyate tathā'pi paittikadoṣo'sau prākṛto jvaraḥ| yaduktam– “kuryātpittaṃ ca śaradi tasya cānubalaḥ kaphaḥ” iti| tena yadā ekadoṣaliṅgayuktaṃ bhavati tadā ekadoṣānugam, evaṃ dvidoṣaliṅgaṃ boddhavyaṃ, tenordhvagamadhogaṃ caikadvitriliṅgaṃ bhavati| etena paittikasya mārgo na darśita iti yaduktaṃ tannirastamiti| saṃsargasannipātajāni raktapittānyāha– saṃsṛṣṭetyādi| yadā dvidoṣaliṅgairupalakṣitaṃ bhavati tadā dvidoṣajaṃ, yadā ca tridoṣaliṅgaiḥ saṃsṛṣṭaṃ militaṃ bhavati tadā sānnipātikam||6||
ūrdhvagaṃ kaphasaṃsṛṣṭamadhogaṃ pavanānugam | dvimārgaṃ kaphavātābhyāmubhābhyāmanuvartate ||7|| (ca. ci. a. 4) |
saṃsargaviśeṣeṇa mārgabhedamāha– ūrdhvagamityādi||7||
doṣamilitatvena mārgamāha– ūrdhvagamityādi| yadā kaphānugataṃ 15 raktapittaṃ bhavettadā ūrdhvamārgeṣu pravartate, yadi ca vātānugaṃ tadā'dhomārgeṣu, yadi tu ubhābhyāṃ kaphavātābhyāṃ saṃsṛṣṭaṃ bhavati tadā mārgadvayeṣu pravartate| etena paittikasya mārgo na darśitaḥ, rogasya raktapittaprādhānyataiva||7||
ūrdhvaṃ sādhyamadho yāpyamasādhyaṃ yugapadgatam |8| (su. u. taṃ. a. 45) |
mārgabhedena sādhyatvādikamāha– ūrdhvamityādi| ūrdhvaṃ sādhyamiti ūrdhvagasya kaphapittasaṃśliṣṭatvena kaṣāyatiktau rasau kaphapittaharau yogyau, pittaharaṇe pradhānaṃ virecanaṃ ca yogyam| adhoge tu eka eva madhuro vātapittapraśamanaḥ, vamanaṃ ca pratimārgatvena vegamātravirodhi, na tu pittaharaṇam| ubhayamārgaṃ ca viruddhopakramatvādevāsādhyam| yaduktaṃ carake– “sādhyaṃ lohitapittaṃ tadyadūrdhvaṃ pratipadyate| virecanasya yogyatvādbahutvādbheṣajasya ca|| virecanaṃ hi pittasya jayāya paramauṣadham|” (ca. ci. a. 2) ityādi|8|–
mārgapravṛttyā tasya sādhyāsādhyatvamāha– ūrdhvamityādi| yugapadgatamekakālaṃ mārgadvaye pravṛttam||8|–
ekamārgaṃ balavato nātivegaṃ navotthitam ||8|| raktapittaṃ sukhe kāle sādhyaṃ syānnirupadravam | (ca. ci. a. 4) |
sādhyatve hetumāha– ekamārgamityādi| ekamārgamatrordhvagamabhipretam, adhogasya yāpyatvāt| navotthitam acirajam| sukhe kāle hemantaśiśirayoḥ| nirupadravaṃ vakṣyamāṇadaurbalyādyupadravarahitam||8-9||–
asādhyatve hetumāha– eketyādi| ūrdhvamārgamiti ūrdhvamārgapravṛttaṃ, balayuktasya puṃsaḥ, nātivegaṃ mandavegaṃ, navotthitaṃ acarakalajātam| sukhe kāle hemantaśiśirayoḥ| nirupadravamiti vakṣyamāṇadaurbalyādyupadravarahitam||8-9||–
ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ dvidoṣaṃ yāpyamucyate ||9|| yattridoṣamasādhyaṃ 16 syānmandāgnerativegavat | vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya vṛddhasyānaśnataśca yat ||10|| (ca. ci. a. 4) |
doṣabhedena sādhyatvādikamāha– 17 ekadoṣānugamityādi| mārgabhedadoṣabhedābhyāṃ sādhyatvāsādhyatvavirodhe arśaḥsvabhihitadoṣabhedabalibhedābhyāṃ sādhyatvāsādhyatvavadvyākhyeyam| mandāgnestathā vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya yadativegavattadasādhyam| anaśnataḥ arucyādinā, annābhāvādvā||9-10||
punarapi doṣānusaṃsṛṣṭatvena sādhyāsādhyatvamāha– ekadoṣānugamityādi| yāpyamapratikriyaṃ, trayo doṣāḥ prakopahetavo yasya tat tridoṣaṃ raktapittamiti| mandāgnestu kṣīṇadehasya ca yadativegavattadasādhyam| anaśnataḥ arucyādinā, annābhāvādvā| śeṣaṃ sugamam||9-10||
daurbalyaśvāsakāsajvaravamathumadāḥ pāṇḍutādāhamūrchā, bhukte ghoro vidāhastvadhṛtirapi sadā hṛdyatulyā ca pīḍā | tṛṣṇā koṣṭhasya bhedaḥ śirasi ca tapanaṃ pūtiniṣṭhīvanatvaṃ, bhaktadveṣāvipākau vikṛtirapi bhavedraktapittopasargāḥ ||11|| (su. u. taṃ. a. 45) |
upadravānāha– daurbalyetyādi| daurbalyaṃ ‘śaktyupacayayorabhāva’ iti gayadāsaḥ| bhakte 18 ghoro vidāha iti ‘ṣaṣṭhyarthe saptamī’ iti kārtikaḥ| hṛdyatulyeti hṛdi atulyā asadṛśī pīḍā| koṣṭhasya bhedaḥ 19 koṣṭhamalasyabhedaḥ| tapanaṃ tāpaḥ| ‘pravitataśirasa’ iti pāṭhāntare pravitataṃ vistīryamāṇamiva; ‘pravitatā 20 vistīrṇā vedanā śirasi yasya sa tathā’ iti kārtikaḥ| ‘ 21 pravitatasiratā’ iti pāṭhāntare 22 sirāvyāptagātratā| avipāka āhārasya| vikṛtirapi bhavedraktapittopasargā iti ete raktapittasya upasargā upadravāḥ; tathā 23 tasya vikṛtirapi bhavediti yojyam| sā ca 24 vakṣyamāṇāmāṃsaprakṣālanābhamityādirūpā| ‘raktapittopasargāt’ iti pāṭhāntaraṃ sugamam||11||
upadravānāha– daurbalyamiti| śaktyupacayayorabhāva iti gayadāsaḥ| vamathuḥ chardiḥ, madaḥ dhattūrādiphalabhakṣaṇavat| ā samantataḥ pāṇḍutā| dāhaḥ sarvāṅgagataḥ| mūrchā cetanācyutiḥ| bhukte ghoro vidāha iti bhuktasyāhārasya dāruṇo vidāhaḥ, ṣaṣṭhyarthe saptamīti kārtikaḥ| hṛdyatulyeti hṛdi atulyeti chedaḥ, hṛdaye'tulyā asadṛśī pīḍā| koṣṭhasya bheda iti koṣṭhamalabhedaḥ| śirasi tapanaṃ tāpaḥ| pūtiniṣṭhīvanatvaṃ pittamayodgiraṇam, avipākaḥ āhārasya| ete raktapittasya upasargā upadravāḥ| vikṛtirapi bhavediti tasya raktapittasya vikṛtirapi bhavediti yojyam| sā ca 25 māṃsaprakṣālanābhamityādirūpā||11||
māṃsaprakṣālanābhaṃ 26 kuthitamiva ca yat kardamāmbhonibhaṃ vā, medaḥpūyāsrakalpaṃ yakṛdiva yadi vā pakvajambūphalābham | yat kṛṣṇaṃ yacca nīlaṃ bhṛśamatikuṇapaṃ yatra coktā vikārā stadvarjyaṃ raktapittaṃ surapatidhanuṣā yacca tulyaṃ vibhāti ||12|| (su. u. taṃ. a. 45) | yena copahato raktaṃ raktapittena mānavaḥ | paśyeddṛśyaṃ viyaccāpi taccāsādhyamasaṃśayam ||13|| (ca. ni. a. 2) | lohitaṃ chardayedyastu bahuśo lohitekṣaṇaḥ | lohitodgāradarśī ca mriyate raktapaittikaḥ ||14|| (su. sū. a. 33) |
asādhyalakṣaṇamāha– māṃsetyādi| 27 kuthitamiva pūtitāṃ gatamiva| kardamam āvilamivāmbhaḥ kardamāmbhaḥ, 28 athavā kardamanibhamambhonibhaṃ ca| tathā medaḥpūyāsrakalpamiti kalpaśabdo medaḥprabhṛtibhistribhiḥ sambadhyate iti 29 gayadāsaḥ| yakṛdiva yakṛtkhaṇḍamiva| pakvajambūphalābhaṃ snigdhakṛṣṇam| kṛṣṇam añjanābham| nīlaṃ cāṣapakṣapratimam| nanu, paittike kṛṣṇatvaṃ paṭhitaṃ na ca tadasādhyaṃ? naivam, atiśabdenātra viśeṣitatvāt, tena tatra manākkṛṣṇatvaṃ bodhyam iti jejjaṭaḥ; athavā jambūphalābhaṃ yat kṛṣṇaṃ taditi yojyam| uktā vikārāḥ śvāsakāsādayaḥ| surapatidhanuṣā tulyaṃ nānāvarṇam| yenetyādi| yena raktapitteneti yojyam| paśyeddṛśyaṃ viyaccāpi adṛśyamapi viyaddṛśyamiti 30 paśyatīti yojyaṃ, raktapittopahatanetratvāditi; athavā dṛśyaṃ ghaṭapaṭādi, viyacca raktaṃ paśyatīti| 31 aparamasādhyalakṣaṇamāha– lohitamityādi| yo bahuśaśchardayediti sambandhaḥ| lohitodgāradarśīti lohitodgāro lohitadarśīṃ ca, udgāro'pi lohitaḥ pravartate ityarthaḥ; athavā lohitamudgāraṃ paśyatīti lohitodgāradarśīti||12-14||
tasya vikṛtirūpatvenāsādhyatvamāha– māṃsetyādi| 32 kuthitamiva pūtitāṃ gatamiva| 33 kardamāvilamivāmbhaḥ kardamāmbhaḥ athavā kardamanibhamambhonibhaṃ vā| atra kalpaśabdo medaḥprabhṛtibhiḥ tribhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| yakṛdiva yakṛtpiṇḍamiva| pakvajambūphalābhaṃ 34 snigdhakṛṣṇaṃ, kṛṣṇaṃ añjanābhaṃ, nīlaṃ cāṣapakṣanibham| nanu, paittike kṛṣṇaṃ paṭhitaṃ tacca sādhyaṃ? naivaṃ,– apiśabdenātra viśeṣitatvāt| tena tatra manākkṛṣṇatvaṃ boddhavyamiti jejjaṭaḥ| athavā jambūphalābhaṃ yatkṛṣṇamiti yojyam| bhṛśamiti atyartham| ati sarvatra| kuṇapaṃ śavagandhi| yatra coktā vikārāḥ śvāsakāsādaya upadravāḥ; ‘bhavanti’ iti śeṣaḥ| surapatidhanuṣeti surapatidhanurvannānāvarṇamityarthaḥ| ebhiḥ pūrvoktairupadravairyuktaṃ vikṛtairvarṇaiśca raktapittaṃ tyājyam| asādhyalakṣaṇāntaramāha– yenetyādi| yena raktapittenopahato manuṣyaḥ dṛśyaṃ ghaṭapaṭādikaṃ viyacca 35 adṛśyaṃ paśyati sa naśyati| anye “ 36 paśyedraktaṃ viyaccāpi” iti paṭhanti| adṛśyamapi viyat raktaṃ paśyati, raktapittopahatanetratvāt| lakṣaṇāntaramāha– lohitamityādi| yo bahuśaḥ 37 raktaṃ chardayet, raktanayanaśca 38 lohitodgāradarśīti lohitodgāro lohitadarśīṃ ca, udgāro'pi lohitaḥ pravartata ityarthaḥ; athavā lohitamudgāraṃ paśyatīti lohitodgāradarśī; sa mriyate||12-14||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne raktapittanidānaṃ samāptam ||9||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ raktapittanidānaṃ samāptam||9|| 39
iti śrīvaidyavācaspatikṛte ātaṅkadarpaṇe rugviniścayavyākhyāne raktapittanidānam||9||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ca. ci. sthā. caturthe'dhyāye dṛśyate'sya padyasya bhāvārthabodhakāni trīṇi padyāni 15-16-17 saṅkhyākāni ↩
  2. 2 . ‘raktasya’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  3. 3 . ‘syāt’ iti pā.| ↩
  4. 4 . ‘raktapittapravṛtteḥ’ iti. pā.| ↩
  5. 5 . ‘pūrvaka’ iti pā.| ↩
  6. 6 . ‘athoṣṇa ... ’ iti pā.| ↩
  7. 7 . ‘dhūmāyitam’ iti pā. | ↩
  8. 8 . ‘kaṇṭhadhūmāyanamiti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  9. 9 . ‘sāndretyādi’ iti pā.| ↩
  10. 10 . ‘vaṭapaṭolādikvāthavarṇam’ iti pā.| ↩
  11. 11 . ‘mecakāgāradhūmānāmivābhā’ iti pā.| ↩
  12. 12 . ‘sasāramallamaṇikādimasṛṇīkṛtakṛṣṇavarṇavastrasyeva’ iti pā.| ↩
  13. 13 . ‘sauvīrāñjanavarṇam ’ iti pā.| ↩
  14. 14 . ‘pittenārabhyate’ iti pā.| ↩
  15. 15 . ‘raktaṃ pittam’ iti pā.| ↩
  16. 16 . ‘syānmandāgnerativegitam’ iti pā. | ↩
  17. 17 . ‘ekadoṣānugaṃ sādhyamityādi’ iti pā.| ↩
  18. 18 . atra ‘ghoro vidāha’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  19. 19 . ‘koṣṭhamalasya bhedaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  20. 20 . ‘vistīrṇā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  21. 21 . ‘ ... śiratā’ iti pā.| ↩
  22. 22 . ‘śirā ... ’ iti pā.| ↩
  23. 23 . atra ‘tasya’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  24. 24 . ‘ ... kṣālanatoyādirūpā’ iti pā.| ↩
  25. 25 . ‘ ... prakṣālanādirūpā’ iti pā.| ↩
  26. 26 . ‘kvathitamiva’ iti pā. | ↩
  27. 27 . ‘kvathitamiva’ iti pā.| ↩
  28. 28 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  29. 29 . ‘gadādharaḥ’ iti pā.| ↩
  30. 30 . ‘raktaṃ paśyati’ iti pā.| ↩
  31. 31 . ‘aparamasādhyalakṣaṇamāha– lohitamityādi| yo’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  32. 32 . ‘kvathitamiva’ iti pā.| ↩
  33. 33 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  34. 34 . ‘snigdhaṃ kṛṣṇam’ iti pā.| ↩
  35. 35 . ‘aruṇam’ iti pā.| ↩
  36. 36 . ‘paśyedbhṛśam’ iti pā.| ↩
  37. 37 . atra ‘raktam’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  38. 38 . ‘lohitodgāradarśīti lohitodgāro lohitadarśīṃ ca, udgāro'pi lohitaḥ pravartata ityarthaḥ’ ityasya sthāne ‘lohitodgāro lohitaḥ pravartata’ iti pā.| ↩
  39. 39 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ raktapittanidānam||9||’ iti pā.| ↩