10. rājayakṣmakṣatakṣīṇanidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
atha rājayakṣmakṣatakṣīṇanidānam | vegarodhāt kṣayāccaiva sāhasādviṣamāśanāt | tridoṣo jāyate yakṣmā gado hetucatuṣṭayāt ||1||
rājayakṣmarūpeṣu pittādraktasya cāgama iti vacanādraktapittānantaraṃ yakṣmanidānam| cikitsopayogiviprakṛṣṭaṃ kāraṇaṃ caturvidhamāha– vegarodhādityādi| vego'tra vātamūtrapurīṣāṇāṃ, na tu 1 na vegāndhāraṇīyoktānāṃ jṛmbhādīnāṃ sarveṣām| yaduktaṃ carake– “hrīmattvādvā ghṛṇitvādvā bhayādvā vegamāgatam| vātamūtrapurīṣāṇāṃ nigṛhṇāti yadā naraḥ||” (ca. ci. a. 8) ityādi| kṣayāditi kṣīyate aneneti kṣayaḥ, 2 tenātivyavāyānaśanerṣyāviṣādādayo dhātukṣayahetavo gṛhyante| sāhasāditi 3 sāhasaṃ balavadvigrahādiruraḥkṣatahetutvena kāraṇam| 4 viṣamāśanādi suśrutoktadvādaśāśanapravicāravyatirekeṇopayogaḥ, tasya śīghraṃ srotorodhakatvāt| uktaṃ hi carake– “vividhānyannapānāni vaiṣamyeṇa samaśnatām| janayantyāmayān ghorān viṣamā mārutādayaḥ|| 5 ruddhvā srotāṃsi dhātūnāṃ vaiṣamyādviṣamaṃ gatāḥ| doṣā rogāya kalpante puṣyanti naca dhātavaḥ||” (ca. ci. a. 8) iti| tridoṣa iti militatridoṣaja eka eva, natu kāraṇabhedādanekaḥ| yadāha suśrutaḥ– “eka eva mataḥ śoṣaḥ sannipātātmako 6 yataḥ| udrekāttatra liṅgāni doṣāṇāṃ nipatanti hi||” (su. u. taṃ. a. 41) iti| nanu, vegarodhādayo vātaṃ prakopayanti, tajjanito yakṣmā kathaṃ tridoṣaja iti cet? ucyate– vātaprakopādevāgniduṣṭyā kaphapittayorapi prakopa ityāhuḥ| hetucatuṣṭayādityanenāsaṅkhyeyā api hetava uktacatuṣṭaye'ntarbhavantīti darśayati| śoṣādinānāśabdavācyatvena cāsya 7 suśrute'nvayamakārṣīt| yathā– “saṃśoṣaṇādrasādīnāṃ śoṣa ityabhidhīyate| kriyākṣayakaratvācca kṣaya ityucyate budhaiḥ|| rājñaścandramaso yasmādabhūdeṣa kilāmayaḥ| tasmāttaṃ rājayakṣmeti kecidāhurmanīṣiṇaḥ||” (su. u. taṃ. a. 41) iti| 8 vāgbhaṭe tu– “yakṣmaṇāṃ rājā rājayakṣmā” ityuktam | “rājadantādiṣu param” iti upasarjanasya yakṣmaśabdasya paranipātaḥ||1||
rājayakṣmarūpeṣu ‘pittādraktasya cāgama’ iti vacanādraktapittanidānānantaraṃ rājayakṣmanidānārambhaḥ| cikitsopayogiviprakṛṣṭaṃ kāraṇacatuṣṭayamāha– vegetyādi| vego'tra 9 vātamūtrapurīṣādīnāṃ na tu 10 jṛmbhādīnāṃ sarveṣāṃ, yaduktaṃ carake– “hrīmattvādvā ghṛṇitvādvā bhayādvā vegamāgatam| vātamūtrapurīṣāṇāṃ nigṛhṇāti yadā naraḥ” ityādi| kṣayo dhātukṣayaḥ| sa ca vyavāyānaśanāsṛksrāvopavāsādibhiranekakāraṇairjāyate| sāhasāditi sāhaso balavadvigrahādiḥ| viṣamāśanāditi “bahustokamakāle vā 11 jñeyaṃ tadviṣamāśanam” iti| tasya śīghraṃ srotorodhakatvāt| uktaṃ ca carake– “vividhānyannapānāni vaiṣamyeṇa samaśnataḥ| janayantyāmayān ghorānviṣamānmārutādayaḥ|| ruddhvā srotāṃsi dhātūnāṃ 12 vaiṣamyādviṣasaṅgatāḥ| doṣā rogāya jāyante 13 na puṣyanti ca dhātavaḥ|” 14 iti| tridoṣa iti militatridoṣajanita eka eva, na ca kāraṇabhedādanekaḥ| uktaṃ hi suśrute– “eka eva mataḥ śoṣaḥ sannipātātmako yataḥ| udrekāttatra liṅgāni doṣāṇāṃ nipatanti hi” iti| asaṅkhyeyā api hetava uktacatuṣṭaye 15 evāntarbhāvantīti darśayati| 16 asya śoṣādinānāśabdavācyatvena sañjñāṃ svayamevākārṣītsuśrutaḥ| yathā– “saṃśoṣaṇādrasādīnāṃ śoṣa ityabhidhīyate| kriyākṣayakaratvācca kṣaya ityucyate punaḥ|| rājñaścandramaso yasmādabhūdeṣa kilāmayaḥ| tasmāttaṃ rājayakṣmeti kecidāhurmanīṣiṇaḥ” iti| tantrāntare'pi kāraṇacatuṣṭayamuktam– “ayathābalamārambho vegasandhāraṇaṃ kṣayaḥ| yakṣmaṇaḥ kāraṇaṃ vidyāccaturthaṃ viṣamāśanam” iti||1||
kaphapradhānairdoṣaistu ruddheṣu rasavartmasu | ativyavāyino vā'pi kṣīṇe retasyanantarāḥ | kṣīyante dhātavaḥ sarve tataḥ śuṣyati mānavaḥ ||2||
na kevalaṃ dhātukṣayamātrādeva yakṣmā bhavati, api tu 17, 18 rasādivahasrotonirodhādibhirapīti darśayituṃ viśiṣṭāṃ samprāptimāha– kaphetyādi| yadā tvevaṃ na syāt, tadā dhātukṣaya eva rogo na tu yakṣmā| kaphaḥ pradhānaṃ yeṣāmanilādīnāṃ doṣāṇāṃ te tathā| nanu, 19 doṣairityanena doṣatrayamucyate, kaphasya viśeṣaṇatvenopāttatvāt, kathaṃ tasyaivānyapadārthavācyatā? ucyate– svāvayavena vigrahaḥ, samudāyaḥ samāsārthaḥ; yathā– bahuvṛkṣaṃ vanamiti; 20 samādhānavistarastu suśrute jejjaṭe draṣṭavyaḥ| kaphapradhānatā ca vegarodhādikupitavātaviplutāgnimāndyādinā boddhavyā| rasavartmasu rasavahadhamanīṣu, atrādiśabdo 21 luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ| tena raktādivahasrotorodho'pi bodhyaḥ| athavā rasakāraṇatayā raktādīnāṃ rasaduṣṭyaiva raktādiduṣṭiriti kārtikaḥ| idamatra sūcitam– yanmārgarodhāt hṛdayastho rasastatraivāvasthito vikṛto mukhena niḥsarati| yadāha carakaḥ– “rasaḥ srotaḥsu ruddheṣu svasthānastho vidahyate| sa ūrdhvaṃ kāsavegena bahurūpaḥ pravartate||” (ca. ci. a. 8) iti| etenānulomakṣayo darśitaḥ, kāraṇabhūtarasadhātukṣaye sati raktādīnāṃ rasakāryāṇāṃ poṣakābhāvena kṣīyamāṇatvāt| pratilomakṣayaṃ darśayitumāha– ativyavāyino vetyādi| 22 retasi kṣīṇe satyanantarāḥ samīpagā dhātavaḥ kṣīyante, tadyathā– śukre kṣīṇe majjā kṣīyate, majjani kṣīṇe'sthi, evaṃ 23 pūrvaḥ pūrvaḥ dhātuḥ| nanu, kāryabhūtasya śukrasya kṣayāt kathaṃ kāraṇabhūtānāṃ dhātūnāṃ kṣaya iti cet? ucyate– śukrakṣayādvāyuḥ prakupyati| yaduktam– “vāyordhātukṣayāt kopo mārgasyāvaraṇena ca|” (ca. ci. a. 28) iti| sa vāyuḥ sānnidhyānmajjānaṃ śoṣayati, evaṃ pūrvapūrvadhātūn| dṛṣṭaṃ ca pratyāsattyā'pi kāryajananaṃ; yathā– agnisantaptāyogolakasannidhānādārdrabhūbhāgasyāpi śoṣaḥ| tathāca rasasañcārapakṣe suśrutavacanam– “pūrvaḥ pūrvo'tivṛddhatvādvardhayeddhi paramparam| tasmādatipravṛddhānāṃ dhātūnāṃ hrāsanaṃ hitam||” (su. sū. a. 15) iti||2||
tasya viśiṣṭāṃ samprāptimāha– kaphetyādi| kaphaḥ pradhānaṃ yeṣāmanilādidoṣāṇāṃ 24 taistathā| nanu doṣairiti bahutvena doṣatrayamucyate, tatkathaṃ kaphasya pradhānatā? ucyate– tasya pradhānatā ca vegarodhādikṣubhitavātaviplutāgnimāndyādinā boddhavyā| rasavartmasu rasavahadhamanīṣu| atrādiśabdo luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ, tena raktādivahasroto'pi boddhavyam| athavā rasakāraṇatayā raktādīnāṃ rasaduṣṭyaiva raktādiduṣṭiriti kārtikaḥ| idamatra sūcitam– yanmārgāvarodhāddhṛdayastho raso vidahyate, tatraivāvasthito vikṛtibahulapicchilavisraharitapītaśvetakāsavegena mukhamārgeṇa niḥsarati| yaduktaṃ carake– “rasaḥ srotaḥsu ruddheṣu svasthānastho vidahyate| sa ūrdhvaṃ kāsavegena bahurūpaḥ pravartate” iti| etenānulomakṣayo darśitaḥ| kāraṇabhūtarasadhātukṣaye sati raktādīnāṃ rasakāryāṇāṃ poṣakābhāvena kṣīyamāṇatvāt| pratilomakṣayaṃ darśayannāha– atītyādi| ativyavāyinaḥ atyarthaṃ grāmyadharmasevinaḥ| yadi strībhyo na nivartate tadā kṣīṇe retasi kṣīyamāṇe śukre anantarāḥ samīpasthā dhātavaḥ kṣīyante, tadyathā– śukre kṣīṇe majjā kṣīyate, majjani kṣīyamāṇe'sthi, evaṃ pūrvaṃ pūrvam| nanu, rasavartmarodhāt raso na raktasya bṛṃhaṇāyālaṃ, raktāpacayānmāṃsasyāpacaya ityādipūrvapūrvadhātukṣīṇatayā śukrakṣayo yuktaḥ, kāryabhūtaśukrakṣaye pūrvadhātūnāṃ kathaṃ kṣayaḥ? ucyate, śukrakṣayādvāyuḥ kupyati; yaduktam– “vāyordhātukṣayātkopo mārgasyāvaraṇena ca” iti| sa vāyuḥ sānnidhyāt majjānaṃ śoṣayati, evaṃ pūrvapūrvadhātūn| dṛṣṭaṃ ca pratyāsannatayā kāryajanakatvam| yathā'gnisantaptāyogolakasannidhānādārdrabhūbhāgasya śoṣaḥ, yathā ca mahājalādhāraparikṣaye tatra praviśatāṃ jalāśayānāṃ parikṣayaḥ||2||
śvāsāṅgamardakaphasaṃsravatāluśoṣavamyagnisādamadapīnasakāsanidrāḥ | śoṣe bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jantuḥ śuklekṣaṇo bhavati māṃsaparo riraṃsuḥ ||3|| (su. u. taṃ. a. 41) | svapneṣu kākaśukaśallakinīlakaṇṭhā gṛdhrāstathaiva kapayaḥ kṛkalāsakāśca | taṃ vāhayanti sa nadīrvijalāśca paśyecchuṣkāṃstarūn pavanadhūmadavārditāṃśca ||4|| (su. u. taṃ. a. 41) |
pūrvarūpamāha– śvāsetyādi| saṃsravaḥ ṣṭhīvanam| pīnasaḥ pratiśyāyaḥ| māṃsaparo māṃsabhojanecchuḥ| riraṃsuḥ striyaṃ rantumicchuḥ; etacca vyādhimahimnā manodoṣāt| tathā svapneṣu kākādivāhanaṃ ca pūrvarūpameva| śallakī ‘ 25 śarāru’ iti khyātā, nīlakaṇṭho mayūraḥ| vijalā nirjalāḥ| davo vanāgniḥ| arditān abhibhūtān| cakārāttṛṇakeśanipātādayo 26 draṣṭavyāḥ| yaduktaṃ carake– “pūrvarūpaṃ pratiśyāyo 27 daurbalyaṃ doṣadarśanam| adoṣeṣvapi bhāveṣu kāye bībhatsadarśanam|| ghṛṇitvamaśnataścāpi balamāṃsaparikṣayaḥ| strīmadyamāṃsapriyatā priyatā cāvaguṇṭhane|| 28 makṣikāghuṇakeśānāṃ tṛṇānāṃ patanāni ca| prāyo'nnapāne, keśānāṃ nakhānāṃ cātivardhanam|| patattribhiḥ pataṅgaiśca śvāpadaiścābhidharṣaṇam|| 29 ” (ca. ci. a. 8) iti| 30 tatra śvāpadā vyāghrādayaḥ||3-4||
pūrvarūpamāha– śvāsetyādi| bhaviṣyati utpadyamāne śoṣe śvāsādayo bhavantīti sambandhaḥ| aṅgasādo'ṅgaglāniḥ| kaphasaṃsravaḥ kaphaṣṭhīvanaṃ, mado dhattūraphalabhakṣaṇādiva manomohaḥ, pīnasaḥ pratiśyāyaḥ, ‘kāsahikkā’ itisthāne'nye ‘pāṇḍunidrā’ iti paṭhanti, 31 tatra pāṇḍuḥ pāṇḍudehacchaviḥ| sa ca puruṣaḥ śuklanayano bhavati| māṃsaparo māṃsabhakṣaṇakāmaḥ| riraṃsuḥ striyaṃ rantumicchuḥ, etacca vyādhimahimnā manodoṣādboddhavyam| tathā svapne kākādivāhanaṃ ca pūrvarūpameva, śallakī godhānukārī vajraśakalī ‘sellaka’ iti vikhyātaḥ, nīlakaṇṭho mayūraḥ, kṛkalāsaḥ saraṭaḥ ‘giragiṭa’ iti pūrvadeśīyā bhāṣante; ete taṃ vāhanībhūya vahanti| vijalā nirjalāḥ| pavano vāyuḥ, davo dāvāgniḥ, arditān abhibhūtān| cakārāt keśatṛṇādinipātādayo bhojane grāhyāḥ| yaduktaṃ carake– “pūrvarūpaṃ pratiśyāyo daurbalyaṃ doṣadarśanam| adoṣeṣvapi bhāveṣu kāye bībhatsadarśanam|| 32 ghṛṇitvamaścāpi balamāṃsaparikṣayaḥ| strīmadyamāṃsapriyatā priyatā cāvaguṇṭhane|| 33 makṣikāghuṇakeśānāṃ tṛṇānāṃ patanāni ca| prāyo'nnapāne keśānāṃ nakhānāṃ cābhivardhanam|| patattribhiḥ 34 pataṅgaśca śvāpadaiścāpi gharṣaṇam| svapne keśāsthirāśīnāṃ bhasmanaścādhirohaṇam|| jalāśayānāṃ śailānāṃ vanānāṃ jyotiṣāmapi| śuṣkatāṃ kṣīyamāṇānāṃ patatāṃ cāpi darśanam| prāgrūpaṃ bahurūpasya tajjñeyaṃ rājayakṣmaṇaḥ||” iti| atra śvāpadā vyāghrādayaḥ||3-4||
aṃsapārśvābhitāpaśca santāpaḥ karapādayoḥ | jvaraḥ sarvāṅgagaśceti lakṣaṇaṃ rājayakṣmaṇaḥ ||5|| (ca. ci. a. 8) |
trirūpasampannamāha– aṃsetyādi| aṃsapārśvayorabhitāpaḥ pīḍā, aṃso bhujasyoparibhāgaḥ, abhitāpatvenaikaṃ rūpam, evaṃ santāpe'pi vācyam| karapādayorityatra prāṇyaṅgatvādekavadbhāvaṃ manyamānāḥ kāśmīrāḥ– ‘tāpaḥ pādakarasya ca’ iti paṭhanti, ‘karapādikaḥ’ iti ca pāṭhāntaram| etattrayaṃ prāyobhāvitvena carakeṇoktaṃ, tenaikādaśarūpeṣu madhye'nyadapi trayaṃ bodhyam| tathāca bhojaḥ– “kāso jvaro raktapittaṃ 35 trirūpe rājayakṣmaṇi|” iti| anye tvāhuḥ– rājayakṣmaṇi yo jvarastasyaitallakṣaṇamiti; jejjaṭastu trirūpasampattimeva vyākhyātavān||5||
trirūpasampattiṃ darśayannāha– aṃsetyādi| aṃsapārśvayorabhitāpaḥ pīḍā, aṃso bhujasyoparibhāgaḥ| karapādayorityatra prāṇyaṅgatvenaikavadbhāvaṃ manyamānāḥ kāśmīrāḥ ‘tāpaḥ pādakarasya ca’ iti paṭhanti; ‘santāpaḥ 36 karapādādikaḥ’ ityapare| etattrayaṃ prāyobhāvitvena carakeṇoktam||5||
( 37 bhaktadveṣo jvaraḥ śvāsaḥ kāsaḥ śoṇitadarśanam | svarabhedaśca 38 jāyeta ṣaḍrūpaṃ rājayakṣmaṇi) |6|
idānīṃ tasyaiva ṣaḍrūpāṇi darśayitumāha– bhaktetyādi|6|
svarabhedo'nilācchūlaṃ saṅkocaścāṃsapārśvayoḥ | jvaro dāho'tisāraśca pittādraktasya cāgamaḥ ||6|| (su. u. taṃ. a. 41) | śirasaḥ paripūrṇatvamabhaktacchanda eva ca | kāsaḥ kaṇṭhasya coddhvaṃso vijñeyaḥ kaphakopataḥ ||7|| (su. u. taṃ. a. 41) |
rājayakṣmaṇastraidoṣikasyaikādaśarūpāṇi vibhajya vyādhiprabhāvājjāyante, natu sannipātajvaraliṅgavat sarvadoṣaiḥ sarvāṇītyāha– svarabhedo'nilādityādi| śūlamaṃsapārśvayoreva, 39 aṃsapārśvayoḥ saṅkoca eka eva gaṇanīyaḥ| abhaktacchando bhaktāruciḥ| kaṇṭhasyoddhvaṃsaḥ kaṇṭhabhedaḥ; ‘utkāsikā’ iti kārtikaḥ||6-7||
doṣabhedenaikādaśarūpāṇi darśayannāha– svaretyādi| 40 śūlam aṃsapārśvayoḥ saṅkoca eka eva| apare ‘saṃloca’ iti paṭhanti, tatra saṃloco luñcitamiva aṃsayoḥ pārśvayośca, tenaivaṃ trīṇi; jvarādīni catvāri pittena; śirasaḥ paripūrṇatvaṃ kapheneti śeṣaḥ, abhaktacchando bhojane aśraddhā, kaṇṭhasya coddhvaṃsaḥ kaṇṭhabhaṅgaḥ, uddhvaṃsa 41 utkāripheti kārtikaḥ, evaṃ catvāri kaphena; evamekādaśarūpāṇi; evaṃ ṣaḍrūpāṇyapi vātādibhedena jñeyāni||6-7||
ekādaśabhirebhirvā ṣaḍbhirvā'pi samanvitam | kāsātīsārapārśvārtisvarabhedārucijvaraiḥ ||8|| tribhirvā pīḍitaṃ liṅgaiḥ 42 kāsaśvāsāsṛgāmayaiḥ | jahyācchoṣārditaṃ jantumicchan suvimalaṃ yaśaḥ ||9|| (su. u. taṃ. a. 41) | sarvairardhaistribhirvā'pi liṅgairmāṃsabalakṣaye | yukto varjyaścikitsyastu sarvarūpo'pyato'nyathā ||10|| mahāśanaṃ kṣīyamāṇamatīsāranipīḍitam | śūnamuṣkodaraṃ caiva yakṣmiṇaṃ parivarjayet ||11|| śuklākṣamannadveṣṭāramūrdhvaśvāsanipīḍitam | kṛcchreṇa bahumehantaṃ yakṣmā hantīha mānavam ||12||
asādhyalakṣaṇamāha– ekādaśabhirityādi| ekādaśabhirebhiriti svarabhedādibhiḥ kaṇṭhoddhvaṃsāntaiḥ| ṣaḍbhiriti suśrutena ṣaḍrūpāṇi paṭhitāni “bhaktadveṣo jvaraḥ śvāsaḥ kāsaḥ śoṇitadarśanam| svarabhedaśca jāyeta ṣaḍrūpaṃ rājayakṣmaṇi||” (su. u. taṃ. a. 41) iti| “kāsātisārapārśvārtisvarabhedārucijvaraiḥ” iti tu kasyacittantrasya ṣaḍrūpāṇi mādhavakareṇa likhitānīti| etāni caikādaśa 43 rūpāṇi prāyobhāvitvāduktāni, anyatamarūpaparihārāt; rūpāntarayoge'pyekādaśatvaṃ ṣaṭtvaṃ ca syādeva, tathāhi carako nidāne ekādaśarūpāṇi paṭhitvā cikitsite'pi vegarodhādikāraṇacatuṣṭayaje pratikāraṇaṃ caturdhā ekādaśarūpāṇi 44 paṭhitavān| yathā– “kāsoṃ'satāpo vaisvaryaṃ jvaraḥ pārśvaśirorujā| chardanaṃ raktakaphayoḥ śvāso 45 varcograho'ruciḥ|| rūpāṇyekādaśaitāni, yakṣmaṇi ṣaḍimāni ca| kāso jvaraḥ pārśvaśūlaṃ svaravarcograho'ruciḥ||” (ca. ci. a. 8) iti| ekādaśavacanenaivaṃ bodhayati– sampūrṇe yakṣmaṇyekādaśaiva rūpāṇi bhavantīti| jahyāditi ‘ 46 balamāṃsakṣate sati’ iti śeṣaḥ| tathāca carakaḥ– “vātavyādhirapasmārī kuṣṭhī bradhnī cirajvarī| gulmī ca madhumehī ca rājayakṣmī ca yo naraḥ|| acikitsyā bhavantyete balamāṃsaparikṣayāt| svalpeṣvapi vikāreṣu bhiṣagetān vivarjayet||” (ca. i. a. 9) iti| 47 sarvairityādi| nanu, sarvarūpāṇyekādaśa, ekādaśānāmardhaṃ 48 sārdhapañca bhavanti, tatra katamasya rūpasyārdhatvaṃ kimbhūtaṃ vā bhavati? ucyate– ekasya rupasyārdhatvāsambhave 49 ṣaṭpañcarūpayorutkṛṣṭatvāt ṣaḍrūpa evārdho grāhyāḥ| liṅgairyukta iti sambandhaḥ| ato'nyatheti balamāṃsakṣayābhāve sati| mahāśanaṃ kṣīyamāṇamityekamasādhyalakṣaṇam, ariṣṭarūpatvāt; 50 atīsārapīḍitamiti dvitīyaṃ, yakṣmiṇo malāyattajīvitasyoktatvāt; śūnamuṣkodaramiti tṛtīyaṃ, muṣkaśothasya virekasādhyatvena viruddhopakramatvāt| śukletyādi| śuklākṣatvādayaḥ ekaikaśo'sādhyalakṣaṇāni||8-12||
bahurūpo rājayakṣmā'sādhyastamāha– ekādaśabhiriti| 51 etairiti svarabhedo'nilācchūlamityādikairekādaśabhiḥ| ṣaḍbhirvāpīti bhaktadveṣo jvara ityādibhiḥ ṣaḍbhiḥ, apiśabdāt tribhirvā aṃsapārśvābhitāpaścetyādikaiḥ, samanvitaṃ jahyāt tyajet| 52 śoṣānvitaṃ puruṣaṃ yakṣmiṇamiti śeṣaḥ| vahnimāṃsabalakṣaye satīti bodhyam| asādhyalakṣaṇamāha– sarvairiti sarvaiḥ ekādaśabhiḥ| nanu, sarvāṇi rūpāṇyekādaśa, ekādaśānāmardhaṃ sārdhapañca bhavanti, tatra katamarūpasyārdhatvaṃ kimbhūtaṃ vā bhavati? ucyate– ekasya 53 rūpasyārthāsambhave 54 ṣaṭpañcarūpayorardhayorutkṛṣṭatvāt ṣaḍrūpamatrārdho grāhyaḥ| etairliṅgairmāṃsabalakṣayairyukto varjya iti sambandhaḥ| māṃsabalayoḥ 55 kṣayaiḥ| kṣayaliṅgāni suśrutenoktāni| tadyathā– “māṃsakṣaye'sthigaṇḍopasthoruvakṣaḥkakṣāpiṇḍikodaragrīvāśuṣkatā rūkṣatā sādo gātrāṇāṃ dhamanīśaithilyaṃ ca” iti| balam ojaḥ| “mūrchā māṃsakṣayo mohaḥ pralāpo'jñānameva ca| pūrvoktāni ca liṅgāni maraṇaṃ ca balakṣaye” iti| apare māṃsabalakṣaye iti paṭhanti, tatra māṃsabalakṣaye satīti yojyam| ato'nyatheti māṃsabalakṣaye'satīti| etena balamāṃsāgniyuktaḥ pratyākhyeya cikitsyaḥ sarvarūpo'pi| aparamasādhyalakṣaṇamāha– 56 mahāśanamiti|– 57 mahāśanaṃ bahvaśanamapi kṣīyamāṇaṃ māṃsabalābhyāṃ kṣīṇamariṣṭatvāt| atīsāranipīḍitaṃ atīsārayuktam| uktaṃ ca– “malāyattaṃ balaṃ puṃsāṃ śukrāyattaṃ tu jīvitam| tasmādyatnena saṃrakṣedyakṣmiṇo malaretasī” iti; śūnamuṣkodaraṃ śophayuktaṃ muṣka udaraṃ ca yasya taṃ; muṣkaśothasya virekasādhyatvena viruddhopakramatvāt| 58 mahāśanaṃ kṣīyamāṇamityekamasādhyalakṣaṇam, atīsāranipīḍitamiti dvitīyaṃ, śūnamuṣkodaramiti tṛtīyam| 59 aparamapi varjyamāha– śuklākṣamityādi| kṛcchreṇa bahumehantamiti kaṣṭena bahutaraṃ 60 mehantaṃ ‘malam’ iti śeṣaḥ| etenāhārasya malabhāvaḥ kathitaḥ| yasya cātiśayo malo niṣpadyate tasya māṃsaraktakṣayo bhavati, sa punarasādhyaḥ syāt| itthambhūtaṃ naraṃ śuklākṣatvādyupadravasahitaṃ yakṣmā hantīti sambandhaḥ| ihetyasmin śāstre| śuklākṣatvādaya 61 ekaikaśo'pyalakṣaṇāni boddhavyāni||8-12||
jvarānubandharahitaṃ balavantaṃ kriyāsaham | upakramedātmavantaṃ dīptāgnimakṛśaṃ naram ||13|| (su. u. taṃ. a. 41) |
cikitsyatvamāha– jvaretyādi| upakramet cikitset| akṛśamityanena vayaḥstho'pi pratyākhyāyopakramyata iti sūcyate| yaduktamanyatra– “paraṃ dinasahasraṃ tu yadi jīvati mānavaḥ| subhiṣagbhirupakrāntastaruṇaḥ śoṣapīḍitaḥ||” iti||13||
atha cikitsyamāha– 62 jvaredityādi| 63 upakramediti| upakramet cikitset| akṛśamityanena vayastho'pi pratyākhyāyopakramya iti sūcyate| yaduktamanyatra– “paraṃ dinasahasraṃ tu yadi jīvati mānavaḥ| subhiṣagbhirupakrāntastaruṇaḥ śoṣapīḍitaḥ” iti||13||
vyavāyaśokavārdhakyavyāyāmādhvapraśoṣitān | vraṇoraḥkṣatasañjñau ca śoṣiṇau lakṣaṇaiḥ śṛṇu ||14|| (su. u. taṃ. a. 41) |
vyavāyādijanitadhātuśoṣaṇamātreṇa rājayakṣmatvaṃ 64 nirasyannāha– vyavāyetyādi| yaduktaṃ suśrute– “keṣāñcidevaṃ śoṣo hi 65 kāraṇairbhedamāgataḥ| 66 na tatra doṣaliṅgānāṃ samastānāṃ nipātanam|| kṣayā eva hi te jñeyāḥ 67 pratyekaṃ 68 dhātusaṅkṣayāt|” (su. u. taṃ. a. 41) iti| vṛddhasya bhāvo vārdhakyamiti svārthe 69 kya(ṣya)ñ” iti kārtikaḥ||14||
vyavāyādijanitaśoṣamātreṇa rājayakṣmatvaṃ nirasyannāha– 70 vyavāyetyādi| vyavāyaḥ strīsevā, śokaḥ putrādiviyogena cittodvegaḥ, vārdhakyaṃ vṛddhatvaṃ, vyāyāmaḥ śarīrāyāsajananaṃ, 71 adhvā dīrghamārgāṭanaṃ, vraṇaṃ kṣatam, uraḥkṣatamurontarabhighātajanitavraṇam| yakṣmaṇo 72 lakṣaṇairiti talliṅgaiḥ, na tu 73 yakṣma vai; yaduktaṃ suśrute– “keṣāñcidevaṃ śoṣo hi kāraṇairbhedamāgataḥ| 74 na tatra doṣaliṅgānāṃ samastānāṃ nipātanam|| kṣayā eva hi te jñeyāḥ pratyekaṃ dhātusaṅkṣayāt” iti||14||
vyavāyaśoṣī śukrasya kṣayaliṅgairupadrutaḥ | pāṇḍudeho yathāpūrvaṃ kṣīyante cāsya dhātavaḥ ||15|| (su. u. taṃ. a. 41) |
vyavāyaśoṣiṇo lakṣaṇamāha– vyavāyetyādi| śukrasya kṣayaliṅgairiti suśrutoktaiḥ| tadyathā– “śukrakṣaye meḍhravṛṣaṇavedanā, aśaktirmaithune, cirādvā prasekaḥ, praseke 75 cālparaktaśukradarśanam|” (su. sū. a. 15) iti||15||
vyavāyaśoṣiṇo lakṣaṇamāha– vyavāyetyādi| śukrakṣayaliṅgairiti suśrutoktaiḥ “śukrakṣaye meḍhravṛṣaṇavedanā'śaktirmaithune cirādvā 76 prasekaḥ, praseke cālpaśukradarśanaṃ raktasya ca” iti| yathāpūrvaṃ dhātavaḥ kṣīyante; tatra śukrasya pūrvo majjā, majjño'sthi asthno medaḥ medaso māṃsaṃ māṃsasya raktamityevaṃ paraṃ yadi strībhyo na nivartate||15||
pradhyānaśīlaḥ srastāṅgaḥ śokaśoṣyapi tādṛśaḥ |16| (su. u. taṃ. a. 41) |
śokaśoṣiṇo lakṣaṇamāha– pradhyānetyādinā| śokaśoṣyapi tādṛśa iti śukrasya kṣayalakṣaṇavyatiriktena śukraśoṣaliṅgena yuktaḥ; yaduktaṃ suśrute– “vinā śukrakṣayakṛtairvikārairupalakṣitaḥ|” (su. u. taṃ. a. 41) iti|16|–
śokaśoṣamāha– pradhyānaśīlaḥ cintāparaḥ, srastāṅgaḥ avasannagātraḥ, tādṛśa iti 77 pāṇḍudehaḥ| 78 śukrakṣayalakṣaṇavyatiriktaiḥ 79 śukraśoṣilakṣaṇairyuktaḥ|16|–
jarāśoṣī kṛśo mandavīryabuddhibalendriyaḥ ||16|| kampano'rucimān bhinnakāṃsyapātrahatasvaraḥ | ṣṭhīvati śleṣmaṇā hīnaṃ 80 gauravāratipīḍitaḥ ||17|| 81 samprasrutāsyanāsākṣiḥ śuṣkarūkṣamalacchaviḥ | (su. u. taṃ. a. 41) |
vārdhakyaśoṣiṇo lakṣaṇamāha– jaretyādi| kampanaḥ kampayuktaḥ| bhinnasya 82 sphuṭitasya kāṃsyapātrasya hatasya daṇḍādineva svaro yasya sa tathā| ṣṭhīvati śleṣmaṇā hīnamiti śleṣmaharaṇāya 83 yatne kṛte'pi na śleṣmaniḥsaraṇam 84| śuṣkarūkṣamalacchaviriti śuṣkarūkṣe yathākramaṃ malacchavī yasya sa tathā||16-17||–
jarāśoṣiṇamāha– jaretyādi| mandaśabdo vīryādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| vīryaṃ śaktiḥ, balamojo hṛdi sthitaṃ saptadhātūnāṃ dhāma| kampanaḥ kampayuktaḥ| bhinnasya sphuṭitasya kāṃsyapātrasya daṇḍādinā hatasyeva svaro yasya sa tathā| ṣṭhīvati śleṣmaṇā hīnamiti śleṣmaharaṇāya bale kṛte'pi na śleṣmaniḥsaraṇam| arucipīḍita 85 iti punararocakagrahaṇamatyantamarocakatākhyāpanārtham| samprasrutaśabda āsyādibhiḥ sambadhyate| āsyaṃ mukhakuharam, akṣi locanam| śuṣkarūkṣamalacchaviriti śuṣkarūkṣe yathākramaṃ malacchavī yasya sa tathā||16-17||–
adhvaśoṣī ca srastāṅgaḥ sambhṛṣṭaparuṣacchaviḥ ||18|| prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklomagalānanaḥ | (su. u. taṃ. a. 41) |
adhvaśoṣiṇo lakṣaṇamāha– adhvetyādi| sambhṛṣṭasyeva bharjitasyeva 86 paruṣā chaviḥ varṇo yasya sa tathā| prasuptaḥ sparśānabhijñaḥ| kloma pipāsāsthānaṃ 87 hṛdaye, klomasthāne tālviti pāṭhāntaram||18||–
adhvaśoṣiṇamāha– 88 srastāṅga iti| srastāṅgaḥ śithilagātraḥ| sambhṛṣṭasyeva bharjitasyeva chavirvarṇo yasya sa tathā| prasuptagātrāvayava iti prasuptaḥ sparśānabhijñaḥ akarmaṇyaḥ śarīrapradeśo yasya tathoktaḥ| śuṣkaśabdaḥ klomādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate, kloma pipāsāsthānaṃ hṛdaye, klomasthāne tālviti pāṭhāntaram| yadyapi yathoddeśaṃ jarāśoṣyanantaraṃ vyāyāmaśoṣī vācyo nādhvaśoṣī, tathā'pyadhvaśoṣiṇo lakṣaṇānāṃ vyāyāmaśoṣiṇyatideśāt 89 pūrvamatrādhvaśoṣī nirdiṣṭaḥ| yadyevaṃ tarhi vyāyāmaśoṣilakṣaṇānyeva kuto'dhvaśoṣiṇi nātidiśyante| satyam, uraḥkṣataliṅgānāmadhikānāṃ vyāyāmaśoṣiṇi sadbhāvāt| athoddeśa evādhvaśoṣī kasmānnādāvukta iti cet– chandonurodhāt| 90 kecidatra tṛḍhaṅagabalapāruṣyāratitodanairiti paṭhanti tatrāpi sa evārthaḥ||18||–
vyāyāmaśoṣī bhūyiṣṭhamebhireva samanvitaḥ | liṅgairuraḥkṣatakṛtaiḥ saṃyuktaśca kṣataṃ vinā ||19|| (su. u. taṃ. a. 41) |
vyāyāmaśoṣiṇo lakṣaṇamāha– vyāyāmetyādi| ebhiriti srastāṅgatvādibhiradhvaśoṣalakṣaṇaiḥ, adhvano 91 vyāyāmamātrasāmānyāt| bhūyiṣṭham atyartham, adhvaśoṣe'lpāni lakṣaṇāni, vyāyāmaje tu mahāntītyarthaḥ| 92 tathā ‘uraḥkṣatakṛtairliṅgaiḥ saṃyuktaḥ kṣatavarjitaiḥ’ iti sugamaḥ pāṭhaḥ| gadādharastu– “liṅgairuraḥkṣatakṛtaḥ saṃyuktaśca kṣataṃ vinā|” iti paṭhati, vyācaṣṭe ca– uraḥkṣatena vyāyāmabhārādhyayanadrutayānādihetunā yaḥ kṛtaḥ śoṣaḥ so'pyebhirevādhvaśoṣaliṅgairbhūyiṣṭhaṃ saṃyuktaḥ, kṣataṃ kṣatakāryaṃ vinā| kṣatakāryaṃ tu suśrute yathā– “tasyorasi kṣate raktaṃ pūyaḥ śleṣmā ca gacchati|” ityārabhya “bhinnavarṇasvaro naraḥ|” (su. u. taṃ. a. 41) ityantametānyeva lakṣaṇāni kṣate'dhikāni, uraḥkṣatakāraṇavyāyāmabhārādikṛtaśoṣasya lakṣaṇameva bhūyiṣṭhaṃ yattadevoraḥkṣatakāraṇamātratvādadhvano'pītyarthaḥ| athavā kṣataṃ vinā vraṇaṃ vinā, uraḥkṣatanimittabhārādhyayanādinā'mātreṇa yaḥ kṛtaḥ śoṣaḥ so'pyebhirevātyarthādhvaśoṣaliṅgaiḥ samanvita iti prakṛtena sambandhaḥ; savraṇasya tu vakṣyamāṇameva lakṣaṇamiti||19||
vyāyāmaśoṣiṇo lakṣaṇamāha– vyāyāmetyādi| ebhiriti| srastāṅgatvādibhiranantaroktairevādhvapraśoṣilakṣaṇaiḥ; bhūyiṣṭhamatyartham, adhvaśoṣe alpāni liṅgāni vyāyāmaje tu mahāntītyarthaḥ| ‘sa evoraḥkṣatakṛtaiḥ samprayukta’ iti sugamaḥ pāṭhaḥ| gadādharastu– ‘ 93 liṅgairuraḥkṣatakṛtaḥ saṃyuktaśca kṣataṃ vinā’ iti paṭhati; vyācaṣṭe ca– uraḥkṣatena vyāyāmabhārādhyayanadrutapṛṣṭhayānādihetunā yaḥ kṛtaḥ śoṣaḥ so'pyebhirevādhvaśoṣaliṅgairbhūyiṣṭhaṃ saṃyuktaḥ| kṣataṃ vinā kṣatakāryaṃ vinā, kṣatakāryaṃ tu suśrute yathā– “tasyorasi kṣate raktaṃ pūyaḥ śleṣmā ca gacchati| “kāsamānaśchardayecca pītaraktāsitāruṇam|| santaptavakṣāḥ so'tyarthaṃ dūyanātparitāmyati|| durgandhocchvāsavadano bhinnavarṇasvaro naraḥ” iti||19||
raktakṣayādvedanābhistathaivāhārayantraṇāt | vraṇitasya bhavecchoṣaḥ sa cāsādhyatamo mataḥ ||20|| (su. u. taṃ. a. 41) |
kāraṇatrayeṇa 94 vraṇaśoṣiṇamāha– raktakṣayādityādi| vedanā vraṇavedanāḥ, 95 tābhirbhayaśokavanmanaḥkṣobhādvātaprakopādeva śoṣaḥ| sa cāsādhyatama iti svārthikastamap, yathā “yudhiṣṭhiraḥ śreṣṭhatamaḥ kurūṇām|” iti| atreṣṭhanaivātiśāyikapratyayena praśastatamatvasya pratipāditatvāt; athavā 96 yāpyāpekṣayā'sādhyatamaśabdena pratyākhyeya ucyate, yāpyasyāpyasādhyarūpatvāt| nanu, evaṃ sati “kṛśānāṃ vraṇaśoṣiṇām| bṛṃhaṇīyo vidhiḥ kāryaḥ” (su. ci. a. 1) iti suśrutenaivoktaṃ cikitsitasthāne virudhyate? ucyate– prabalaśoṣe pratyākhyeyatvaṃ, nātiprabale tu cikitsāvidhānamiti samarthanīyam| candrikākārastu ‘sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ’ ityasya sthāne “yāpyāsādhyatamastu saḥ” iti paṭhati, cikitsāyāṃ 97 bṛṃhaṇavidherabhidhānāditi||20||
vraṇaśoṣiṇamāha– raktetyādi| raktātisruteḥ, vedanāḥ vraṇavedanāḥ, tābhirapi bhayaśokavanmanaḥkṣobhādvātaprakopādeva śoṣaḥ; sa cāsādhyatamaḥ, atha vā yāpyāpekṣayā asādhyatamaḥ; asādhyatamaśabdena pratyākhyeya ucyate, yāpyasyāpyasādhyarūpatvāt| evaṃ sati “kṛśānāṃ vraṇaśoṣiṇām| bṛṃhaṇīyo vidhiḥ kāryaḥ” iti suśrutenaivoktam| tathā ca prabalaśoṣe pratyākhyeyatvaṃ, nātiprabale cikitsāvidhānamiti||20||
dhanuṣā''yasyato'tyarthaṃ bhāramudvahato gurum | yudhyamānasya balibhiḥ patato viṣamoccataḥ ||21|| vṛṣaṃ hayaṃ vā dhāvantaṃ damyaṃ vā'nyaṃ nigṛhṇataḥ | śilākāṣṭhāśmanirghātān kṣipato nighnataḥ parān ||22|| adhīyānasya vā'tyuccairdūraṃ vā vrajato drutam | mahānadīrvā tarato hayairvā saha dhāvataḥ ||23|| sahasotpatato dūraṃ tūrṇaṃ vā'pi pranṛtyataḥ | tathā'nyaiḥ karmabhiḥ krūrairbhṛśamabhyāhatasya vā ||24|| vikṣate vakṣasi vyādhirbalavān samudīryate | strīṣu cātiprasaktasya rūkṣālpapramitāśinaḥ ||25|| uro 98 vibhajyate'tyarthaṃ bhidyate'tha 99 virujyate | prapīḍyate tataḥ pārśve śuṣyatyaṅgaṃ pravepate ||26|| kramādvīryaṃ balaṃ varṇo ruciragniśca hīyate | jvaro vyathā manodainyaṃ viḍbhedāgnivadhāvapi ||27|| duṣṭaḥ śyāvaḥ sudurgandhaḥ pīto vigrathito bahuḥ | kāsamānasya cābhīkṣṇaṃ kaphaḥ sāsṛk pravartate ||28|| sa kṣatī kṣīyate'tyarthaṃ tathā śukraujasoḥ kṣayāt | (ca. ci. a. 16) |
śoṣanidānenaiva sāhasādinā uraḥkṣatasya sambhavāt, uraḥkṣatenāpi śoṣasambhavāt, śoṣādhikāre sanidānamuraḥkṣatamāha– dhanuṣetyādi| āyasyata iti āyāsaṃ kurvato ‘narasya’ 100 iti śeṣaḥ, ‘āyamyataḥ’ iti pāṭhāntare vistīryamāṇahṛdayasya| damyaṃ damanārhaṃ vṛṣādikameva balavantamityarthaḥ| anyaṃ vā gajoṣṭrādikaṃ, nigṛhṇataḥ vidhārayataḥ| śilā dīrghaśilā, aśmā 101 taditaraprastarakhaṇḍaḥ, nirghāto'straviśeṣaḥ, kiṃvā nirghātaḥ śilādīnāṃ preraṇaviśeṣo'tibalasampāditaḥ| nighnataḥ parān śatrūn tāḍayataḥ| adhīyānasya paṭhataḥ| mahānadīstarata iti ‘bāhubhyām’ iti śeṣaḥ| tūrṇaṃ śīghram| tathā'nyaiḥ karmabhiḥ krūrairmallayuddhādibhirabhyāhatasya, 102 krūrairityatra śūrairiti śatrubhirityanye| eṣāṃ kāraṇānāṃ madhye kiñcinnikhiladehasyāyāsakaraṃ, kiñcidurasa eveti boddhavyam| vyādhiriti uraḥkṣatalakṣaṇaḥ; athavā vyādhirvāyuḥ, ‘doṣā api vyādhiśabdaṃ labhanta’ ityāgamāditi jejjaṭaḥ| uro 103 vibhajyate bhajyata iva, bhidyate 104 vidāryate 105 vibhajyate dvidhā kriyata iva; ‘vidahyate’ iti pāṭhāntaramasaṅgataṃ, kāraṇābhāvāt ṭīkākārairavyākhyātatvācca| vīryaṃ śaktiḥ| balaṃ māṃsopacayaḥ| ‘viḍbhedo'gnivadhādapi’ iti pāṭhāntare agnivadhāddhetorviḍbhedo bhavatītyarthaḥ; apiśabdāt vyādhimahimnā vinā'pyagnivadhādviḍbhedo bhavatītyāhuḥ| duṣṭo vyāpannaḥ; tadeva vivṛṇoti– śyāva ityādi| vigrathito 106 viśeṣeṇa granthilaḥ, ‘vibaddha’ iti jejjaṭaḥ| sa puruṣaḥ, kṣatī uraḥkṣatavān, kṣīyate dhātuśoṣamāpnoti| na kevalaṃ kṣatādeva kṣīyate, kiṃ tarhi strīsevādinā śukraujasoḥ kṣayādapītyāha– tathetyādi||21-28||
sanidānamuraḥkṣatamāha– dhanuṣetyādi| 107 āyasyataḥ āyāsaṃ 108 kurvataḥ, ‘narasya’ iti śeṣaḥ| ‘āyamyata’ iti pāṭhāntare vistāryamāṇahṛdayasya| damyaṃ damanārhaṃ vṛṣādikameva balavattaramityarthaḥ, athavā gajoṣṭrādikaṃ; nigṛhṇato vidhārayataḥ| śilā dīrghapāṣāṇaḥ; aśma taditaraprastarakhaṇḍaḥ, nirghāto'straviśeṣaḥ, kiṃ vā śilādinā preraṇaviśeṣo'tibalasampāditaḥ| tān kṣipataḥ| parān śatrūn| adhīyānasya uccaiḥ paṭhataḥ| dūraṃ vā vrajato drutamiti śīghraṃ dūraṃ gacchataḥ| mahānadīṃ tarataḥ ‘bāhubhyām’ iti śeṣaḥ| tūrṇaṃ śīghramatinṛtyataḥ| 109 anyaiḥ karmabhiḥ krūrairiti mallayuddhādibhirabhyāhatasya, śūrairiti śatrubhirityanye| vikṣate vidārite, vakṣasi hṛdi| vyādhiriti uraḥkṣatalakṣaṇaḥ, athavā vyādhirvāyuḥ, doṣā api vyādhiśabdaṃ labhante ityāgamāditi jejjaṭaḥ| balavān samudīryate utkaṭa utpadyate| uraḥkṣatakṣīṇatve'paramapi kāraṇamāha– strīṣvityādi| rūkṣaṃ caṇakādiḥ, alpaṃ stokaṃ, pramitamakālabhojanam| uro virujyate rujyata iva bhidyata iva śūlena, vibhajyate dvidhā kriyata, iva ‘vidahyate’ iti pāṭhāntaram| vīryaṃ śaktiḥ, balaṃ māṃsopacayalakṣaṇaṃ, varṇo gaurādiḥ, vyathā aṅgānāṃ, manodainyaṃ manoglāniḥ, agnivadho'gnyabhāvaḥ, ‘viḍbhedo'gnivadhādapi’ iti paṭhanti vyākhyānayanti ca– agnivadhāddhetorviḍbhedo bhavatītyarthaḥ; apiśabdādvāyādhimahimnā vinā'pyagnivadhāt viḍbhedo bhavatītyāhuḥ| duṣṭo vyāpannaḥ, vigrathito viśeṣāt granthilaḥ, vinibaddha iti jejjaṭaḥ| kaphaḥ 110 sāsraḥ pravartate iti rudhirayuktaṃ kaphaṃ ṣṭhīvate, ‘sāsram’ ityatra ‘sāndra’ iti pāṭhāntaraṃ, tatra sāndro ghanaḥ| ebhiḥ kāraṇaiḥ, sakṣataḥ kṣatavān; ‘sa tata’ iti pāṭhe sa puruṣaḥ, tata uraḥkṣatāt; atyarthaṃ kṣīyate dhātuśoṣamāpnotītyarthaḥ| na kevalaṃ kṣatādeva kṣīyate kiṃ tarhi strīsevādinā śukraujasoḥ kṣayādapi||21-28||–
avyaktaṃ lakṣaṇaṃ tasya pūrvarūpamiti smṛtam ||29||
pūrvarūpamāha– avyaktamityādi| 111 tasya kṣatasya lakṣaṇamavyaktamaprakaṭam||29||
pūrvarūpamāha– 112 kṣatakṣīṇayorasādhāraṇaṃ lakṣaṇamidam| tasya kṣatasya lakṣaṇamavyaktamaprakaṭam||29||
uroruk śoṇitacchardiḥ kāso vaiśeṣikaḥ kṣate | kṣīṇe saraktamūtratvaṃ pārśvapṛṣṭhakaṭīgrahaḥ ||30|| (ca. ci. a. 16) |
kṣatakṣīṇayorasādhāraṇalakṣaṇamāha– urorugityādi| vaiśeṣiko viśiṣṭaḥ kāsaḥ; sa ca viśeṣa ukto duṣṭaśyāvādikaphasaṃyuktatvaṃ; kiṃvā vaiśeṣika udbhūtaḥ| kṣata iti chedaḥ| 113 kṣīṇe iti kṣaye ityarthaḥ| 114 saraktamūtratvam ālohitamūtratā||30|| 115
kṣatakṣīṇayorasādhāraṇamāha– urorugityādi| kṣate uraḥkṣate| kāso vaiśeṣika iti viśiṣṭaḥ kāsaḥ kṣīṇakāsāpekṣayā adhika ityarthaḥ| 116 kṣīṇasya rūpamāha– kṣaya iti| śukraujasoḥ kṣaye tu saraktamūtrādirupadravaḥ| vaiśeṣikaḥ viśiṣṭaḥ kāsa iti asmin lakṣaṇe sambadhyate||30||
alpaliṅgasya dīptāgneḥ sādhyo balavato navaḥ | parisaṃvatsaro yāpyaḥ sarvaliṅgaṃ tu varjayet ||31|| (ca. ci. a. 16) |
tayoḥ sādhyalakṣaṇamāha– alpetyādi||31||
uraḥkṣate sādhyayāpyāsādhyatvamāha– alpetyādi| alpaliṅgasya alpalakṣaṇasya||31||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne rājayakṣmakṣatakṣīṇanidānaṃ samāptam ||10||
iti śrīvijarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ rājayakṣmakṣatakṣīṇanidānaṃ samāptam||10|| 117
iti śrīvaidyavācaspatikṛte ātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāne rājyakṣmanidānam||10||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘na vegāndhāraṇīyoktānām’ ityasya sthāne ‘na vegāvidhāraṇīyoktānām’ iti pā.| ↩
  2. 2 . ‘ ... naśanerṣyādayo’ iti pā.| ↩
  3. 3 . ‘sahaso’ iti pā.| ↩
  4. 4 . ‘viṣamāśanāditi’ iti pā.| ↩
  5. 5 . ‘ruddhā’ iti pā.| ↩
  6. 6 . ‘hyataḥ’ iti pā.| ↩
  7. 7 . ‘sañjñāṃ svayamevākārṣīt suśrutaḥ’ iti pā.| ↩
  8. 8 . vāgbhaṭe tu “nakṣatrāṇāṃ dvijānāṃ ca rājño'bhūdyadayaṃ purā| yacca rājā ca yakṣmā ca rājayakṣmā tato mataḥ||” iti paṭhyate (vā. ni. a. 5)| ↩
  9. 9 . ‘vātamūtrapurīṣāṇām’ iti pā.| ↩
  10. 10 . ‘bhramādīnām’ iti pā.| ↩
  11. 11 . ‘tajjñeyaṃ viṣamāśanam’ iti pā.| ↩
  12. 12 . ‘vaiṣamyādviṣasamaṃ gatāḥ’ iti pā.| ↩
  13. 13 . ‘puṣpanti ca na’ iti pā.| ↩
  14. 14 . ‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  15. 15 . ‘evāntarbhāvyā iti’ iti pā.| ↩
  16. 16 . ‘asya śoṣādinānāśabdavācyatvena sañjñāṃ svayamevākārṣītsuśrutaḥ’ ityasya sthāne ‘yasya śoṣādinānāśabdavācyatvenānvayamevākārṣīt suśrutaḥ’ iti pā.| ↩
  17. 17 . ‘bahusrotorodhādibhiḥ’ iti pā.| ↩
  18. 18 . ‘ ... srotonivahanirodhādibhirapīti’ iti pā.| ↩
  19. 19 . ‘doṣairiti bahutvena’ iti ātaṅkadarpaṇasammataḥ pāṭhaḥ| ↩
  20. 20 . ‘samādhānaṃ vistarastu’ iti pā.| ↩
  21. 21 . ‘luptanirdiṣṭo’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  22. 22 . atra ‘yadi strībhyo na nivartate tadā’ ityātaṅkadarpaṇe'dhikaṃ paṭhyate| ↩
  23. 23 . ‘pūrvaṃ pūrvam’ iti pā.| ↩
  24. 24 . ‘tathā’ iti pā.| ↩
  25. 25 . ‘śajāru’ iti pā.| ↩
  26. 26 . ‘bhojane grāhyāḥ’ iti ātaṅkadarpaṇasammataḥ pāṭhaḥ| ↩
  27. 27 . ‘dauḥśīlyam’ iti pā.| ↩
  28. 28 . ‘yakṣmiṇaṃ ... ’ iti pā.| ↩
  29. 29 . atra “svapne keśāsthirāśīnāṃ bhasmanaścādhirohaṇam|| jalāśayānāṃ śailānāṃ vanānāṃ jyotiṣāmapi| śuṣyatāṃ kṣīyamāṇānāṃ patatāṃ cāpi darśanam|| prāgrūpaṃ bahurūpasya tajjñeyaṃ rājayakṣmaṇaḥ|” ityātaṅkadarpaṇe'dhikaṃ paṭhyate| ↩
  30. 30 . ‘atra’ iti pā.| ↩
  31. 31 . atra ‘tatra pāṇḍuḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  32. 32 . ‘ghṛṇitvamaśnataścāpi’ iti pā.| ↩
  33. 33 . ‘makṣikāghuṇakeśānāṃ tṛṇānām’ ityasya sthāne ‘makṣikāghuṇakeśāditṛṇānām’ iti pā.| ↩
  34. 34 . ‘pataṅgaiśca’ iti pā.| ↩
  35. 35 . ‘trirūpam’ iti pā.| ↩
  36. 36 . ‘karapādikaḥ’ iti pā.| ↩
  37. 37 . ‘śloko ayaṃ suśrutena nirmito viṣayabhedapradarśanāya mādhavena likhitaḥ’ iti ↩
  38. 38 . ‘jāyeta ṣaḍrūpam’ ityasya sthāne ‘jāyante ṣaḍrūpe’ iti pā. | ↩
  39. 39 . ‘aṃsapārśvayoḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  40. 40 . ‘śūlam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  41. 41 . ‘utkāsiketi’ iti pā.| ↩
  42. 42 . ‘jvarakāsā ... ’ iti pā. | ↩
  43. 43 . ‘rūpāṇi’ ityasya sthāne ‘ṣaḍvā trirūpāṇi vā’ iti pā.| ↩
  44. 44 . ‘paṭhitāni’ iti pā.| ↩
  45. 45 . ‘varcobhido ... ’ iti pā.| ↩
  46. 46 . ‘balamāṃsakṣaye’ iti pā.| ↩
  47. 47 . ‘sarvairardhaurityādi’ iti pā.| ↩
  48. 48 . ‘ardhonāni ṣaṭ’ iti pā.| ↩
  49. 49 . ‘ ... rardhayorutkṛṣṭatvāt’ iti pā.| ↩
  50. 50 . ‘atisāranipīḍitamiti’ iti pā.| ↩
  51. 51 . ‘ebhirvā’ ityatra ‘etairvā’ iti pā. ↩
  52. 52 . ‘śoṣānvitamiti’ iti pā.| ↩
  53. 53 . ‘rūpasyārdhāsambhave’ iti pā.| ↩
  54. 54 . ‘ ... rardhayorutkṛṣṭatvāt’ iti pā.| ↩
  55. 55 . ‘kṣayaiḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  56. 56 . ‘mahāśinamiti’ iti pā.| ↩
  57. 57 . ‘mahāśinam’ iti pā.| ↩
  58. 58 . ‘mahāśinam’ iti pā.| ↩
  59. 59 . ‘aparamapi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  60. 60 . ‘mukhena’ iti pā.| ↩
  61. 61 . ‘ekaikaśo'pyasādhyalakṣaṇāni’ iti pā.| ↩
  62. 62 . ‘jvaretyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  63. 63 . ‘upakramedātmavantaṃ dīptāgnimakṛśaṃ naram| śuklākṣamannadveṣṭāramūrdhaśvāsanipīḍitām|| kṛcchreṇa bahumahantaṃ yakṣmā hantīha mānavam||’ iti pā.| ↩
  64. 64 . ‘nirasannāha’ iti pā.| ↩
  65. 65 . ‘lakṣaṇaibheda ... ’ iti pā.| ↩
  66. 66 . ‘na tatra doṣaliṅgānām’ ityasya sthāne ‘na tu tridoṣaliṅgānām’ iti pā.| ↩
  67. 67 . ‘kevalam’ iti pā.| ↩
  68. 68 . ‘dhātusañjñitāḥ’ iti pā.| ↩
  69. 69 . ‘vyañjiti’ iti pā.| ↩
  70. 70 . ‘vyavāyetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  71. 71 . ‘adhvā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  72. 72 . etacca– ‘yakṣmaṇo lakṣaṇaiḥ śṛṇu’ iti pā.| ↩
  73. 73 . ‘yakṣmaiva’ iti pā.| ↩
  74. 74 . ‘na tatra doṣaliṅgānām’ ityasya sthāne ‘na tu tridoṣaliṅgānām’ iti pā.| ↩
  75. 75 . ‘cālpadarśanaṃ raktasyaśukrasya vā’ iti pā.| ↩
  76. 76 . ‘prasekaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  77. 77 . ‘pāṇḍudehaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  78. 78 . ‘śukrakṣayalakṣaṇavyatiriktasya’ iti pā., etacca– vināśukrakṣayakṛtairvikārairupalakṣita ityadhikaḥ pāṭhaśca| ↩
  79. 79 . ‘śukrakṣayalakṣaṇaiḥ’ iti pā.| ↩
  80. 80 . ‘gauravārucipīḍitaḥ’ iti pā. | ↩
  81. 81 . ‘ ... nāsākṣaḥ’ iti pā. | ↩
  82. 82 . ‘bhagnasya’ iti pā.| ↩
  83. 83 . ‘bale’ iti pā.| ↩
  84. 84 . atra kvacitpustake ‘punararucigrahaṇamatyantārocakakhyāpanārtham’ ityadhikaṃ paṭhyate| ↩
  85. 85 . etacca– ‘gauravārucipīḍita’ iti pā.| ↩
  86. 86 . ‘paruṣā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  87. 87 . ‘hṛdaye’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  88. 88 . ‘srastāṅga iti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  89. 89 . ‘pūrvamannādhvaśoṣī’ iti pā.| ↩
  90. 90 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  91. 91 . ‘vyāyāmamātrasāmyatvāt’ iti pā.| ↩
  92. 92 . ‘tathā ‘uraḥkṣatakṛtairliṅgaiḥ saṃyuktaḥ kṣatavarjitaiḥ’ iti sugamaḥ pāṭhaḥ’ ityasya sthāne ‘tathā sa evoraḥkṣatairliṅgaiḥ saha yuktaḥ kṣataṃ vineti iti sugamaḥ pāṭhaḥ’ iti pā.| ↩
  93. 93 . ‘liṅgairuraḥkṣatakṛtaiḥ’ iti pā.| ↩
  94. 94 . ‘vraṇaśoṣalakṣaṇamāha’ iti pā.| ↩
  95. 95 . ‘abhirapi ... ’ iti pā.| ↩
  96. 96 . ‘ ... tamatvena’ iti pā.| ↩
  97. 97 . ‘bṛṃhaṇavidherabhidānāt’ iti pā.| ↩
  98. 98 . ‘virujyate'tyartham’ iti pā. | ↩
  99. 99 . ‘vibhajyate’ iti pā. | ↩
  100. 100 . atra ‘iti śeṣaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  101. 101 . ‘parvatādiprastarakhaṇḍaḥ’ iti pā.| ↩
  102. 102 . ‘krūrairityatra śūrairiti’ ityasya sthāne ‘krūrairiti’ iti pā.| ↩
  103. 103 . ‘virujyate’ iti pā.| ↩
  104. 104 . ‘vidīryate’ iti pā.| ↩
  105. 105 . ‘vibhajyate’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  106. 106 . ‘viśeṣeṇa granthilaḥ’ ityasya sthāne ‘viśeṣād grathitaḥ’ iti pā.| ↩
  107. 107 . ‘āyasyataḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  108. 108 . ‘kurvato’ iti pā.| ↩
  109. 109 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  110. 110 . etacca– ‘sāsram’ iti pā. ↩
  111. 111 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  112. 112 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  113. 113 . ‘kṣīṇe iti kṣaye’ ityasya sthāne ‘kṣīṇa iti kṣaya’ iti pā.| ↩
  114. 114 . ‘saraktamūtratvam ālohitamūtratā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  115. 115 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  116. 116 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  117. 117 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ rājyakṣmanidānam||10||’ iti pā.| ↩