eTexts / e-Mādhavanidāna

The Mādhavanidāna, in IAST

11. kāsanidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
atha kāsanidānam | dhūmopaghātādrasatastathaiva vyāyāmarūkṣānnaniṣevaṇācca | vimārgagatvācca hi bhojanasya vegāvarodhāt kṣavathostathaiva ||1|| prāṇo hyudānānugataḥ praduṣṭaḥ sa bhinnakāṃsyasvanatulyaghoṣaḥ | nireti vaktrāt sahasā sadoṣo manīṣibhiḥ kāsa iti pradiṣṭaḥ ||2|| (su. u. taṃ. a. 52) |
kṣayarūpe kāsapāṭhāt kāsopekṣayā ca 1 kṣayotpattestadanantaraṃ kāsanidānamāha– dhūmopaghātādityādi| dhūmena mukhanāsāpraviṣṭenopaghāto dhūmopaghātaḥ| rasata iti vātenordhvaṃ nītādāmarasāt, ‘rajasa’ iti pāṭhāntare mukhanāsāpraviṣṭadhūlerityarthaḥ| 2 vimārgagatvaṃ ca hi bhojanasyātidrutābhyavahārādinā| caśabdaḥ samuccaye, hi pādapūraṇe| vegāvarodhāditi purīṣādeḥ, tena hi vāyurūrdhvagaḥ syāt| kṣavathostathaiveti vegāvarodhāditi sambandhaḥ| prāṇo vāyurudānena duṣṭenānugato vaktrānnireti| sa vāyuḥ, bhinnakāṃsyapātravat hatasvanaḥ kāsa iti pradiṣṭaḥ| sadoṣaḥ sakaphapittaḥ, 3 vātikapaittikādibhedabhinna iti vā| etenaiva samānasthānanidānābhyāṃ hikkāśvāsābhyāmasya bhedaḥ, na hi tatra vātikapaittikādibhedena vyapadeśa iti gadādharaḥ| kasati śiraḥkaṇṭhādūrdhvaṃ gacchati vāyuriti kāsaḥ, ‘kasa’ gatau ityasmāt; ‘kasanāt kāsaḥ’ (ca. ci. a. 18) iti carake pāṭhaḥ; kāsanaṃ kāsa iti vā, “bhinnasvaraḥ kāsati śuṣkameva” (su. u. taṃ. a. 52) iti suśrutadarśanāt||1-2||
kṣayarūpe kāsapāṭhāt tadanantaraṃ kāsanidānamāha– dhūmetyādi| dhūmena mukhanāsāpraviṣṭena upaghāto dhūmopaghātaḥ, 4 rajaseti rajasā mukhanāsāpraviṣṭena tathaiva, ‘rasataḥ’ iti pāṭhāntaraṃ, tatra raso jalaṃ, vyāyāma āyāsaḥ, rūkṣānnaṃ caṇakādi, vimārgagatvāditi bhojanasya atidrutābhyavahārādinā, vegāvarodhāditi 5 purīṣādeḥ| tasya samprāptimāha– prāṇa ityādi| prāṇo vāyurduṣṭaḥ udānena duṣṭenānuyātaḥ vaktrānnireti gacchati, sa doṣo rogaḥ kāsa iti pradiṣṭaḥ| kārye kāraṇopacārāt doṣe rogaḥ iti sañjñā| kiṃviśiṣṭaḥ sa doṣaḥ? bhinnakāṃsyapātrasvanaḥ bhagnakāṃsyapātrasvanaḥ, sa vātapittakaphabhedairbhinna iti tasya niruktiḥ| kāsa iti ‘ 6 kāsṛ’ dīptau, ityasmāddhātoḥ, 7 apratyayāntaḥ; anekārthatvātprāptyarthaḥ; kasati śiraḥkaṇṭhādūrdhvaṃ gacchati vāyuriti kāsaḥ ‘kasa’ gatāviti dhātuḥ| athavā kāsanaṃ kāsa iti ghañaḥ “kasanāt” kāsa iti carakapāṭhāt 8| “bhinnasvaraḥ kāsati śuṣkameva” iti suśrutavacanam||1-2||
pañca kāsāḥ smṛtā vātapittaśleṣmakṣatakṣayaiḥ | kṣayāyopekṣitāḥ sarve balinaścottarottaram ||3|| (a. hṛ. ni. a. 3) |
saṅkhyāmāha– pañcetyādi| pañca kāsā iti saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāyāṃ labdhāyāṃ pañcagrahaṇaṃ jarākāsasya doṣajeṣvantarbhūtasyādhikatvanirāsārthaṃ, pañcānāmapi vā kṣayakāraṇatvapratipādanārthamiti| kṣayāya dhātukṣayāya||3||
tasya saṅkhyāmāha– pañcetyādi| saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāyāṃ labdhāyāṃ pañcagrahaṇaṃ jarākāsasya doṣajeṣvevāntarbhūtasyādhikatvanirāsārtham| upekṣitāste apratikriyamāṇāḥ kṣayāya dhātukṣayāya bhavanti; uttarottaramiti vātātpaittikaḥ, paittikāt ślaiṣmikaḥ, tasmātkṣatajo balī, tasmāt kṣayajaḥ||3||
pūrvarūpaṃ bhavetteṣāṃ śūkapūrṇagalāsyatā | kaṇṭhe kaṇḍūśca bhojyānāmavarodhaśca jāyate ||4|| (ca. ci. a. 22) |
pūrvarūpamāha– pūrvetyādi| bhojyānāmavarodha iti arucirabhyavahārāsāmarthyaṃ vā||4||
tasya pūrvarūpamāha– pūrvarūpamityādi| śūko dhānyāgrasūkṣmakaṇṭakākāraḥ| bhojyānāmavarodha iti abhyavaharaṇāsāmarthyam ||4||
hṛcchaṅkhamūrdhodarapārśvaśūlī kṣāmānanaḥ kṣīṇabalasvaraujāḥ | prasaktavegastu samīraṇena bhinnasvaraḥ kāsati śuṣkameva ||5|| (su. u. taṃ. a. 52) |
vātikakāsasvarūpamāha– hṛdityādi| śaṅkho lalāṭaikadeśaḥ| kṣāmānanaḥ śuṣkamukhaḥ, vātena śoṣaṇāt| prasaktavegaḥ satatakāsavegaḥ| śuṣkamiti śleṣmādiniṣṭhīvanarahitam||5||
vātikakāsarūpamāha– hṛdityādi| śaṅkho lalāṭaikadeśaḥ| kṣāmānanaḥ śuṣkamukhaḥ, vātaśoṣaṇāt| 9 kṣīṇabalasvaraujā iti kṣīṇaṃ balaṃ svara 10 ojaśca yasya sa tathā| prasaktavegaḥ satatakāsavegaḥ| bhinnasvaraḥ dvidhākṛta iva| śuṣkamiti śleṣmaniṣṭhīvanarahitam||5||
urovidāhajvaravaktraśoṣairabhyarditastiktamukhastṛṣārtaḥ | pittena pītāni vamet kaṭūni kāset sapāṇḍuḥ paridahyamānaḥ ||6|| (su. u. taṃ. a. 52) |
paittikakāsamāha– ura ityādi| abhyarditaḥ pīḍitaḥ||6||
paittikamāha– 11 urovidāhetyādi| etairupadravaiḥ abhyarditaḥ pīḍitaḥ| pītāni vamet pittaṃ kaphasaṃsṛṣṭaṃ niṣṭhīvati; uktaṃ ca tantrāntare– “śleṣmāṇaṃ pittasaṃsṛṣṭaṃ niṣṭhīvati ca paittikaḥ” iti| pāṇḍunā saha vartata iti sapāṇḍuḥ, etena nayanādīnāmapi pāṇḍutvamuktam| paridahyamānaḥ dāhapariplutaḥ||6||
pralipyamānena mukhena sīdan śirorujārtaḥ kaphapūrṇadehaḥ | abhaktaruggauravakaṇḍuyuktaḥ kāsedbhṛśaṃ sāndrakaphaḥ kaphena ||7|| (su. u. taṃ. a. 52) |
kaphajakāsamāha– pralipyamānenetyādi| pralipyamānena śleṣmaliptena mukhenopalakṣitaḥ, sīdan 12 aṅgāvasādayuktaḥ| abhaktaruk aruciḥ||7||
kaphajamāha– pralipyamānena 13 kaphopaliptena mukhenopalakṣitaḥ, sīdan sādayuktaḥ, abhaktaruk aruciḥ, kaphapūrṇadehatvādgauravaṃ, kaṇḍūḥ kaṇṭhasyaiva, sāndrakaphaḥ 14 ghanaśleṣmā||7||
ativyavāyabhārādhvayuddhāśvagajavigrahaiḥ | rūkṣasyoraḥkṣataṃ vāyurgṛhītvā kāsamācaret ||8|| sa pūrvaṃ kāsate śuṣkaṃ tataḥ ṣṭhīvet saśoṇitam | kaṇṭhena rujatā'tyarthaṃ virugṇeneva corasā ||9|| sūcībhiriva tīkṣṇābhistudyamānena śūlinā | duḥkhasparśena śūlena bhedapīḍābhitāpinā ||10|| parvabhedajvaraśvāsatṛṣṇāvaisvaryapīḍitaḥ | pārāvata ivākūjan 15 kāsavegāt kṣatodbhavāt ||11|| (su. u. taṃ. a. 52) |
kṣatakāsamāha– ativyavāyetyādi| vigraho vidhāraṇaṃ yuddhasyopāttatvāt; ‘nigraha’ iti pāṭhe sa evārthaḥ| tataḥ ṣṭhīvet saśoṇitamiti kāsābhighātena 16 hṛdayasya vidāraṇāt| kaṇṭheneti upalakṣaṇe tṛtīyā, evamuraseti| virugṇeneva bhagneneva, sūcībhiriva tudyamānena, śūlinā duḥkhasparśena coraseti sambandhaḥ| duḥkhasparśatvaṃ sparśāsahatvam| śūlenopalakṣitaḥ, tacca pārśvādau bodhyam| vāgbhaṭenāpi paṭhyate– ‘pārśvaśūlī’ (vā. ni. a. 3) iti| bhedapīḍābhitāpineti śūlaviśeṣaṇam| pārāvata iva kūjan, bhavatīti śeṣaḥ||8-11||
kṣatakāsamāha– atītyādi| vigraho 17 vidhāraṇaṃ, yuddhasyoktatvāt| etaiḥ kāraṇai rūkṣasya puruṣasya uraḥkṣataṃ gṛhītvā vāyuḥ 18 kāsamāvahet karoti| yuddhaṃ mallayuddhādikam| tataḥ ṣṭhīvet śoṇitamiti kāsābhighātena hṛdayasya vidāraṇāt| atyarthaṃ rujatā pīḍāyuktena, kaṇṭhenetyupalakṣaṇe tṛtīyā, evamuraseti| virugṇeneva dvidheva vidīrṇena, tīkṣṇābhiḥ sūcībhiriva tudyamānena, śūlinā rujāyuktena 19, duḥkhasparśena coraseti sambandhaḥ| duḥkhasparśatvaṃ sparśāsahatvam| śūlena copalakṣitaḥ, tacca pārśvādau boddhavyaṃ “pārśvaśūlī” iti vāgbhaṭena paṭhyamānatvāt| ‘bhedapīḍābhitāpinā’ iti śūlaviśeṣaṇam| pārāvata ivākūjan ‘bhavati’ iti śeṣaḥ||8-11||
viṣamāsātmyabhojyātivyavāyādveganigrahāt | ghṛṇināṃ śocatāṃ nṝṇāṃ vyāpanne'gnau trayo malāḥ | kupitāḥ kṣayajaṃ kāsaṃ kuryurdehakṣayapradam ||12|| sa gātraśūlajvaradāhamohān prāṇakṣayaṃ copalabheta kāsī | 20 śuṣyan viniṣṭhīvati durbalastu prakṣīṇamāṃso rudhiraṃ sapūyam | taṃ sarvaliṅgaṃ bhṛśaduścikitsyaṃ cikitsitajñāḥ kṣayajaṃ vadanti ||13|| (su. u. taṃ. a. 52) |
kṣayajakāsamāha– viṣametyādi| ghṛṇināṃ śocatāṃ cāhārābhāvāt kupitena vāyunā'gneruplavāddoṣatrayaprakopa iti| kṣayajamiti śukrādidhātukṣayajaṃ, natu rājayakṣmajam| tridoṣaje'pi rājayakṣmaṇi kāsaḥ kaphenaiva kriyate| yaduktam– “kāsaḥ kaṇṭhasya coddhvaṃso vijñeyaḥ kaphakopataḥ|” iti; kṣayajakāsastu tridoṣaja iti| nanu, kāsādeva kṣayo jāyate tat kathaṃ 21 kṣayajaḥ kāsa iti? uktaṃ hi– “kāsāt sañjāyate kṣayaḥ|” (ca. ci. a. 8) iti| ucyate– dṛṣṭo hi parasparaṃ vyaktibhedena kāryakāraṇabhāvo bahuśaḥ, 22 yathā'tīsārārśognimāndyādāviti| 23 nanu sa gātraśūletyādiślokārdhasya kṣayajakāsamadhye pāṭho'yuktaḥ pratibhāti, suśrute kṣatajakāse paṭhitatvāt; kṣayakāsaścātra 24 carakasuśrutavākye melayitvā mādhavakareṇa likhitaḥ; ucyate– sa gātraśūletyādyanantaraṃ kṣayakāsaḥ suśrutena paṭhitaḥ; tena ‘sagātraśūla’ ityādiślokārdhasya pareṇa sambandhāt 25 kṣayakāsaliṅgatvamiti mādhavakarasyābhiprāya; etaccānye nānumanyante, yataḥ 26 kṣatakāsasyāvasthāyāmasādhyatvakhyāpanaparametadvyākhyātaṃ jejjaṭena, gayadāsenāpi kṣatajakāsarūpatveneti||12-13||
kṣayajamāha– viṣametyādi| ghṛṇināṃ ghṛṇāṃ kurvatāṃ, śocatāṃ śokaṃ kurvatāṃ, puṃsāmagnau vypanne sati trayo malāḥ kupitāḥ santo dehakṣayapradaṃ kṣayajaṃ kāsaṃ kuryuḥ| kṣayajamiti raktādikṣayajam| asyopadravānāha-sa ityādi| sa kāsī gātraśūlādīn prāṇakṣayaṃ copalabheta| 27 śuṣyanniti pratidinaṃ śuṣyamāṇaḥ, durbalaḥ upacayarahitaḥ, prakṣīṇamāṃsastvagasthibhūtaḥ, sarvaliṅgamiti tridoṣaliṅgatvādasādhyam||12-13||
ityeṣa kṣayajaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṃ dehanāśanaḥ | sādhyo balavatāṃ vā 28 syādyāpyastvevaṃ kṣatotthitaḥ ||14|| navau kadācitsidhyetāmapi pādaguṇānvitau | sthavirāṇāṃ jarākāsaḥ sarvo yāpyaḥ prakīrtitaḥ | trīn pūrvān sādhayet sādhyān pathyairyāpyāṃstu yāpayet ||15|| (su. u. taṃ. a. 52) |
asādhyatvādilakṣaṇamāha– itītyādi| pādaguṇānvitāviti vaidyādicatuṣpādasampannau| sthavirāṇāṃ vṛddhānāṃ; sthavirāṇāmityukte'pi jarāśabdopādānaṃ jarānimittadhātukṣayaja eva kāso yāpyaḥ, apacārajanitadoṣajastu sādhya iti bodhanārtham||14-15||
asādhyasādhyayāpyatvamāha– itītyādi| balavatāṃ kadācitsādhyo vā syādyāpyaśca, 29 evaṃ kṣatajaḥ kadācitsādhyo 30 yāpyo vā| punaḥ sādhyatvamāha– navāvityādi| acirotthau kṣatakṣayajau dvau pādaguṇānvitau vaidyādicatuṣpādasampattiyuktau kadācit sidhyetāṃ sādhyau bhavata ityarthaḥ| yāpyatvamāha– sthavirāṇāmiti| vṛddhānām etasya doṣajeṣvantarbhūtatvānna pṛthaktvam| pañcānāmapi cikitsādvāreṇa sādhyayāpyatvamāha– trīniti| vātapittaśleṣmajān pathyaiḥ sādhayet, etena trayaḥ kāsāḥ sādhyā uktāḥ; aparān pathyairyāpayet yāpyatāṃ nayet| jarākāsā iti bahuvacanājjarākāsa 31 upekṣitaḥ asādhyo bhavatīti 32 darśayati| “pūyābhamaruṇaṃ śyāvaṃ haritaṃ pītanīlakam| niṣṭhīvecchvāsakāsārto na jīvati hatasvaraḥ|| kāsaśvāsakṣayacchardisvarabhedādayo gadāḥ| bhavantyupekṣayā'sādhyāstasmāttān tvarayā jayet||” iti||14-15||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne kāsanidānaṃ samāptam ||11||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ kāsanidānaṃ samāptam||11|| 33
iti śrīvaidyavācaspativiracite ātaṅkadarpaṇe rugviniścayavyākhyāne kāsanidānam||11||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘kṣayotpattiḥ atastadanantaram’ iti pā.| ↩
  2. 2 . ‘vimārgagatvācca’ iti pā.| ↩
  3. 3 . ‘vātikapaittikādibhedādbhinna’ iti pā.| ↩
  4. 4 . etacca– ‘dhūmopaghātādrajaseti’ iti pā.| ↩
  5. 5 . ‘sambandhaḥ’ iti pā.| ↩
  6. 6 . ‘dīptyarthakadantyasakāraghaṭitakāsṛdhātoranupalabdheḥ, antarbhāvitaṇijarthasyāvaśyakatvāt, pramāṇabhūtasuśrutavākyavyavahitatvāt tatrakutsitaśabdārthakakāsṛdhātorabhyupagamāt gatyarthasādhaka ‘kasa’ dhātorvartamānatvācca cintya iva pratibhātyayaṃ granthaḥ’ iti pā.| ↩
  7. 7 . ‘kāsatiḥ anekārthatvātprāptyarthaḥ apratyayāntaḥ śiraḥ kaṇṭhasyordhvagatiṃ vāyu nayati|’ iti pā.| ↩
  8. 8 . atra ‘kasagatāviti dhātuḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  9. 9 . ‘kṣīṇabalasvaraujā iti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  10. 10 . ‘ojo’ iti pā.| ↩
  11. 11 . ‘urovidāhetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  12. 12 . ‘avasādayuktaḥ’ iti pā.| ↩
  13. 13 . ‘kaphenopalakṣitaḥ’ iti pā.| ↩
  14. 14 . ‘ghanaśleṣmaḥ’ iti pā.| ↩
  15. 15 . ‘kāsavegān’ iti pā. | ↩
  16. 16 . ‘hṛdayavidāraṇāt’ iti pā.| ↩
  17. 17 . ‘vidāraṇam’ iti pā.| ↩
  18. 18 . etacca– ‘kāsamāvahet’ iti pā.| ↩
  19. 19 . atra ‘ca’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  20. 20 . ‘śuṣkam’ iti pā. | ↩
  21. 21 . ‘kṣayajakāsa’ iti pā.| ↩
  22. 22 . ‘ ... māndyādāya iti ’ iti pā.| ↩
  23. 23 . ‘nanu’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  24. 24 . ‘carakasuśrutavākye’ iti pā.| ↩
  25. 25 . ‘kṣayakāsatvamiti’ iti pā.| ↩
  26. 26 . ‘kṣatajakāsa ... ’ iti pā.| ↩
  27. 27 . ‘śuṣkamiti’ iti pā.| ↩
  28. 28 . ‘ ... stveva’ iti pā. | ↩
  29. 29 . ‘kṣatajaḥ evam’ iti pā.| ↩
  30. 30 . ‘yāpyo vā’ ityasya sthāne ‘yāpyaḥ’ iti pā.| ↩
  31. 31 . ‘bahutvamiti jarākāsāḥ sarve yāpyāḥ prakīrtitāḥ’ iti pā., etacca– ‘jarākāsāḥ sarve yāpyāḥ prakīrtitāḥ’ iti vā pā.| ↩
  32. 32 . ‘darśayati’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  33. 33 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ kāsanidānam||11||’ iti pā.| ↩