14. arocakanidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
athārocakanidānam | vātādibhiḥ śokabhayātilobhakrodhairmanoghnāśanarūpagandhaiḥ | arocakāḥ syuḥ ... |1| (ca. ci. a. 26) |
ūrdhvagavikārasādharmyādarocakamāha– vātādibhirityādi| ekaikaśo vātādibhistrayaḥ, sannipātenaikaḥ, 1 śokādinā gandhāntenāgantureka eva gaṇanīyaḥ, yataḥ pañcānāmekaṃ lakṣaṇaṃ vakṣyati; suśrute coktam– “bhaktopaghātamiha pañcavidhaṃ vadanti|” (su. u. taṃ. a. 57) iti| śokādijastu yadyapi 2 vātādijaḥ, tathā'pi hetupratyanīkacikitsākaraṇārthaṃ pṛthaguktaḥ| atilobho'trāhitasya satatopayogahetutayā doṣaprakopaka iti darśayati| arocakāḥ syuriti chedaḥ|1|–
ūrdhvagavikārasādharmyādarocakamāha– vātādibhiriti| ekaikaśo vātādibhistrayaḥ, sannipātenaikaḥ, śokabhayādinā''gantureka eva gaṇanīyaḥ, yataḥ pañcānāmapi lakṣaṇaṃ vakṣyati; suśrute coktam– “bhaktopaghātamiha pañcavidhaṃ vadanti” iti| tantrāntare'pi– “arocako bhaveddoṣaireko hṛdayasaṃśrayaiḥ| sannipātena manasaḥ santāpena ca pañcamaḥ” iti| śokādijo yadyapi vātajastathā'pi hetupratyanīkacikitsārthaṃ pṛthaguktaḥ| etairhetubhirarocakā bhavanti| manoghnāśanamucchiṣṭakṛmiklinnādirūpaṃ śarīraśvayathugataṃ, gandhaḥ pūtiḥ, taiḥ|1|–
... parihṛṣṭadantaḥ kaṣāyavaktraśca mato'nilena ||1|| (ca. ci. a. 26) |
vātikalakṣaṇamāha– parītyādi| parihṛṣṭadanta iti amlabhakṣaṇeneva||1||
vātikamāha– parihṛṣṭadanta iti amlabhakṣaṇeneva, kaṣāyavaktra iti lodhracarvitasyeva||1||
kaṭvamlamuṣṇaṃ virasaṃ ca pūti pittena vidyāt ... |2| (ca. ci. a. 26) |
paittikalakṣaṇamāha– kaṭvityādi| kaṭuśabdo'tra tiktavācī| yadāha videhaḥ– “pittena tiktāsyavidāhakṛt syāt, svādvāsyahṛllāsakaraḥ kaphena|” iti|2|–
pittajamāha– kaṭvityādi| kaṭuratra tiktavācakaḥ| yadāha videhaḥ– “pittena tiktāsyavidāhakṛtsyātsvādvāsyahṛllāsakaraḥ kaphena” iti| virasamiti rogasvabhāvāt, anyathā vātena virasāsyatā| pittena pūti durgandhaṃ jānīyāt| lavaṇaṃ ca vaktramiti kaphajalakṣaṇe paṭhanīyaṃ, yato vidagdhaḥ śleṣmā lavaṇabhāvamupaiti|2|–
... lavaṇaṃ ca vaktram | mādhuryapaicchilyagurutvaśaityavibaddhasambaddhayutaṃ kaphena ||2|| (ca. ci. a. 26) |
ślaiṣmikalakṣaṇamāha– lavaṇamityādi| lavaṇaṃ vaktramiti vidagdhasya śleṣmaṇo lavaṇarasatvāt| uktaṃ hi suśrute– “śleṣmā vidagdho lavaṇaḥ smṛtaḥ, pittaṃ vidagdhamamlam|” (su. sū. a. 40) iti| vibaddhasambaddhayutamiti vibaddhaṃ ca tat sambaddhayutaṃ ceti vibaddhasambaddhayutam| atra vibaddhaṃ baddhamiva, bhakṣaṇādyasāmarthyāt; sambaddhayutaṃ ‘kaphasya’ iti śeṣaḥ; bhāve ktaḥ, kaphaliptamityarthaḥ| ‘vidagdhasambaddhayutam’ iti pāṭhāntaraṃ sugamam| ‘vibaddhasannaddhayutam’ iti pāṭhe vibaddhaḥ sannaddhaḥ sa ca prakṛtatvāt kaphasya, sannaddho baddhaḥ; ‘ṇaha’ bandhane ityasmāddhātoḥ pūrvavat ktādi| ‘vibaddhasaṃstambhayutam’ iti kāśmīrāḥ||2||
kaphajamāha– 3 lavaṇamityādi| kaphena lavaṇaṃ ca vaktramiti yojyaṃ, mādhuryādiyutamiti vaktreṇaiva| vibaddhasambaddhayutamiti nibaddhaṃ ca tatsambaddhayutaṃ ca tattathā; 4 vibaddhamiva bhakṣaṇākṣamaṃ, sambaddhayutaṃ kaphasyeti śeṣaḥ, 5 kaphaliptamityarthaḥ| anye vibaddhasannaddhayutamiti paṭhanti, vibaddhaḥ sannaddhaḥ sa ca prakṛtatvāt kaphasya; sannaddho baddhaḥ, ‘ṇaha’ bandhane, ityasya dhātoḥ prayogaḥ||2||
arocake śokabhayātilobhakrodhādyahṛdyāśucigandhaje syāt | svābhāvikaṃ cāsyamathāruciśca ... |3| (ca. ci. a. 26) |
āgantujamāha– arocaka ityādi| ahṛdyagandho 6 ghrāṇodvejako gandhaḥ| svābhāvikaṃ cāsyamiti avikṛtamukharasatvaṃ, na tu vātādivat kaṣāyatvādi|3|– 7
āgantujamāha– ahṛdyaḥ prāṇodvejako gandhaḥ, aśuciḥ ucchiṣṭaṃ, svābhāvikaṃ cāsyamiti avikṛtamukharasatvaṃ na tu vātādivadvaktrakaṣāyatvādikam, atha 8 aruciriti viśeṣatvam|3|–
... tridoṣaje naikarasaṃ bhavettu ||3|| (ca. ci. a. 26) |
tridoṣajamāha– tridoṣaja ityādi| tridoṣaje naikarasamiti vātajādyuktakaṣāyādyanekarasatvam||3||
tridoṣajamāha– 9 anekarasamāsyamityarthaḥ||3||
hṛcchūlapīḍanayutaṃ pavanena, pittāttṛḍdāhacoṣabahulaṃ, sakaphaprasekam | śleṣmātmakaṃ, bahurujaṃ bahubhiśca vidyādvaiguṇyamohajaḍatābhirathāparaṃ ca ||4|| (ca. ci. a. 26) |
vātajādibhedena mukhavikṛtimabhidhāyānyadeśavikṛtimāha– 10 hṛcchūletyādi| hṛdi śūlena pīḍanam 11| coṣaścūṣaṇavat pīḍā| bahubhiriti tridoṣaiḥ| vaiguṇyamohajaḍatābhirathāparamiti upalakṣaṇe tṛtīyā, vaiguṇyaṃ manaso vyākulatvam| aparamiti 12 doṣajādanyamāgantujamityarthaḥ| 13 satyāmapi bubhukṣāyāmabhyavahārāsāmarthyamaruciḥ, abhilaṣitamapyannaṃ dīyamānaṃ nābhyavaharatītyannānabhinandanam, annasya śravaṇasmaraṇadarśanagandhasparśanairyatrodvijate sa bhaktadveṣaḥ; evaṃ trividho'pi rogaścarakasuśrutābhyāmarocakaśabdena saṅgṛhītaḥ| uktaṃ hi vṛddhabhojena– “prakṣiptaṃ tu mukhe cānnaṃ jantorna svadate muhuḥ| arocakaḥ sa vijñeyo, bhaktadveṣamataḥ śṛṇu|| cintayitvā tu manasā dṛṣṭvā śrutvā'pi bhojanam| dveṣamāyāti yo janturbhaktadveṣaḥ sa ucyate|| kupitasya bhayārtasya yaśca bhaktanirodhajaḥ” 14 iti||4||
vātādibhedena mukhe vikṛtimabhidhāyānyadeśavikṛtimāha– hṛcchūletyādi| hṛdi śūlena pīḍanaṃ hṝcchūlapīḍanaṃ tena yuktaṃ, coṣaḥ cūṣaṇavatpīḍā| arocakamiti śeṣaḥ| śleṣmātmakaṃ sakaphaprasekaṃ syāt| bahubhiriti tridoṣaiḥ, bahurujamanekapīḍākaram| vaiguṇyamohajaḍatābhirathāparaṃ ceti upalakṣaṇe tṛtīyā, vaiguṇyaṃ manaso vyākulatvam, aparamiti 15 doṣajādanyat āgantujamityarthaḥ| arocakalakṣaṇam– satyāṃ bubhukṣāyāmabhyavahārāsāmarthyamiti aruciḥ, abhilaṣitamapyannaṃ dīyamānaṃ nābhyavaharatīti nānnābhinandanam, annasya śravaṇasmaraṇadarśanasparśanagandhairyatrodvijate sa bhaktadveṣaḥ| evaṃ trividho'pi rogaścarakasuśrutābhyāmarocakaśabdena saṅgṛhītaḥ| uktaṃ hi vṛddhabhojena– “prakṣiptaṃ tu mukhe cānnaṃ jantorna svadate muhuḥ| arocakaḥ sa vijñeyo bhaktadveṣamataḥ śṛṇu|| cintayitvā tu manasā dṛṣṭvā śrutvā ca bhojanam| dveṣamāyāti yo janturbhaktadveṣaḥ sa ucyate|| kupitasya bhayārtasya abhicārābhibhūtaye| yasyānne na bhavecchraddhā sa bhaktadveṣa ucyate” iti||4||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne arocakanidānaṃ samāptam ||14||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmarocakanidānaṃ samāptam||14|| 16
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānaṭīkāyāmātaṅkadarpaṇākhyāmarocakanidānam||14||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘śokādīnāmāgantutvena’ iti pā.| ↩
  2. 2 . ‘vātajaḥ’ iti pā.| ↩
  3. 3 . ‘mādhuryeti’ iti pā.| ↩
  4. 4 . atra ‘vibaddham’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  5. 5 . ‘liptamityarthaḥ’ iti pā.| ↩
  6. 6 . ‘prāṇodvejakaḥ’ ityātaṅkadarpaṇe pāṭhaḥ| ↩
  7. 7 . ‘śokajamāha’ iti pā.| ↩
  8. 8 . ‘aruciriva śeṣatvam’ iti pā.| ↩
  9. 9 . atra ‘tridoṣaje ityādi| naikarasamiti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  10. 10 . ‘hṛcchūlamiti’ iti pā.| ↩
  11. 11 . atra ‘hṛcchūlapīḍanam’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  12. 12 . ‘ ... danyadāgantuja ... ’ iti pā.| ↩
  13. 13 . ‘satyapi’ iti pā.| ↩
  14. 14 . atra ‘abhicārahatasya ca| yasya nānne bhavecchraddhā so'bhaktacchanda ucyate||’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  15. 15 . ‘doṣādanyat’ iti pā.| ↩
  16. 16 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyām arocakanidānam||14||’ iti pā.| ↩