athārocakanidānam | vātādibhiḥ
śokabhayātilobhakrodhairmanoghnāśanarūpagandhaiḥ | arocakāḥ syuḥ ... |1| (ca.
ci. a. 26) |
ūrdhvagavikārasādharmyādarocakamāha– vātādibhirityādi| ekaikaśo
vātādibhistrayaḥ, sannipātenaikaḥ,
1
śokādinā gandhāntenāgantureka eva gaṇanīyaḥ, yataḥ pañcānāmekaṃ lakṣaṇaṃ
vakṣyati; suśrute coktam– “bhaktopaghātamiha pañcavidhaṃ vadanti|” (su. u.
taṃ. a. 57) iti| śokādijastu yadyapi
2
vātādijaḥ, tathā'pi hetupratyanīkacikitsākaraṇārthaṃ pṛthaguktaḥ|
atilobho'trāhitasya satatopayogahetutayā doṣaprakopaka iti darśayati| arocakāḥ
syuriti chedaḥ|1|–
ūrdhvagavikārasādharmyādarocakamāha– vātādibhiriti| ekaikaśo vātādibhistrayaḥ,
sannipātenaikaḥ, śokabhayādinā''gantureka eva gaṇanīyaḥ, yataḥ pañcānāmapi
lakṣaṇaṃ vakṣyati; suśrute coktam– “bhaktopaghātamiha pañcavidhaṃ vadanti”
iti| tantrāntare'pi– “arocako bhaveddoṣaireko hṛdayasaṃśrayaiḥ| sannipātena
manasaḥ santāpena ca pañcamaḥ” iti| śokādijo yadyapi vātajastathā'pi
hetupratyanīkacikitsārthaṃ pṛthaguktaḥ| etairhetubhirarocakā bhavanti|
manoghnāśanamucchiṣṭakṛmiklinnādirūpaṃ śarīraśvayathugataṃ, gandhaḥ pūtiḥ,
taiḥ|1|–
... parihṛṣṭadantaḥ kaṣāyavaktraśca mato'nilena
||1|| (ca. ci. a. 26) |
vātikalakṣaṇamāha– parītyādi| parihṛṣṭadanta iti amlabhakṣaṇeneva||1||
vātikamāha– parihṛṣṭadanta iti amlabhakṣaṇeneva, kaṣāyavaktra iti
lodhracarvitasyeva||1||
kaṭvamlamuṣṇaṃ virasaṃ ca pūti pittena vidyāt ... |2| (ca. ci. a. 26) |
paittikalakṣaṇamāha– kaṭvityādi| kaṭuśabdo'tra tiktavācī| yadāha videhaḥ–
“pittena tiktāsyavidāhakṛt syāt, svādvāsyahṛllāsakaraḥ kaphena|” iti|2|–
pittajamāha– kaṭvityādi| kaṭuratra tiktavācakaḥ| yadāha videhaḥ– “pittena
tiktāsyavidāhakṛtsyātsvādvāsyahṛllāsakaraḥ kaphena” iti| virasamiti
rogasvabhāvāt, anyathā vātena virasāsyatā| pittena pūti durgandhaṃ jānīyāt|
lavaṇaṃ ca vaktramiti kaphajalakṣaṇe paṭhanīyaṃ, yato vidagdhaḥ śleṣmā
lavaṇabhāvamupaiti|2|–
... lavaṇaṃ ca vaktram | mādhuryapaicchilyagurutvaśaityavibaddhasambaddhayutaṃ
kaphena ||2|| (ca. ci. a. 26) |
ślaiṣmikalakṣaṇamāha– lavaṇamityādi| lavaṇaṃ vaktramiti vidagdhasya śleṣmaṇo
lavaṇarasatvāt| uktaṃ hi suśrute– “śleṣmā vidagdho lavaṇaḥ smṛtaḥ, pittaṃ
vidagdhamamlam|” (su. sū. a. 40) iti| vibaddhasambaddhayutamiti vibaddhaṃ ca
tat sambaddhayutaṃ ceti vibaddhasambaddhayutam| atra vibaddhaṃ baddhamiva,
bhakṣaṇādyasāmarthyāt; sambaddhayutaṃ ‘kaphasya’ iti śeṣaḥ; bhāve ktaḥ,
kaphaliptamityarthaḥ| ‘vidagdhasambaddhayutam’ iti pāṭhāntaraṃ sugamam|
‘vibaddhasannaddhayutam’ iti pāṭhe vibaddhaḥ sannaddhaḥ sa ca prakṛtatvāt
kaphasya, sannaddho baddhaḥ; ‘ṇaha’ bandhane ityasmāddhātoḥ pūrvavat ktādi|
‘vibaddhasaṃstambhayutam’ iti kāśmīrāḥ||2||
kaphajamāha–
3
lavaṇamityādi| kaphena lavaṇaṃ ca vaktramiti yojyaṃ, mādhuryādiyutamiti
vaktreṇaiva| vibaddhasambaddhayutamiti nibaddhaṃ ca tatsambaddhayutaṃ ca
tattathā;
4
vibaddhamiva bhakṣaṇākṣamaṃ, sambaddhayutaṃ kaphasyeti śeṣaḥ,
5
kaphaliptamityarthaḥ| anye vibaddhasannaddhayutamiti paṭhanti, vibaddhaḥ
sannaddhaḥ sa ca prakṛtatvāt kaphasya; sannaddho baddhaḥ, ‘ṇaha’ bandhane,
ityasya dhātoḥ prayogaḥ||2||
arocake śokabhayātilobhakrodhādyahṛdyāśucigandhaje syāt | svābhāvikaṃ
cāsyamathāruciśca ... |3| (ca. ci. a. 26) |
āgantujamāha– arocaka ityādi| ahṛdyagandho
6
ghrāṇodvejako gandhaḥ| svābhāvikaṃ cāsyamiti avikṛtamukharasatvaṃ, na tu
vātādivat kaṣāyatvādi|3|–
7
āgantujamāha– ahṛdyaḥ prāṇodvejako gandhaḥ, aśuciḥ ucchiṣṭaṃ, svābhāvikaṃ
cāsyamiti avikṛtamukharasatvaṃ na tu vātādivadvaktrakaṣāyatvādikam, atha
8
aruciriti viśeṣatvam|3|–
... tridoṣaje naikarasaṃ bhavettu ||3|| (ca.
ci. a. 26) |
tridoṣajamāha– tridoṣaja ityādi| tridoṣaje naikarasamiti
vātajādyuktakaṣāyādyanekarasatvam||3||
tridoṣajamāha–
9
anekarasamāsyamityarthaḥ||3||
hṛcchūlapīḍanayutaṃ pavanena, pittāttṛḍdāhacoṣabahulaṃ, sakaphaprasekam |
śleṣmātmakaṃ, bahurujaṃ bahubhiśca vidyādvaiguṇyamohajaḍatābhirathāparaṃ ca
||4|| (ca. ci. a. 26) |
vātajādibhedena mukhavikṛtimabhidhāyānyadeśavikṛtimāha–
10
hṛcchūletyādi| hṛdi śūlena pīḍanam
11| coṣaścūṣaṇavat pīḍā| bahubhiriti tridoṣaiḥ|
vaiguṇyamohajaḍatābhirathāparamiti upalakṣaṇe tṛtīyā, vaiguṇyaṃ manaso
vyākulatvam| aparamiti
12
doṣajādanyamāgantujamityarthaḥ|
13
satyāmapi bubhukṣāyāmabhyavahārāsāmarthyamaruciḥ, abhilaṣitamapyannaṃ
dīyamānaṃ nābhyavaharatītyannānabhinandanam, annasya
śravaṇasmaraṇadarśanagandhasparśanairyatrodvijate sa bhaktadveṣaḥ; evaṃ
trividho'pi rogaścarakasuśrutābhyāmarocakaśabdena saṅgṛhītaḥ| uktaṃ hi
vṛddhabhojena– “prakṣiptaṃ tu mukhe cānnaṃ jantorna svadate muhuḥ| arocakaḥ sa
vijñeyo, bhaktadveṣamataḥ śṛṇu|| cintayitvā tu manasā dṛṣṭvā śrutvā'pi
bhojanam| dveṣamāyāti yo janturbhaktadveṣaḥ sa ucyate|| kupitasya bhayārtasya
yaśca bhaktanirodhajaḥ”
14
iti||4||
vātādibhedena mukhe vikṛtimabhidhāyānyadeśavikṛtimāha– hṛcchūletyādi| hṛdi
śūlena pīḍanaṃ hṝcchūlapīḍanaṃ tena yuktaṃ, coṣaḥ cūṣaṇavatpīḍā| arocakamiti
śeṣaḥ| śleṣmātmakaṃ sakaphaprasekaṃ syāt| bahubhiriti tridoṣaiḥ,
bahurujamanekapīḍākaram| vaiguṇyamohajaḍatābhirathāparaṃ ceti upalakṣaṇe
tṛtīyā, vaiguṇyaṃ manaso vyākulatvam, aparamiti
15
doṣajādanyat āgantujamityarthaḥ| arocakalakṣaṇam– satyāṃ
bubhukṣāyāmabhyavahārāsāmarthyamiti aruciḥ, abhilaṣitamapyannaṃ dīyamānaṃ
nābhyavaharatīti nānnābhinandanam, annasya
śravaṇasmaraṇadarśanasparśanagandhairyatrodvijate sa bhaktadveṣaḥ| evaṃ
trividho'pi rogaścarakasuśrutābhyāmarocakaśabdena saṅgṛhītaḥ| uktaṃ hi
vṛddhabhojena– “prakṣiptaṃ tu mukhe cānnaṃ jantorna svadate muhuḥ| arocakaḥ sa
vijñeyo bhaktadveṣamataḥ śṛṇu|| cintayitvā tu manasā dṛṣṭvā śrutvā ca
bhojanam| dveṣamāyāti yo janturbhaktadveṣaḥ sa ucyate|| kupitasya bhayārtasya
abhicārābhibhūtaye| yasyānne na bhavecchraddhā sa bhaktadveṣa ucyate” iti||4||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne arocakanidānaṃ samāptam
||14||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmarocakanidānaṃ samāptam||14||
16
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ
mādhavanidānaṭīkāyāmātaṅkadarpaṇākhyāmarocakanidānam||14||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘śokādīnāmāgantutvena’ iti pā.| ↩
- 2 . ‘vātajaḥ’ iti pā.| ↩
- 3 . ‘mādhuryeti’ iti pā.| ↩
- 4 . atra ‘vibaddham’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 5 . ‘liptamityarthaḥ’ iti pā.| ↩
- 6 . ‘prāṇodvejakaḥ’ ityātaṅkadarpaṇe pāṭhaḥ| ↩
- 7 . ‘śokajamāha’ iti pā.| ↩
- 8 . ‘aruciriva śeṣatvam’ iti pā.| ↩
- 9 . atra ‘tridoṣaje ityādi| naikarasamiti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 10 . ‘hṛcchūlamiti’ iti pā.| ↩
- 11 . atra ‘hṛcchūlapīḍanam’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 12 . ‘ ... danyadāgantuja ... ’ iti pā.| ↩
- 13 . ‘satyapi’ iti pā.| ↩
- 14 . atra ‘abhicārahatasya ca| yasya nānne bhavecchraddhā so'bhaktacchanda ucyate||’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 15 . ‘doṣādanyat’ iti pā.| ↩
- 16 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyām arocakanidānam||14||’ iti pā.| ↩