16. tṛṣṇānidānam · e-Mādhavanidāna

atha tṛṣṇānidānam | bhayaśramābhyāṃ balasaṅkṣayādvā ¹ hyūrdhvaṃ citaṃ pittavivardhanaiśca | pittaṃ savātaṃ kupitaṃ narāṇāṃ tāluprapannaṃ janayet pipāsām | srotassvapāṃvāhiṣu dūṣiteṣu doṣaiśca tṛṭ sambhavatīha jantoḥ ||1|| tisraḥ smṛtāstāḥ kṣatajā caturthī kṣayāttathā hyāmasamudbhavā ca | bhaktodbhavā saptamiketi tāsāṃ nibodha liṅgānyanupūrvaśastu ||2|| (su. u. taṃ. a. 48) |

chardestṛṣṇopadravatvācchardyanantaraṃ tṛṣṇānidānam| tasyāḥ samprāptimāha– bhayetyādi| pittavivardhanairiti kaṭvamloṣṇādibhiḥ krodhopavāsādibhiśca svasthāna eva sañcitaṃ kupitaṃ ca pittaṃ, vātaśca bhayaśramabalakṣayaiḥ kupitaḥ, ūrdhvaṃ prasarat pipāsāṃ janayati| tālvityupalakṣaṇaṃ; tena klomādyapi bodhyaṃ, tasya pipāsāsthānatvenoktatvāt| carake'pyuktam– “rasavāhinīśca ² dhamanīrjihvāmūlagalatālukaklomnaḥ| saṃśoṣya nṝṇāṃ dehe ³ kurutastṛṣāmatibalau tau tu||” (ca. ci. a. 22) iti| annakaphāmajānāṃ samprāptimāha– srotaḥsvityādi| nanu, apāṃvāhiṣviti bahuvacanaṃ viruddhaṃ, ‘dve udakavahe’ (su. śā. a. 9) iti suśrutenoktatvāt| naivaṃ, tayorevānekapratānayogāditi| doṣairiti annakaphāmaiḥ, duṣṭikartṛtvādduṣṭadoṣasambandhādvā'nnāmayorapi doṣatvamiti gadādharaḥ ⁴| tisra iti vātādibhiḥ pratyekam| kṣatajeti ⁵ kṣatanimittā vraṇināṃ yā ⁶ bhavati| caturthītyanenoktānāṃ catasṛṇāṃ sukhasādhyatvaṃ bodhayati, anyāsāṃ tu kaṣṭasādhyatvam||1-2||

chardestṛṣṇopadravatvācchardyanantaraṃ tṛṣṇānidānaṃ, tasyāḥ samprāptimāha– ⁷ bhayaśramābhyāmityādi| pittavivardhanaiḥ kaṭvamloṣṇādibhiḥ krodhopavāsādibhiśca svasthāne hṛdi sañcitaṃ pittaṃ, vātaśca bhayaśramabalakṣayaiḥ kupitaḥ, ūrdhvaṃ prasaran pipāsāṃ janayet| tāluprapannamiti savātaṃ pittaṃ tālugatamityarthaḥ| tālvityupalakṣaṇam; tena klomagatamapi boddhavyaṃ, ⁸ tasya pipāsāsthānatvāt| uktaṃ ca carake– “rasavāhinīśca dhamanīrjihvāmūlagalatālukaklomnaḥ| saṃśoṣya nṛṇāṃ dehe kurutastṛṣāmatibalau tau tu” iti| annakaphajāmajānāṃ samprāptimāha– srotaḥsvityādi| nanu srotaḥsviti bahuvacanaṃ viruddhaṃ yaduktaṃ suśrute– “dve udakavahe” iti| maivaṃ, tayorevānekapratānayogāditi| ⁹ annakaphāmaiḥ, duṣṭikartṛtvādduṣṭadoṣasambandhādannāmayorapi doṣatvamiti gayadāsaḥ| tisra iti vātādibhiḥ pratyekaṃ, kṣatajeti kṣatanimittā vraṇināṃ yā bhavati, caturthītyanena coktānāṃ tisṛṇāṃ ¹⁰ sādhyatvaṃ bodhayati, anyāsāṃ tu kaṣṭasādhyatvamiti| kṣayādanyā pañcamī, āmasamudbhavā ṣaṣṭhī, bhaktodbhavā saptamiketi, krameṇa tāsāṃ lakṣaṇāni jānīhi||1-2||

kṣāmāsyatā mārutasambhavāyāṃ todastathā śaṅkhaśiraḥsu cāpi | srotonirodho virasaṃ ca vaktraṃ śītābhiradbhiśca vivṛddhimeti ||3|| (su. u. taṃ. a. 48) |

vātajāmāha– kṣāmāsyatetyādi| kṣāmāsyatā śuṣkadīnamukhatvam| srotonirodho ¹¹ rasāmbuvāhidhamanīnirodhaḥ| śītābhiradbhirityanena vāyoḥ śītasya śītāmbunā vṛddhirityanupaśayanidarśanam| cakārāccarakoktanidrānāśasya grahaṇam| yadāha carakaḥ– “nidrānāśaḥ śiraso bhramastathā śuṣkagalatāluḥ|” (ca. ci. a. 22) iti||3||

vātajāṃ tṛṣṇāmāha– kṣāmetyādi| kṣāmāsyatā śuṣkadīnamukhatvaṃ, vaktuṃ carvituṃ vā'sāmarthyamityeke| śaṅkhaśiraḥsviti śaṅkhayoḥ śirasi vā, todo vyathāviśeṣaḥ; śaṅkhayordvitvena bahuvacanatvam| srotonirodhaḥ rasāmbuvāhidhamanīnirodhaḥ; anye śabdāśravaṇamiti| śītābhiradbhirityanena vāyoḥ śītaḥ sparśaḥ, tena vṛddhirityanupaśayasya nidarśanaṃ; cakārāccarakoktanidrānāśasya grahaṇam||3||

mūrchānnavidveṣavilāpadāhā raktekṣaṇatvaṃ pratataśca śoṣaḥ | śītābhinandā mukhatiktatā ca pittātmikāyāṃ paridūyanaṃ ca ||4|| (su. u. taṃ. a. 48) |

pittajāmāha– mūrchetyādinā| ¹² vilāpo'tra pralāpaḥ| pratataśca śoṣaḥ atīva mahatī tṛṣṇā| śītābhinandā śītecchā, ‘gurośca halaḥ’ ityakārapratyayaḥ| ¹³ paridūyanamupatāpaḥ, ‘paridhūmanam’ iti pāṭhe'ntaḥkṣobhaṇaṃ, dhūmanirgama iva vā| cakārāt pītaviṇmūtranetratvādayo grāhyāḥ||4||

pittajāmāha– mūrchetyādi| vilāpo vividhaprakāreṇa bhāṣaṇaṃ, raktekṣaṇatvaṃ raktanetratvaṃ, pratataśca śoṣa iti atimahatī tṛṣṇā, śītābhinandā śītecchā, paridūyanamupatāpaḥ, ‘paridhūpanam’ iti pāṭhāntaraṃ, tatrāntaḥkṣobhaṇaṃ dhūmasyodgiraṇamiva ¹⁴,cakārātpītaviṇmūtranetrādayo grāhyāḥ||4||

bāṣpāvarodhāt kaphasaṃvṛte'gnau tṛṣṇā balāsena bhavettathā tu | nidrā gurutvaṃ madhurāsyatā ca tṛṣṇārditaḥ śuṣyati cātimātram ||5|| (su. u. taṃ. a. 48) |

śleṣmajāmāha– bāṣpetyādi| svakāraṇakupitena kaphenopariṣṭādācchādite'ntaragnau kaphāvaruddhabāṣpeṇa pāvakoṣmaṇā'dhogatenāmbuvahasrotaḥśoṣaṇāt ¹⁵ kaphajā tṛṣṇā bhavati| nanu, kaphajā tṛṣṇā'nupapannā? kaphasya vṛddhasya kevaladravasya pipāsākartṛtvāyogāt, vātapittayoreva tṛṣṇākartṛtvenoktatvāt| yaduktam– “pittaṃ savātaṃ kupitaṃ narāṇāṃ” ityādi| carake'pyuktam– “nāgnervinā tarṣaḥ pavanādvā, tau hi śoṣaṇe hetū|” (ca. ci. a. 22) iti| suśrute'pyuktam– “madyasyāgneyavāyavyaguṇāvambuvahāni tu| srotāṃsi śoṣayeyātāṃ tatastṛṣṇā prajāyate||” (su. u. taṃ. a. 47) iti| ata āha– tatheti| uktaprakāreṇa kaphādagnerbāṣpāvarodhādinā, natu svaguṇena; ata eva carake kaphajā tṛṣṇā na paṭhitaiva, suśrutena tu cikitsābhedārthaṃ paṭhitā, hārītenāpi sapittenaiva śleṣmaṇā tṛṣṇā paṭhitā na tu kevalena| yadāha– “svādvamlalavaṇājīrṇaiḥ kruddhaḥ śleṣmā sahoṣmaṇā| prapadyāmbuvahaṃ srotastṛṣṇāṃ sañjanayennṛṇām|| śiraso gauravaṃ tandrā mādhuryaṃ vadanasya ca| bhaktadveṣaḥ prasekaśca nidrādhikyaṃ tathaiva ca|| etairliṅgairvijānīyāttṛṣṇāṃ kaphasamudbhavām|” iti||5||

śleṣmajāmāha– bāṣpetyādi| svakāraṇakupitena kaphena saṃvṛte ¹⁶ upariṣṭādācchādite'ntaragnau kaphāvaruddhabāṣpeṇa ¹⁷ adhogatānāmambuvāhasrotasāṃ śoṣaṇāt kaphajā tṛṣṇā bhavati| nanu kaphena tṛṣṇā'nupapannā? kaphasya vṛddhasya kevaladravabhūtasya pipāsākartṛtvāsambhavāt, vātapittayoreva tṛṣṇākartṛtvenoktatvāt; yaduktam– “pittaṃ savātaṃ kupitaṃ narāṇām” ityādi| carake'pyuktam– “nāgnervinā hi tarṣaḥ pavanādvā tau hi śoṣaṇe hetū” iti| suśrute'pyuktaṃ “madyasyāgneyavāyavyau guṇāvambuvahāni ca| srotāṃsi śoṣayeyātāṃ tatastṛṣṇā pravartate” iti| ata evāha– tatheti| uktaprakāreṇa kaphādagnerbāṣpāvarodhādinā na tu svaguṇena, ata eva carakeṇa kaphajā tṛṣṇā na paṭhitaiva, suśrute tu cikitsābhedārthaṃ paṭhitā, hārītenāpi sapittena śleṣmaṇaiva tṛṣṇā paṭhitā na tu kevalā| “svādvamlalavaṇājīrṇaiḥ kruddhaḥ śleṣmā sahoṣmaṇā| prapadyāmbuvahaṃ srotastṛṣṇāṃ sañjanayennṛṇām|| śiraso gauravaṃ tandrā mādhuryaṃ vadanasya ca| bhaktadveṣaḥ prasekaśca nidrādhikyaṃ tathaiva ca|| liṅgairetairvijānīyāttṛṣṇāṃ kaphasamudbhavām” ¹⁸| tayā tṛṣṇayā pīḍito manuṣyo'titarāṃ kṛśo bhavati, dhātūnāmanupacayāt||5||

kṣatasya rukśoṇitanirgamābhyāṃ tṛṣṇā caturthī kṣatajā matā tu |6| (su. u. taṃ. a. 48) |

kṣatajāmāha– kṣatasyetyādi| śastrādikṣatayuktasya|6|–

kṣatajāmāha– ¹⁹ śastrādikṣatayuktasya narasya rukpīḍanācchoṇitasrāvācca tṛṣṇā jāyate| sā kṣatasambhavā caturthī|6|–

rasakṣayādyā kṣayasambhavā sā tayā'bhibhūtaśca niśādineṣu ||6|| pepīyate'mbhaḥ sa sukhaṃ na yāti tāṃ sannipātāditi kecidāhuḥ | ²⁰ rasakṣayoktāni ca lakṣaṇāni tasyāmaśeṣeṇa bhiṣagvyavasyet ||7|| (su. u. taṃ. a. 48) |

kṣayaśabdasyānekaviṣayatvāt kṣayajāṃ viśeṣayannāha– rasakṣayādityādi| pepīyate punaḥ punaḥ pibati; etacca viśeṣaparaṃ, sarvatṛṣṇāsu tathābhūtatvāt| yadāha suśrutaḥ– “satataṃ yaḥ pibedvāri na tṛptimadhigacchati| punaḥ kāṅkṣati toyaṃ ca taṃ tṛṣṇārditamādiśet||” (su. u. taṃ. a. 58) iti| rasakṣayoktāni ca lakṣaṇāni suśrutoktāni| tadyathā– “rasakṣaye hṛtpīḍā kampaḥ ²¹ śoṣaḥ śūnyatā tṛṣṇā ca|” (su. sū. a. 15) iti| tasyāṃ kṣayajāyām| aśeṣeṇa kārtsnyena||6-7||

kṣayaśabdasyānekaviṣayatvāt kṣayajāṃ viśeṣayannāha– rasakṣayādityādi| rasakṣayoktāni ca lakṣaṇāni tasyāmaśeṣeṇa bhiṣagvyavasyet| rasakṣayāttṛṣṇā bhavati, sā kṣayajā jñeyā| tayā vyāptaḥ pumān jalaṃ pepīyate punaḥ punaḥ pibati, paraṃ sukhaṃ na labhate, jalena tṛpto na bhavatītyarthaḥ| etacca viśeṣaparaṃ, sarvatṛṣṇāsu tathābhūtatvāt| tāṃ kecana sannipātāt kathayanti| yaduktaṃ suśrute– “satataṃ yaḥ pibettoyaṃ na tṛptimadhigacchati| punaḥ kāṅkṣati toyaṃ ca taṃ tṛṣṇārditamādiśet” iti| rasakṣayoktāni tu lakṣaṇāni suśrutoktāni– tathā ca “rasakṣaye hṛtpīḍā kampaḥ śoṣaḥ śuṣkatā tṛṣṇā ca” iti| etāni samastānyapi bhavanti||6-7||

tridoṣaliṅgā''masamudbhavā ca hṛcchūlaniṣṭhīvanasādakartrī |8| (su. u. taṃ. a. 48) |

āmajāmāha– tridoṣetyādi| tridoṣaliṅgā tridoṣaliṅgayuktā| ²² āmādajīrṇāttridoṣakopaḥ syāditi|8|–

snigdhaṃ tathā'mlaṃ lavaṇaṃ ca bhuktaṃ gurvannamevāśu tṛṣāṃ karoti ||8|| (su. u. taṃ. a. 48) |

bhuktodbhavāmāha– snigdhamityādi| cakārāt kaṭu ca, ²³ natu tiktakaṣāyamadhurāṇītyarthaḥ| guruśabdena mātrāguru dravyaguru ca gṛhyate| dṛḍhabalena tu pañca tṛṣṇāḥ paṭhitāḥ, vātapittakṣayāmopasargajāḥ (ca. ci. a. 22) iti; tatra, kaphajā āmajāyāmevāvaruddhā; kṣatajā vātajāyāṃ; bhaktajā ca vātajāyāṃ, bhaktāvaraṇena vātaprakopāt; pittajāyāṃ vā, vidāhena ²⁴ pittaprakopāt| suśrute copasargajā yathāsvaṃ doṣajāsu| nanu, madyajā'pi suśrutena madātyaye (su. u. taṃ. a. 47) paṭhitā, tat kathaṃ saptetyucyate? satyaṃ, tasyā vātapittajāyāmavarodhaḥ, evaṃ dṛḍhabalamate'pi||8||

bhaktodbhavāmāha– snigdhamityādi| cakārāt kaṭu ca, na tu tiktakaṣāyamadhurāṇītyarthaḥ| guruśabdena mātrāguru dravyaguru ca gṛhyate| dṛḍhabalena tu pañca tṛṣṇā uktāḥ vātapittakṣayāmopasargajanitā iti| tatra kaphajāyāmāmajā'ntarbhūtā, vātājāyāṃ kṣatajā; bhaktajā'pi vātajāyāṃ, bhaktāvaraṇena vātakopāt, pittajāyāṃ vā vidāhena pittakopāt| suśrute ²⁵ copasargajā ²⁶ yathāsvaṃ doṣajāsu| nanu, madyajā'pi suśrute madātyaye paṭhitā, tat kathaṃ saptetyucyate? tasyā vātajāyāmantarbhāvāt; evaṃ dṛḍhabalamate'pi||8||

dīnasvaraḥ pratāmyan dīnaḥ saṃśuṣkavaktragalatāluḥ | bhavati khalu yopasargāttṛṣṇā sā śoṣiṇī kaṣṭā ||9||

tatropasargajāmāha– dīnetyādi| dīnasvaraḥ kṣāmavacanaḥ, pratāmyan muhyan, dīnaḥ klāntaḥ| upasargāditi ²⁷ upadravādrogāt; upadravaśabdaśca sāmānyena rogamātre'pi vartate, yathā– “nirūhopadravacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ|” (su. ci. a. 38) ityatra| kaṣṭā kaṣṭasādhyā, vyādhikarṣitadehatvāt||9||

tatropasargajāmāha– dīnetyādi| dīnasvaraḥ kṣāmavacanaḥ, pratāmyan muhyan, dīnaḥ klāntaḥ, upasargāditi upadravāt rogāt, upadravaśabdastu sāmānyena rogamātre'pi vartate| yathā– “nirūhopadravacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ” iti| śoṣiṇī dhātuśoṣaṇātmikā| sā kaṣṭā kaṣṭasādhyā, vyādhikarṣitadehatvāt||9||

jvaramohakṣayakāsaśvāsādyupasṛṣṭadehānām |10| (ca. ci. a. 22) |

tānevopasargānāha– jvaretyādi| ādiśabdenātīsārādīnāṃ grahaṇam|10|–

tānevopasargānāha– jvaretyādi| ādiśabdenātīsārādīnāṃ grahaṇam| etairvyādhibhirgṛhītadehānāṃ nṛṇām; atra pūrvalakṣaṇānurodhaḥ|10|–

sarvāstvatiprasaktā rogakṛśānāṃ vamiprayuktānām | ghoropadravayuktāstṛṣṇā maraṇāya vijñeyāḥ ||10|| (ca. ci. a. 22) |

asādhyānāṃ lakṣaṇamāha– sarvāstvityādi| sarvā vātajādayaḥ, atiprasaktā atipravṛddhāḥ| ghoropadravayuktā mukhaśoṣādibhirbalavadbhirupadravaiḥ samanvitā iti jejjaṭaḥ||10||

asādhyalakṣaṇamāha– sarva ityādi| atiprasaktā atipravṛddhā, ²⁸ vamiprasaktānāmiti śarīraśleṣmaśodhanāya vamanaśīlānām, ghoropadravayuktāḥ śvāsaśoṣādibhirbalavadbhirupadravairyuktā iti jejjaṭaḥ| tā maraṇakārikā ityarthaḥ||10||

iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne tṛṣṇānidānaṃ samāptam ||16||

iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ tṛṣṇānidānaṃ samāptam||16|| ²⁹

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānaṭīkāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ tṛṣṇānidānam||16||

pāṭhāntarāḥ

1 . ‘ūrdhvam’ iti pā. | ↩
2 . ‘ ... tāluklomnaḥ’ iti pā.| ↩
3 . ‘ ... balām’ iti pā.| ↩
4 . ‘gayadāsaḥ’ iti pā.| ↩
5 . ‘ ... nimittavraṇinām’ iti pā.| ↩
6 . ‘bhavatīti’ iti pā.| ↩
7 . atra ‘bhayaśramabalakṣayaiḥ kupito vāyuḥ’ iti pā.| ↩
8 . ‘tasyāḥ’ iti pā.| ↩
9 . atra ‘doṣairiti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
10 . ‘sukhasādhyatvam’ iti pā.| ↩
11 . atra ‘iti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
12 . ‘vilāpaḥ ’ iti pā.| ↩
13 . ‘paridūyanamanutāpaḥ’ iti pā.| ↩
14 . atra ‘vā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
15 . atra ‘kaphajatṛṣṇā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
16 . ‘uparicchādite ... ’ iti pā.| ↩
17 . atra ‘pāvakoṣmaṇā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
18 . atra ‘iti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
19 . atra ‘kṣatasyeti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
20 . etaccātaṅkadarpaṇakāro mūle nāṅgīkaroti ↩
21 . atra ‘śoṣaḥ’ iti kvacitpustake nopalabhyate | ↩
22 . ‘āme hi ajīrṇe'jīrṇāt ... ’ iti pā.| ↩
23 . ‘na ca’ iti pā.| ↩
24 . ‘pittaprakopaṇāt’ iti pā.| ↩
25 . ‘ca upasargāt’ iti pā.| ↩
26 . ‘yathā’ iti pā.| ↩
27 . ‘upadravāt’ iti pā.| ↩
28 . etacca– ‘vamiprasaktānām’ iti pā.| ↩
29 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ tṛṣṇānidānam||16||’ iti pā.| ↩