atha mūrchā-bhrama-nidrā-tandrā-sannyāsanidānam | kṣīṇasya bahudoṣasya
viruddhāhārasevinaḥ | vegāghātādabhighātāddhīnasattvasya vā punaḥ
||1|| karaṇāyataneṣūgrā bāhyeṣvābhyantareṣu
ca | niviśante yadā doṣāstadā mūrchanti mānavāḥ
||2|| sañjñāvahāsu nāḍīṣu
pihitāsvanilādibhiḥ | tamo'bhyupaiti sahasā sukhaduḥkhavyapohakṛt
||3|| sukhaduḥkhavyapohācca naraḥ patati
kāṣṭhavat | moho mūrcheti tāmāhuḥ ṣaḍvidhā sā prakīrtitā
||4|| vātādibhiḥ śoṇitena madyena ca viṣeṇa
ca | ṣaṭsvapyetāsu pittaṃ tu prabhutvenāvatiṣṭhate
||5|| (su. u. taṃ. a. 46) |
tṛṣṇāyāṃ moho bhavatīti tṛṣṇānantaraṃ mūrchā, uktaṃ hi– ‘tṛṣito mohamāyāti’
iti| nidānaṃ samprāptiṃ cāha– kṣīṇasyetyādi| bahudoṣasyeti vipuladoṣasya, na
tvanekadoṣasya; tathā satyekadoṣajāyāḥ samprāptirnoktā syāt| vegāghātāt
malādivegadhāraṇāt|
1
abhighātāllaguḍādeḥ| hīnasattvasya hīnasattvaguṇasya| karaṇaṃ manaḥ,
tasyāyatanāni bāhyāni cakṣurādīni, ābhyantarāṇi manovahāni srotāṃsi,
yairāgatya manaścakṣurādīnyadhitiṣṭhati; athavā bāhyāni karmendriyāṇi,
ābhyantarāṇi dhīndriyāṇi; teṣu yadā ugrā doṣā niviśante tadā mūrchantīti
yojyam| punaḥ kayā samprāptyā ityata āha– sañjñāvahāsvityādi|
sañjñāvahanāḍīśabdena sirādhamanīsrotasāṃ grahaṇamityāhuḥ, yatastairmana
2
indriyadeśaṃ prāpnoti| pihitāsu āvṛtāsu| tamo manoguṇo'jñānahetuḥ, abhyupaiti
vardhate, sahasā jhaṭiti| anyeṣu tamobahuleṣu rogeṣu madātyayādiṣu
sattvarajasī
3
na tathā līyete, yathā mūrchāyāmityata āha– sukhaduḥkhavyapohakṛditi|
sukhaduḥkhayorasaṃvittikaram| etattu prāyikatvenoktaṃ, (trividhaṃ jñānaṃ
bhavati heyopādeyopekṣaṇīyabhedāt,) tenopekṣaṇīyajñānābhāvo'pi jñeyaḥ|
vyavahārārthaṃ tatparyāyāmāha– moho mūrcheti| vātādibhistisraḥ,
śoṇitamadyaviṣaiśca tisraḥ, evaṃ ṣaṭ| prabhutveneti vyāpakatvena, tena
vātajādiṣvapi jvaravadrogamahimnā'vaśyaṃ pittasambandhaḥ, ata eva vakṣyati–
“mūrchā pittatamaḥprāyā” iti, cikitsāyāṃ ca śītakriyāvidhānamiti||1-5||
tṛṣṇāyāṃ moho bhavatītyatastṛṣṇānantaraṃ mūrchārambhaḥ, tasyā nidānapūrvā
samprāptimāha– kṣīṇasyeti puruṣasya| bahudoṣasyeti vipuladoṣasya vegāghātāt
malādivegavidhāraṇāt| abhighātāllaguḍādeḥ| viruddhāhārasevinaḥ viruddha āhāraḥ
kṣīramatsyādiḥ| hīnasattvasya kṣīṇasattvaguṇasya| karaṇaṃ manastasyāyatanāni
bāhyāni cakṣurādīni, ābhyantarāṇi manovāhīni srotāṃsi vairāgatya
manaścakṣurādīnyadhitiṣṭhati; athavā bāhyāni karmendriyāṇi ābhyantarāṇi
4
dhīndriyāṇi| teṣu yadā ugrā atiprasṛtā doṣā niviśante avatiṣṭhante, tadā
mānavā mūrchanti, iti yojyam| samprāptimāha– sañjñāvahāsviti|
5
sañjñāvahanāḍīśabdena
6
sirādhamanīsrotasāṃ grahaṇaṃ, yatastairindriyadeśaṃ manaḥ prāpnoti| pihitāsu
ruddhāsu| tamo manoguṇaḥ ajñānahetuḥ, tasyāvaraṇātmakatvāt| abhyupaiti
vardhate, sahasā jhaṭiti| anyeṣu tamobahuleṣu rogeṣu madātyayādiṣu na tathā
sattvarajasī līyete yathā mūrchāsvityata āha–
7
sukhaduḥkhavyapohakṛditi;
sukhaduḥkhayorvyapohastiraskārastayorasaṃvittirityarthaḥ; athavā sukhaṃ
sattvaṃ, duḥkhaṃ rajaḥ, tayorvyapohakṛt, tamasā tayorāvṛtatvāt; ataḥ
8
kāṣṭhavannipatatītyarthaḥ| vyavahārārthaṃ tatparyāyānāha– moho mūrcheti tasyāḥ
paryāyau| uktaṃ cābhidhānāntare– “sañjñopaghāte mūrchāyo mūrchā syānmūrchanaṃ
tathā| kaśmalaṃ pralayo mohaḥ sannyāsastu mṛtopamaḥ”
9
iti| sā ca mūrchā ṣaḍvidhā ṣaṭprakārā bhavati| vātādibhiḥ śoṇitamadyaviṣaiśca
tisraḥ, evaṃ ṣaḍvidhatvamāha– vātādibhiriti| prabhutveneti vātādiṣvapi
vyāpakatvena pittamevāvatiṣṭhate
10
jvaravadrogamahimnā'vaśyaṃ pittasambandhaḥ; ihaiva vakṣyatyagre– “mūrchā
pittatamaḥprāyā” iti, cikitsāyāṃ ca śītakriyāvidhānamiti
||1-5||
hṛtpīḍā jṛmbhaṇaṃ glāniḥ sañjñādaurbalyameva ca | sarvāsāṃ pūrvarūpāṇi,
yathāsvaṃ tā vibhāvayet ||6|| (su. u. taṃ.
a. 46) |
tasyāḥ pūrvarūpamāha– hṛtpīḍetyādi| sañjñādaurbalyamasamyagjñānatā| sarvāsāṃ
pūrvarūpāṇīti chedaḥ| yathāsvaṃ vibhāvayediti
11
tāḥ mūrchāḥ vātādibhedena jānīyāt vyaktarūpāvasthāyāṃ, natu
pūrvarūpāvasthāyāmiti jejjaṭaḥ||6||
tasyāḥ pūrvarūpamāha– hṛdityādi| sañjñādaurbalyamasamyagjñānatā| pūrvarūpāṇīti
pādatrayeṇa chedaḥ| yathāsvaṃ
12
vibhāvayediti tāṃ mūrchāṃ vātādibhedena jānīyādityarthaḥ; vyaktarūpāvasthāyāṃ
natu pūrvarūpāvasthāyāmiti jejjaṭaḥ||6||
nīlaṃ vā yadi vā kṛṣṇamākāśamathavā'ruṇam | paśyaṃstamaḥ praviśati śīghraṃ ca
pratibudhyate ||7|| vepathuścāṅgamardaśca
prapīḍā hṛdayasya ca | kārśyaṃ śyāvā'ruṇā chāyā mūrchāye vātasambhave
||8|| (ca. sū. a. 24) |
tā evāha (vātajāmāha)– nīlamityādi| nīlaṃ snigdhakṛṣṇaṃ, kṛṣṇaṃ rūkṣakṛṣṇam,
aruṇamīṣallohitam| tamaḥ praviśatyandhakāramiva praviśati mūrchatītyarthaḥ|
śīghraṃ ca pratibudhyata iti vāyoḥ śīghrakāritvāt| kārśyaṃ śyāvā'ruṇā chāyā,
13
‘gātre’ iti śeṣaḥ| mūrchāyaśabdo mūrchāparyāyaḥ||7-8||
vātajāmāha– nīlamityādi| nīlaṃ snigdhakṛṣṇam, aruṇamīṣallohitamīdṛśaṃ gaganaṃ
paśyan tamaḥ praviśati andhakāramiva praviśati mūrchatītyarthaḥ| śīghraṃ ca
pratibuddhyate vāyoḥ śīghrakāritvāt| kārśyaṃ śyāvā'ruṇā chāyā gātrasyeti
śeṣaḥ| mūrchāyaśabdo mūrchāparyāyaḥ||7-8||
raktaṃ haritavarṇaṃ vā viyat pītamathāpi vā | paśyaṃstamaḥ praviśati
sasvedaśca prabudhyate ||9|| (sapipāsaḥ
sasantāpo raktapītākulekṣaṇaḥ) |
14
jātamātre patati ca śīghraṃ ca pratibudhyate | sambhinnavarcāḥ pītābho
mūrchāye pittasambhave ||10|| (ca. sū. a.
24) |
pittajamūrchāyamāha– raktamityādi| viyadākāśam| atra “sapipāsaḥ sasantāpo
raktapītākulekṣaṇaḥ|” iti kvacidadhikaḥ pāṭha||9-10||
pittajāmāha– raktamityādi| viyadākāśaṃ, raktaṃ, haritavarṇaṃ śākavarṇaṃ, pītaṃ
vā paśyan tamaḥ praviśatīti mūrchatītyarthaḥ| yadā prabudhyate tadā svedo
bhavati, sapipāsaḥ tṛṣṇānvitaḥ, santāpavāṃśca bhavati| rakte pīte ākule traste
iva īkṣaṇe locane yasya sa tathā| ‘anye raktapittākulekṣaṇaḥ’ iti paṭhanti|
tatra raktapitto vikāraḥ| (jātamātre utpannamātre, patati śīghraṃ ca
pratibudhyate|) pītābhaḥ pītaśarīracchaviḥ||9-10||
meghasaṅkāśamākāśamāvṛtaṃ vā tamoghanaiḥ | paśyaṃstamaḥ praviśati cirācca
pratibudhyate ||11|| gurubhiḥ
prāvṛtairaṅgairyathaivārdreṇa carmaṇā | saprasekaḥ sahṛllāso mūrchāye
kaphasambhave ||12|| (ca. sū. a. 24) |
kaphajamūrchāyamāha– meghetyādi| tamoghanairiti tamobhirghanaiśca;
tamo'ndhakāraḥ, ghano'tra meghavācī||11-12||
śleṣmajāmāha– meghasaṅkāśamityādi| ārdreṇa carmaṇā iva
prāvṛtairveṣṭitairaṅgairupalakṣitaḥ| praseko mukhasrāvaḥ,
upasthitavamanatvamiva||11-12||
15
sarvākṛtiḥ sannipātādapasmāra ivāgataḥ | sa jantuṃ pātayatyāśu vinā
bībhatsaceṣṭitaiḥ ||13|| (ca. sū. a. 24) |
sānnipātikamāha– sarvetyādi| nanu, sarvākṛtiriti viruddham, uddeśe “ṣaḍvidhā
sā prakīrtitā” ityabhihitatvāt; sannipātajayā
16
saha
17
sapta prasajyeran? ucyate– uddeśaḥ suśrutagranthena, carakagranthena ca
vivaraṇam| carake
18
hyekajāstisrastridoṣajā
19
caiketi catasraḥ paṭhyante| yaduktamaṣṭodarīya– “catvāro mūrchāyā iti
apasmārairvyākhyātāḥ|” (ca. sū. a. 18) iti| raktamadyaviṣajānāṃ
yathādoṣametāsvantarbhāvaḥ; suśrute caitā raktādijā
lakṣaṇacikitsābhedakhyāpanārthaṃ sākṣāt paṭhitāḥ, tridoṣajāyāḥ
doṣajāsvantarbhāvaḥ ityabhiprāyeṇa bheda ācāryayoḥ; saṅgrahe cātra
sarvatantrasvīkārādubhayamapi likhitamityadoṣaḥ| apasmāra iveti
20
yathā'pasmārī mahatā'bhighātena patati cireṇa pratibudhyate| apasmāre
phenavāmitvadantaghaṭṭanākṣivaikṛtādikamadhikamiti bhedaḥ|
bībhatsaceṣṭitairiti phenavāmitvādibhireva||13||
sannipātajāmāha– sarvākṛtirityādi| nanu sarvākṛtiriti viruddham? pūrvamuddeśe
‘ṣaḍvidhā sā prakīrtitā’ ityuktaṃ, sannipātajayā saha saptasaṅkhyātvaṃ syāt|
ucyate– uddeśaḥ suśrutena vivaraṇaṃ carakeṇa, yatastatra paṭhitā
21
vātādibhistisraḥ, tridoṣajā caturthā| yaduktamaṣṭodarīyādhyāye– “catasro
mūrchāyā iti apasmāraiḥ vyākhyātāḥ” iti;
22
yathā catvāro'pasmārāḥ vātena pittena śleṣmaṇā sannipātena, tadvanmūrchā
apītyarthaḥ| raktamadyaviṣajānāṃ yathāsvaṃ doṣajāsvantarbhāvaḥ suśrute etacca
lakṣaṇañcikitsābhedakhyāpanārthaṃ sākṣātpaṭhitam| tridoṣajāyāśca
doṣajāsvantarbhāvaḥ ityabhiprāyeṇa mādhavena saṅgṛhīteyamiti
sarvatantrasvīkārādubhayamapi likhitamityadoṣaḥ| apasmāra ivāgata iti
āgatasyāpasmārasya vegavat sā mūrchā jantuṃ prāṇinaṃ śīghraṃ pātayati cirācca
pratibudhyate, vinā bībhatsaceṣṭitairiti apasmāre phenāgamanaṃ
dantāvaghaṭṭanākṣivaikṛtasattvādidarśanamasti, tridoṣajāyāṃ mūrchāyāṃ tu na
tathā, ayameva bhedaḥ; ata eva vinā bībhatsaceṣṭitairiti||13||
pṛthivyāpastamorūpaṃ raktagandhastadanvayaḥ | tasmādraktasya gandhena
mūrchanti bhuvimānavāḥ ||14|| dravyasvabhāva
ityeke dṛṣṭvā yadabhimuhyati | (su. u. taṃ. a. 46) |
raktajamūrchāsamprāptimāha– pṛthivyāpa ityādi| pṛthivī āpaśca etaddvayaṃ
tamorūpaṃ tamobahulam, uktaṃ hi– “tamobahulā pṛthivī, sattvatamobahulā āpaḥ|”
(su. śā. a. 1) iti| ‘pṛthivyambha’ iti pāṭhe ayamevārthaḥ| tadanvayaḥ
pṛthivyambho'nvayaḥ; ‘tanmayaḥ’ iti pāṭhe pṛthivījalamayaḥ, prakṛtivikārabhāve
mayaṭ| tasmāditi yasmāt pṛthivyāpastamorūpaṃ raktagandhaśca tadanvayaḥ, mūrchā
ca tamaḥprāyā, tasmādityarthaḥ| bhuvimānavāḥ iti pāñcabhautikatve'pi
śarīrasyodbhūtabhūmiguṇā ye te bhuvimānavāḥ pārthivāḥ, tāmasā ityarthaḥ; natu
rājasāḥ, sāttvikā vā| nanu campakādigandhenāpi mūrchā prasajyeta? tatrāpi
gandhasya pārthivatvāt pṛthivyāśca tamorūpatvādityata āha– dravyasvabhāva
ityādi| raktasyāyaṃ svabhāvaḥ, tena tadgata eva gandho mūrchayatīti|
svabhāvameva draḍhayati– dṛṣṭvā yadabhimuhyatīti| ‘yacca dṛṣṭvā'pi muhyati’
iti pāṭhāntaram| anye tu gandhāsambandhe'pi
darśanamātrānmūrchopalambhādanaikāntikatvaṃ gandhasya manyamānāḥ svabhāvameva
hetvantaramāhuḥ; etena gandhasya prāyikatvamuktam|
23
anye tu gandhasya hetutvamapāsya darśanasyaiva hetutvaṃ manyanteḥ; tanna,
24
yadāha bhojaḥ– “stabdhāṅgadṛṣṭirbhavati gūḍhocchvāsastathaiva ca
darśanādasṛjastajjādgandhāccaiva pramuhyati||” iti| “pṛthivyā yattamorūpam
iti” pāṭhāntaraṃ sugamam|
25
“pṛthivyambhastamorūpaṃ raktagandhena tattrayam|” iti pāṭhāntarasya
jejjaṭalikhitasyāyamarthaḥ– raktagandhena tu yaduktamavyabhicaritaṃ
prakṛtivikārayostādarthyāt kiṃ tattrayamityata uktam–
pṛthivyambhastamorūpamiti; pṛthivyambhastamasāṃ rūpamityarthaḥ, śeṣaṃ
pūrvavat| dṛṣṭveti raktamiti śeṣaḥ||14||
pṛthvītyādi| pṛthivī āpa etadubhayaṃ tamorūpaṃ tamobahulam| uktaṃ hi suśrute–
“tamobahulā pṛthvī sattvatamobahulā āpaḥ” iti tadanvayaḥ|
26
“pṛthivyāpastamorūpaṃ raktagandhaśca tanmayaḥ” iti pāṭhe tanmaya iti
pṛthivījalamayastadanvayāt| gandhe'pi tamastvaṃ siddhaṃ; mūrchā ca tamaḥprāyā,
tasmādityarthaḥ| anye ‘pṛthivyambhā’ iti paṭhanti| tatra pṛthivī cāmbhaśca
pṛthivyambhasī tayoḥ sambandhi yattamaḥ tadrūpaṃ tadbahulaṃ lakṣaṇaṃ
raktamiti; rūpaśabdo'tra bāhulye svalakṣaṇe vā vartate, yataḥ
sattvarajastamasāṃ paramaṃ rūpaṃ dṛṣṭipathaṃ nopagacchati kintu
viśeṣeṣvabhivyajyate, sarva eva viśeṣāstamomayā ityuktatvāt| bhuvimānavā iti
pāñcabhautikatve'pi śarīrasyodbhūtabhūmiguṇāḥ, etai bhuvimānavāḥ
pārthivāstāmasā ityarthaḥ| tasmādye mānavāstāmasā bhavanti ta eva
raktagandhena mūrchanti na tu rājasāḥ sāttvikā vā raktagandhena mūrchantīti
bhāvaḥ| nanu, campakādigandhenāpi mūrchā prasajyeta tatrāpi gandhasya
pārthivatvāt, pṛthivyāśca tamorūpatvādityatrāha– dravyasvabhāva ityeke dṛṣṭvā
yadabhimuhyatīti; raktasyāyaṃ svabhāvo yena
27
tadgatagandho mūrchayatīti| prabhāvameva draḍhayati– dṛṣṭvā'pi yanmūrchayatīti
‘raktam’ iti śeṣaḥ| yadāha bhojaḥ– “stabdhāṅgadṛṣṭirbhavati
gūḍhocchvāsastathaiva ca| darśanādasṛjastajjādgandhāccaiva pramuhyati”
iti||14||
guṇāstīvrataratvena sthitāstu viṣamadyayoḥ
||15|| ta eva tasmāttābhyāṃ tu mohau syātāṃ
yatheritau | (su. u. taṃ. a. 46) |
viṣamadyaje prāha– guṇā ityādi| guṇā daśa; yaduktaṃ dṛḍhabalena– “laghu
rūkṣamāśu viśadaṃ vyavāyi tīkṣṇaṃ vikāśi sūkṣmaṃ ca| uṣṇamanirdeśyarasaṃ
daśaguṇamuktaṃ viṣaṃ tajjñaiḥ||” (ca. ci. a. 23) iti| te tailādau
vyastāstīvrāḥ santi, viṣamadyayostu tīvratarāḥ, atastailādibhirna mohaḥ, kintu
viṣamadyābhyāmiti| ta eveti guṇā laghutvādayaḥ| yatheritāviti viṣajo moho na
svayaṃ nivartate viṣasyāpākitvāt, madyajastu
28
madyapariṇāmādeva śāmyati, ayaṃ ca bhedo viṣamadyayoḥ prabhāvāt| uktaṃ hi
tantrāntare– “ye viṣasya guṇāḥ proktāḥ sannipātaprakopaṇāḥ| ta eva madye
dṛśyante viṣe
29
tu balavattarāḥ||” iti||15||
viṣamadyaje prāha– guṇā ityādi| tatra guṇā daśa, yaduktaṃ dṛḍhabalena– “laghu
rūkṣamāśu viśadaṃ vyavāyi tīkṣṇaṃ vikāśi sūkṣmaṃ ca| uṣṇamanirdeśyarasaṃ
daśaguṇamuktaṃ viṣaṃ tajjñaiḥ” iti| te guṇāstailādau vyastāstīvrāḥ santi,
viṣamadyayostu tīvratarāḥ, atastailādibhirna mohaḥ, kintu viṣamadyābhyāṃ moha
eveti; guṇā laghutvādayaḥ ta eva guṇā
30
viṣamadyayostīvrataratvena sthitāḥ| tatrāpi bhedaḥ– viṣe tīvratamāḥ, madye
tīvratarāḥ, tailādiṣu tīvrā vyastāḥ| yatheritāviti tābhyāṃ viṣamadyābhyāṃ
yatheritau taratamādibhedena yathoktau mohau syātām| viṣeṇa tīvratamaḥ,
madyena tīvratara ityarthaḥ| viṣajo mohaḥ svayaṃ na nivartate,
viṣasyāpākitvāt; madyajastu madyapariṇāmādeva śāmyati, viṣajo mohaḥ svayaṃ na
nivartate, viṣasyāpākitvāt; madyajastu madyapariṇāmādeva śāmyati,
viṣamadyayostvayameva bhedaḥ prabhāvāt, uktaṃ hi tantrāntare– “ye viṣasya
guṇāḥ proktā sannipātaprakopiṇaḥ| ta eva madye dṛśyante viṣe tu balavattarāḥ”
iti|15|
stabdhāṅgadṛṣṭistvasṛjā gūḍhocchvāsaśca mūrchitaḥ
||16|| madyena vilapaṃśchete
naṣṭavibhrāntamānasaḥ | gātrāṇi vikṣipan bhūmau jarāṃ yāvanna yāti tat
||17|| vepathusvapnatṛṣṇāḥ syustamaśca
viṣamūrchite | veditavyaṃ tīvrataraṃ yathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ
||18|| (su. u. taṃ. a. 46) |
raktajādimūrchātrayasya rūpāṇyāha– stabdhāṅgetyādi mūrchita ityantaṃ
raktajāyāḥ gūḍhocchvāsaścāspaṣṭocchvāsaḥ| ‘mūḍha’ iti pāṭhe sanniruddha
ityarthaḥ iti jejjaṭaḥ| madyenetyādi tadityantaṃ madyajāyāḥ|
‘naṣṭavibhrāntamānasa’ ityatra niṣṭalan bhrāntamānasaḥ’ iti pāṭhāntare
niṣṭanan śabdaṃ kurvan| vepathvādinā viṣajāyāḥ| yathāsvaṃ viṣalakṣaṇairiti
viṣasya mūlapatrakṣīrādibhedena prātisvikaṃ yallakṣaṇamuktaṃ
sauśrutakalpasthāna (su. ka. a. 2) tallakṣaṇayuktā mūrchā bhavatītyarthaḥ||16-18||
raktajāyā rūpamāha– stabdhāṅgetyādinā mūrchita ityantena| gūḍhocchvāsaḥ
ityatra mūḍheti pāṭhe
31
sanniruddhocchvāsaḥ
32| madyajāmāha vilapan pralapan| naṣṭavibhrāntamānasa iti naṣṭaṃ smṛtirahitaṃ
vibhrāntaṃ vikṣiptaṃ mānasaṃ cittaṃ yasya sa tathā| jarāṃ yāvanna yāti taditi
yāvajjarāṃ paripākaṃ na gacchati tāvadgātrāṇi bhūmau vinikṣipan tāḍayan
mūrchitastiṣṭhatītyarthaḥ| viṣajāmāha– vepathvityādi| vepathuḥ kampaḥ; svapno
nidrā| tamo'ndhakārapraviṣṭasyevārthāsaṃvittiḥ| yathāsvaṃ viṣalakṣaṇairiti
viṣasya mūlakandapatrakṣīrādibhedena yallakṣaṇaṃ suśrute kalpasthāne uktaṃ
teṣāṃ lakṣaṇaireva tīvrataratvena yuktā mūrchā bhavatītyarthaḥ||16-18||
mūrchā pittatamaḥprāyā rajaḥpittānilādbhramaḥ | tamovātakaphāttandrā nidrā
śleṣmatamobhavā ||19|| (su. śā. a. 4) |
(cakravadbhramato gātraṃ bhūmau patati sarvadā | bhramaroga iti jñeyo
rajaḥpittānilātmakaḥ) |
sañjñānāśasādharmye'pi mūrchādīnāṃ ko bhedaḥ? ityāha– mūrchā
pittatamaḥprāyetyādi| tamovātakaphāditi samāhāradvandvaḥ|
nidrātandrayoścaitāni kāraṇāni vyastasamastāni; tena suśrutena
yadatilaṅghitalakṣaṇe nidrātandre paṭhite
33
vinaiva kaphāt
34
atilaṅghanasya śleṣmakṣayahetutvāt||19||
sañjñānāśasādharmyānmūrchāyā bhedānāha– tatra mūrchāhetumāha– mūrchā
pittatamaḥprāyā tamoguṇayuktena pittena mūrchā bhavati| bhramahetumāha– raja
iti| rajoguṇena pittānilābhyāṃ yuktena bhramo bhavati, tatra bhramaḥ sthāṇau
puruṣajñānaṃ, puruṣe viparītasattvajñānādikam; anye cakrasthitasyeva
sambhrāmadvastudarśanamiti|
35
tandrāhetumāha– tama iti| tamoguṇena yuktābhyāṃ vātakaphābhyāṃ tandrā bhavati,
36
samāhāradvandvenaikavacanam| nidrāhetumāha– śleṣmaṇā militena tamoguṇena nidrā
bhavati; tasyā lakṣaṇam– arativiklāntamanasaḥ sarvendriyāṇāṃ
svaviṣayanivṛttiḥ| carake'pi “yadā tu manasi klānte karmātmānaḥ klamānvitāḥ|
viṣayebhyo nivartante tadā svapiti mānavaḥ” iti| atra karmātmānaḥ indriyāṇi,
nirindriyapradeśe manaso'vasthitirnidretyarthaḥ| suśrutenātilaṅghitalakṣaṇe
nidrātandre paṭhite, atilaṅghitasya
śleṣmakṣayatvānnidrātandrayostūktakāraṇatvādbhedaḥ| tathā ca
nidrāyāmindriyamanomohaḥ, tandrāyāmindriyamohaḥ||19||
37
indriyārtheṣvasaṃvittirgauravaṃ jṛmbhaṇaṃ klamaḥ | nidrārtasyeva yasyehā tasya
tandrāṃ vinirdiśet ||20|| (su. śā. a. 24) |
tandrālakṣaṇamāha– indriyārtheṣvityādi| nidrābhramayostu lakṣaṇaṃ noktamiha,
atiprasiddhatvāt|
38
nidrā hi viplutamanasaḥ sarvendriyāṇāṃ svaviṣayanivṛttiḥ| yadāha carake– “yadā
tu manasi klānte karmātmānaḥ klamānvitāḥ| viṣayebhyo nivartante tadā svapiti
mānavaḥ||” (ca. sū. a. 21) iti| atra karmātmāna indriyāṇi; nirindriyapradeśe
manaso'vasthitirnidreti mate'pyayamevārthaḥ|
nidrātandrayostūktakāraṇabhedādbhedaḥ, udbhūtajṛmbhādeścānubhavasiddhatvāditi;
tathā
39
nidrāyāmindriyamanomohaḥ;
40
tandrāyāmindriyamohaḥ| bhramalakṣaṇaṃ tu cakrasthitasyeva
bhramadvastudarśanamiti||20||
tandrālakṣaṇamāha– indriyārtheṣvityādi|
41
indriyārtheṣu viṣayeṣu, asamprāptiragrahaṇam| gauravamaṅgānām| nidrārtasyeva
utpannanidrasyeva| asyāgre klamalakṣaṇaṃ
42
paṭhanti–
43
ya ityādi| yaḥ śarīre āyāsavarjitaḥ śramaḥ pravṛddho bhavati paraṃ
śvāsavarjitaḥ sa klama iti kathitaḥ| indriyārthaprabādhakaḥ
viṣayagrahaṇe'samarthaḥ| ayaṃ pāṭho mādhavena na likhitaḥ||20||
doṣeṣu madamūrchāyāḥ
44
kṛtavegeṣu dehinām | svayamevopaśāmyanti sannyāso nauṣadhairvinā
||21|| (ca. sū. a. 24) |
sannyāsasya mūrchādibhyo bhedamāha– doṣeṣvityādi
45||21||
sannyāsasya mūrchādibhyo bhedamāha– doṣeṣvityādi| ādiśabdo'tra lupto
draṣṭavyaḥ| āviṣṭavegeṣu
46
doṣeṣu yā madādibhirmūrchā bhavati sā upaśāntavegeṣu svayamevopaśamaṃ yāti,
bhiṣakpratīkāraṃ vinetyarthaḥ; sannyāsastu cikitsakajanasānubhāvauṣadhairvinā
na śāmyatītyarthaḥ||21||
vāgdehamanasāṃ ceṣṭāmākṣipyātibalā malāḥ | sannyasyantyabalaṃ jantuṃ
prāṇāyatanamāśritāḥ ||22|| sa nā
sannyāsasannyastaḥ kāṣṭhībhūto mṛtopamaḥ | prāṇairvimucyate śīghraṃ muktvā
sadyaḥphalāṃ kriyām ||23|| (ca. sū. a. 24) |
tallakṣaṇamāha– vāgityādi| atibalā ityanena
mūrchādyārambhakadoṣebhyo'dhikatvena pravṛddhā doṣāstamaśceti bodhayati|
sannyasyanti mohayanti| sa nā puruṣaḥ, sannyāsasannyastaḥ sannyāsapīḍitaḥ,
kāṣṭhībhūtaḥ iti atyantaniṣkriyatvena akāṣṭhameva kāṣṭhavadbhūtaḥ,
47
ata eva mṛtopama iti| muktvā sadyaḥphalāṃ kriyāmiti
sūcīvyadhanāñjanāvapīḍanaśūkaśimbīphalāvagharṣaṇādirūpā
48
kriyā yadi kriyate tadā prāṇairna vimucyate, anyathā tu mriyate iti||22-23||
tallakṣaṇamāha– vāgityādi| atibalā iti mūrchādyārambhakadoṣebhyo'dhikatvena
pravṛddhāḥ, prāṇāyatanaṃ cetanāsthānaṃ hṛdayamāśritāḥ, vāgdehamanasāṃ
ceṣṭāmākṣipya vināśya, abalaṃ hīnasattvaṃ puruṣaṃ, sannyasyanti| tadā sa nā
puruṣaḥ, sannyāsasannyastaḥ sannyāsapīḍitaḥ, kāṣṭhībhūta ityatiniṣkriyatvādat
akāṣṭhameva kāṣṭhavadbhūtaḥ, ata eva mṛtopamaḥ| muktvā sadyaḥphalāṃ kriyāmiti
sadyaḥphalaṃ yasyāstāṃ kriyāṃ tyaktvā ityarthaḥ| tatra sadyaḥphalā kriyā
sūcīvyadhanaṃ
49
tīkṣṇāñjanāvapīḍanakapikacchūphalāvagharṣaṇādirūpā yadā na kriyate tadā
prāṇairvimucyate, anyathā tu jīvati||22-23||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne
mūrchābhramanidrātandrāsannyāsanidānaṃ samāptam
||17||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ
mūrchābhramanidrātandrāsanyāsanidānaṃ samāptam||17||
50
iti śrīvaidyavācaspatikṛte ātaṅkadarpaṇe rugviniścayavyākhyāne
mūrchādinidānam||17||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘abhighātāt laguḍādibhiḥ’ iti pā.| ↩
- 2 . ‘indriyādideśam’ iti pā.| ↩
- 3 . atra ‘dṛśyete’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 4 . ‘buddhīndriyāṇi’ iti pā.| ↩
- 5 . atra ‘“sukhaduḥkhavyapohācca naraḥ patatīkāṣṭhavat”’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 6 . ‘śirā ... ’ iti pā.| ↩
- 7 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 8 . ‘kāṣṭhavanniṣpatati ... ’ iti pā.| ↩
- 9 . ‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 10 . ‘jvarahṛroga ... ’ iti pā.| ↩
- 11 . ‘tāṃ mūrchām’ iti pā.| ↩
- 12 . atra ‘ca’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 13 . ‘gātrasyeti’ iti pā.| ↩
- 14 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
- 15 . atra ‘yathā catvāro'pasmārā vātena pittena śleṣmaṇā sannipātena, tadvanmūrchā apītyarthaḥ’ ityadhikamātaṅkadarpaṇe ↩
- 16 . atra ‘ca’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 17 . ‘saptatvaṃ prasajyeta’ iti pā.| ↩
- 18 . ‘hi ekajāḥ tridoṣajā’ iti pā.| ↩
- 19 . ‘caiketi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 20 . ‘yathā'pasmārī’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 21 . ‘vātādibhistrayaḥ’ iti pā.| ↩
- 22 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 23 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 24 . ‘yadāha bheḍaḥ’ iti pā.| ↩
- 25 . ‘pṛthivyāpastamorūpā’ iti pā.| ↩
- 26 . ‘pṛthivyambha ... ’ iti pā.| ↩
- 27 . ‘tadvadgatagandho’ iti pā.| ↩
- 28 . ‘madyapariṇāmāt’ iti pā.| ↩
- 29 . ‘ca’ iti pā.| ↩
- 30 . atra ‘viguṇā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 31 . atra ‘tatra’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 32 . atra ‘ca sphuratītyarthaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 33 . ‘te naiva kaphāt’ iti pā.| ↩
- 34 . atra ‘iti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 35 . atra ‘samāhāra dvandvaikavacanam|’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 36 . ‘samāhāradvandvenaikavacanam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 37 . ‘indriyārtheṣvasamprāptiriti’ iti pā. | ↩
- 38 . ‘nidrā'tividrutamanasaḥ’ iti ka. ↩
- 39 . atra ‘ca’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 40 . ‘tandrāyāṃ manomohaḥ’ iti pā.| ↩
- 41 . atra ‘indriyārtheṣviti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 42 . ‘yo'nāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ| klamaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ||’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 43 . ‘ya ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 44 . kṛtavegeṣviti vegaṃ kṛtvā kṣīṇabaleṣu, vego hi doṣāṇāṃ balakṣayakāraṇaṃ bhavati yaduktaṃ viṣamajvare– “kṛtvā vegaṃ gatabalāḥ” ityādi ‘hṛtavegeṣu’ iti pā. | ↩
- 45 . atra ‘(kṛtavegeṣviti vegaṃ kṛtvā'lpabaleṣu yaduktaṃ, viṣamajvare, “vegaṃ kṛtvā gatabalāḥ” ityādi)’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 46 . atra ‘rogeṣu’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 47 . atra ‘amṛta eva mṛtopama iti’ etat kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 48 . ‘na’ iti pā.| ↩
- 49 . ‘tīkṣṇāñjanamiva ... ’ iti pā.| ↩
- 50 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ mūrchādinidānam||17||’ iti pā.| ↩