13. svarabhedanidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
atha svarabhedanidānam | atyuccabhāṣaṇaviṣādhyayanābhighātasandūṣaṇaiḥ prakupitāḥ pavanādayastu | srotaḥsu te svaravaheṣu gatāḥ pratiṣṭhāṃ hanyuḥ svaraṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ ||1|| (su. u. taṃ. a. 53) | (vātādibhiḥ pṛthak sarvairmedasā ca kṣayeṇa ca) |
prāṇodānaduṣṭisādharmyāt 1 śvāse ca svarabhedo bhavatīti śvāsānantaraṃ svarabhedamāha– atyuccabhāṣaṇetyādi| adhyayanamuccairvedādipāṭhaḥ, abhighātaḥ kaṇṭhādideśe laguḍādibhirāghātaḥ, etaiḥ 2 sandūṣaṇairanyaiśca yathāsvaṃ vātādikopanaiḥ, viṣaṃ tu sarvadoṣaprakopaṇameva| 3 srotaḥsu svaravaheṣu caturṣu; yaduktaṃ suśrute– “dvābhyāṃ bhāṣate, dvābhyāṃ ghoṣaṃ karoti” (su. śā. a. 9) iti; bhāṣaṇaghoṣaṇayoralpatvamahattvābhyāṃ bhedaḥ| pratiṣṭhāṃ sthitiṃ, vṛddhiṃ vā| sa iti svarabhedaḥ; ṣaḍvidho vātapittakaphasannipātakṣayamedojabhedāt||1||
hikkāśvāsau prāṇodānaduṣṭyā sambhavataḥ, tadduṣṭisādharmyāt śvāsānantaraṃ svarabhedamāha– atyuccetyādi| 4 adhyayanamuccairvedādipāṭhaḥ; abhighātaḥ kaṇṭhapradeśe laguḍādibhiḥ, athavā balena chardijanitaḥ, athavā'sthyādikaṭhinabhojyajanitaḥ| viṣatastu tridoṣaprakopaḥ| srotaḥsu svaravaheṣu caturṣu, yaduktaṃ suśrute– “dvābhyāṃ bhāṣate, dvābhyāṃ ghoṣaṃ karoti” iti; bhāṣaṇaghoṣaṇayoralpatvamahattvābhyāṃ bhedaḥ| etaiḥ 5 sandūṣaṇairanyaiśca yathāsvaṃ vātādikopanairdoṣāsteṣu srotaḥsu pratiṣṭhāṃ sthitiṃ vṛddhiṃ vā gatāḥ svaraṃ hanyuḥ| sa svarabhedaḥ ṣaḍvidha iti vātapittakaphasannipāta kṣayamedojanita iti bhedāt||1||
vātena kṛṣṇanayanānanamūtravarcā bhinnaṃ śanairvadati gardabhavat kharaṃ ca |2| (su. u. taṃ. a. 53) |
vātikamāha– vātenetyādi| kṛṣṇatvaṃ mūtrādiṣu svarabhedārambhakadoṣasya sarvāṅgavyāpakatvāt, arśovat| bhinnaṃ bhinnasvaraṃ, tadevāha– gardabhavat 6 kharamiti; kharaṃ niṣṭhuram, udvejakamiti yāvat|2|–
vātikamāha– vātenetyādi| 7 kṛṣṇatvaṃ 8 svarabhedārambhakadoṣasya sarvāṅgavyāpakatvāt, arśovat| bhinnaṃ bhinnasvaraṃ, gardabhasvaravat 9 svaraṃ kharamudvejakamiti yāvat| anye gardabhavatsvaramityatra gardabhavatkharamiti paṭhanti, gardabhasya vacanābhāvāt; ‘kaṇṭhena’ iti śeṣaḥ|2|–
pittena pītanayanānanamūtravarcā brūyādgalena sa ca dāhasamanvitena ||2|| (su. u. taṃ. a. 53) |
paittikamāha– pittenetyādi| galeneti viśeṣyopadarśanaṃ, dāhasamanviteneti viśeṣaṇasya viśeṣyādhīnapratītatvāt; galaḥ sadāho bhavatītyarthaḥ||2||
paittikamāha– 10 pittenetyādi| galastasya sadāho bhavatītyarthaḥ||2||
brūyāt kaphena satataṃ kapharuddhakaṇṭhaḥ svalpaṃ śanairvadati cāpi divā viśeṣāt |3| (su. u. taṃ. a. 53) |
ślaiṣmikamāha– brūyādityādi| divā viśeṣāditi dine sūryaraśmibhiḥ kaphasya mandībhāvādviśeṣādviśiṣṭaṃ vadatītyarthaḥ| ‘divāviśeṣa’ iti pāṭhāntare sa evārthaḥ|3|–
kaphajamāha-brūyādityādi| brūyādityatra kṛcchrāditi kecitpaṭhanti|3|–
sarvātmake bhavati sarvavikārasampat taṃ cāpyasādhyamṛṣayaḥ svarabhedamāhuḥ ||3|| (su. u. taṃ. a. 53) |
sānnipātikamāha– sarvātmaka ityādi| sarvavikārasampaditi uktavātādisvarabhedaliṅgayogaḥ| taṃ cāpyasādhyamiti apiśabdo bhinnakrame, asādhyamapi; tena “sarvaje kṣayaje cāpi pratyākhyāyācaret kriyām||” (su. u. taṃ. a. 53) iti suśrutavacanamupapannaṃ bhavatīti||3||
sannipātajamāha– sarvavikārasampadityādi| uktavātādisvarabhedaliṅgāni| taṃ cāpyasādhyamiti apiśabdo bhinnakramaḥ| asādhyamapi; tena “sarvaje kṣayaje cāpi pratyākhyāyācaret kriyām” iti suśrutavacanamupapannaṃ bhavatīti||3|| 11
dhūpyeta vāk kṣayakṛte kṣayamāpnuyācca vāgeṣa 12 cāpi hatavāk parivarjanīyaḥ |4| (su. u. taṃ. a. 53) |
kṣayajamāha– dhūpyetetyādi| 13 dhūpyeta vāgiti sadhūmeva nirgacchantī vedanāyā'nubhūyate| kṣayakṛta iti dhātukṣayakṛta svarabhede| kṣayamāpnuyācca vāgiti padacchedaḥ| eṣa ca yadā hatavāgbhavati ojaḥkṣayādvacanākṣamastadā na sādhyate, anyathā tu sādhyaḥ; tena pratyākhyāya kriyākaraṇamupapannaṃ bhavati| ‘eṣu cāpi’ iti pāṭhe vātādisvarabhedeṣu madhye hatavāgasādhyaḥ, kintvayaṃ pāṭhaṣṭīkākārairna vyākhyātaḥ|4|–
kṣayajamāha– dhūmyeta vāgiti| sadhūmeneva 14 nirgacchantī 15 vedanayā'nubhūyate, 16 ‘dhūmāvate’ iti pāṭhāntare sa evārthaḥ| kṣayakṛta iti dhātukṣayakṛte svarabhede| kṣayamāpnuyācca vāgiti padacchedaḥ, vacanaṃ kṣayamāpnuyāt ‘vātāt’ iti śeṣaḥ| sa eva yadā hatavāk ojaḥkṣayādvacanākṣamaḥ, tadā na sādhyaḥ, anyathā tu sādhyaḥ| anye ‘eṣu ca’ iti paṭhanti; tataścaiṣu vātādisvarabhedeṣu madhye hatavāgasādhyaḥ; kiṃ tvayaṃ pāṭhaṣṭīkākārairna svīkṛtaḥ|4|–
antargatasvaramalakṣyapadaṃ cireṇa medo'nvayādvadati digdhagalastṛṣārtaḥ ||4|| (su. u. taṃ. a. 53) |
medojalakṣaṇamāha– 17 antargatetyādinā| antargatasvaramiti kriyāviśeṣaṇam; ‘antargataṃ svaram’ iti pāṭhe 18 tu kaṇṭhasyāntargataṃ yathā bhavati tathā 19 svaraṃ vacanaṃ vadatīti yojyaṃ; ‘antargalam’ iti pāṭhāntare galasyāntariti antargalaṃ 20 svaraṃ vadatītyarthaḥ| digdhagala iti śleṣmaṇā medasā vā liptagala ityarthaḥ| 21 tṛṣārtaśca medoruddhasrotastvāt||4||
medojamāha– antarityādi| antargatasvaramiti kriyāviśeṣaṇam; tena kaṇṭhasthāntargataṃ yathā bhavati tathā svaraṃ vacanaṃ vadatīti yojyam| ‘anye antargalam’ iti paṭhanti, tatra galasya antaḥ antargalaṃ, tadgataṃ svaraṃ vadatītyarthaḥ| medonvayānmedaḥsambandhāt| ‘medaścayāt’ iti kecitpāṭhāntaraṃ paṭhanti, medaścayānmedovṛddheriti; ‘bhedaḥkṣayāt’ iti pāṭhāntaram, atra svaraśabdo lupto madhye'tidiṣṭo draṣṭavyaḥ, tena medasā svarakṣayādityarthaḥ| digdhagala iti śleṣmaṇā medasā vā liptagala ityarthaḥ| tṛṣārta iti medoruddhasrotastvāt||4||
kṣīṇasya vṛddhasya kṛśasya vā'pi cirotthito yaśca sahopajātaḥ | medasvinaḥ sarvasamudbhavaśca svarāmayo yo na sa siddhimeti ||5|| (su. u. taṃ. a. 53) |
uktavātādijānāmevāvasthāyāmasādhyatvamāha– kṣīṇasyetyādinā sahopajāta ityantena| kṣīṇasya kṣīṇamāṃsasya| kṛśasya abalasya| sahopajāto janmaprabhṛtibaddhaḥ, ‘kākasvara’ iti loke| ‘sahopajātaḥ’ ityatra ‘madopajātaḥ’ iti pāṭhāntaram, mado rogaviśeṣaḥ| medasvino'tisthūlasya medasā''vṛtasrotastvena yo jātaḥ; amedasvinastu medoduṣṭyā 22 jātaḥ sa sādhyaḥ pūrvamukta iti na virodhaḥ| 23 sarvasamudbhavaścāvagāḍhaḥ sampūrṇaliṅgo vā'sādhyo draṣṭavya iti||5||
asādhyamāha– kṣīṇasyetyādi| kṣīṇasya abalasya, kṛśasya kṣīṇamāṃsasya, sahajopajātaḥ janmapratibaddhaḥ, sa ca kākasvara iti loke; ‘sahajopajāta’ ityasya sthāne 24 ‘sa madopajāta’ iti paṭhantyanye; tatra 25 mado rogaviśeṣaḥ| medasvina iti atisthūlasya medasāvṛtasrotastvena yo jātaḥ, medasvinastu medovṛddhyā yo jātaḥ so'sādhyaḥ pūrvamuktamiti na virodhaḥ| sarvasamudbhavaścāvagāḍhaḥ sampūrṇaliṅgo vā'sādhyo draṣṭavyaḥ||5||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne svarabhedanidānaṃ samāptam ||13||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ svarabhedanidānaṃ samāptam||13||
ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ svarabhedanidānam||13||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘śvāse'pi’ iti pā.| ↩
  2. 2 . ‘sandūṣaṇaiścānyairyathāsvam’ iti pā.| ↩
  3. 3 . ‘svaravaheṣu srotaḥsu śabdavāhinīṣu’ iti ḍalhaṇaḥ| ↩
  4. 4 . ‘ ... vedapāṭhaḥ’ iti pā.| ↩
  5. 5 . ‘sandūṣaṇaiścānyaiśca’ iti pā.| ↩
  6. 6 . ‘kharaṃ ca’ iti pā.| ↩
  7. 7 . atra ‘nayanādi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  8. 8 . ‘ ... bhedanārambhaka’ iti pā.| ↩
  9. 9 . ‘svaraṃ ca ityevaṃ mukhyaṃ pāṭhaṃ manyate’ iti pā.| ↩
  10. 10 . atra ‘pittenetyādi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  11. 11 . ‘dhūmyeta’ iti pā. | ↩
  12. 12 . ‘sarveṣu’ iti pā. | ↩
  13. 13 . ‘dhūmyeta’ iti pā.| ↩
  14. 14 . ‘nirgacchatīti’ iti pā.| ↩
  15. 15 . ‘vedanayābhibhūyate’ iti pā.| ↩
  16. 16 . ‘dhūmāyate’ iti pā.| ↩
  17. 17 . ‘antargatasvaramityādinā’ iti pā.| ↩
  18. 18 . ‘tu’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  19. 19 . ‘tadgatam’ iti pā.| ↩
  20. 20 . atra ‘tadgatam’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  21. 21 . ‘tṛṣārto’ iti pā.| ↩
  22. 22 . atra ‘yo’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  23. 23 . ‘sarvasamudbhavaśca gāḍhaḥ’ iti pā.| ↩
  24. 24 . ‘samadoṣajāta’ iti pā.| ↩
  25. 25 . ‘samado’ iti pā.| ↩