eTexts / e-Mādhavanidāna

The Mādhavanidāna, in IAST

12. hikkāśvāsanidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
atha hikkā-śvāsanidānam | vidāhiguruviṣṭambhirūkṣābhiṣyandibhojanaiḥ | śītapānāśanasthānarajodhūmātapānilaiḥ ||1|| vyāyāmakarmabhārādhvavegāghātāpatarpaṇaiḥ | hikkā śvāsaśca kāsaśca nṛṇāṃ samupajāyate ||2|| (su. u. taṃ. a. 50) |
samānanidānatvāt kāsānantaraṃ hikkāśvāsau| nanu, eteṣāṃ prāyastulyanidānacikitsitatvenaikādhikāre kathamanabhidhānam? ucyate– yadyapi kāsaśvāsahikkānāṃ nidānaṃ samānaṃ, tathāpi kāsasya doṣabhedādbhedaḥ; yathā– vātikaḥ, paittikaḥ, ślaiṣmika ityādi; hikkāśvāsau tu kaphavātātmakāveva; yadāha dṛḍhabalaḥ– “kaphavātātmakāvetau pittasthānasamudbhavau|” (ca. ci. a. 17) iti| suśruto'pyāha– “vāyuḥ kaphenānugataḥ pañca hikkāḥ karoti hi|” (su. u. taṃ. a. 51) iti| bhedastvanayoḥ samprāptibhedādvegakriyādinā ca, natu kāsavaddoṣabhedena; śvāsakāsābhyāṃ hikkāyāḥ 1 svanato'pi bhedaḥ| pittasthānasamudbhavāviti viśeṣaṇaṃ suśrutamate kṣudrāṃ na prāpnoti, sā hi ‘jatrumūlāt pradhāvitā’ iti paṭhyate; carakamate tu vyapetāṃ na prāpnoti, sā'pi ‘jatrumūlādasantatā’ iti paṭhyate; tasmāt pittasthānasamudbhavāviti viśeṣaṇaṃ chatriṇo gacchantīti nyāyena bodhyam| śītaśabdaḥ pānādibhistribhiḥ sambadhyate| rajo dhūliḥ, sā ca dhūmavannāsādipraveśāt kāraṇam| vyāyāmakarma dhanurākarṣaṇādivyāpāraḥ, vegāghāto malādivegavidhāraṇam, apatarpaṇamanaśanādi| kāsaścokto'pyekanidānatvapratipādanārthaṃ punarabhihita iti||1-2||
samānanidānatvātkāsanidānānantaraṃ hikkāśvāsāvāha– vidāhītyādi| vidāhīni yāntrikekṣurasamadyamaricādīni vidahanaśīlāni, gurūṇi guṇataḥ pākataśca, viṣṭambhīni caṇakādīni, abhiṣyandīni ābhimukhyena syandituṃ śīlaṃ yeṣāṃ tānyabhiṣyandanaśīlāni phāṇitamāṣamatsyakṣīrādīni| śītaśabdaḥ pānādibhistribhiḥ sambadhyate; rajo dhūliḥ, sā ca dhūmavat nāsādipraveśāt kāraṇam| vyāyāmakarma dhanurākarṣaṇādivyāpāraḥ, vegāghāto malādivegadhāraṇam, apatarpaṇamanaśanādi| 2 trayāṇāmekakāraṇatvena kathaṃ bhedaḥ? ucyate– doṣajanyabhedādbhedaḥ| kāso vātikaḥ, paittikaḥ, ślaiṣmikaśca; hikkāśvāsau tu kaphavātātmakāveva| yaduktaṃ dṛḍhabalena– “kaphavātātmakāvetau pittasthānasamudbhavau” iti| suśrute'pi– “vāyuḥ kaphenānugataḥ pañca hikkāḥ karoti hi” iti||1||2||
muhurmuhurvāyurudeti sasvano 3 yakṛtplīhāntrāṇi mukhādivākṣipan | sa ghoṣavānāśu hinastyasūn yatastatastu hikketyabhidhīyate budhaiḥ ||3|| (su. u. taṃ. a. 50) |
hikkānāṃ svarūpaṃ niruktiṃ cāha– muhurmuhurityādi| vāyuratra sodānaḥ prāṇa ityāhuḥ| udeti ūrdhvaṃ gacchati| sasvana iti ‘hik’ iti śabdavān| ūrdhvagamanameva viśinaṣṭi– yakṛdityādi| atra 4 pliheti 5 hrasvekāraśchandonurodhāt| mukhāditi lyablope karmaṇi pañcamī, tena yakṛtplīhāntrāṇi mukhamānīya, ākṣipan niḥsārayannivetyarthaḥ| sa iti vāyuḥ| ‘hinastyasūn’ iti hikketi niruktiḥ pṛṣodarādinā rūpasiddhiḥ| ‘higiti kṛtvā kāyati śabdāyate iti 6 hikkā’ śābdikāḥ||3||
samprāptimāha– muhurmuhurityādi| vāyuriti, sodānaḥ prāṇo vāyuḥ sasvanaḥ śabdavān, muhurvāraṃvāram, udeti ūrdhvaṃ gacchati, 7 ūrdhvagatatvāt| yakṛtplīhāntrāṇi mukhādivetyatra mukhaśabdena prāṇodakānnavāhīni srotāṃsi bhaṇyante; uktaṃ ca tantrāntare– “prāṇodakānnavāhīni srotāṃsi vikṛto'nilaḥ| hikkāḥ karoti saṃrudhya tāsāṃ liṅgaṃ pṛthakchṛṇu” iti| hikkāśabdo'tra dvirāvartayitavyaḥ; tena hikketi hikkāsvarūpakathanaṃ syāt, sa ghoṣavānityādinā hikkāniruktikathanamiti| sasvana ityanena gatatvāt sa ghoṣavānityabhidhānaṃ niruktipradarśanārtham| sa iti vāyuḥ, hinastyasūniti hikketi pṛṣodarāditvātsādhuḥ| higiti kṛtvā kāyati śabdāyate iti hikketi śābdikāḥ||3||
annajāṃ yamalāṃ kṣudrāṃ gambhīrāṃ mahatīṃ tathā | vāyuḥ kaphenānugataḥ pañca hikkāḥ karoti hi ||4|| (su. u. taṃ. a. 50) |
tāsāṃ bhedaṃ samprāptiṃ cāha– annajāmityādi| yamalaiva carake vyapeteti nāmnā paṭhitā, annapāne vyapete pariṇate 8 jāyate ityato hetoḥ; asyāṃ cānuktamapi yamalavegatvaṃ suśrutadarśanādvijñeyam| 9 annajāyāḥ sādhyatvena prāśastyāt pūrvamabhidhānam||4||
tāsāṃ bhedaṃ 10 samprāptiṃ cāha– annajāmityādi| annajetyādīni tāsāṃ nāmāni||4||
kaṇṭhorasorgurutvaṃ ca vadanasya kaṣāyatā | hikkānāṃ pūrvarūpāṇi kukṣerāṭopa eva ca ||5|| (ca. ci. a. 21) |
pūrvarūpamāha– 11 kaṇṭhorasorityādi| vadanasya kaṣāyatā vātāt, natu kaphānmādhuryaṃ, vyādhiprabhāvāt||5||
pūrvarūpamāha– kaṇṭha ityādi| vadanasya kaṣāyatā vātāt, na tu 12 kaphānmādhuryaṃ; vyādhiprabhāvāt| kukṣerudarasya, āṭopaḥ pūrṇatvamiva||5||
pānānnairatisaṃyuktaiḥ sahasā pīḍito'nilaḥ | hikkayatyūrdhvago bhūtvā tāṃ vidyādannajāṃ bhiṣak ||6|| (su. u. taṃ. a. 50) |
annajāyā lakṣaṇamāha– pānānnairityādi| hikkayati hikkāṃ karoti||6||
annajālakṣaṇamāha– pānānnairityādi| śītairiti śeṣaḥ| 13 atisaṃyuktairiti uparyuparyatyupayuktaiḥ| sahasā pīḍito'nilo hṛdisthaḥ prāṇo vāyurūrdhvagatatvāddhikkayati hikkāṃ karoti, sā hikkā annajeti kathyate||6||
cireṇa yamalairvegairyā hikkā sampravartate | kampayantī 14 śirogrīvaṃ yamalāṃ tāṃ vinirdiśet ||7|| (su. u. taṃ. a. 50) |
yamalāmāha– cireṇetyādi| kampayantī 15 śirogrīvamityupalakṣaṇaṃ, tena carakaktapralāpamūrchāvamitṛṣṇāvaicittyajṛmbhāviplutākṣatvamukhaśoṣā bodhyā iti gayadāsaḥ||7||
yamalāmāha– cireṇetyādi| yā hikkā yamalairvegairyugmairupakramaiḥ 16 śirogrīvaṃ kampayati carakalena pravartate tāṃ nāmato yamalāmāhuḥ||7|| 17
prakṛṣṭakālairyā vegairmandaiḥ samabhivartate | kṣudrikā nāma sā hikkā jatrumūlāt pradhāvitā ||8|| (su. u. taṃ. a. 50) |
kṣudrāmāha– 18 prakṛṣṭetyādi| prakṛṣṭakālaiścireṇa| jatru kaṇṭhorasoḥ sandhiriti jejjaṭaḥ; jatru grīvāmūlaṃ, tadgrahaṇenaiva hṛdayaklomakaṇṭhagrahaṇamiti gayadāsaḥ||8||
kṣudrāmāha– 19 vikṛṣṭakālairityādi| 20 vikṛṣṭakālairacarakalaiḥ mandavegaiḥ| jatruḥ kakṣorasoḥ sandhiriti jejjaṭaḥ, jatrumūlagrahaṇena hṛdayaklomakaṇṭhasya grahaṇamiti gayadāsaḥ| iyaṃ nāmataḥ kṣudrikā||8||
nābhipravṛttā yā hikkā ghorā gambhīranādinī | anekopadravavatī gambhīrā nāma sā smṛtā ||9|| (su. u. taṃ. a. 50) |
gambhīrāmāha– nābhītyādi| nābhipravṛtteti nābhitaḥ prabhṛti 21 sañjātā, ata evāsyā gambhīratvam| anekopadravavatī tṛṣṇājvarādiyuktā||9||
gambhīrāmāha– nābhītyādi| ya hikkā nābhipravṛtteti nābhitaḥ pravṛttā sañjātā, ata evāsyā gambhīratvam| anekopadravavatī tṛṣṇājvarādiyuktā| seyaṃ nāmato gambhīrā||9||
marmāṇyutpīḍayantīva satataṃ yā pravartate | mahāhikketi sā jñeyā sarvagātravikampinī ||10|| (su. u. taṃ. a. 50) |
mahatīmāha– marmāṇītyādi| marmāṇīti pradhānāni bastihṛdayaśirāṃsi, iyaṃ nāmato mahāhikkā||10||
mahatīmāha– marmāṇītyādi| marmāṇīti 22 pradhānāni bastihṛdayaśirāṃsi, ||10||
āyamyate hikkato yasya deho dṛṣṭiścordhvaṃ nāmyate yasya nityam | kṣīṇo'nnadviṭ kṣauti yaścātimātraṃ tau dvau cāntyau varjayeddhikkamānau ||11|| atisañcitadoṣasya bhaktacchedakṛśasya ca | vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya vṛddhasyātivyavāyinaḥ ||12|| āsāṃ yā sā samutpannā hikkā hantyāśu jīvitam | yamikā ca pralāpārtimohatṛṣṇāsamanvitā ||13|| akṣīṇaścāpyadīnaśca sthiradhātvindriyaśca yaḥ | tasya sādhayituṃ śakyā yamikā hantyato'nyathā ||14|| (ca. ci. a. 21) |
avasthāyāmasādhyatvamāha– āyamyata ityādi| āyamyate vistāryata iva| dṛṣṭiścordhvaṃ ‘bhavati’ iti śeṣaḥ| nāmyate ākuñcyate deha iti sambandha iti jejjaṭagayadāsau| ‘tāmyati’ iti pāṭhāntare muhyati hikkī| kṣauti 23 chikkati| tau dvāviti āyamyata ityādinā nityamityantenaikāvastho hikkī, kṣīṇetyādinā'timātrāntenāparaḥ; sādhyānāmapi madhye evaṃvidhau varjayedityarthaḥ| gambhīrāmahatyoḥ svabhāvādevāsādhyatvamiti tadyuktau hikkamānāvantyau śeṣapaṭhitāvasādhyau; pāṭhāntarāṇi vyākhyāviśeṣāśca vistarabhayānna likhitāḥ| āsāṃ yā seti āsāṃ sādhyahikkānāṃ madhye yā'tisañcitadoṣāderbhavati sā hantīti yojyam; athavā āsāmiti pañcavidhānāmeva| tena mahatīprabhṛtīnāṃ svarūpeṇa yadasādhyatvamuktaṃ tat prāyikam| yadāha jatūkarṇaḥ– “ 24 ādyā duḥsādhyā yamikā mohatṛṣṇāvataḥ sadyaḥprāṇahṛt|” iti| yamiketyādi| yamikā cetyanena cakārāt kṣudrā annajā vā yā sādhyatvenoktā sā yamalairvegairjāyamānā hantīti yojyam| saivākṣīṇādeḥ sādhyā bhavatītyāha– akṣīṇa ityādi| akṣīṇo balavān| adīnaḥ prasannamanāḥ| anye tu annajāṃ yamalāmityādisuśrutagranthapaṭhitāṃ yamalāṃ yamikāśabdena vyācakṣate| tanna, yamikā ca pralāpārtītyādiślokaścarake paṭhitaḥ, atra yamalā yamikānāmnā na paṭhitaiva hikketi| yamikāśabdenaivārthagatyā vyapetocyateti cet, na, tarhi vyapetā ca pralāpārtītyevamabhidadhyāt||11-14||
avasthāyāmasādhyalakṣaṇamāha– āyamyata ityādi| āyamyate vistāryata iva dehaḥ| dṛṣṭiścordhvaṃ ‘bhavati’ iti śeṣaḥ| nāmyate ākuñcate deha iti sambandha iti jejjaṭagayadāsau| ‘tāmyate’ iti pāṭhāntaraṃ, tatra muhyatītyarthaḥ| yaśca kṣīṇo'nnadveṣī, atikṣauti chikkati tāṃ hikkāṃ varjayet, dvau cāntyau varjayet| antyāviti gambhīrā mahatī ceti| sādhyānāmapyavasthāviśeṣeṇāsādhyatvamāha– atisañcitadoṣasyetyādi| 25 āsāṃ sādhyānāṃ madhye yā hikkā 26 atisañcitadoṣāderbhavati sā naraṃ hantīti boddhavyam| mahatīprabhṛtīnāṃ tu svarūpeṇaivāsādhyatvamuktaṃ tatprāyikamiti| punaravasthāviśeṣeṇāsādhyatvamāha– yamiketyādi| 27 atrānnajā kṣudrā ca sādhyaiva, 28 yamalavegavato'sādhyetyucyate; na tu yamalā, carakoktatvāt| akṣīṇo balavān, adīnaḥ prasannamanāḥ, 29 sthirāṇi dhātvindriyāṇi yasya sa tathā; anyathā etadviparīta iti||11-14||
mahordhvacchinnatamakakṣudrabhedaistu pañcadhā | bhidyate sa mahāvyādhiḥ śvāsa eko viśeṣataḥ ||15|| (su. u. taṃ. a. 51) | (vātādhiko bhavet kṣudrastamakastu kaphodbhavaḥ | kaphavātādhikaścaiva saṃsṛṣṭaśchinnasañjñakaḥ | śvāso mārutasaṃsṛṣṭo mahānūrdhvastathā(to) mataḥ) | (su. u. taṃ. a. 51) |
śvāsānāha– mahordhvetyādi| eko viśeṣata iti śvāsatvenaika eva san viśeṣaṃ hetuliṅgabhedaṃ prāpya pañcadhā bhidyate, pañcasu śvāsatvaṃ vegavadūrdhvavātatvaṃ; yaduktamanyaiḥ– “śvāsastu bhastrikādhmānasamavātordhvagāmitā|” iti| saṅkhyeyanirdeśādeva pañcaprakāratve siddhe pañcavacanaṃ tamakabhedasya pratamakasya pṛthaktvasaṅkhyānirāsārtham||15||
hikkāśvāsayorekahetutvāddhikkānantaraṃ śvāsamāha– mahetyādi| sa mahāvyādhiḥ śvāsatvena eka eva san viśeṣahetuliṅgabhedaṃ prāpya mahordhvādibhedaiḥ pañcadhā bhidyate| pañcasvapi śvāsatvaṃ vegavadūrdhvavātatvam| uktaṃ ca tantrāntare– “śvāsastu bhastrikādhmānasamavātordhvagāmitā” iti| saṅkhyeyanirdeśādeva pañcaprakārake siddhe pañcavacanaṃ tamakabhedasya pratamakasyādhika saṅkhyāniṣedhārtham| tantrāntare pañcānāmapi doṣotkaṭatvamuktam– “vātena kṣudrakaḥ, śleṣmabhūyiṣṭhastamakaḥ smṛtaḥ| chinnaḥ pittapradhānaḥ syādanyau mārutakopajau” iti||15||
prāgrūpaṃ tasya hṛtpīḍā śūlamādhmānameva ca | ānāho vaktravairasyaṃ śaṅkhanistoda eva ca ||16|| yadā srotāṃsi saṃrudhya mārutaḥ kaphapūrvakaḥ | viṣvagvrajati saṃruddhastadā śvāsān karoti saḥ ||17|| (su. u. taṃ. a. 51) |
samprāptimāha– yadetyādi| srotāṃsīti 30 hikkānirdiṣṭaprāṇodānavahāni | kaphaḥ pūrvaṃ pradhānaṃ yasya sa tathā| tenaiva kaphena ruddhaḥ vimārgagatirvimārgagatvena viṣvagvrajati viṣvagañcatīti viṣvak sarvata ityarthaḥ||16-17||
tasya pūrvarūpamāha– 31 prāgrūpamityādi| śūlamudare, ādhmānamāṭopaḥ, ānāhaḥ āmaṃ śakṛdvā viguṇānilena 32 vibaddham 33 (ayathāvatpravṛttam)| śaṅkhanistodaḥ śaṅkhayorvyathā|| tasya samprāptimāha– yadetyādi| yadā kaphapūrvakaḥ kaphapradhāno vāyuḥ, tenaiva kaphena saṃruddhagatiḥ vimārgagaḥ, prāṇodakānnavāhīni srotāṃsi saṃrudhya, viṣvagvrajati sarvatra prasarati, tadā śvāsān karoti||16-17||
uddhūyamānavato yaḥ śabdavadduḥkhito naraḥ | uccaiḥ śvasiti saṃrudvo mattarṣabha ivāniśam ||18|| pranaṣṭajñānavijñānastathā vibhrāntalocanaḥ | vivṛtākṣyānano baddhamūtravarcā viśīrṇavāk ||19|| dīnaḥ praśvasitaṃ cāsya dūrādvijñāyate bhṛśam | mahāśvāsopasṛṣṭastu kṣiprameva vipadyate ||20|| (ca. ci. a. 21) |
mahāśvāsalakṣaṇamāha– uddhūyamānetyādi| uddhūyamānavāta iti ut ūrdhvaṃ dhūyamāno nīyamāno vāto yasya sa tathā| śabdavat saśabdaṃ yathā bhavati| uccairdīrgham| saṃruddho mattarṣabha iveti 34 svaraviśeṣajñāpanārthamayaṃ dṛṣṭāntaḥ| jñānaṃ śāstraṃ, vijñānaṃ tadarthaniścayaḥ| vibhrāntalocanaḥ cañcalanetraḥ| vivṛte stabdhe akṣyānane yasya sa tathā; netrasya vibhrāntastabdhatve kālabhedāditi jejjaṭaḥ| viśīrṇavāk vaktumakṣamaḥ, mandavacano vā| dīnaḥ klāntamanāḥ; hīnamiti pāṭhāntaramayuktaṃ, dūrādvijñāyate bhṛśamityanupapatterityāhuḥ||18-20||
mahāśvāsalakṣaṇamāha– 35 uddhūyamānetyādi| ut ūrdhvaṃ dhūyamāno vāto yasya sa tathā, śabdavat saśabdo yathā bhavati tathā, evamuccaiḥ śvasiti, duḥkhito duḥkhayuktaḥ, aniśamanavaratam, ka iva? saṃruddho mattarṣabha iva mattamahokṣa iva, svaraviśeṣajñāpanārthamayaṃ dṛṣṭāntaḥ| jñānaṃ śāstraṃ, vijñānaṃ tadarthaniścayaḥ| 36 vibhrāntalocanaścañcalākṣaḥ| vivṛte stabdhe akṣiṇī nayane ānanaṃ ca yasya sa tathā| netrasya vibhrāntastabdhatve kālabhedāditi jejjaṭaḥ| viśīrṇavāk vaktumakṣamo mandavacano vā| dīnaḥ klāntamanāḥ| asya ca śvāsavataḥ śvasitamatyarthaṃ dūrādeva śrūyate| anena mahāśvāsenopasṛṣṭo yuktaḥ śīghrameva vinaśyati||18-20||
ūrdhvaṃ śvasiti yo dīrghaṃ na ca pratyāharatyadhaḥ | śleṣmāvṛtamukhasrotāḥ kruddhagandhavahārditaḥ ||21|| ūrdhvadṛṣṭirvipaśyaṃstu vibhrāntākṣa itastataḥ | pramuhyan vedanārtaśca 37 śuklāsyo'ratipīḍitaḥ ||22|| ūrdhvaśvāse prakupite hyadhaḥśvāso nirudhyate | muhyatastāmyataścordhvaṃ śvāsastasyaiva hantyasūn ||23|| (ca. ci. a. 21) |
ūrdhvaśvāsalakṣaṇamāha– ūrdhvamityādinā| ūrdhvamiti viśeṣaparaṃ, sarvaśvāsānāṃ tathāvidhatvāt| dīrghamiti dīrghakālam| naca pratyāharatyadha iti na śvāsamadhaḥ karoti dīrghakālamityarthaḥ| śleṣmāvṛtamukhasrotā iti 38 śleṣmaṇā āvṛtāni mukhaṃ srotāṃsi ca yasya sa tathā| kruddhagandhavahārditaḥ kupitavātapīḍitaḥ; samastapāṭhe tu śleṣmāvṛtamukhasrotastvena kruddho yo gandhavahastenārditaḥ| vipaśyaṃstu itastata iti itastato vikṛtiṃ paśyan| ‘ūrdhvaṃ śvasiti yo dīrghaṃ na ca pratyāharatyadhaḥ’ iti yaduktaṃ tatra hetumāha– ūrdhvaśvāsa ityādi| nirudhyata iti hṛdaya evātistambhitaḥ| athavā śvāso vātaḥ so'dho na vartate| ūrdhvaṃ śvāsa ūrdhvaśvāsaḥ| tāmyato glāyato muhyataścāsūn prāṇān hanti, nānyatheti||21-23||
ūrdhvaśvāsamāha– ūrdhvamityādi| ūrdhvaśvāse 39 pumān dīrghakālamūrdhvaṃ 40 śvāsiti, na ca pratyāharatyadha iti na śvāsamadhaḥ karoti dīrghakālamityarthaḥ; sarvaśvāsānāmūrdhvagatvādatrordhvamiti viśeṣaparam| śleṣmaṇā āvṛtaṃ mukhaṃ srotāṃsi ca yasya sa tathā; athavā śleṣmāvṛtāni mukhasambandhīni srotāṃsi yasya sa tathā| kruddhagandhavahārditaḥ kupitavātapīḍitaḥ, athavā śleṣmāvṛtamukhasrotastvena kruddho yo gandhavahastenārditaḥ| ūrdhvaṃ dṛṣṭirdarśanaṃ yasya sa ūrdhvadṛṣṭiḥ| vipaśyannitastato vikṛtaṃ paśyan, vibhrāntākṣaḥ parikṣiptanetraḥ, pramuhyan mohamupagacchan, śuṣkāsyaḥ śuṣkamukhaḥ, aratiḥ kasminnapi viṣaye na cirāvasthitiḥ| ūrdhvaṃ śvasiti na cādhaḥ pratyāharatīti yaduktaṃ tatra hetumāha– ūrdhvetyādi| nirudhyata iti hṛdaya eva stambhitaḥ syāt, athavā śvāso vātaḥ so'dho na pravartate ūrdhvaśvāse| tāmyato glāyataḥ; muhyatastamasi majjata iva, athavā niśceṣṭāvataḥ, tasyaivaṃvidhapuruṣasya asūn prāṇān hanti nānyatheti||21-23|| 41
yastu śvasiti vicchinnaṃ sarvaprāṇena pīḍitaḥ | na vā śvasiti duḥkhārto marmacchedarugarditaḥ ||24|| ānāhasvedamūrchārto dahyamānena bastinā | viplutākṣaḥ parikṣīṇaḥ śvasan raktaikalocanaḥ ||25|| vicetāḥ pariśuṣkāsyo vivarṇaḥ pralapannaraḥ | chinnaśvāsena vicchinnaḥ sa śīghraṃ vijahātyasūn ||26|| (ca. ci. a. 29) |
chinnaśvāsalakṣaṇamāha– yastvityādi| vicchinnaṃ savicchedam| sarvaprāṇena 42 na vā śvasiti śvāsaṃ na labhate| marmacchedarugardita iti hṛdayacchedavedanayā pīḍitaḥ| dahyamānena bastinopalakṣitaḥ, etena vātasya pittānubandho darśitaḥ| viplutākṣaḥ 43 cañcalanetro'śrupūrṇacakṣurvā| 44 raktaikalocanatvaṃ vyādhiprabhāvāt, doṣāttu dvayorapi syāt| vicetā udvignacittaḥ| vicchinno 45 vimokṣitasandhiḥ, ‘pīḍita’ ityanye; ‘vihataḥ’ iti pāṭhāntaram||24-26||
atha chinnaṃ lakṣayati– ya ityādi| vicchinnamiva vicchinnamantarā'ntarā vicchidyamānamanuvartate sāntarāyamityarthaḥ| sarvaprāṇena samastayā śaktyā, duḥkhārtaḥ san, na vā śvasiti| marmacchedarugardita iti marmāṇi hṛdayabastiśirāṃsi teṣāṃ chedaneneva pīḍitaḥ| dahyamānena bastinopalakṣitaḥ| etena vātasya pittānubandho darśitaḥ| viplutākṣaḥ calaccakṣuḥ aśrupūrṇacakṣurvā| raktaikalocanatvaṃ vyādhidoṣāt, 46 anyathā dvayorapi syāt||24-26||
pratilomaṃ yadā vāyuḥ srotāṃsi pratipadyate | grīvāṃ śiraśca saṅgṛhya śleṣmāṇaṃ samudīrya ca ||27|| karoti pīnasaṃ tena ruddho ghurghurakaṃ tathā | atīva tīvravegaṃ ca śvāsaṃ prāṇaprapīḍakam ||28|| pratāmyati sa vegena tṛṣyate sannirudhyate | pramohaṃ kāsamānaśca sa gacchati muhurmuhuḥ ||29|| śleṣmaṇyamucyamāne tu bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ | tasyaiva ca vimokṣānte muhūrtaṃ labhate sukham ||30|| tathā'syoddhvaṃsate kaṇṭhaḥ kṛcchrācchaknoti bhāṣitum | na cāpi labhate nidrāṃ śayānaḥ śvāsapīḍitaḥ ||31|| pārśve tasyāvagṛhṇāti śayānasya samīraṇaḥ | āsīno labhate saukhyamuṣṇaṃ caivābhinandati ||32|| ucchritākṣo lalāṭena svidyatā bhṛśamārtimān | viśuṣkāsyo muhuḥ śvāso muhuścaivāvadhamyate ||33|| meghāmbuśītaprāgvātaiḥ śleṣmalaiśca vivardhate | sa yāpyastamakaḥ śvāsaḥ sādhyo vā syānnavotthitaḥ ||34|| (ca. ci. a. 21) |
tamakaśvāsalakṣaṇamāha– pratilomamityādi| śleṣmāṇaṃ samudīrya cetyanena sāmānyasamprāptilabdhasyāpi śleṣmaṇaḥ punarabhidhānādiha viśeṣeṇa kāraṇatvaṃ bodhayati| tena ruddhaḥ kaphenāvṛtaḥ| ghurghurakaṃ kaṇṭhe ghurghuraśabdam| prāṇaprapīḍakaṃ 47 prāṇādhiṣṭhānahṛdayasya pīḍakam| pratāmyati tamasi praviśatīva| sannirudhyate ‘niśceṣṭo bhavati’ iti cakraḥ, jejjaṭastu sannirudhyate ‘śvāsaḥ’ iti 48| tasyaiveti śleṣmaṇaḥ| sukhaṃ sukhamiva| uddhvaṃsate kaṇḍūyate| pārśve iti karmapadam, avagṛhṇāti pīḍayati| uṣṇamabhinandati vātakaphārabdhatvāt| ucchritākṣa 49 ucchūnanetraḥ| lalāṭenetyupalakṣaṇe tṛtīyā| avadhamyate gajārūḍhasyeva sarvagātraṃ cālyate||27– 34||
tamakalakṣaṇamāha– pratītyādi| yadi vāyuḥ pratilomaṃ vaiparītyena srotāṃsi pratipadyate prāpnoti, tadā sa vāyuḥ śleṣmāṇaṃ samudīryaṃ ūrdhvapreraṇayā grīvāṃ śiraśca saṅgṛhya samantāt gṛhītvā pīnasaṃ karoti, paścāttenaivāvṛtaḥ kaṇṭhe ghuraghuraśabdaṃ karoti, prāṇaprapīḍakaṃ prāṇādhiṣṭhānahṛdayaprapīḍakaṃ śvāsaṃ karoti, tena śvāsavegena pratāmyati tamasi praviśatīveti, sannirudhyate niśceṣṭo bhavatīti carakaḥ, jejjaṭastu saṃrudhyate ‘śvāsaḥ’ iti śeṣaḥ| mucyamānena kaphenātīva duḥkhito bhavati| tasyaiva śleṣmaṇo vimokṣānte muhūrtaṃ sukhaṃ prāpnoti 50| 51 uddhvaṃsate kaṇḍūyate| pārśve'vagṛhṇāti 52 pīḍayati paraṃ śayānasya, āsīnaḥ san sukhaṃ labhate| uṣṇamabhinandati vātakaphārabdhatvāt| ucchritākṣaḥ ucchūnākṣaḥ, svidyatā lalāṭenopalakṣitaḥ| avadhamyate gajārūḍhasyevākhilagātraṃ cālyate||27-34||
jvaramūrchāparītasya vidyāt pratamakaṃ tu tam | 53 udāvartarajo'jīrṇaklinnakāyanirodhajaḥ ||35|| tamasā vardhate'tyarthaṃ śītaiścāśu praśāmyati | majjatastamasīvāsya vidyāt santamakaṃ tu tam ||36|| (ca. ci. a. 21) |
tamakasyaiva pittānubandhatvājjvarādiyogena pratamakasañjñāmāha– jvaretyādi| jvaramūrchābhyāṃ parīto jvaramūrchāparītaḥ; jvareṇa mūrchā jvaramūrcheti jejjaṭaḥ| etasyaivāparakāraṇaṃ lakṣaṇaṃ cāha– udāvartetyādi| udāvarto rogaḥ, rajo dhūliḥ, ajīrṇamāmādi, klinnaṃ vidagdhaṃ, kāye vegānāṃ nirodhaḥ kāyanirodhaḥ; athavā klinnakāyo vṛddhanara ityāhuḥ, nirodhaḥ veganirodhaḥ, athavā kuyogināṃ kumbhakādirūpavātanirodha iti jejjaṭaḥ| tamasā andhakāreṇa, mānasadoṣeṇa vā; atyarthamiti itarakāraṇāpekṣayā viśeṣeṇa; vātakaphārabdho'pi pittasambandhāt śītairupaśāmyatītyāhuḥ| santamakaḥ pratamaka eveti| anye tu udāvartetyādinā pratamakasyopasargamāhuriti jejjaṭaḥ||35-36||
tamakasyaiva 54 pittānubandhakatvājjvarādiyogena pratamakasañjñāmāha– jvaretyādi| jvaramūrchābhyāṃ parīto jvaramūrchāparītaḥ, jvareṇa vā mūrchā, iti jejjaṭaḥ| etasyaivāparalakṣaṇaṃ kāraṇaṃ cāha– 55 udāvartetyādi| udāvarto rogaviśeṣaḥ, rajo dhūliḥ, ajīrṇamāmādi, klinnaṃ vidagdhaṃ, kāyavegānāṃ nirodhaḥ, etairhetubhiḥ janitaḥ; anye “klinnakāyo vṛddhanaraḥ” ityāhuḥ, nirodho veganirodhaḥ| jejjaṭastu kuyogināṃ kumbhakādivātanirodhajaḥ| tamasā andhakāreṇa, 56 mānasatamoguṇādidoṣeṇa vā| atyarthamiti 57 itarakāraṇāpekṣayā viśeṣeṇa vātakaphārabdhapittasambandhāt| śītairupaśāmyatīti tamasyandhakāre majjata ivāsya puruṣasya taṃ pratamakamāhuḥ||35-36||
rūkṣāyāsodbhavaḥ koṣṭhe kṣudro vāta udīrayan | kṣudraśvāso na so'tyarthaṃ duḥkhenāṅgaprabādhakaḥ ||37|| hinasti na sa gātrāṇi na ca duḥkho yathetare | na ca bhojanapānānāṃ niruṇaddhyucitāṃ gatim ||38|| nendriyāṇāṃ vyathāṃ nāpi kāñcidāpādayedrujam | sa sādhya ukto, balinaḥ sarve cāvyaktalakṣaṇāḥ ||39|| (ca. ci. a. 21) | kṣudraḥ sādhyo matasteṣāṃ tamakaḥ kṛcchra ucyate | trayaḥ śvāsā na sidhyanti tamako durbalasya ca ||40|| (su. u. taṃ. a. 51) |
kṣudraśvāsamāha– rūkṣetyādi| rūkṣamannapānam| kṣudro'lpanidānaliṅgaḥ| udīrayan ūrdhvaṃ gacchan| itare urdhvaśvāsādayaḥ| sa sādhya ukta iti chedaḥ| sarve mahāśvāsādayo'vyaktalakṣaṇāḥ santaḥ sādhyā iti yojyam| trayaḥ śvāsā na sidhyanti mahordhvacchinnāḥ sampūrṇalakṣaṇāḥ 58||37-40||
kṣudramāha– rūkṣetyādi| rūkṣamannapānam, āyāso vyāyāmaḥ, tajjanitaḥ| kṣudra iti kṣudraśvāsaḥ, alpanidānaliṅgatvāt kṣudraḥ| koṣṭhe vātaṃ prakopayat 59 kṣudraśvāsaṃ karoti| 60 sa duḥkhena kṣudraśvāsaḥ nāṅgaprabādhako bhavati| kintu sa gātrāṇi na hinasti māraṇātmako na bhavati| na ca duḥkhakārī yathā itare catvāraḥ| indriyāṇāṃ vyathāṃ nāpādayet| kāñcidapi rujaṃ rogaṃ nāpādayet| sarveṣāṃ sādhyatvamāha– 61 sa ityādi| sa kṣudraśvāso balinaḥ puruṣasya sādhyaḥ, sarve mahāśvāsādayo'vyaktalakṣaṇāḥ santaḥ sādhyā iti yojyam| sādhyāsādhyānāha– 62 kṣudra ityādi| teṣāṃ śvāsānāṃ kṣudraḥ sādhyatamaḥ, tamako yāpyaḥ, mahordhvacchinnāstrayaḥ sampūrṇalakṣaṇā asādhyāḥ, durbalasya tamako'sādhyaḥ||37-40||
kāmaṃ prāṇaharā rogā bahavo na tu te tathā | yathā śvāsaśca hikkā ca harataḥ prāṇamāśu ca ||41|| (ca. ci. a. 21) |
upekṣaṇāsamyagupakramābhyāṃ hikkāśvāsayoḥ śīghrāvaśyamārakatvamāha– kāmamityādi| kāmamanumatau, prāṇaharāḥ 63 sannipātajvarādayaḥ| śeṣaṃ subodhamiti||41||
hikkāśvāsayoḥ śīghrāvaśyamārakatvamāha– 64 kāmamityādi| kāmamityanumatau, prāṇaharāḥ sannipātādayo rogāḥ bahavaḥ santi, te tathā prāṇaharā na bhavanti, yathā śvāsaśca hikkā ca etau rogāvāśu śīghraṃ prāṇān harataḥ||41||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne hikkāśvāsanidānaṃ samāptam ||12||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ hikkāśvāsanidānaṃ samāptam||12|| 65
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānaṭīkāyāmātaṅkadarpaṇābhidhāyāṃ śvāsanidānaṃ samāptam||12||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘svarato'pi’ iti pā.| ↩
  2. 2 . atra ‘nanu’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  3. 3 . ‘yakṛtplihāntrāṇi’ iti pā. | ↩
  4. 4 . ‘pliho’ iti pā.| ↩
  5. 5 . ‘hrasvekāravān chando'nurodhāt’ iti pā.| ↩
  6. 6 . ‘hikketi’ iti pā.| ↩
  7. 7 . ‘ūrdhvagamanatvāt’ iti pā.| ↩
  8. 8 . ‘jāyete’ iti pā.| ↩
  9. 9 . ‘annajādīnām’ iti pā.| ↩
  10. 10 . ‘samprāptimāha’ iti pā.| ↩
  11. 11 . ‘kaṇṭhetyādi’ iti pā.| ↩
  12. 12 . ‘kaphāt, mādhuryam’ iti pā.| ↩
  13. 13 . ‘uparyupari atyupayuktaiḥ’ iti pā.| ↩
  14. 14 . ‘śirogrīvām’ iti pā. | ↩
  15. 15 . ‘śirogrīvāṃ ... ’ iti pā.| ↩
  16. 16 . ‘śirogrīvām’ iti pā.| ↩
  17. 17 . ‘vikṛṣṭakālairyā’ iti pā. | ↩
  18. 18 . ‘vikṛṣṭetyādi’ iti pā.| ↩
  19. 19 . mūlaśloke ‘prakṛṣṭa ... ’ iti pā.| ↩
  20. 20 . mūlaśloke ‘prakṛṣṭa ... ’ iti pā.| ↩
  21. 21 . ‘pravṛttā’ iti pā.| ↩
  22. 22 . ‘prādhānyena nābhibastihṛdayaśirāṃsi’ iti pā.| ↩
  23. 23 . ‘hikkati’ iti pā.| ↩
  24. 24 . atra ‘ādyāścatasro ... ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  25. 25 . ‘āsāmasādhyānāṃ yā’ iti pā.| ↩
  26. 26 . ‘atisañcitadoṣādibhirbhavati’ iti pā.| ↩
  27. 27 . ‘annajā’ iti pā.| ↩
  28. 28 . ‘yamalavegavato'yamityucyate’ iti pā.| ↩
  29. 29 . atra ‘sthiradhātvindriya iti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  30. 30 . ‘ ... prāṇānnodavahāni’ iti pā.| ↩
  31. 31 . atra ‘prāgrūpamityādi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  32. 32 . ‘nibaddham’ iti pā.| ↩
  33. 33 . ‘ayathāvatpravṛttiḥ’ iti pā.| ↩
  34. 34 . ‘ ... jñānārthamayam’ iti pā.| ↩
  35. 35 . atra ‘uddhūyamānetyādi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  36. 36 . ‘vibhrāntalocanaśca, calākṣaḥ’ iti pā.| ↩
  37. 37 . ‘śuṣkāsyo ... ’ iti pā. | ↩
  38. 38 . ‘śleṣmāvṛtamukhāni srotāṃsi’ iti pā.| ↩
  39. 39 . atra ‘yaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  40. 40 . ‘śvasiti’ iti pā.| ↩
  41. 41 . ‘kevalātaṅkadarpaṇasahitamudritapustake ete ekādaśa ślokā prakaraṇānte dṛśyante’ ↩
  42. 42 . atra ‘yāvadbalena’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  43. 43 . ‘calaccakṣuḥ ... ’ iti pā.| ↩
  44. 44 . atra ‘na vā śvasiti na vā śvāsaṃ labhate’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  45. 45 . atra ‘ ... sandhibandhaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  46. 46 . ‘tadā’ iti pā.| ↩
  47. 47 . ‘prāṇādhiṣṭhānahṛdayapīḍakam’ iti pā.| ↩
  48. 48 . atra ‘śeṣamāha’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  49. 49 . ‘ucchūnākṣaḥ’ iti pā.| ↩
  50. 50 . atra ‘iti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  51. 51 . atra ‘tatheti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  52. 52 . ‘pīḍyati’ iti pā.| ↩
  53. 53 . ‘ ... rajojīrṇa ... ’ iti pā. | ↩
  54. 54 . ‘pittānubandhatvājjvarādiyogena’ iti pā.| ↩
  55. 55 . atra ‘udāvartetyādi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  56. 56 . ‘ ... doṣeṇeti’ iti pā.| ↩
  57. 57 . ‘jvarakāraṇāpekṣayā’ iti pā.| ↩
  58. 58 . atra ‘upekṣaṇīyāḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  59. 59 . etacca– ‘kṣudro vātamudīrayan’ iti pā.| ↩
  60. 60 . ‘duḥkhena sa’ iti pā.| ↩
  61. 61 . atra ‘sa ityādi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  62. 62 . atra ‘kṣudra ityādi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  63. 63 . ‘sannipātādayaḥ’ iti pā.| ↩
  64. 64 . atra ‘kāmamityādi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  65. 65 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ śvāsanidānam||12||’ iti pā.| ↩