atha svarabhedanidānam | atyuccabhāṣaṇaviṣādhyayanābhighātasandūṣaṇaiḥ
prakupitāḥ pavanādayastu | srotaḥsu te svaravaheṣu gatāḥ pratiṣṭhāṃ hanyuḥ
svaraṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ
||1|| (su. u. taṃ. a. 53) | (vātādibhiḥ
pṛthak sarvairmedasā ca kṣayeṇa ca) |
prāṇodānaduṣṭisādharmyāt
1
śvāse ca svarabhedo bhavatīti śvāsānantaraṃ svarabhedamāha–
atyuccabhāṣaṇetyādi| adhyayanamuccairvedādipāṭhaḥ, abhighātaḥ kaṇṭhādideśe
laguḍādibhirāghātaḥ, etaiḥ
2
sandūṣaṇairanyaiśca yathāsvaṃ vātādikopanaiḥ, viṣaṃ tu sarvadoṣaprakopaṇameva|
3
srotaḥsu svaravaheṣu caturṣu; yaduktaṃ suśrute– “dvābhyāṃ bhāṣate, dvābhyāṃ
ghoṣaṃ karoti” (su. śā. a. 9) iti; bhāṣaṇaghoṣaṇayoralpatvamahattvābhyāṃ
bhedaḥ| pratiṣṭhāṃ sthitiṃ, vṛddhiṃ vā| sa iti svarabhedaḥ; ṣaḍvidho
vātapittakaphasannipātakṣayamedojabhedāt||1||
hikkāśvāsau prāṇodānaduṣṭyā sambhavataḥ, tadduṣṭisādharmyāt śvāsānantaraṃ
svarabhedamāha– atyuccetyādi|
4
adhyayanamuccairvedādipāṭhaḥ; abhighātaḥ kaṇṭhapradeśe laguḍādibhiḥ, athavā
balena chardijanitaḥ, athavā'sthyādikaṭhinabhojyajanitaḥ| viṣatastu
tridoṣaprakopaḥ| srotaḥsu svaravaheṣu caturṣu, yaduktaṃ suśrute– “dvābhyāṃ
bhāṣate, dvābhyāṃ ghoṣaṃ karoti” iti; bhāṣaṇaghoṣaṇayoralpatvamahattvābhyāṃ
bhedaḥ| etaiḥ
5
sandūṣaṇairanyaiśca yathāsvaṃ vātādikopanairdoṣāsteṣu srotaḥsu pratiṣṭhāṃ
sthitiṃ vṛddhiṃ vā gatāḥ svaraṃ hanyuḥ| sa svarabhedaḥ ṣaḍvidha iti
vātapittakaphasannipāta kṣayamedojanita iti bhedāt||1||
vātena kṛṣṇanayanānanamūtravarcā bhinnaṃ śanairvadati gardabhavat kharaṃ ca
|2| (su. u. taṃ. a. 53) |
vātikamāha– vātenetyādi| kṛṣṇatvaṃ mūtrādiṣu svarabhedārambhakadoṣasya
sarvāṅgavyāpakatvāt, arśovat| bhinnaṃ bhinnasvaraṃ, tadevāha– gardabhavat
6
kharamiti; kharaṃ niṣṭhuram, udvejakamiti yāvat|2|–
vātikamāha– vātenetyādi|
7
kṛṣṇatvaṃ
8
svarabhedārambhakadoṣasya sarvāṅgavyāpakatvāt, arśovat| bhinnaṃ bhinnasvaraṃ,
gardabhasvaravat
9
svaraṃ kharamudvejakamiti yāvat| anye gardabhavatsvaramityatra
gardabhavatkharamiti paṭhanti, gardabhasya vacanābhāvāt; ‘kaṇṭhena’ iti
śeṣaḥ|2|–
pittena pītanayanānanamūtravarcā brūyādgalena sa ca dāhasamanvitena
||2|| (su. u. taṃ. a. 53) |
paittikamāha– pittenetyādi| galeneti viśeṣyopadarśanaṃ, dāhasamanviteneti
viśeṣaṇasya viśeṣyādhīnapratītatvāt; galaḥ sadāho bhavatītyarthaḥ||2||
paittikamāha–
10
pittenetyādi| galastasya sadāho bhavatītyarthaḥ||2||
brūyāt kaphena satataṃ kapharuddhakaṇṭhaḥ svalpaṃ śanairvadati cāpi divā
viśeṣāt |3| (su. u. taṃ. a. 53) |
ślaiṣmikamāha– brūyādityādi| divā viśeṣāditi dine sūryaraśmibhiḥ kaphasya
mandībhāvādviśeṣādviśiṣṭaṃ vadatītyarthaḥ| ‘divāviśeṣa’ iti pāṭhāntare sa
evārthaḥ|3|–
kaphajamāha-brūyādityādi| brūyādityatra kṛcchrāditi kecitpaṭhanti|3|–
sarvātmake bhavati sarvavikārasampat taṃ cāpyasādhyamṛṣayaḥ svarabhedamāhuḥ
||3|| (su. u. taṃ. a. 53) |
sānnipātikamāha– sarvātmaka ityādi| sarvavikārasampaditi
uktavātādisvarabhedaliṅgayogaḥ| taṃ cāpyasādhyamiti apiśabdo bhinnakrame,
asādhyamapi; tena “sarvaje kṣayaje cāpi pratyākhyāyācaret kriyām||” (su. u.
taṃ. a. 53) iti suśrutavacanamupapannaṃ bhavatīti||3||
sannipātajamāha– sarvavikārasampadityādi| uktavātādisvarabhedaliṅgāni| taṃ
cāpyasādhyamiti apiśabdo bhinnakramaḥ| asādhyamapi; tena “sarvaje kṣayaje cāpi
pratyākhyāyācaret kriyām” iti suśrutavacanamupapannaṃ bhavatīti||3||
11
dhūpyeta vāk kṣayakṛte kṣayamāpnuyācca vāgeṣa
12
cāpi hatavāk parivarjanīyaḥ |4| (su. u. taṃ. a. 53) |
kṣayajamāha– dhūpyetetyādi|
13
dhūpyeta vāgiti sadhūmeva nirgacchantī vedanāyā'nubhūyate| kṣayakṛta iti
dhātukṣayakṛta svarabhede| kṣayamāpnuyācca vāgiti padacchedaḥ| eṣa ca yadā
hatavāgbhavati ojaḥkṣayādvacanākṣamastadā na sādhyate, anyathā tu sādhyaḥ;
tena pratyākhyāya kriyākaraṇamupapannaṃ bhavati| ‘eṣu cāpi’ iti pāṭhe
vātādisvarabhedeṣu madhye hatavāgasādhyaḥ, kintvayaṃ pāṭhaṣṭīkākārairna
vyākhyātaḥ|4|–
kṣayajamāha– dhūmyeta vāgiti| sadhūmeneva
14
nirgacchantī
15
vedanayā'nubhūyate,
16
‘dhūmāvate’ iti pāṭhāntare sa evārthaḥ| kṣayakṛta iti dhātukṣayakṛte
svarabhede| kṣayamāpnuyācca vāgiti padacchedaḥ, vacanaṃ kṣayamāpnuyāt ‘vātāt’
iti śeṣaḥ| sa eva yadā hatavāk ojaḥkṣayādvacanākṣamaḥ, tadā na sādhyaḥ,
anyathā tu sādhyaḥ| anye ‘eṣu ca’ iti paṭhanti; tataścaiṣu vātādisvarabhedeṣu
madhye hatavāgasādhyaḥ; kiṃ tvayaṃ pāṭhaṣṭīkākārairna svīkṛtaḥ|4|–
antargatasvaramalakṣyapadaṃ cireṇa medo'nvayādvadati digdhagalastṛṣārtaḥ
||4|| (su. u. taṃ. a. 53) |
medojalakṣaṇamāha–
17
antargatetyādinā| antargatasvaramiti kriyāviśeṣaṇam; ‘antargataṃ svaram’ iti
pāṭhe
18
tu kaṇṭhasyāntargataṃ yathā bhavati tathā
19
svaraṃ vacanaṃ vadatīti yojyaṃ; ‘antargalam’ iti pāṭhāntare galasyāntariti
antargalaṃ
20
svaraṃ vadatītyarthaḥ| digdhagala iti śleṣmaṇā medasā vā liptagala ityarthaḥ|
21
tṛṣārtaśca medoruddhasrotastvāt||4||
medojamāha– antarityādi| antargatasvaramiti kriyāviśeṣaṇam; tena
kaṇṭhasthāntargataṃ yathā bhavati tathā svaraṃ vacanaṃ vadatīti yojyam| ‘anye
antargalam’ iti paṭhanti, tatra galasya antaḥ antargalaṃ, tadgataṃ svaraṃ
vadatītyarthaḥ| medonvayānmedaḥsambandhāt| ‘medaścayāt’ iti kecitpāṭhāntaraṃ
paṭhanti, medaścayānmedovṛddheriti; ‘bhedaḥkṣayāt’ iti pāṭhāntaram, atra
svaraśabdo lupto madhye'tidiṣṭo draṣṭavyaḥ, tena medasā svarakṣayādityarthaḥ|
digdhagala iti śleṣmaṇā medasā vā liptagala ityarthaḥ| tṛṣārta iti
medoruddhasrotastvāt||4||
kṣīṇasya vṛddhasya kṛśasya vā'pi cirotthito yaśca sahopajātaḥ | medasvinaḥ
sarvasamudbhavaśca svarāmayo yo na sa siddhimeti
||5|| (su. u. taṃ. a. 53) |
uktavātādijānāmevāvasthāyāmasādhyatvamāha– kṣīṇasyetyādinā sahopajāta
ityantena| kṣīṇasya kṣīṇamāṃsasya| kṛśasya abalasya| sahopajāto
janmaprabhṛtibaddhaḥ, ‘kākasvara’ iti loke| ‘sahopajātaḥ’ ityatra
‘madopajātaḥ’ iti pāṭhāntaram, mado rogaviśeṣaḥ| medasvino'tisthūlasya
medasā''vṛtasrotastvena yo jātaḥ; amedasvinastu medoduṣṭyā
22
jātaḥ sa sādhyaḥ pūrvamukta iti na virodhaḥ|
23
sarvasamudbhavaścāvagāḍhaḥ sampūrṇaliṅgo vā'sādhyo draṣṭavya iti||5||
asādhyamāha– kṣīṇasyetyādi| kṣīṇasya abalasya, kṛśasya kṣīṇamāṃsasya,
sahajopajātaḥ janmapratibaddhaḥ, sa ca kākasvara iti loke; ‘sahajopajāta’
ityasya sthāne
24
‘sa madopajāta’ iti paṭhantyanye; tatra
25
mado rogaviśeṣaḥ| medasvina iti atisthūlasya medasāvṛtasrotastvena yo jātaḥ,
medasvinastu medovṛddhyā yo jātaḥ so'sādhyaḥ pūrvamuktamiti na virodhaḥ|
sarvasamudbhavaścāvagāḍhaḥ sampūrṇaliṅgo vā'sādhyo draṣṭavyaḥ||5||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne svarabhedanidānaṃ samāptam
||13||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ svarabhedanidānaṃ
samāptam||13||
ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ svarabhedanidānam||13||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘śvāse'pi’ iti pā.| ↩
- 2 . ‘sandūṣaṇaiścānyairyathāsvam’ iti pā.| ↩
- 3 . ‘svaravaheṣu srotaḥsu śabdavāhinīṣu’ iti ḍalhaṇaḥ| ↩
- 4 . ‘ ... vedapāṭhaḥ’ iti pā.| ↩
- 5 . ‘sandūṣaṇaiścānyaiśca’ iti pā.| ↩
- 6 . ‘kharaṃ ca’ iti pā.| ↩
- 7 . atra ‘nayanādi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 8 . ‘ ... bhedanārambhaka’ iti pā.| ↩
- 9 . ‘svaraṃ ca ityevaṃ mukhyaṃ pāṭhaṃ manyate’ iti pā.| ↩
- 10 . atra ‘pittenetyādi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 11 . ‘dhūmyeta’ iti pā. | ↩
- 12 . ‘sarveṣu’ iti pā. | ↩
- 13 . ‘dhūmyeta’ iti pā.| ↩
- 14 . ‘nirgacchatīti’ iti pā.| ↩
- 15 . ‘vedanayābhibhūyate’ iti pā.| ↩
- 16 . ‘dhūmāyate’ iti pā.| ↩
- 17 . ‘antargatasvaramityādinā’ iti pā.| ↩
- 18 . ‘tu’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 19 . ‘tadgatam’ iti pā.| ↩
- 20 . atra ‘tadgatam’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 21 . ‘tṛṣārto’ iti pā.| ↩
- 22 . atra ‘yo’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 23 . ‘sarvasamudbhavaśca gāḍhaḥ’ iti pā.| ↩
- 24 . ‘samadoṣajāta’ iti pā.| ↩
- 25 . ‘samado’ iti pā.| ↩