15. chardinidānam · e-Mādhavanidāna

atha chardinidānam | duṣṭairdoṣaiḥ pṛthak sarvairbībhatsālocanādibhiḥ | chardayaḥ pañca vijñeyāstāsāṃ lakṣaṇamucyate ||1|| atidravairatisnigdhairahṛdyairlavaṇairati | akāle cātimātraiśca tathā'sātmyaiśca bhojanaiḥ ||2|| śramādbhayāttathodvegādajīrṇāt krimidoṣataḥ | nāryāścāpannasattvāyāstathā'tidrutamaśnataḥ ||3|| bībhatsairhetubhiścānyairdrutamutkleśito balāt | chādayannānanaṃ vegairardayennaṅgabhañjanaiḥ | ¹ atyantamaparītasya cchardervai sambhavo dhruvam | nirucyate chardiriti doṣo vaktraṃ pradhāvitaḥ ||4|| (su. u. taṃ. a. 49) |

chardyāmapyarucerbhāvāttathā'rocakavatpañcavidhatvādarocakānantaraṃ chardiḥ, tasyā nidānaṃ niruktiṃ cāha– duṣṭairityādi| bībhatsālocanaṃ vikṛtidarśanam; ādigrahaṇenāniṣṭagandhabhakṣaṇādīnāṃ grahaṇam| nāryāścāpannasattvāyā iti garbhiṇyāḥ, tasyā garbhotpīḍanena vātavaiguṇyācchardiḥ| chādayannānanamityādi vegairmukhaṃ chādayan pūrayan, ardayan pīḍayan, aṅgabhañjanaiḥ aṅgabhedaiḥ| chādayati mukham, ardayati cāṅgānīti chardiḥ; ‘chada apavāraṇe’, ‘arda hiṃsāyāṃ’, anayoḥ pṛṣodarāditvena rūpasiddhiḥ||1-4||

chardyāmarucerbhāvādarocakānantaraṃ chardirucyate, tasyā nidānaṃ niruktiṃ cāha– duṣṭairityādi| etaiḥ kāraṇairvakṣyamāṇairduṣṭairdoṣaiḥ chardayaḥ pañca bhavanti| vātādibhistrayaḥ, tridoṣeṇaikā, bībhatsādibhirekā, evaṃ pañca| bībhatsaṃ vikṛtadarśanam, ādiśabdenāniṣṭagandhabhakṣaṇādīnāṃ grahaṇam| nidānapūrvāṃ samprāptimāha-atītyādi| nāryāścāpannasattvāyā iti gurviṇyāḥ, tasyā garbhotpīḍanena vātavaiguṇyācchardiḥ| bībhatsairhetubhiścānyairiti pūyāmedhyādidarśanagandhāsvādanairghṛṇākāribhiḥ| chādayannānanamiti doṣavegena mukhaṃ pūrayan, ardayan aṅgabhañjanairaṅgabhedaiḥ; chādayati mukhamardayati ca aṅgāni sa chardiriti nirucyate, vegairmukhaṃ prati pradhāvito doṣa udāno vāyuḥ chardiṃ kuryādityarthaḥ||1-4||

hṛllāsodgārarodhau ca praseko lavaṇastanuḥ | dveṣo'nnapāne ca bhṛśaṃ vamīnāṃ pūrvalakṣaṇam ||5|| (su. u. taṃ. a. 49) |

pūrvarūpamāha– hṛllāsetyādi| udgārarodha udgārāpravṛttiḥ| praseko mukhaprasekaḥ, tasya lavaṇatvaṃ prabhāvāt, āmāśayotkleśabhavatvena kaphavidāhādvā; tanuraghano'lpo vā||5||

tasyāḥ pūrvarūpamāha– hṛdityādi| chardīnāmidaṃ pūrvarūpam| udgārarodha udgārāpravṛttiḥ, praseko mukhaprasekaḥ udakasrāvaḥ, tasya lavaṇatvaṃ prabhāvādāmāśayotkleśabhavatvena kaphavidāhādvā, tanuḥ aghanaḥ alpo vā||5||

hṛtpārśvapīḍāmukhaśoṣaśīrṣanābhyartikāsasvarabhedatodaiḥ | udgāraśabdaprabalaṃ saphenaṃ vicchinnakṛṣṇaṃ tanukaṃ kaṣāyam | kṛcchreṇa cālpaṃ mahatā ca vegenārto'nilācchardayatīha duḥkham ||6|| (ca. ci. a. 23) |

vātajāyā lakṣaṇamāha– hṛtpārśvetyādi| śīrṣanābhyartiḥ mastake nābhau ca śūlaṃ; todairityanantaraṃ ‘yukta’ iti śeṣaḥ, upalakṣaṇe vā tṛtīyā| ārto naraśchardayatīti yojyam| kimbhūtaṃ chardayatītyāha– udgāretyādi| udgāraśabdābhyāṃ prabalamudgāraśabdaprabalam| vicchinnaṃ sāntaravegamalpadravaṃ vā, vātasya ² svato dravatvābhāvāt| tanukamaghanam| kaṣāyaṃ kaṣāyarasaṃ, kaṣāyasya vātakṛtatvāt||6||

vātajāmāha– hṛdityādi| śīrṣanābhyartiriti mastake nābhau ca śūlam| todairityanantaraṃ ‘yukta’ iti śeṣaḥ, upalakṣaṇe vā tṛtīyā| ³ vātānnaraśchardayatīti yojyam| kimbhūtaṃ chardayatītyāha– udgāraśabdābhyāṃ prabalamudgāraśabdaprabalam| vicchinnaṃ viralavegaṃ alpadravaṃ vā, ⁴ vātasya dravatvābhāvāt| tanukamaghanam| kaṣāyaṃ kaṣāyarasaṃ, kaṣāyarasasya vātakṛtatvāt| kṛcchreṇa kaṣṭena, alpaṃ stokaṃ, mahatā vegena||6||

mūrchāpipāsāmukhaśoṣamūrdhatālvakṣisantāpatamobhramārtaḥ | pītaṃ bhṛśoṣṇaṃ haritaṃ satiktaṃ dhūmraṃ ca pittena vamet sadāham ||7|| (ca. ci. a. 23) |

pittajāmāha– mūrchetyādi| tamo'ndhakāradarśanamiva| dhrūmraṃ kṛṣṇalohitavarṇam||7||

pittajāmāha– mūrchetyādi| mūrdhni śirasi tālvakṣṇośca santāpavān| tamo'ndhakāradarśanamiva, bhramaścakrārūḍhasyeva, padārthasya anyathājñānaṃ vā, tairārtaḥ| kīdṛśaṃ vamedityāha– pītamityādi| bhṛśoṣṇamatyuṣṇaṃ, haritaṃ śākavarṇaṃ, dhūmraṃ kṛṣṇalohitavarṇaṃ, pitteneti yojyam||7||

tandrāsyamādhuryakaphaprasekasantoṣanidrārucigauravārtaḥ | snigdhaṃ ghanaṃ svādu kaphādviśuddhaṃ saromaharṣo'lparujaṃ vamettu ||8|| (ca. ci. a. 23) |

kaphajāmāha– tandretyādi| āsyamādhuryaṃ mukhasya madhurarasatvam| santoṣa iti santoṣa iva santoṣaḥ, annānabhilāṣa ityarthaḥ; tṛpto hi nānnamabhilaṣati| arucirabhyavahārāsāmarthyam| svādu madhuram| viśuddhamatiśubhraṃ, suśrute “śuklaṃ himaṃ sāndrakaphaṃ kaphena|” (su. u. taṃ. a. 49) iti pāṭhāt||8||

kaphajāmāha– tandretyādi| etairupadravairārtaḥ snigdhādikaṃ vamet| āsyamādhuryaṃ mukhasya madhurarasatvam| santoṣa iva santoṣaḥ annānabhilāṣa ityarthaḥ, tṛpto hi nānnamabhilaṣati| arucirabhyavahārāsāmarthyam| svādu madhuram| viśuddhamiti viśuddhaṃ kevalaṃ kaphaṃ; yaduktaṃ suśrute– “śuklaṃ himaṃ ⁵ sāndrakaphaṃ kaphena|” iti| alparujamiti kaphasya dravarūpatvāt mukhena niḥsaraṇamityarthaḥ||8||

śūlāvipākārucidāhatṛṣṇāśvāsapramohaprabalā prasaktam | chardistridoṣāllavaṇāmlanīlasāndroṣṇaraktaṃ vamatāṃ nṛṇāṃ syāt ||9|| (ca. ci. a. 23) |

tridoṣajāmāha– śūletyādi| śūlādibhiḥ pramohāntaiḥ prabalā śūlādiprabalā| prasaktaṃ nirantaram| tridoṣādityatra ‘tridoṣā’ iti pāṭhāntare tridoṣajetyarthaḥ||9||

tridoṣajāmāha– śūletyādi| tridoṣāt yā chardiḥ tayā vamatāṃ nṛṇāmityarthaḥ| śūlādibhiḥ pramohāntaiḥ prabalā, prasaktaṃ nirantaraṃ, tridoṣādityatra ‘tridoṣā’ iti pāṭhastatra tridoṣajetyarthaḥ||9||

viṭsvedamūtrāmbuvahāni vāyuḥ srotāṃsi saṃrudhya yadordhvameti | utsannadoṣasya samācitaṃ taṃ doṣaṃ samuddhūya narasya koṣṭhāt ||10|| viṇmūtrayostatsamagandhavarṇaṃ tṛṭśvāsahikkārtiyutaṃ prasaktam | pracchardayedduṣṭamihātivegāttayā'rditaścāśu vināśameti ||11|| (ca. ci. a. 23) |

asādhyāmāha– viḍityādi| utsannadoṣasya udgatadoṣasya | doṣamiti pittaṃ kaphaṃ vā, svedādikān vā tadduṣṭān dhātumalān| taditi yasmādviḍādivāhisrotoduṣṭistato hetorviṇmūtrayoḥ samagandhavarṇaṃ chardayatīti yojyam| iyaṃ tu chardirvikṛtiviṣamasamavāyārabdhā tridoṣajeti kecit, anye tvāhuḥ– sarvā eva chardayaḥ prabalā evaṃvidhāḥ satyo'sādhyāḥ syuriti||10-11||

asādhyāmāha– viḍityādi| ⁶ utpannadoṣasya udgatadoṣasya pittaṃ kaphaṃ vā, ⁷ vāyuḥ koṣṭhāduddhūya ūrdhvaṃ nītveti| svedādikān ⁸ doṣān dhātumalān vā ⁹ svasthānāt sañcālya ūrdhvametyāgacchati| taditi ¹⁰ yasmādviḍādivāhisrotoduṣṭistato viṇmūtrayoḥ samagandhavarṇaṃ chardayatīti yojyam| ¹¹ iyaṃ tu chardistridoṣajetyeke| anye tu sarvā eva chardayaḥ prabalāḥ evaṃvidhāḥ satyaḥ asādhyā ityarthaḥ||10-11||

bībhatsajā daurhṛdajā''majā ca ¹² hyasātmajā ca krimijā ca yā hi | sā pañcamī tāṃ ca vibhāvayecca doṣocchrayeṇaiva yathoktamādau ||12|| (su. u. taṃ. a. 49) |

āgantujāmāha– bībhatsajetyādi| daurhṛdajā daurhṛdālābhajā, āmajā ajīrṇajā, asātmyajā ¹³ asātmyabhakṣaṇādisambhūtā, krimijā koṣṭhakrimisambhavā; bībhatsajetyādinā krimijāntenaikatvenaiva gaṇanīyā, āgantujatvasāmānyāt| ¹⁴ sā pañcamīti tridoṣajāpekṣayā sāmānyenāgantujaiva, āgantujvaravat; yadi tu bībhatsajāpekṣayā krimijā pañcamīti gaṇyate, tadā tāṃ ca vibhāvayet| doṣocchrayeṇaivetyanena krimijāyā eva doṣasambandhaḥ syāt, tataśca bībhatsajādīnāṃ cikitsopayogidoṣasambandho na labhyate| anye tu taddoṣaparihārārthaṃ’ ‘sā pañcamī tāśca’ iti bahuvacanāntaṃ paṭhanti, evaṃ ¹⁵ satyantargaṇanayā na prayojanamityantargaṇanāṃ nādriyante| kathamatra doṣocchrayo vibhāvanīya ityāha– yathoktamādāviti| ādau vātādilakṣaṇe ityarthaḥ||12||

āgantujāmāha– bībhatsajetyādi| bībhatsajā pūyāmedhyādidarśanagandhasvādajā, āpannasattvāyā striyā daurhṛdālābhajā, āmajā ajīrṇajā, asātmyajā asātmyabhojanajā, krimijā koṣṭhakrimisambhavā, bībhatsajetyādinā krimijāntā ekaiva gaṇanīyā| evaṃ ¹⁶ sarvābhirekaivāgantujatvasāmānyāt, āgantujvaravat| pañcamīti tridoṣajāpekṣayā| āgantujāṃ doṣocchrayeṇaiva jānīyāt| yathoktamādāviti yathā vātādilakṣaṇena ādāviti pūrvoktena||12||

śūlahṛllāsabahulā krimijā ca viśeṣataḥ | krimihṛdrogatulyena lakṣaṇena ca lakṣitā ||13|| (su. u. taṃ. a. 49) |

krimijāyā lakṣaṇamāha– śūletyādi| krimihṛdrogatulyena lakṣaṇena lakṣiteti krimihṛdroge ¹⁷ krimilakṣaṇāt yat pīḍādikaṃ tadasyāṃ bhavatītyarthaḥ||13||

krimijāyā viśeṣalakṣaṇamāha– śūletyādi| kṛmijāyā ayaṃ viśeṣaḥ– hṛcchūlahṛllāsādhikā ¹⁸ krimijahṛdrogatulyalakṣaṇena ca lakṣiteti; yathā– “utkledaḥ ṣṭhīvanaṃ todaḥ śūlaṃ hṛllāsakastamaḥ| aruciḥ śyāvanetratvaṃ śoṣaśca krimije bhavet|” iti||13||

kṣīṇasya yā chardiratiprasaktā sopadravā śoṇitapūyayuktā | sacandrikāṃ tāṃ pravadedasādhyāṃ sādhyāṃ cikitsennirupadravāṃ ca ||14|| (ca. ci. a. 23) |

asādhyalakṣaṇamāha– kṣīṇasyetyādi| sacandrikāmiti medaḥprabhṛtidhātūnāṃ snehaḥ pravartamāno ¹⁹ mayūrapicchacandrikāvat pratibhāti| nirupadravāmiti kāsādyupadravarahitām| taduktam– “kāsaḥ śvāso jvaro hikkā tṛṣṇā vaicittyameva ca| hṛdrogastamakaścaiva jñeyāścharderupadravāḥ||” iti||14||

asādhyāṃ sādhyāṃ cāha– atiprasaktā atiśayena nirantarā, sopadravā vakṣyamāṇopadravayuktā| sacandrikamiti| medaḥprabhṛtidhātūnāṃ snehaḥ pravartamāno mayūrapicchacandrikāvatpratibhāti| itthaṃ pañcavidhāmapi chardimasādhyāṃ pravadet varjayedityarthaḥ| nirupadravāṃ kāsādyupadravarahitāṃ sādhyāṃ cikitset ‘bhiṣak’ iti śeṣaḥ||14|| ²⁰

tālvoṣṭhakaṇṭhāsyaviśoṣadāhasantāpamohabhramavipralāpāḥ | pūrvāṇi rūpāṇi bhavanti tāsāmutpattikāle tu viśeṣato hi | kāsaḥ ²¹ śvāso jvaro hikkā tṛṣṇā vaicittyameva ca | hṛdrogastamakaścaiva jñeyāścharderupadravāḥ ||15||

tasyā upadravamāha– kāsa ityādi| vaicittyaṃ vimatacittatā||15||

iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne chardinidānaṃ samāptam ||15||

iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ chardinidānaṃ samāptam||15|| ²²

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānaṭīkāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ chardinidānam||15||

pāṭhāntarāḥ

1 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
2 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
3 . atra ‘udgāreti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
4 . ‘tasya dravyatvābhāvāt’ iti pā.| ↩
5 . ‘sāndram’ iti pā.| ↩
6 . etacca– ‘utpannadoṣasyeti’ iti pā.| ↩
7 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake ‘ ... chardayatīti yojyam|’ etatpāṭhapaścādupalabhyate | ↩
8 . atra ‘vāyu’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
9 . ‘samasthānāt’ iti pā.| ↩
10 . ‘tasmād ... ’ iti pā.| ↩
11 . atra ‘yadā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
12 . ‘asātmyajā’ iti pā. | ↩
13 . ‘ ... bhojanajā’ iti pā.| ↩
14 . atra ‘āgantujvaravat|’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
15 . ‘sati antargaṇanamaprayojanamiti antargaṇanayā’ iti pā.| ↩
16 . ‘sarvātirekai ... ’ iti pā.| ↩
17 . ‘krimilakṣaṇavatt’ iti pā.| ↩
18 . ‘krimijā ... ’ iti pā.| ↩
19 . ‘ ... candravat’ iti pā.| ↩
20 . ślokamimaṃ madhukośakāro mūle nāṅgīkaroti ↩
21 . ‘śvāso'jvaro’ iti pā. | ↩
22 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ chardinidānam||15||’ iti pā.| ↩