atha rājayakṣmakṣatakṣīṇanidānam | vegarodhāt kṣayāccaiva sāhasādviṣamāśanāt |
tridoṣo jāyate yakṣmā gado hetucatuṣṭayāt
||1||
rājayakṣmarūpeṣu pittādraktasya cāgama iti vacanādraktapittānantaraṃ
yakṣmanidānam| cikitsopayogiviprakṛṣṭaṃ kāraṇaṃ caturvidhamāha–
vegarodhādityādi| vego'tra vātamūtrapurīṣāṇāṃ, na tu
1
na vegāndhāraṇīyoktānāṃ jṛmbhādīnāṃ sarveṣām| yaduktaṃ carake– “hrīmattvādvā
ghṛṇitvādvā bhayādvā vegamāgatam| vātamūtrapurīṣāṇāṃ nigṛhṇāti yadā naraḥ||”
(ca. ci. a. 8) ityādi| kṣayāditi kṣīyate aneneti kṣayaḥ,
2
tenātivyavāyānaśanerṣyāviṣādādayo dhātukṣayahetavo gṛhyante| sāhasāditi
3
sāhasaṃ balavadvigrahādiruraḥkṣatahetutvena kāraṇam|
4
viṣamāśanādi suśrutoktadvādaśāśanapravicāravyatirekeṇopayogaḥ, tasya śīghraṃ
srotorodhakatvāt| uktaṃ hi carake– “vividhānyannapānāni vaiṣamyeṇa samaśnatām|
janayantyāmayān ghorān viṣamā mārutādayaḥ||
5
ruddhvā srotāṃsi dhātūnāṃ vaiṣamyādviṣamaṃ gatāḥ| doṣā rogāya kalpante
puṣyanti naca dhātavaḥ||” (ca. ci. a. 8) iti| tridoṣa iti militatridoṣaja eka
eva, natu kāraṇabhedādanekaḥ| yadāha suśrutaḥ– “eka eva mataḥ śoṣaḥ
sannipātātmako
6
yataḥ| udrekāttatra liṅgāni doṣāṇāṃ nipatanti hi||” (su. u. taṃ. a. 41) iti|
nanu, vegarodhādayo vātaṃ prakopayanti, tajjanito yakṣmā kathaṃ tridoṣaja iti
cet? ucyate– vātaprakopādevāgniduṣṭyā kaphapittayorapi prakopa ityāhuḥ|
hetucatuṣṭayādityanenāsaṅkhyeyā api hetava uktacatuṣṭaye'ntarbhavantīti
darśayati| śoṣādinānāśabdavācyatvena cāsya
7
suśrute'nvayamakārṣīt| yathā– “saṃśoṣaṇādrasādīnāṃ śoṣa ityabhidhīyate|
kriyākṣayakaratvācca kṣaya ityucyate budhaiḥ|| rājñaścandramaso yasmādabhūdeṣa
kilāmayaḥ| tasmāttaṃ rājayakṣmeti kecidāhurmanīṣiṇaḥ||” (su. u. taṃ. a. 41)
iti|
8
vāgbhaṭe tu– “yakṣmaṇāṃ rājā rājayakṣmā” ityuktam | “rājadantādiṣu param” iti
upasarjanasya yakṣmaśabdasya paranipātaḥ||1||
rājayakṣmarūpeṣu ‘pittādraktasya cāgama’ iti vacanādraktapittanidānānantaraṃ
rājayakṣmanidānārambhaḥ| cikitsopayogiviprakṛṣṭaṃ kāraṇacatuṣṭayamāha–
vegetyādi| vego'tra
9
vātamūtrapurīṣādīnāṃ na tu
10
jṛmbhādīnāṃ sarveṣāṃ, yaduktaṃ carake– “hrīmattvādvā ghṛṇitvādvā bhayādvā
vegamāgatam| vātamūtrapurīṣāṇāṃ nigṛhṇāti yadā naraḥ” ityādi| kṣayo
dhātukṣayaḥ| sa ca vyavāyānaśanāsṛksrāvopavāsādibhiranekakāraṇairjāyate|
sāhasāditi sāhaso balavadvigrahādiḥ| viṣamāśanāditi “bahustokamakāle vā
11
jñeyaṃ tadviṣamāśanam” iti| tasya śīghraṃ srotorodhakatvāt| uktaṃ ca carake–
“vividhānyannapānāni vaiṣamyeṇa samaśnataḥ| janayantyāmayān
ghorānviṣamānmārutādayaḥ|| ruddhvā srotāṃsi dhātūnāṃ
12
vaiṣamyādviṣasaṅgatāḥ| doṣā rogāya jāyante
13
na puṣyanti ca dhātavaḥ|”
14
iti| tridoṣa iti militatridoṣajanita eka eva, na ca kāraṇabhedādanekaḥ| uktaṃ
hi suśrute– “eka eva mataḥ śoṣaḥ sannipātātmako yataḥ| udrekāttatra liṅgāni
doṣāṇāṃ nipatanti hi” iti| asaṅkhyeyā api hetava uktacatuṣṭaye
15
evāntarbhāvantīti darśayati|
16
asya śoṣādinānāśabdavācyatvena sañjñāṃ svayamevākārṣītsuśrutaḥ| yathā–
“saṃśoṣaṇādrasādīnāṃ śoṣa ityabhidhīyate| kriyākṣayakaratvācca kṣaya ityucyate
punaḥ|| rājñaścandramaso yasmādabhūdeṣa kilāmayaḥ| tasmāttaṃ rājayakṣmeti
kecidāhurmanīṣiṇaḥ” iti| tantrāntare'pi kāraṇacatuṣṭayamuktam–
“ayathābalamārambho vegasandhāraṇaṃ kṣayaḥ| yakṣmaṇaḥ kāraṇaṃ vidyāccaturthaṃ
viṣamāśanam” iti||1||
kaphapradhānairdoṣaistu ruddheṣu rasavartmasu | ativyavāyino vā'pi kṣīṇe
retasyanantarāḥ | kṣīyante dhātavaḥ sarve tataḥ śuṣyati mānavaḥ
||2||
na kevalaṃ dhātukṣayamātrādeva yakṣmā bhavati, api tu
17,
18
rasādivahasrotonirodhādibhirapīti darśayituṃ viśiṣṭāṃ samprāptimāha–
kaphetyādi| yadā tvevaṃ na syāt, tadā dhātukṣaya eva rogo na tu yakṣmā| kaphaḥ
pradhānaṃ yeṣāmanilādīnāṃ doṣāṇāṃ te tathā| nanu,
19
doṣairityanena doṣatrayamucyate, kaphasya viśeṣaṇatvenopāttatvāt, kathaṃ
tasyaivānyapadārthavācyatā? ucyate– svāvayavena vigrahaḥ, samudāyaḥ
samāsārthaḥ; yathā– bahuvṛkṣaṃ vanamiti;
20
samādhānavistarastu suśrute jejjaṭe draṣṭavyaḥ| kaphapradhānatā ca
vegarodhādikupitavātaviplutāgnimāndyādinā boddhavyā| rasavartmasu
rasavahadhamanīṣu, atrādiśabdo
21
luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ| tena raktādivahasrotorodho'pi bodhyaḥ| athavā
rasakāraṇatayā raktādīnāṃ rasaduṣṭyaiva raktādiduṣṭiriti kārtikaḥ| idamatra
sūcitam– yanmārgarodhāt hṛdayastho rasastatraivāvasthito vikṛto mukhena
niḥsarati| yadāha carakaḥ– “rasaḥ srotaḥsu ruddheṣu svasthānastho vidahyate|
sa ūrdhvaṃ kāsavegena bahurūpaḥ pravartate||” (ca. ci. a. 8) iti|
etenānulomakṣayo darśitaḥ, kāraṇabhūtarasadhātukṣaye sati raktādīnāṃ
rasakāryāṇāṃ poṣakābhāvena kṣīyamāṇatvāt| pratilomakṣayaṃ darśayitumāha–
ativyavāyino vetyādi|
22
retasi kṣīṇe satyanantarāḥ samīpagā dhātavaḥ kṣīyante, tadyathā– śukre kṣīṇe
majjā kṣīyate, majjani kṣīṇe'sthi, evaṃ
23
pūrvaḥ pūrvaḥ dhātuḥ| nanu, kāryabhūtasya śukrasya kṣayāt kathaṃ
kāraṇabhūtānāṃ dhātūnāṃ kṣaya iti cet? ucyate– śukrakṣayādvāyuḥ prakupyati|
yaduktam– “vāyordhātukṣayāt kopo mārgasyāvaraṇena ca|” (ca. ci. a. 28) iti| sa
vāyuḥ sānnidhyānmajjānaṃ śoṣayati, evaṃ pūrvapūrvadhātūn| dṛṣṭaṃ ca
pratyāsattyā'pi kāryajananaṃ; yathā–
agnisantaptāyogolakasannidhānādārdrabhūbhāgasyāpi śoṣaḥ| tathāca
rasasañcārapakṣe suśrutavacanam– “pūrvaḥ pūrvo'tivṛddhatvādvardhayeddhi
paramparam| tasmādatipravṛddhānāṃ dhātūnāṃ hrāsanaṃ hitam||” (su. sū. a. 15)
iti||2||
tasya viśiṣṭāṃ samprāptimāha– kaphetyādi| kaphaḥ pradhānaṃ yeṣāmanilādidoṣāṇāṃ
24
taistathā| nanu doṣairiti bahutvena doṣatrayamucyate, tatkathaṃ kaphasya
pradhānatā? ucyate– tasya pradhānatā ca
vegarodhādikṣubhitavātaviplutāgnimāndyādinā boddhavyā| rasavartmasu
rasavahadhamanīṣu| atrādiśabdo luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ, tena
raktādivahasroto'pi boddhavyam| athavā rasakāraṇatayā raktādīnāṃ rasaduṣṭyaiva
raktādiduṣṭiriti kārtikaḥ| idamatra sūcitam– yanmārgāvarodhāddhṛdayastho raso
vidahyate, tatraivāvasthito vikṛtibahulapicchilavisraharitapītaśvetakāsavegena
mukhamārgeṇa niḥsarati| yaduktaṃ carake– “rasaḥ srotaḥsu ruddheṣu
svasthānastho vidahyate| sa ūrdhvaṃ kāsavegena bahurūpaḥ pravartate” iti|
etenānulomakṣayo darśitaḥ| kāraṇabhūtarasadhātukṣaye sati raktādīnāṃ
rasakāryāṇāṃ poṣakābhāvena kṣīyamāṇatvāt| pratilomakṣayaṃ darśayannāha–
atītyādi| ativyavāyinaḥ atyarthaṃ grāmyadharmasevinaḥ| yadi strībhyo na
nivartate tadā kṣīṇe retasi kṣīyamāṇe śukre anantarāḥ samīpasthā dhātavaḥ
kṣīyante, tadyathā– śukre kṣīṇe majjā kṣīyate, majjani kṣīyamāṇe'sthi, evaṃ
pūrvaṃ pūrvam| nanu, rasavartmarodhāt raso na raktasya bṛṃhaṇāyālaṃ,
raktāpacayānmāṃsasyāpacaya ityādipūrvapūrvadhātukṣīṇatayā śukrakṣayo yuktaḥ,
kāryabhūtaśukrakṣaye pūrvadhātūnāṃ kathaṃ kṣayaḥ? ucyate, śukrakṣayādvāyuḥ
kupyati; yaduktam– “vāyordhātukṣayātkopo mārgasyāvaraṇena ca” iti| sa vāyuḥ
sānnidhyāt majjānaṃ śoṣayati, evaṃ pūrvapūrvadhātūn| dṛṣṭaṃ ca pratyāsannatayā
kāryajanakatvam| yathā'gnisantaptāyogolakasannidhānādārdrabhūbhāgasya śoṣaḥ,
yathā ca mahājalādhāraparikṣaye tatra praviśatāṃ jalāśayānāṃ parikṣayaḥ||2||
śvāsāṅgamardakaphasaṃsravatāluśoṣavamyagnisādamadapīnasakāsanidrāḥ | śoṣe
bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jantuḥ śuklekṣaṇo bhavati māṃsaparo riraṃsuḥ
||3|| (su. u. taṃ. a. 41) | svapneṣu
kākaśukaśallakinīlakaṇṭhā gṛdhrāstathaiva kapayaḥ kṛkalāsakāśca | taṃ
vāhayanti sa nadīrvijalāśca paśyecchuṣkāṃstarūn pavanadhūmadavārditāṃśca
||4|| (su. u. taṃ. a. 41) |
pūrvarūpamāha– śvāsetyādi| saṃsravaḥ ṣṭhīvanam| pīnasaḥ pratiśyāyaḥ| māṃsaparo
māṃsabhojanecchuḥ| riraṃsuḥ striyaṃ rantumicchuḥ; etacca vyādhimahimnā
manodoṣāt| tathā svapneṣu kākādivāhanaṃ ca pūrvarūpameva| śallakī ‘
25
śarāru’ iti khyātā, nīlakaṇṭho mayūraḥ| vijalā nirjalāḥ| davo vanāgniḥ|
arditān abhibhūtān| cakārāttṛṇakeśanipātādayo
26
draṣṭavyāḥ| yaduktaṃ carake– “pūrvarūpaṃ pratiśyāyo
27
daurbalyaṃ doṣadarśanam| adoṣeṣvapi bhāveṣu kāye bībhatsadarśanam||
ghṛṇitvamaśnataścāpi balamāṃsaparikṣayaḥ| strīmadyamāṃsapriyatā priyatā
cāvaguṇṭhane||
28
makṣikāghuṇakeśānāṃ tṛṇānāṃ patanāni ca| prāyo'nnapāne, keśānāṃ nakhānāṃ
cātivardhanam|| patattribhiḥ pataṅgaiśca śvāpadaiścābhidharṣaṇam||
29
” (ca. ci. a. 8) iti|
30
tatra śvāpadā vyāghrādayaḥ||3-4||
pūrvarūpamāha– śvāsetyādi| bhaviṣyati utpadyamāne śoṣe śvāsādayo bhavantīti
sambandhaḥ| aṅgasādo'ṅgaglāniḥ| kaphasaṃsravaḥ kaphaṣṭhīvanaṃ, mado
dhattūraphalabhakṣaṇādiva manomohaḥ, pīnasaḥ pratiśyāyaḥ, ‘kāsahikkā’
itisthāne'nye ‘pāṇḍunidrā’ iti paṭhanti,
31
tatra pāṇḍuḥ pāṇḍudehacchaviḥ| sa ca puruṣaḥ śuklanayano bhavati| māṃsaparo
māṃsabhakṣaṇakāmaḥ| riraṃsuḥ striyaṃ rantumicchuḥ, etacca vyādhimahimnā
manodoṣādboddhavyam| tathā svapne kākādivāhanaṃ ca pūrvarūpameva, śallakī
godhānukārī vajraśakalī ‘sellaka’ iti vikhyātaḥ, nīlakaṇṭho mayūraḥ, kṛkalāsaḥ
saraṭaḥ ‘giragiṭa’ iti pūrvadeśīyā bhāṣante; ete taṃ vāhanībhūya vahanti|
vijalā nirjalāḥ| pavano vāyuḥ, davo dāvāgniḥ, arditān abhibhūtān| cakārāt
keśatṛṇādinipātādayo bhojane grāhyāḥ| yaduktaṃ carake– “pūrvarūpaṃ pratiśyāyo
daurbalyaṃ doṣadarśanam| adoṣeṣvapi bhāveṣu kāye bībhatsadarśanam||
32
ghṛṇitvamaścāpi balamāṃsaparikṣayaḥ| strīmadyamāṃsapriyatā priyatā
cāvaguṇṭhane||
33
makṣikāghuṇakeśānāṃ tṛṇānāṃ patanāni ca| prāyo'nnapāne keśānāṃ nakhānāṃ
cābhivardhanam|| patattribhiḥ
34
pataṅgaśca śvāpadaiścāpi gharṣaṇam| svapne keśāsthirāśīnāṃ
bhasmanaścādhirohaṇam|| jalāśayānāṃ śailānāṃ vanānāṃ jyotiṣāmapi| śuṣkatāṃ
kṣīyamāṇānāṃ patatāṃ cāpi darśanam| prāgrūpaṃ bahurūpasya tajjñeyaṃ
rājayakṣmaṇaḥ||” iti| atra śvāpadā vyāghrādayaḥ||3-4||
aṃsapārśvābhitāpaśca santāpaḥ karapādayoḥ | jvaraḥ sarvāṅgagaśceti lakṣaṇaṃ
rājayakṣmaṇaḥ ||5|| (ca. ci. a. 8) |
trirūpasampannamāha– aṃsetyādi| aṃsapārśvayorabhitāpaḥ pīḍā, aṃso
bhujasyoparibhāgaḥ, abhitāpatvenaikaṃ rūpam, evaṃ santāpe'pi vācyam|
karapādayorityatra prāṇyaṅgatvādekavadbhāvaṃ manyamānāḥ kāśmīrāḥ– ‘tāpaḥ
pādakarasya ca’ iti paṭhanti, ‘karapādikaḥ’ iti ca pāṭhāntaram| etattrayaṃ
prāyobhāvitvena carakeṇoktaṃ, tenaikādaśarūpeṣu madhye'nyadapi trayaṃ bodhyam|
tathāca bhojaḥ– “kāso jvaro raktapittaṃ
35
trirūpe rājayakṣmaṇi|” iti| anye tvāhuḥ– rājayakṣmaṇi yo
jvarastasyaitallakṣaṇamiti; jejjaṭastu trirūpasampattimeva vyākhyātavān||5||
trirūpasampattiṃ darśayannāha– aṃsetyādi| aṃsapārśvayorabhitāpaḥ pīḍā, aṃso
bhujasyoparibhāgaḥ| karapādayorityatra prāṇyaṅgatvenaikavadbhāvaṃ manyamānāḥ
kāśmīrāḥ ‘tāpaḥ pādakarasya ca’ iti paṭhanti; ‘santāpaḥ
36
karapādādikaḥ’ ityapare| etattrayaṃ prāyobhāvitvena carakeṇoktam||5||
(
37
bhaktadveṣo jvaraḥ śvāsaḥ kāsaḥ śoṇitadarśanam | svarabhedaśca
38
jāyeta ṣaḍrūpaṃ rājayakṣmaṇi) |6|
idānīṃ tasyaiva ṣaḍrūpāṇi darśayitumāha– bhaktetyādi|6|
svarabhedo'nilācchūlaṃ saṅkocaścāṃsapārśvayoḥ | jvaro dāho'tisāraśca
pittādraktasya cāgamaḥ ||6|| (su. u. taṃ. a.
41) | śirasaḥ paripūrṇatvamabhaktacchanda eva ca | kāsaḥ kaṇṭhasya coddhvaṃso
vijñeyaḥ kaphakopataḥ ||7|| (su. u. taṃ. a.
41) |
rājayakṣmaṇastraidoṣikasyaikādaśarūpāṇi vibhajya vyādhiprabhāvājjāyante, natu
sannipātajvaraliṅgavat sarvadoṣaiḥ sarvāṇītyāha– svarabhedo'nilādityādi|
śūlamaṃsapārśvayoreva,
39
aṃsapārśvayoḥ saṅkoca eka eva gaṇanīyaḥ| abhaktacchando bhaktāruciḥ|
kaṇṭhasyoddhvaṃsaḥ kaṇṭhabhedaḥ; ‘utkāsikā’ iti kārtikaḥ||6-7||
doṣabhedenaikādaśarūpāṇi darśayannāha– svaretyādi|
40
śūlam aṃsapārśvayoḥ saṅkoca eka eva| apare ‘saṃloca’ iti paṭhanti, tatra
saṃloco luñcitamiva aṃsayoḥ pārśvayośca, tenaivaṃ trīṇi; jvarādīni catvāri
pittena; śirasaḥ paripūrṇatvaṃ kapheneti śeṣaḥ, abhaktacchando bhojane
aśraddhā, kaṇṭhasya coddhvaṃsaḥ kaṇṭhabhaṅgaḥ, uddhvaṃsa
41
utkāripheti kārtikaḥ, evaṃ catvāri kaphena; evamekādaśarūpāṇi; evaṃ
ṣaḍrūpāṇyapi vātādibhedena jñeyāni||6-7||
ekādaśabhirebhirvā ṣaḍbhirvā'pi samanvitam |
kāsātīsārapārśvārtisvarabhedārucijvaraiḥ
||8|| tribhirvā pīḍitaṃ liṅgaiḥ
42
kāsaśvāsāsṛgāmayaiḥ | jahyācchoṣārditaṃ jantumicchan suvimalaṃ yaśaḥ
||9|| (su. u. taṃ. a. 41) |
sarvairardhaistribhirvā'pi liṅgairmāṃsabalakṣaye | yukto varjyaścikitsyastu
sarvarūpo'pyato'nyathā ||10|| mahāśanaṃ
kṣīyamāṇamatīsāranipīḍitam | śūnamuṣkodaraṃ caiva yakṣmiṇaṃ parivarjayet
||11||
śuklākṣamannadveṣṭāramūrdhvaśvāsanipīḍitam | kṛcchreṇa bahumehantaṃ yakṣmā
hantīha mānavam ||12||
asādhyalakṣaṇamāha– ekādaśabhirityādi| ekādaśabhirebhiriti svarabhedādibhiḥ
kaṇṭhoddhvaṃsāntaiḥ| ṣaḍbhiriti suśrutena ṣaḍrūpāṇi paṭhitāni “bhaktadveṣo
jvaraḥ śvāsaḥ kāsaḥ śoṇitadarśanam| svarabhedaśca jāyeta ṣaḍrūpaṃ
rājayakṣmaṇi||” (su. u. taṃ. a. 41) iti|
“kāsātisārapārśvārtisvarabhedārucijvaraiḥ” iti tu kasyacittantrasya ṣaḍrūpāṇi
mādhavakareṇa likhitānīti| etāni caikādaśa
43
rūpāṇi prāyobhāvitvāduktāni, anyatamarūpaparihārāt;
rūpāntarayoge'pyekādaśatvaṃ ṣaṭtvaṃ ca syādeva, tathāhi carako nidāne
ekādaśarūpāṇi paṭhitvā cikitsite'pi vegarodhādikāraṇacatuṣṭayaje pratikāraṇaṃ
caturdhā ekādaśarūpāṇi
44
paṭhitavān| yathā– “kāsoṃ'satāpo vaisvaryaṃ jvaraḥ pārśvaśirorujā| chardanaṃ
raktakaphayoḥ śvāso
45
varcograho'ruciḥ|| rūpāṇyekādaśaitāni, yakṣmaṇi ṣaḍimāni ca| kāso jvaraḥ
pārśvaśūlaṃ svaravarcograho'ruciḥ||” (ca. ci. a. 8) iti| ekādaśavacanenaivaṃ
bodhayati– sampūrṇe yakṣmaṇyekādaśaiva rūpāṇi bhavantīti| jahyāditi ‘
46
balamāṃsakṣate sati’ iti śeṣaḥ| tathāca carakaḥ– “vātavyādhirapasmārī kuṣṭhī
bradhnī cirajvarī| gulmī ca madhumehī ca rājayakṣmī ca yo naraḥ|| acikitsyā
bhavantyete balamāṃsaparikṣayāt| svalpeṣvapi vikāreṣu bhiṣagetān vivarjayet||”
(ca. i. a. 9) iti|
47
sarvairityādi| nanu, sarvarūpāṇyekādaśa, ekādaśānāmardhaṃ
48
sārdhapañca bhavanti, tatra katamasya rūpasyārdhatvaṃ kimbhūtaṃ vā bhavati?
ucyate– ekasya rupasyārdhatvāsambhave
49
ṣaṭpañcarūpayorutkṛṣṭatvāt ṣaḍrūpa evārdho grāhyāḥ| liṅgairyukta iti
sambandhaḥ| ato'nyatheti balamāṃsakṣayābhāve sati| mahāśanaṃ
kṣīyamāṇamityekamasādhyalakṣaṇam, ariṣṭarūpatvāt;
50
atīsārapīḍitamiti dvitīyaṃ, yakṣmiṇo malāyattajīvitasyoktatvāt;
śūnamuṣkodaramiti tṛtīyaṃ, muṣkaśothasya virekasādhyatvena
viruddhopakramatvāt| śukletyādi| śuklākṣatvādayaḥ
ekaikaśo'sādhyalakṣaṇāni||8-12||
bahurūpo rājayakṣmā'sādhyastamāha– ekādaśabhiriti|
51
etairiti svarabhedo'nilācchūlamityādikairekādaśabhiḥ| ṣaḍbhirvāpīti
bhaktadveṣo jvara ityādibhiḥ ṣaḍbhiḥ, apiśabdāt tribhirvā
aṃsapārśvābhitāpaścetyādikaiḥ, samanvitaṃ jahyāt tyajet|
52
śoṣānvitaṃ puruṣaṃ yakṣmiṇamiti śeṣaḥ| vahnimāṃsabalakṣaye satīti bodhyam|
asādhyalakṣaṇamāha– sarvairiti sarvaiḥ ekādaśabhiḥ| nanu, sarvāṇi
rūpāṇyekādaśa, ekādaśānāmardhaṃ sārdhapañca bhavanti, tatra
katamarūpasyārdhatvaṃ kimbhūtaṃ vā bhavati? ucyate– ekasya
53
rūpasyārthāsambhave
54
ṣaṭpañcarūpayorardhayorutkṛṣṭatvāt ṣaḍrūpamatrārdho grāhyaḥ|
etairliṅgairmāṃsabalakṣayairyukto varjya iti sambandhaḥ| māṃsabalayoḥ
55
kṣayaiḥ| kṣayaliṅgāni suśrutenoktāni| tadyathā–
“māṃsakṣaye'sthigaṇḍopasthoruvakṣaḥkakṣāpiṇḍikodaragrīvāśuṣkatā rūkṣatā sādo
gātrāṇāṃ dhamanīśaithilyaṃ ca” iti| balam ojaḥ| “mūrchā māṃsakṣayo mohaḥ
pralāpo'jñānameva ca| pūrvoktāni ca liṅgāni maraṇaṃ ca balakṣaye” iti| apare
māṃsabalakṣaye iti paṭhanti, tatra māṃsabalakṣaye satīti yojyam| ato'nyatheti
māṃsabalakṣaye'satīti| etena balamāṃsāgniyuktaḥ pratyākhyeya cikitsyaḥ
sarvarūpo'pi| aparamasādhyalakṣaṇamāha–
56
mahāśanamiti|–
57
mahāśanaṃ bahvaśanamapi kṣīyamāṇaṃ māṃsabalābhyāṃ kṣīṇamariṣṭatvāt|
atīsāranipīḍitaṃ atīsārayuktam| uktaṃ ca– “malāyattaṃ balaṃ puṃsāṃ śukrāyattaṃ
tu jīvitam| tasmādyatnena saṃrakṣedyakṣmiṇo malaretasī” iti; śūnamuṣkodaraṃ
śophayuktaṃ muṣka udaraṃ ca yasya taṃ; muṣkaśothasya virekasādhyatvena
viruddhopakramatvāt|
58
mahāśanaṃ kṣīyamāṇamityekamasādhyalakṣaṇam, atīsāranipīḍitamiti dvitīyaṃ,
śūnamuṣkodaramiti tṛtīyam|
59
aparamapi varjyamāha– śuklākṣamityādi| kṛcchreṇa bahumehantamiti kaṣṭena
bahutaraṃ
60
mehantaṃ ‘malam’ iti śeṣaḥ| etenāhārasya malabhāvaḥ kathitaḥ| yasya cātiśayo
malo niṣpadyate tasya māṃsaraktakṣayo bhavati, sa punarasādhyaḥ syāt|
itthambhūtaṃ naraṃ śuklākṣatvādyupadravasahitaṃ yakṣmā hantīti sambandhaḥ|
ihetyasmin śāstre| śuklākṣatvādaya
61
ekaikaśo'pyalakṣaṇāni boddhavyāni||8-12||
jvarānubandharahitaṃ balavantaṃ kriyāsaham | upakramedātmavantaṃ
dīptāgnimakṛśaṃ naram ||13|| (su. u. taṃ. a.
41) |
cikitsyatvamāha– jvaretyādi| upakramet cikitset| akṛśamityanena vayaḥstho'pi
pratyākhyāyopakramyata iti sūcyate| yaduktamanyatra– “paraṃ dinasahasraṃ tu
yadi jīvati mānavaḥ| subhiṣagbhirupakrāntastaruṇaḥ śoṣapīḍitaḥ||” iti||13||
atha cikitsyamāha–
62
jvaredityādi|
63
upakramediti| upakramet cikitset| akṛśamityanena vayastho'pi
pratyākhyāyopakramya iti sūcyate| yaduktamanyatra– “paraṃ dinasahasraṃ tu yadi
jīvati mānavaḥ| subhiṣagbhirupakrāntastaruṇaḥ śoṣapīḍitaḥ” iti||13||
vyavāyaśokavārdhakyavyāyāmādhvapraśoṣitān | vraṇoraḥkṣatasañjñau ca śoṣiṇau
lakṣaṇaiḥ śṛṇu ||14|| (su. u. taṃ. a. 41) |
vyavāyādijanitadhātuśoṣaṇamātreṇa rājayakṣmatvaṃ
64
nirasyannāha– vyavāyetyādi| yaduktaṃ suśrute– “keṣāñcidevaṃ śoṣo hi
65
kāraṇairbhedamāgataḥ|
66
na tatra doṣaliṅgānāṃ samastānāṃ nipātanam|| kṣayā eva hi te jñeyāḥ
67
pratyekaṃ
68
dhātusaṅkṣayāt|” (su. u. taṃ. a. 41) iti| vṛddhasya bhāvo vārdhakyamiti
svārthe
69
kya(ṣya)ñ” iti kārtikaḥ||14||
vyavāyādijanitaśoṣamātreṇa rājayakṣmatvaṃ nirasyannāha–
70
vyavāyetyādi| vyavāyaḥ strīsevā, śokaḥ putrādiviyogena cittodvegaḥ, vārdhakyaṃ
vṛddhatvaṃ, vyāyāmaḥ śarīrāyāsajananaṃ,
71
adhvā dīrghamārgāṭanaṃ, vraṇaṃ kṣatam, uraḥkṣatamurontarabhighātajanitavraṇam|
yakṣmaṇo
72
lakṣaṇairiti talliṅgaiḥ, na tu
73
yakṣma vai; yaduktaṃ suśrute– “keṣāñcidevaṃ śoṣo hi kāraṇairbhedamāgataḥ|
74
na tatra doṣaliṅgānāṃ samastānāṃ nipātanam|| kṣayā eva hi te jñeyāḥ pratyekaṃ
dhātusaṅkṣayāt” iti||14||
vyavāyaśoṣī śukrasya kṣayaliṅgairupadrutaḥ | pāṇḍudeho yathāpūrvaṃ kṣīyante
cāsya dhātavaḥ ||15|| (su. u. taṃ. a. 41) |
vyavāyaśoṣiṇo lakṣaṇamāha– vyavāyetyādi| śukrasya kṣayaliṅgairiti
suśrutoktaiḥ| tadyathā– “śukrakṣaye meḍhravṛṣaṇavedanā, aśaktirmaithune,
cirādvā prasekaḥ, praseke
75
cālparaktaśukradarśanam|” (su. sū. a. 15) iti||15||
vyavāyaśoṣiṇo lakṣaṇamāha– vyavāyetyādi| śukrakṣayaliṅgairiti suśrutoktaiḥ
“śukrakṣaye meḍhravṛṣaṇavedanā'śaktirmaithune cirādvā
76
prasekaḥ, praseke cālpaśukradarśanaṃ raktasya ca” iti| yathāpūrvaṃ dhātavaḥ
kṣīyante; tatra śukrasya pūrvo majjā, majjño'sthi asthno medaḥ medaso māṃsaṃ
māṃsasya raktamityevaṃ paraṃ yadi strībhyo na nivartate||15||
pradhyānaśīlaḥ srastāṅgaḥ śokaśoṣyapi tādṛśaḥ |16| (su. u. taṃ. a. 41) |
śokaśoṣiṇo lakṣaṇamāha– pradhyānetyādinā| śokaśoṣyapi tādṛśa iti śukrasya
kṣayalakṣaṇavyatiriktena śukraśoṣaliṅgena yuktaḥ; yaduktaṃ suśrute– “vinā
śukrakṣayakṛtairvikārairupalakṣitaḥ|” (su. u. taṃ. a. 41) iti|16|–
śokaśoṣamāha– pradhyānaśīlaḥ cintāparaḥ, srastāṅgaḥ avasannagātraḥ, tādṛśa iti
77
pāṇḍudehaḥ|
78
śukrakṣayalakṣaṇavyatiriktaiḥ
79
śukraśoṣilakṣaṇairyuktaḥ|16|–
jarāśoṣī kṛśo mandavīryabuddhibalendriyaḥ
||16|| kampano'rucimān
bhinnakāṃsyapātrahatasvaraḥ | ṣṭhīvati śleṣmaṇā hīnaṃ
80
gauravāratipīḍitaḥ ||17||
81
samprasrutāsyanāsākṣiḥ śuṣkarūkṣamalacchaviḥ | (su. u. taṃ. a. 41) |
vārdhakyaśoṣiṇo lakṣaṇamāha– jaretyādi| kampanaḥ kampayuktaḥ| bhinnasya
82
sphuṭitasya kāṃsyapātrasya hatasya daṇḍādineva svaro yasya sa tathā| ṣṭhīvati
śleṣmaṇā hīnamiti śleṣmaharaṇāya
83
yatne kṛte'pi na śleṣmaniḥsaraṇam
84| śuṣkarūkṣamalacchaviriti śuṣkarūkṣe yathākramaṃ malacchavī yasya sa
tathā||16-17||–
jarāśoṣiṇamāha– jaretyādi| mandaśabdo vīryādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate|
vīryaṃ śaktiḥ, balamojo hṛdi sthitaṃ saptadhātūnāṃ dhāma| kampanaḥ
kampayuktaḥ| bhinnasya sphuṭitasya kāṃsyapātrasya daṇḍādinā hatasyeva svaro
yasya sa tathā| ṣṭhīvati śleṣmaṇā hīnamiti śleṣmaharaṇāya bale kṛte'pi na
śleṣmaniḥsaraṇam| arucipīḍita
85
iti punararocakagrahaṇamatyantamarocakatākhyāpanārtham| samprasrutaśabda
āsyādibhiḥ sambadhyate| āsyaṃ mukhakuharam, akṣi locanam|
śuṣkarūkṣamalacchaviriti śuṣkarūkṣe yathākramaṃ malacchavī yasya sa tathā||16-17||–
adhvaśoṣī ca srastāṅgaḥ sambhṛṣṭaparuṣacchaviḥ
||18|| prasuptagātrāvayavaḥ
śuṣkaklomagalānanaḥ | (su. u. taṃ. a. 41) |
adhvaśoṣiṇo lakṣaṇamāha– adhvetyādi| sambhṛṣṭasyeva bharjitasyeva
86
paruṣā chaviḥ varṇo yasya sa tathā| prasuptaḥ sparśānabhijñaḥ| kloma
pipāsāsthānaṃ
87
hṛdaye, klomasthāne tālviti pāṭhāntaram||18||–
adhvaśoṣiṇamāha–
88
srastāṅga iti| srastāṅgaḥ śithilagātraḥ| sambhṛṣṭasyeva bharjitasyeva
chavirvarṇo yasya sa tathā| prasuptagātrāvayava iti prasuptaḥ sparśānabhijñaḥ
akarmaṇyaḥ śarīrapradeśo yasya tathoktaḥ| śuṣkaśabdaḥ klomādibhiḥ pratyekaṃ
sambadhyate, kloma pipāsāsthānaṃ hṛdaye, klomasthāne tālviti pāṭhāntaram|
yadyapi yathoddeśaṃ jarāśoṣyanantaraṃ vyāyāmaśoṣī vācyo nādhvaśoṣī,
tathā'pyadhvaśoṣiṇo lakṣaṇānāṃ vyāyāmaśoṣiṇyatideśāt
89
pūrvamatrādhvaśoṣī nirdiṣṭaḥ| yadyevaṃ tarhi vyāyāmaśoṣilakṣaṇānyeva
kuto'dhvaśoṣiṇi nātidiśyante| satyam, uraḥkṣataliṅgānāmadhikānāṃ vyāyāmaśoṣiṇi
sadbhāvāt| athoddeśa evādhvaśoṣī kasmānnādāvukta iti cet– chandonurodhāt|
90
kecidatra tṛḍhaṅagabalapāruṣyāratitodanairiti paṭhanti tatrāpi sa
evārthaḥ||18||–
vyāyāmaśoṣī bhūyiṣṭhamebhireva samanvitaḥ | liṅgairuraḥkṣatakṛtaiḥ saṃyuktaśca
kṣataṃ vinā ||19|| (su. u. taṃ. a. 41) |
vyāyāmaśoṣiṇo lakṣaṇamāha– vyāyāmetyādi| ebhiriti
srastāṅgatvādibhiradhvaśoṣalakṣaṇaiḥ, adhvano
91
vyāyāmamātrasāmānyāt| bhūyiṣṭham atyartham, adhvaśoṣe'lpāni lakṣaṇāni,
vyāyāmaje tu mahāntītyarthaḥ|
92
tathā ‘uraḥkṣatakṛtairliṅgaiḥ saṃyuktaḥ kṣatavarjitaiḥ’ iti sugamaḥ pāṭhaḥ|
gadādharastu– “liṅgairuraḥkṣatakṛtaḥ saṃyuktaśca kṣataṃ vinā|” iti paṭhati,
vyācaṣṭe ca– uraḥkṣatena vyāyāmabhārādhyayanadrutayānādihetunā yaḥ kṛtaḥ śoṣaḥ
so'pyebhirevādhvaśoṣaliṅgairbhūyiṣṭhaṃ saṃyuktaḥ, kṣataṃ kṣatakāryaṃ vinā|
kṣatakāryaṃ tu suśrute yathā– “tasyorasi kṣate raktaṃ pūyaḥ śleṣmā ca
gacchati|” ityārabhya “bhinnavarṇasvaro naraḥ|” (su. u. taṃ. a. 41)
ityantametānyeva lakṣaṇāni kṣate'dhikāni,
uraḥkṣatakāraṇavyāyāmabhārādikṛtaśoṣasya lakṣaṇameva bhūyiṣṭhaṃ
yattadevoraḥkṣatakāraṇamātratvādadhvano'pītyarthaḥ| athavā kṣataṃ vinā vraṇaṃ
vinā, uraḥkṣatanimittabhārādhyayanādinā'mātreṇa yaḥ kṛtaḥ śoṣaḥ
so'pyebhirevātyarthādhvaśoṣaliṅgaiḥ samanvita iti prakṛtena sambandhaḥ;
savraṇasya tu vakṣyamāṇameva lakṣaṇamiti||19||
vyāyāmaśoṣiṇo lakṣaṇamāha– vyāyāmetyādi| ebhiriti|
srastāṅgatvādibhiranantaroktairevādhvapraśoṣilakṣaṇaiḥ; bhūyiṣṭhamatyartham,
adhvaśoṣe alpāni liṅgāni vyāyāmaje tu mahāntītyarthaḥ| ‘sa evoraḥkṣatakṛtaiḥ
samprayukta’ iti sugamaḥ pāṭhaḥ| gadādharastu– ‘
93
liṅgairuraḥkṣatakṛtaḥ saṃyuktaśca kṣataṃ vinā’ iti paṭhati; vyācaṣṭe ca–
uraḥkṣatena vyāyāmabhārādhyayanadrutapṛṣṭhayānādihetunā yaḥ kṛtaḥ śoṣaḥ
so'pyebhirevādhvaśoṣaliṅgairbhūyiṣṭhaṃ saṃyuktaḥ| kṣataṃ vinā kṣatakāryaṃ
vinā, kṣatakāryaṃ tu suśrute yathā– “tasyorasi kṣate raktaṃ pūyaḥ śleṣmā ca
gacchati| “kāsamānaśchardayecca pītaraktāsitāruṇam|| santaptavakṣāḥ
so'tyarthaṃ dūyanātparitāmyati|| durgandhocchvāsavadano bhinnavarṇasvaro
naraḥ” iti||19||
raktakṣayādvedanābhistathaivāhārayantraṇāt | vraṇitasya bhavecchoṣaḥ sa
cāsādhyatamo mataḥ ||20|| (su. u. taṃ. a.
41) |
kāraṇatrayeṇa
94
vraṇaśoṣiṇamāha– raktakṣayādityādi| vedanā vraṇavedanāḥ,
95
tābhirbhayaśokavanmanaḥkṣobhādvātaprakopādeva śoṣaḥ| sa cāsādhyatama iti
svārthikastamap, yathā “yudhiṣṭhiraḥ śreṣṭhatamaḥ kurūṇām|” iti|
atreṣṭhanaivātiśāyikapratyayena praśastatamatvasya pratipāditatvāt; athavā
96
yāpyāpekṣayā'sādhyatamaśabdena pratyākhyeya ucyate, yāpyasyāpyasādhyarūpatvāt|
nanu, evaṃ sati “kṛśānāṃ vraṇaśoṣiṇām| bṛṃhaṇīyo vidhiḥ kāryaḥ” (su. ci. a. 1)
iti suśrutenaivoktaṃ cikitsitasthāne virudhyate? ucyate– prabalaśoṣe
pratyākhyeyatvaṃ, nātiprabale tu cikitsāvidhānamiti samarthanīyam|
candrikākārastu ‘sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ’ ityasya sthāne “yāpyāsādhyatamastu
saḥ” iti paṭhati, cikitsāyāṃ
97
bṛṃhaṇavidherabhidhānāditi||20||
vraṇaśoṣiṇamāha– raktetyādi| raktātisruteḥ, vedanāḥ vraṇavedanāḥ, tābhirapi
bhayaśokavanmanaḥkṣobhādvātaprakopādeva śoṣaḥ; sa cāsādhyatamaḥ, atha vā
yāpyāpekṣayā asādhyatamaḥ; asādhyatamaśabdena pratyākhyeya ucyate,
yāpyasyāpyasādhyarūpatvāt| evaṃ sati “kṛśānāṃ vraṇaśoṣiṇām| bṛṃhaṇīyo vidhiḥ
kāryaḥ” iti suśrutenaivoktam| tathā ca prabalaśoṣe pratyākhyeyatvaṃ,
nātiprabale cikitsāvidhānamiti||20||
dhanuṣā''yasyato'tyarthaṃ bhāramudvahato gurum | yudhyamānasya balibhiḥ patato
viṣamoccataḥ ||21|| vṛṣaṃ hayaṃ vā dhāvantaṃ
damyaṃ vā'nyaṃ nigṛhṇataḥ | śilākāṣṭhāśmanirghātān kṣipato nighnataḥ parān
||22|| adhīyānasya vā'tyuccairdūraṃ vā
vrajato drutam | mahānadīrvā tarato hayairvā saha dhāvataḥ
||23|| sahasotpatato dūraṃ tūrṇaṃ vā'pi
pranṛtyataḥ | tathā'nyaiḥ karmabhiḥ krūrairbhṛśamabhyāhatasya vā
||24|| vikṣate vakṣasi vyādhirbalavān
samudīryate | strīṣu cātiprasaktasya rūkṣālpapramitāśinaḥ
||25|| uro
98
vibhajyate'tyarthaṃ bhidyate'tha
99
virujyate | prapīḍyate tataḥ pārśve śuṣyatyaṅgaṃ pravepate
||26|| kramādvīryaṃ balaṃ varṇo ruciragniśca
hīyate | jvaro vyathā manodainyaṃ viḍbhedāgnivadhāvapi
||27|| duṣṭaḥ śyāvaḥ sudurgandhaḥ pīto
vigrathito bahuḥ | kāsamānasya cābhīkṣṇaṃ kaphaḥ sāsṛk pravartate
||28|| sa kṣatī kṣīyate'tyarthaṃ tathā
śukraujasoḥ kṣayāt | (ca. ci. a. 16) |
śoṣanidānenaiva sāhasādinā uraḥkṣatasya sambhavāt, uraḥkṣatenāpi
śoṣasambhavāt, śoṣādhikāre sanidānamuraḥkṣatamāha– dhanuṣetyādi| āyasyata iti
āyāsaṃ kurvato ‘narasya’
100
iti śeṣaḥ, ‘āyamyataḥ’ iti pāṭhāntare vistīryamāṇahṛdayasya| damyaṃ damanārhaṃ
vṛṣādikameva balavantamityarthaḥ| anyaṃ vā gajoṣṭrādikaṃ, nigṛhṇataḥ
vidhārayataḥ| śilā dīrghaśilā, aśmā
101
taditaraprastarakhaṇḍaḥ, nirghāto'straviśeṣaḥ, kiṃvā nirghātaḥ śilādīnāṃ
preraṇaviśeṣo'tibalasampāditaḥ| nighnataḥ parān śatrūn tāḍayataḥ| adhīyānasya
paṭhataḥ| mahānadīstarata iti ‘bāhubhyām’ iti śeṣaḥ| tūrṇaṃ śīghram|
tathā'nyaiḥ karmabhiḥ krūrairmallayuddhādibhirabhyāhatasya,
102
krūrairityatra śūrairiti śatrubhirityanye| eṣāṃ kāraṇānāṃ madhye
kiñcinnikhiladehasyāyāsakaraṃ, kiñcidurasa eveti boddhavyam| vyādhiriti
uraḥkṣatalakṣaṇaḥ; athavā vyādhirvāyuḥ, ‘doṣā api vyādhiśabdaṃ labhanta’
ityāgamāditi jejjaṭaḥ| uro
103
vibhajyate bhajyata iva, bhidyate
104
vidāryate
105
vibhajyate dvidhā kriyata iva; ‘vidahyate’ iti pāṭhāntaramasaṅgataṃ,
kāraṇābhāvāt ṭīkākārairavyākhyātatvācca| vīryaṃ śaktiḥ| balaṃ māṃsopacayaḥ|
‘viḍbhedo'gnivadhādapi’ iti pāṭhāntare agnivadhāddhetorviḍbhedo
bhavatītyarthaḥ; apiśabdāt vyādhimahimnā vinā'pyagnivadhādviḍbhedo
bhavatītyāhuḥ| duṣṭo vyāpannaḥ; tadeva vivṛṇoti– śyāva ityādi| vigrathito
106
viśeṣeṇa granthilaḥ, ‘vibaddha’ iti jejjaṭaḥ| sa puruṣaḥ, kṣatī uraḥkṣatavān,
kṣīyate dhātuśoṣamāpnoti| na kevalaṃ kṣatādeva kṣīyate, kiṃ tarhi strīsevādinā
śukraujasoḥ kṣayādapītyāha– tathetyādi||21-28||
sanidānamuraḥkṣatamāha– dhanuṣetyādi|
107
āyasyataḥ āyāsaṃ
108
kurvataḥ, ‘narasya’ iti śeṣaḥ| ‘āyamyata’ iti pāṭhāntare
vistāryamāṇahṛdayasya| damyaṃ damanārhaṃ vṛṣādikameva balavattaramityarthaḥ,
athavā gajoṣṭrādikaṃ; nigṛhṇato vidhārayataḥ| śilā dīrghapāṣāṇaḥ; aśma
taditaraprastarakhaṇḍaḥ, nirghāto'straviśeṣaḥ, kiṃ vā śilādinā
preraṇaviśeṣo'tibalasampāditaḥ| tān kṣipataḥ| parān śatrūn| adhīyānasya uccaiḥ
paṭhataḥ| dūraṃ vā vrajato drutamiti śīghraṃ dūraṃ gacchataḥ| mahānadīṃ
tarataḥ ‘bāhubhyām’ iti śeṣaḥ| tūrṇaṃ śīghramatinṛtyataḥ|
109
anyaiḥ karmabhiḥ krūrairiti mallayuddhādibhirabhyāhatasya, śūrairiti
śatrubhirityanye| vikṣate vidārite, vakṣasi hṛdi| vyādhiriti
uraḥkṣatalakṣaṇaḥ, athavā vyādhirvāyuḥ, doṣā api vyādhiśabdaṃ labhante
ityāgamāditi jejjaṭaḥ| balavān samudīryate utkaṭa utpadyate|
uraḥkṣatakṣīṇatve'paramapi kāraṇamāha– strīṣvityādi| rūkṣaṃ caṇakādiḥ, alpaṃ
stokaṃ, pramitamakālabhojanam| uro virujyate rujyata iva bhidyata iva śūlena,
vibhajyate dvidhā kriyata, iva ‘vidahyate’ iti pāṭhāntaram| vīryaṃ śaktiḥ,
balaṃ māṃsopacayalakṣaṇaṃ, varṇo gaurādiḥ, vyathā aṅgānāṃ, manodainyaṃ
manoglāniḥ, agnivadho'gnyabhāvaḥ, ‘viḍbhedo'gnivadhādapi’ iti paṭhanti
vyākhyānayanti ca– agnivadhāddhetorviḍbhedo bhavatītyarthaḥ;
apiśabdādvāyādhimahimnā vinā'pyagnivadhāt viḍbhedo bhavatītyāhuḥ| duṣṭo
vyāpannaḥ, vigrathito viśeṣāt granthilaḥ, vinibaddha iti jejjaṭaḥ| kaphaḥ
110
sāsraḥ pravartate iti rudhirayuktaṃ kaphaṃ ṣṭhīvate, ‘sāsram’ ityatra ‘sāndra’
iti pāṭhāntaraṃ, tatra sāndro ghanaḥ| ebhiḥ kāraṇaiḥ, sakṣataḥ kṣatavān; ‘sa
tata’ iti pāṭhe sa puruṣaḥ, tata uraḥkṣatāt; atyarthaṃ kṣīyate
dhātuśoṣamāpnotītyarthaḥ| na kevalaṃ kṣatādeva kṣīyate kiṃ tarhi strīsevādinā
śukraujasoḥ kṣayādapi||21-28||–
avyaktaṃ lakṣaṇaṃ tasya pūrvarūpamiti smṛtam
||29||
pūrvarūpamāha– avyaktamityādi|
111
tasya kṣatasya lakṣaṇamavyaktamaprakaṭam||29||
pūrvarūpamāha–
112
kṣatakṣīṇayorasādhāraṇaṃ lakṣaṇamidam| tasya kṣatasya
lakṣaṇamavyaktamaprakaṭam||29||
uroruk śoṇitacchardiḥ kāso vaiśeṣikaḥ kṣate | kṣīṇe saraktamūtratvaṃ
pārśvapṛṣṭhakaṭīgrahaḥ ||30|| (ca. ci. a.
16) |
kṣatakṣīṇayorasādhāraṇalakṣaṇamāha– urorugityādi| vaiśeṣiko viśiṣṭaḥ kāsaḥ; sa
ca viśeṣa ukto duṣṭaśyāvādikaphasaṃyuktatvaṃ; kiṃvā vaiśeṣika udbhūtaḥ| kṣata
iti chedaḥ|
113
kṣīṇe iti kṣaye ityarthaḥ|
114
saraktamūtratvam ālohitamūtratā||30||
115
kṣatakṣīṇayorasādhāraṇamāha– urorugityādi| kṣate uraḥkṣate| kāso vaiśeṣika iti
viśiṣṭaḥ kāsaḥ kṣīṇakāsāpekṣayā adhika ityarthaḥ|
116
kṣīṇasya rūpamāha– kṣaya iti| śukraujasoḥ kṣaye tu saraktamūtrādirupadravaḥ|
vaiśeṣikaḥ viśiṣṭaḥ kāsa iti asmin lakṣaṇe sambadhyate||30||
alpaliṅgasya dīptāgneḥ sādhyo balavato navaḥ | parisaṃvatsaro yāpyaḥ
sarvaliṅgaṃ tu varjayet ||31|| (ca. ci. a.
16) |
tayoḥ sādhyalakṣaṇamāha– alpetyādi||31||
uraḥkṣate sādhyayāpyāsādhyatvamāha– alpetyādi| alpaliṅgasya
alpalakṣaṇasya||31||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne rājayakṣmakṣatakṣīṇanidānaṃ samāptam
||10||
iti śrīvijarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ rājayakṣmakṣatakṣīṇanidānaṃ
samāptam||10||
117
iti śrīvaidyavācaspatikṛte ātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāne rājyakṣmanidānam||10||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘na vegāndhāraṇīyoktānām’ ityasya sthāne ‘na vegāvidhāraṇīyoktānām’ iti pā.| ↩
- 2 . ‘ ... naśanerṣyādayo’ iti pā.| ↩
- 3 . ‘sahaso’ iti pā.| ↩
- 4 . ‘viṣamāśanāditi’ iti pā.| ↩
- 5 . ‘ruddhā’ iti pā.| ↩
- 6 . ‘hyataḥ’ iti pā.| ↩
- 7 . ‘sañjñāṃ svayamevākārṣīt suśrutaḥ’ iti pā.| ↩
- 8 . vāgbhaṭe tu “nakṣatrāṇāṃ dvijānāṃ ca rājño'bhūdyadayaṃ purā| yacca rājā ca yakṣmā ca rājayakṣmā tato mataḥ||” iti paṭhyate (vā. ni. a. 5)| ↩
- 9 . ‘vātamūtrapurīṣāṇām’ iti pā.| ↩
- 10 . ‘bhramādīnām’ iti pā.| ↩
- 11 . ‘tajjñeyaṃ viṣamāśanam’ iti pā.| ↩
- 12 . ‘vaiṣamyādviṣasamaṃ gatāḥ’ iti pā.| ↩
- 13 . ‘puṣpanti ca na’ iti pā.| ↩
- 14 . ‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 15 . ‘evāntarbhāvyā iti’ iti pā.| ↩
- 16 . ‘asya śoṣādinānāśabdavācyatvena sañjñāṃ svayamevākārṣītsuśrutaḥ’ ityasya sthāne ‘yasya śoṣādinānāśabdavācyatvenānvayamevākārṣīt suśrutaḥ’ iti pā.| ↩
- 17 . ‘bahusrotorodhādibhiḥ’ iti pā.| ↩
- 18 . ‘ ... srotonivahanirodhādibhirapīti’ iti pā.| ↩
- 19 . ‘doṣairiti bahutvena’ iti ātaṅkadarpaṇasammataḥ pāṭhaḥ| ↩
- 20 . ‘samādhānaṃ vistarastu’ iti pā.| ↩
- 21 . ‘luptanirdiṣṭo’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 22 . atra ‘yadi strībhyo na nivartate tadā’ ityātaṅkadarpaṇe'dhikaṃ paṭhyate| ↩
- 23 . ‘pūrvaṃ pūrvam’ iti pā.| ↩
- 24 . ‘tathā’ iti pā.| ↩
- 25 . ‘śajāru’ iti pā.| ↩
- 26 . ‘bhojane grāhyāḥ’ iti ātaṅkadarpaṇasammataḥ pāṭhaḥ| ↩
- 27 . ‘dauḥśīlyam’ iti pā.| ↩
- 28 . ‘yakṣmiṇaṃ ... ’ iti pā.| ↩
- 29 . atra “svapne keśāsthirāśīnāṃ bhasmanaścādhirohaṇam|| jalāśayānāṃ śailānāṃ vanānāṃ jyotiṣāmapi| śuṣyatāṃ kṣīyamāṇānāṃ patatāṃ cāpi darśanam|| prāgrūpaṃ bahurūpasya tajjñeyaṃ rājayakṣmaṇaḥ|” ityātaṅkadarpaṇe'dhikaṃ paṭhyate| ↩
- 30 . ‘atra’ iti pā.| ↩
- 31 . atra ‘tatra pāṇḍuḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 32 . ‘ghṛṇitvamaśnataścāpi’ iti pā.| ↩
- 33 . ‘makṣikāghuṇakeśānāṃ tṛṇānām’ ityasya sthāne ‘makṣikāghuṇakeśāditṛṇānām’ iti pā.| ↩
- 34 . ‘pataṅgaiśca’ iti pā.| ↩
- 35 . ‘trirūpam’ iti pā.| ↩
- 36 . ‘karapādikaḥ’ iti pā.| ↩
- 37 . ‘śloko ayaṃ suśrutena nirmito viṣayabhedapradarśanāya mādhavena likhitaḥ’ iti ↩
- 38 . ‘jāyeta ṣaḍrūpam’ ityasya sthāne ‘jāyante ṣaḍrūpe’ iti pā. | ↩
- 39 . ‘aṃsapārśvayoḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 40 . ‘śūlam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 41 . ‘utkāsiketi’ iti pā.| ↩
- 42 . ‘jvarakāsā ... ’ iti pā. | ↩
- 43 . ‘rūpāṇi’ ityasya sthāne ‘ṣaḍvā trirūpāṇi vā’ iti pā.| ↩
- 44 . ‘paṭhitāni’ iti pā.| ↩
- 45 . ‘varcobhido ... ’ iti pā.| ↩
- 46 . ‘balamāṃsakṣaye’ iti pā.| ↩
- 47 . ‘sarvairardhaurityādi’ iti pā.| ↩
- 48 . ‘ardhonāni ṣaṭ’ iti pā.| ↩
- 49 . ‘ ... rardhayorutkṛṣṭatvāt’ iti pā.| ↩
- 50 . ‘atisāranipīḍitamiti’ iti pā.| ↩
- 51 . ‘ebhirvā’ ityatra ‘etairvā’ iti pā. ↩
- 52 . ‘śoṣānvitamiti’ iti pā.| ↩
- 53 . ‘rūpasyārdhāsambhave’ iti pā.| ↩
- 54 . ‘ ... rardhayorutkṛṣṭatvāt’ iti pā.| ↩
- 55 . ‘kṣayaiḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 56 . ‘mahāśinamiti’ iti pā.| ↩
- 57 . ‘mahāśinam’ iti pā.| ↩
- 58 . ‘mahāśinam’ iti pā.| ↩
- 59 . ‘aparamapi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 60 . ‘mukhena’ iti pā.| ↩
- 61 . ‘ekaikaśo'pyasādhyalakṣaṇāni’ iti pā.| ↩
- 62 . ‘jvaretyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 63 . ‘upakramedātmavantaṃ dīptāgnimakṛśaṃ naram| śuklākṣamannadveṣṭāramūrdhaśvāsanipīḍitām|| kṛcchreṇa bahumahantaṃ yakṣmā hantīha mānavam||’ iti pā.| ↩
- 64 . ‘nirasannāha’ iti pā.| ↩
- 65 . ‘lakṣaṇaibheda ... ’ iti pā.| ↩
- 66 . ‘na tatra doṣaliṅgānām’ ityasya sthāne ‘na tu tridoṣaliṅgānām’ iti pā.| ↩
- 67 . ‘kevalam’ iti pā.| ↩
- 68 . ‘dhātusañjñitāḥ’ iti pā.| ↩
- 69 . ‘vyañjiti’ iti pā.| ↩
- 70 . ‘vyavāyetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 71 . ‘adhvā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 72 . etacca– ‘yakṣmaṇo lakṣaṇaiḥ śṛṇu’ iti pā.| ↩
- 73 . ‘yakṣmaiva’ iti pā.| ↩
- 74 . ‘na tatra doṣaliṅgānām’ ityasya sthāne ‘na tu tridoṣaliṅgānām’ iti pā.| ↩
- 75 . ‘cālpadarśanaṃ raktasyaśukrasya vā’ iti pā.| ↩
- 76 . ‘prasekaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 77 . ‘pāṇḍudehaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 78 . ‘śukrakṣayalakṣaṇavyatiriktasya’ iti pā., etacca– vināśukrakṣayakṛtairvikārairupalakṣita ityadhikaḥ pāṭhaśca| ↩
- 79 . ‘śukrakṣayalakṣaṇaiḥ’ iti pā.| ↩
- 80 . ‘gauravārucipīḍitaḥ’ iti pā. | ↩
- 81 . ‘ ... nāsākṣaḥ’ iti pā. | ↩
- 82 . ‘bhagnasya’ iti pā.| ↩
- 83 . ‘bale’ iti pā.| ↩
- 84 . atra kvacitpustake ‘punararucigrahaṇamatyantārocakakhyāpanārtham’ ityadhikaṃ paṭhyate| ↩
- 85 . etacca– ‘gauravārucipīḍita’ iti pā.| ↩
- 86 . ‘paruṣā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 87 . ‘hṛdaye’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 88 . ‘srastāṅga iti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 89 . ‘pūrvamannādhvaśoṣī’ iti pā.| ↩
- 90 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 91 . ‘vyāyāmamātrasāmyatvāt’ iti pā.| ↩
- 92 . ‘tathā ‘uraḥkṣatakṛtairliṅgaiḥ saṃyuktaḥ kṣatavarjitaiḥ’ iti sugamaḥ pāṭhaḥ’ ityasya sthāne ‘tathā sa evoraḥkṣatairliṅgaiḥ saha yuktaḥ kṣataṃ vineti iti sugamaḥ pāṭhaḥ’ iti pā.| ↩
- 93 . ‘liṅgairuraḥkṣatakṛtaiḥ’ iti pā.| ↩
- 94 . ‘vraṇaśoṣalakṣaṇamāha’ iti pā.| ↩
- 95 . ‘abhirapi ... ’ iti pā.| ↩
- 96 . ‘ ... tamatvena’ iti pā.| ↩
- 97 . ‘bṛṃhaṇavidherabhidānāt’ iti pā.| ↩
- 98 . ‘virujyate'tyartham’ iti pā. | ↩
- 99 . ‘vibhajyate’ iti pā. | ↩
- 100 . atra ‘iti śeṣaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 101 . ‘parvatādiprastarakhaṇḍaḥ’ iti pā.| ↩
- 102 . ‘krūrairityatra śūrairiti’ ityasya sthāne ‘krūrairiti’ iti pā.| ↩
- 103 . ‘virujyate’ iti pā.| ↩
- 104 . ‘vidīryate’ iti pā.| ↩
- 105 . ‘vibhajyate’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 106 . ‘viśeṣeṇa granthilaḥ’ ityasya sthāne ‘viśeṣād grathitaḥ’ iti pā.| ↩
- 107 . ‘āyasyataḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 108 . ‘kurvato’ iti pā.| ↩
- 109 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 110 . etacca– ‘sāsram’ iti pā. ↩
- 111 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 112 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 113 . ‘kṣīṇe iti kṣaye’ ityasya sthāne ‘kṣīṇa iti kṣaya’ iti pā.| ↩
- 114 . ‘saraktamūtratvam ālohitamūtratā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 115 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 116 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 117 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ rājyakṣmanidānam||10||’ iti pā.| ↩