atha raktapittanidānam | gharmavyāyāmaśokādhvavyavāyairatisevitaiḥ |
tīkṣṇoṣṇakṣāralavaṇairamlaiḥ kaṭubhireva ca
||1|| pittaṃ vidagdhaṃ svaguṇairvidahatyāśu
śoṇitam | tataḥ pravartate raktamūrdhvaṃ cādho dvidhā'pi vā
||2|| (su. u. taṃ. a. 45) |
1
ūrdhvaṃ nāsākṣikarṇāsyairmeḍhrayonigudairadhaḥ | kupitaṃ romakūpaiśca
samastaistatpravartate
||3|| (āmāśayādvrajedūrdhvamadhaḥ
pakvāśayādvrajet | vidagdhayordvayoścāpi dvidhā mārgaṃ pravartate) |
pāṇḍurogavadraktapittasyāpi pittajanyatvāttadanantaraṃ raktapittanidānamāha–
gharmetyādi| gharma ātapaḥ| tīkṣṇaṃ tīkṣṇavīryaṃ maricādi, uṣṇo'gnitāpaḥ,
kṣāro yavakṣārādiḥ, ghaṇṭāpāṭalyādikṛtaśca; vidagdhaṃ kupitam| svaguṇairiti
‘pittaṃ tīkṣṇaṃ dravaṃ pūti’ ityādibhiḥ, vidahati kopayati svaguṇaireva,
“vidāhaścāsya
2
raktasya pittavat” (su. sū. a. 21) ityukteḥ| tataḥ pravartate niḥsarati,
pittaṃ raktaṃ ca dhāturūpaṃ; natu kevalaṃ raktaṃ, raktapittamiti
vyapadeśānupapatteḥ| atha pittena duṣṭaṃ raktaṃ raktapittamityucyate, tadā
pittaraktamiti vyapadeśaḥ
3
prasajyeta, etena raktaṃ ca pittaṃ ceti dvandvasamāsānniruktiruktā suśrutena|
nanu, carake ‘rāgapariprāptaṃ pittaṃ raktapittam’ ityuktaṃ, tena raktaṃ ca tat
pittaṃ ceti karmadhārayasamāsena niruktiruktā| atra ca kāraṇatrayamuktam|
yadāha– “saṃyogāddūṣaṇāttattu sāmānyādgandhavarṇayoḥ| raktasya pittamākhyātaṃ
raktapittaṃ manīṣibhiḥ||” (ca. ci. a. 4) iti, tatkathaṃ na virodhaḥ? naivam,
atrāpi
4
raktapravṛtteḥ, duṣṭaṃ hi raktaṃ pitte rāgamādadhattatsaṃsargi raktaṃ
svayamapi pravartate iti
5
pūrva evārthaḥ| tena raktaṃ ca pittaṃ ceti raktapittaṃ, rakta ca tat pittaṃ
cetyubhayathā'pi niruktāvadoṣaḥ||1-3||
atha pāṇḍurogavadraktapittasyāpi pittajanyatvāttadanantaraṃ
raktapittanidānamāha– gharmetyādi| etaiḥ svakāraṇaguṇairvidagdhaṃ duṣṭa pittaṃ
śoṇitaṃ vidahati kopayati| gharma ātapaḥ, adhvā panthāḥ, vyavāyo maithunam,
tīkṣṇaṃ tīkṣṇavīryaṃ maricādi, uṣṇo'gnitāpaḥ
6
athavoṣṇaguṇadravyaṃ, kṣāro yavakṣārādiḥ apāmārgādikṛtaśca| tato raktaṃ
pravartate ūrdhvamadho vā dvidhā vā ekakālamūrdhvādho vā, tasya
raktapittamucyate| raktaṃ ca pittaṃ ceti dvandvasamāsānniruktiḥ suśrutenoktā|
carake tu, rāgapariprāptaṃ pittaṃ raktapittamucyate| tatra raktaṃ ca tatpittaṃ
ceti karmadhārayasamāsaḥ| yaduktaṃ carakeṇa kāraṇatrayam– “saṃyogāddūṣaṇāt taṃ
tu sāmānyādgandhavarṇayoḥ| raktasya pittamākhyātaṃ raktapittaṃ manīṣibhiḥ”
ityubhayatrāpi na kaściddoṣaḥ| keṣu mārgeṣu pravartate tānāha– ūrdhvamityādi|
kupitaṃ tatpittaṃ nāsādibhirūrdhvaṃ, meḍhrādibhiradhaḥ, atikupitaṃ
mārgadvayairūrdhvādhobhiḥ samastaromacchidraiśca||1-3||
sadanaṃ śītakāmitvaṃ
7
kaṇṭhadhūmāyanaṃ vamiḥ | lohagandhiśca niḥśvāso bhavatyasmin bhaviṣyati
||4|| (su. u. taṃ. a. 45) |
pūrvarūpamāha– sadanamityādi| kaṇṭhadhūmāyanaṃ kaṇṭhāddhūmanirgama iva
pratītiḥ||4||
pūrvarūpamāha– sadanamityādi| sadanamaṅgānāṃ, śītakāmitvaṃ śīte'bhilāṣaḥ,
8
kaṇṭhadhūmāyanamiti kaṇṭhāddhūmanirgama iva vedanetyarthaḥ| lohagandhiḥ
dhmāyamānalohasyeva śvāse gandhaḥ||4||
sāndraṃ sapāṇḍu sasnehaṃ picchilaṃ ca kaphānvitam |5| (ca. ci. a. 4) |
ślaiṣmikamāha–
9
sāndramityādi| sāndraṃ ghanaṃ, sapāṇḍu sasnehamiti īṣatpāṇḍusneham|5|
ślaiṣmikamāha– sāndramityādi| sāndraṃ ghanaṃ, sapāṇḍu sasnehamiti| īṣatpāṇḍu
iṣatsneham|5|–
śyāvāruṇaṃ saphenaṃ ca tanu rūkṣaṃ ca vātikam
||5|| (ca. ci. a. 4) |
vātikamāha– śyāvetyādi| tanu aghanam||5||
vātikamāha– śyāvetyādi| tanu aghanam||5||
raktapittaṃ kaṣāyābhaṃ kṛṣṇaṃ gomūtrasannibham | mecakāgāradhūmābhamañjanābhaṃ
ca paittikam ||6|| (ca. ci. a. 4) |
saṃsṛṣṭaliṅgaṃ saṃsargāttriliṅgaṃ sānnipātikam | (ca. ci. a. 4) |
paittikamāha– raktetyādi| kaṣāyābhaṃ
10
vaṭādikvāthavarṇam| mecakāgāradhūmābhamiti
11
mecakāgāradhūmayorivābhā yasya tattathā; mecakābham, āgāradhūmābhaṃ ca;
12
masṛṇīkṛtakṛṣṇamaṇivarṇasyevavarṇo mecaka iti jejjaṭādayaḥ prāhuḥ,
cikkaṇakṛṣṇa ityarthaḥ| añjanābhaṃ
13
sauvīrāñjanavarṇābham| nanu, sarvameva raktapittaṃ duṣṭena pittenārabhyate tat
kathaṃ paittikaṃ raktapittamiti? ucyate– satyaṃ, kintu yadā svasthānasthaṃ
pittaṃ raktapittārambhakaṃ sthānāntarāvasthitena pittena saṅgṛhyate, kiṃvā
doṣāntarāsaṃśliṣṭaṃ kevalaṃ pittamārambhakaṃ, tadā paittikamiti vyapadeśa iti|
nanu, kevalaṃ paittikaṃ na sambhavatyeva, yadvakṣyati– “ūrdhvagaṃ
kaphasaṃsṛṣṭamadhogaṃ pavanānugam|” iti; na ca tasya nirdiṣṭo mārgaḥ| ucyate–
yadā svakāraṇodbhūtena kaphena vātena vā svalakṣaṇakāriṇā saṃsṛṣṭaṃ bhavati,
tadā ślaiṣmikādivyapadeśaḥ, na tu mārgasambandhānugatena kaphavātasambandhena|
ūrdhvagaṃ hi mārgasambandhamahimnā'vaśyaṃ kaphena, adhogaṃ cāvaśyaṃ vātena,
anubadhyate| naca tatra kaphavātau svalakṣaṇaṃ kurutaḥ, yathā śaradi
jvarakaraṃ pittaṃ kālamahimnā'nugatena kaphenānubadhyate tathā'pi paittika
evāsau prākṛto jvaraḥ| yaduktam– “kuryāt pittaṃ ca śaradi tasya cānubalaḥ
kaphaḥ|” (ca. ci. a. 3) iti| tena yadā ekadoṣaliṅgayuktaṃ bhavati tadā
ekadoṣānugam, evaṃ dvidoṣaliṅgaṃ tridoṣaliṅgaṃ ca bodhyam| tenordhvagamadhogaṃ
caikadvitriliṅgaṃ bhavati| etena paittikasya mārgo na darśita iti yaduktaṃ
tannirastamiti||6||
paittikamāha– raktetyādi| kaṣāyābhaṃ khadirādikvāthavarṇaṃ, mecakābhaṃ
kṛṣṇarājirañjitamaṇimasṛṇīkṛtakṛṣṇavastravarṇa iva varṇo mecaka iti
jejjaṭadayaḥ, cikkaṇakṛṣṇa ityarthaḥ| añjanābhaṃ ca sauvīrāñjanavarṇābham|
nanu sarvameva raktapittaṃ duṣṭena
14
pittamārambhakaṃ tat kathaṃ paittikaṃ raktapittamityucyate? satyaṃ, yadā
svasthānasthaṃ pittaṃ raktapittārambhakaṃ sthānāntarāvasthitenāpi pittena
saṃspṛśati kiṃvā doṣāntarāsaṃśliṣṭaṃ kevalameva pittamityucyate tadā
paittikamiti vyapadeśa iti| nanu, kevalaṃ paittikaṃ na sambhavatyeva,
yadvakṣyati– “ūrdhvagaṃ kaphasaṃsṛṣṭamadhogaṃ mārutānugam” iti; na ca tasya
nirdiṣṭo mārgaḥ? ucyate– yadā hi svakāraṇodbhūtena kaphena vātena vā
svalakṣaṇakāriṇā saṃsṛṣṭaṃ bhavati, tadā ślaiṣmikādivyapadeśaḥ, na tu
mārgasambandhatvāgatena kaphavātau svalakṣaṇaṃ kurutaḥ, yathā śaradi
jvarajanakaṃ pittaṃ kālamahimāgatena kaphenānubadhyate tathā'pi
paittikadoṣo'sau prākṛto jvaraḥ| yaduktam– “kuryātpittaṃ ca śaradi tasya
cānubalaḥ kaphaḥ” iti| tena yadā ekadoṣaliṅgayuktaṃ bhavati tadā ekadoṣānugam,
evaṃ dvidoṣaliṅgaṃ boddhavyaṃ, tenordhvagamadhogaṃ caikadvitriliṅgaṃ bhavati|
etena paittikasya mārgo na darśita iti yaduktaṃ tannirastamiti|
saṃsargasannipātajāni raktapittānyāha– saṃsṛṣṭetyādi| yadā
dvidoṣaliṅgairupalakṣitaṃ bhavati tadā dvidoṣajaṃ, yadā ca tridoṣaliṅgaiḥ
saṃsṛṣṭaṃ militaṃ bhavati tadā sānnipātikam||6||
ūrdhvagaṃ kaphasaṃsṛṣṭamadhogaṃ pavanānugam | dvimārgaṃ
kaphavātābhyāmubhābhyāmanuvartate ||7|| (ca.
ci. a. 4) |
saṃsargaviśeṣeṇa mārgabhedamāha– ūrdhvagamityādi||7||
doṣamilitatvena mārgamāha– ūrdhvagamityādi| yadā kaphānugataṃ
15
raktapittaṃ bhavettadā ūrdhvamārgeṣu pravartate, yadi ca vātānugaṃ
tadā'dhomārgeṣu, yadi tu ubhābhyāṃ kaphavātābhyāṃ saṃsṛṣṭaṃ bhavati tadā
mārgadvayeṣu pravartate| etena paittikasya mārgo na darśitaḥ, rogasya
raktapittaprādhānyataiva||7||
ūrdhvaṃ sādhyamadho yāpyamasādhyaṃ yugapadgatam |8| (su. u. taṃ. a. 45) |
mārgabhedena sādhyatvādikamāha– ūrdhvamityādi| ūrdhvaṃ sādhyamiti ūrdhvagasya
kaphapittasaṃśliṣṭatvena kaṣāyatiktau rasau kaphapittaharau yogyau,
pittaharaṇe pradhānaṃ virecanaṃ ca yogyam| adhoge tu eka eva madhuro
vātapittapraśamanaḥ, vamanaṃ ca pratimārgatvena vegamātravirodhi, na tu
pittaharaṇam| ubhayamārgaṃ ca viruddhopakramatvādevāsādhyam| yaduktaṃ carake–
“sādhyaṃ lohitapittaṃ tadyadūrdhvaṃ pratipadyate| virecanasya
yogyatvādbahutvādbheṣajasya ca|| virecanaṃ hi pittasya jayāya paramauṣadham|”
(ca. ci. a. 2) ityādi|8|–
mārgapravṛttyā tasya sādhyāsādhyatvamāha– ūrdhvamityādi| yugapadgatamekakālaṃ
mārgadvaye pravṛttam||8|–
ekamārgaṃ balavato nātivegaṃ navotthitam
||8|| raktapittaṃ sukhe kāle sādhyaṃ
syānnirupadravam | (ca. ci. a. 4) |
sādhyatve hetumāha– ekamārgamityādi| ekamārgamatrordhvagamabhipretam,
adhogasya yāpyatvāt| navotthitam acirajam| sukhe kāle hemantaśiśirayoḥ|
nirupadravaṃ vakṣyamāṇadaurbalyādyupadravarahitam||8-9||–
asādhyatve hetumāha– eketyādi| ūrdhvamārgamiti ūrdhvamārgapravṛttaṃ,
balayuktasya puṃsaḥ, nātivegaṃ mandavegaṃ, navotthitaṃ acarakalajātam| sukhe
kāle hemantaśiśirayoḥ| nirupadravamiti
vakṣyamāṇadaurbalyādyupadravarahitam||8-9||–
ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ dvidoṣaṃ yāpyamucyate
||9|| yattridoṣamasādhyaṃ
16
syānmandāgnerativegavat | vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya vṛddhasyānaśnataśca yat
||10|| (ca. ci. a. 4) |
doṣabhedena sādhyatvādikamāha–
17
ekadoṣānugamityādi| mārgabhedadoṣabhedābhyāṃ sādhyatvāsādhyatvavirodhe
arśaḥsvabhihitadoṣabhedabalibhedābhyāṃ sādhyatvāsādhyatvavadvyākhyeyam|
mandāgnestathā vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya yadativegavattadasādhyam| anaśnataḥ
arucyādinā, annābhāvādvā||9-10||
punarapi doṣānusaṃsṛṣṭatvena sādhyāsādhyatvamāha– ekadoṣānugamityādi|
yāpyamapratikriyaṃ, trayo doṣāḥ prakopahetavo yasya tat tridoṣaṃ
raktapittamiti| mandāgnestu kṣīṇadehasya ca yadativegavattadasādhyam|
anaśnataḥ arucyādinā, annābhāvādvā| śeṣaṃ sugamam||9-10||
daurbalyaśvāsakāsajvaravamathumadāḥ pāṇḍutādāhamūrchā, bhukte ghoro
vidāhastvadhṛtirapi sadā hṛdyatulyā ca pīḍā | tṛṣṇā koṣṭhasya bhedaḥ śirasi ca
tapanaṃ pūtiniṣṭhīvanatvaṃ, bhaktadveṣāvipākau vikṛtirapi
bhavedraktapittopasargāḥ ||11|| (su. u. taṃ.
a. 45) |
upadravānāha– daurbalyetyādi| daurbalyaṃ ‘śaktyupacayayorabhāva’ iti
gayadāsaḥ| bhakte
18
ghoro vidāha iti ‘ṣaṣṭhyarthe saptamī’ iti kārtikaḥ| hṛdyatulyeti hṛdi atulyā
asadṛśī pīḍā| koṣṭhasya bhedaḥ
19
koṣṭhamalasyabhedaḥ| tapanaṃ tāpaḥ| ‘pravitataśirasa’ iti pāṭhāntare
pravitataṃ vistīryamāṇamiva; ‘pravitatā
20
vistīrṇā vedanā śirasi yasya sa tathā’ iti kārtikaḥ| ‘
21
pravitatasiratā’ iti pāṭhāntare
22
sirāvyāptagātratā| avipāka āhārasya| vikṛtirapi bhavedraktapittopasargā iti
ete raktapittasya upasargā upadravāḥ; tathā
23
tasya vikṛtirapi bhavediti yojyam| sā ca
24
vakṣyamāṇāmāṃsaprakṣālanābhamityādirūpā| ‘raktapittopasargāt’ iti pāṭhāntaraṃ
sugamam||11||
upadravānāha– daurbalyamiti| śaktyupacayayorabhāva iti gayadāsaḥ| vamathuḥ
chardiḥ, madaḥ dhattūrādiphalabhakṣaṇavat| ā samantataḥ pāṇḍutā| dāhaḥ
sarvāṅgagataḥ| mūrchā cetanācyutiḥ| bhukte ghoro vidāha iti bhuktasyāhārasya
dāruṇo vidāhaḥ, ṣaṣṭhyarthe saptamīti kārtikaḥ| hṛdyatulyeti hṛdi atulyeti
chedaḥ, hṛdaye'tulyā asadṛśī pīḍā| koṣṭhasya bheda iti koṣṭhamalabhedaḥ|
śirasi tapanaṃ tāpaḥ| pūtiniṣṭhīvanatvaṃ pittamayodgiraṇam, avipākaḥ āhārasya|
ete raktapittasya upasargā upadravāḥ| vikṛtirapi bhavediti tasya raktapittasya
vikṛtirapi bhavediti yojyam| sā ca
25
māṃsaprakṣālanābhamityādirūpā||11||
māṃsaprakṣālanābhaṃ
26
kuthitamiva ca yat kardamāmbhonibhaṃ vā, medaḥpūyāsrakalpaṃ yakṛdiva yadi vā
pakvajambūphalābham | yat kṛṣṇaṃ yacca nīlaṃ bhṛśamatikuṇapaṃ yatra coktā
vikārā stadvarjyaṃ raktapittaṃ surapatidhanuṣā yacca tulyaṃ vibhāti
||12|| (su. u. taṃ. a. 45) | yena copahato
raktaṃ raktapittena mānavaḥ | paśyeddṛśyaṃ viyaccāpi taccāsādhyamasaṃśayam
||13|| (ca. ni. a. 2) | lohitaṃ
chardayedyastu bahuśo lohitekṣaṇaḥ | lohitodgāradarśī ca mriyate
raktapaittikaḥ ||14|| (su. sū. a. 33) |
asādhyalakṣaṇamāha– māṃsetyādi|
27
kuthitamiva pūtitāṃ gatamiva| kardamam āvilamivāmbhaḥ kardamāmbhaḥ,
28
athavā kardamanibhamambhonibhaṃ ca| tathā medaḥpūyāsrakalpamiti kalpaśabdo
medaḥprabhṛtibhistribhiḥ sambadhyate iti
29
gayadāsaḥ| yakṛdiva yakṛtkhaṇḍamiva| pakvajambūphalābhaṃ snigdhakṛṣṇam| kṛṣṇam
añjanābham| nīlaṃ cāṣapakṣapratimam| nanu, paittike kṛṣṇatvaṃ paṭhitaṃ na ca
tadasādhyaṃ? naivam, atiśabdenātra viśeṣitatvāt, tena tatra manākkṛṣṇatvaṃ
bodhyam iti jejjaṭaḥ; athavā jambūphalābhaṃ yat kṛṣṇaṃ taditi yojyam| uktā
vikārāḥ śvāsakāsādayaḥ| surapatidhanuṣā tulyaṃ nānāvarṇam| yenetyādi| yena
raktapitteneti yojyam| paśyeddṛśyaṃ viyaccāpi adṛśyamapi viyaddṛśyamiti
30
paśyatīti yojyaṃ, raktapittopahatanetratvāditi; athavā dṛśyaṃ ghaṭapaṭādi,
viyacca raktaṃ paśyatīti|
31
aparamasādhyalakṣaṇamāha– lohitamityādi| yo bahuśaśchardayediti sambandhaḥ|
lohitodgāradarśīti lohitodgāro lohitadarśīṃ ca, udgāro'pi lohitaḥ pravartate
ityarthaḥ; athavā lohitamudgāraṃ paśyatīti lohitodgāradarśīti||12-14||
tasya vikṛtirūpatvenāsādhyatvamāha– māṃsetyādi|
32
kuthitamiva pūtitāṃ gatamiva|
33
kardamāvilamivāmbhaḥ kardamāmbhaḥ athavā kardamanibhamambhonibhaṃ vā| atra
kalpaśabdo medaḥprabhṛtibhiḥ tribhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| yakṛdiva
yakṛtpiṇḍamiva| pakvajambūphalābhaṃ
34
snigdhakṛṣṇaṃ, kṛṣṇaṃ añjanābhaṃ, nīlaṃ cāṣapakṣanibham| nanu, paittike kṛṣṇaṃ
paṭhitaṃ tacca sādhyaṃ? naivaṃ,– apiśabdenātra viśeṣitatvāt| tena tatra
manākkṛṣṇatvaṃ boddhavyamiti jejjaṭaḥ| athavā jambūphalābhaṃ yatkṛṣṇamiti
yojyam| bhṛśamiti atyartham| ati sarvatra| kuṇapaṃ śavagandhi| yatra coktā
vikārāḥ śvāsakāsādaya upadravāḥ; ‘bhavanti’ iti śeṣaḥ| surapatidhanuṣeti
surapatidhanurvannānāvarṇamityarthaḥ| ebhiḥ pūrvoktairupadravairyuktaṃ
vikṛtairvarṇaiśca raktapittaṃ tyājyam| asādhyalakṣaṇāntaramāha– yenetyādi|
yena raktapittenopahato manuṣyaḥ dṛśyaṃ ghaṭapaṭādikaṃ viyacca
35
adṛśyaṃ paśyati sa naśyati| anye “
36
paśyedraktaṃ viyaccāpi” iti paṭhanti| adṛśyamapi viyat raktaṃ paśyati,
raktapittopahatanetratvāt| lakṣaṇāntaramāha– lohitamityādi| yo bahuśaḥ
37
raktaṃ chardayet, raktanayanaśca
38
lohitodgāradarśīti lohitodgāro lohitadarśīṃ ca, udgāro'pi lohitaḥ pravartata
ityarthaḥ; athavā lohitamudgāraṃ paśyatīti lohitodgāradarśī; sa mriyate||12-14||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne raktapittanidānaṃ samāptam
||9||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ raktapittanidānaṃ
samāptam||9||
39
iti śrīvaidyavācaspatikṛte ātaṅkadarpaṇe rugviniścayavyākhyāne
raktapittanidānam||9||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ca. ci. sthā. caturthe'dhyāye dṛśyate'sya padyasya bhāvārthabodhakāni trīṇi padyāni 15-16-17 saṅkhyākāni ↩
- 2 . ‘raktasya’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 3 . ‘syāt’ iti pā.| ↩
- 4 . ‘raktapittapravṛtteḥ’ iti. pā.| ↩
- 5 . ‘pūrvaka’ iti pā.| ↩
- 6 . ‘athoṣṇa ... ’ iti pā.| ↩
- 7 . ‘dhūmāyitam’ iti pā. | ↩
- 8 . ‘kaṇṭhadhūmāyanamiti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 9 . ‘sāndretyādi’ iti pā.| ↩
- 10 . ‘vaṭapaṭolādikvāthavarṇam’ iti pā.| ↩
- 11 . ‘mecakāgāradhūmānāmivābhā’ iti pā.| ↩
- 12 . ‘sasāramallamaṇikādimasṛṇīkṛtakṛṣṇavarṇavastrasyeva’ iti pā.| ↩
- 13 . ‘sauvīrāñjanavarṇam ’ iti pā.| ↩
- 14 . ‘pittenārabhyate’ iti pā.| ↩
- 15 . ‘raktaṃ pittam’ iti pā.| ↩
- 16 . ‘syānmandāgnerativegitam’ iti pā. | ↩
- 17 . ‘ekadoṣānugaṃ sādhyamityādi’ iti pā.| ↩
- 18 . atra ‘ghoro vidāha’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 19 . ‘koṣṭhamalasya bhedaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 20 . ‘vistīrṇā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 21 . ‘ ... śiratā’ iti pā.| ↩
- 22 . ‘śirā ... ’ iti pā.| ↩
- 23 . atra ‘tasya’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 24 . ‘ ... kṣālanatoyādirūpā’ iti pā.| ↩
- 25 . ‘ ... prakṣālanādirūpā’ iti pā.| ↩
- 26 . ‘kvathitamiva’ iti pā. | ↩
- 27 . ‘kvathitamiva’ iti pā.| ↩
- 28 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 29 . ‘gadādharaḥ’ iti pā.| ↩
- 30 . ‘raktaṃ paśyati’ iti pā.| ↩
- 31 . ‘aparamasādhyalakṣaṇamāha– lohitamityādi| yo’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 32 . ‘kvathitamiva’ iti pā.| ↩
- 33 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 34 . ‘snigdhaṃ kṛṣṇam’ iti pā.| ↩
- 35 . ‘aruṇam’ iti pā.| ↩
- 36 . ‘paśyedbhṛśam’ iti pā.| ↩
- 37 . atra ‘raktam’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 38 . ‘lohitodgāradarśīti lohitodgāro lohitadarśīṃ ca, udgāro'pi lohitaḥ pravartata ityarthaḥ’ ityasya sthāne ‘lohitodgāro lohitaḥ pravartata’ iti pā.| ↩
- 39 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ raktapittanidānam||9||’ iti pā.| ↩