17. mūrchābhramanidrātandrāsannyāsanidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
atha mūrchā-bhrama-nidrā-tandrā-sannyāsanidānam | kṣīṇasya bahudoṣasya viruddhāhārasevinaḥ | vegāghātādabhighātāddhīnasattvasya vā punaḥ ||1|| karaṇāyataneṣūgrā bāhyeṣvābhyantareṣu ca | niviśante yadā doṣāstadā mūrchanti mānavāḥ ||2|| sañjñāvahāsu nāḍīṣu pihitāsvanilādibhiḥ | tamo'bhyupaiti sahasā sukhaduḥkhavyapohakṛt ||3|| sukhaduḥkhavyapohācca naraḥ patati kāṣṭhavat | moho mūrcheti tāmāhuḥ ṣaḍvidhā sā prakīrtitā ||4|| vātādibhiḥ śoṇitena madyena ca viṣeṇa ca | ṣaṭsvapyetāsu pittaṃ tu prabhutvenāvatiṣṭhate ||5|| (su. u. taṃ. a. 46) |
tṛṣṇāyāṃ moho bhavatīti tṛṣṇānantaraṃ mūrchā, uktaṃ hi– ‘tṛṣito mohamāyāti’ iti| nidānaṃ samprāptiṃ cāha– kṣīṇasyetyādi| bahudoṣasyeti vipuladoṣasya, na tvanekadoṣasya; tathā satyekadoṣajāyāḥ samprāptirnoktā syāt| vegāghātāt malādivegadhāraṇāt| 1 abhighātāllaguḍādeḥ| hīnasattvasya hīnasattvaguṇasya| karaṇaṃ manaḥ, tasyāyatanāni bāhyāni cakṣurādīni, ābhyantarāṇi manovahāni srotāṃsi, yairāgatya manaścakṣurādīnyadhitiṣṭhati; athavā bāhyāni karmendriyāṇi, ābhyantarāṇi dhīndriyāṇi; teṣu yadā ugrā doṣā niviśante tadā mūrchantīti yojyam| punaḥ kayā samprāptyā ityata āha– sañjñāvahāsvityādi| sañjñāvahanāḍīśabdena sirādhamanīsrotasāṃ grahaṇamityāhuḥ, yatastairmana 2 indriyadeśaṃ prāpnoti| pihitāsu āvṛtāsu| tamo manoguṇo'jñānahetuḥ, abhyupaiti vardhate, sahasā jhaṭiti| anyeṣu tamobahuleṣu rogeṣu madātyayādiṣu sattvarajasī 3 na tathā līyete, yathā mūrchāyāmityata āha– sukhaduḥkhavyapohakṛditi| sukhaduḥkhayorasaṃvittikaram| etattu prāyikatvenoktaṃ, (trividhaṃ jñānaṃ bhavati heyopādeyopekṣaṇīyabhedāt,) tenopekṣaṇīyajñānābhāvo'pi jñeyaḥ| vyavahārārthaṃ tatparyāyāmāha– moho mūrcheti| vātādibhistisraḥ, śoṇitamadyaviṣaiśca tisraḥ, evaṃ ṣaṭ| prabhutveneti vyāpakatvena, tena vātajādiṣvapi jvaravadrogamahimnā'vaśyaṃ pittasambandhaḥ, ata eva vakṣyati– “mūrchā pittatamaḥprāyā” iti, cikitsāyāṃ ca śītakriyāvidhānamiti||1-5||
tṛṣṇāyāṃ moho bhavatītyatastṛṣṇānantaraṃ mūrchārambhaḥ, tasyā nidānapūrvā samprāptimāha– kṣīṇasyeti puruṣasya| bahudoṣasyeti vipuladoṣasya vegāghātāt malādivegavidhāraṇāt| abhighātāllaguḍādeḥ| viruddhāhārasevinaḥ viruddha āhāraḥ kṣīramatsyādiḥ| hīnasattvasya kṣīṇasattvaguṇasya| karaṇaṃ manastasyāyatanāni bāhyāni cakṣurādīni, ābhyantarāṇi manovāhīni srotāṃsi vairāgatya manaścakṣurādīnyadhitiṣṭhati; athavā bāhyāni karmendriyāṇi ābhyantarāṇi 4 dhīndriyāṇi| teṣu yadā ugrā atiprasṛtā doṣā niviśante avatiṣṭhante, tadā mānavā mūrchanti, iti yojyam| samprāptimāha– sañjñāvahāsviti| 5 sañjñāvahanāḍīśabdena 6 sirādhamanīsrotasāṃ grahaṇaṃ, yatastairindriyadeśaṃ manaḥ prāpnoti| pihitāsu ruddhāsu| tamo manoguṇaḥ ajñānahetuḥ, tasyāvaraṇātmakatvāt| abhyupaiti vardhate, sahasā jhaṭiti| anyeṣu tamobahuleṣu rogeṣu madātyayādiṣu na tathā sattvarajasī līyete yathā mūrchāsvityata āha– 7 sukhaduḥkhavyapohakṛditi; sukhaduḥkhayorvyapohastiraskārastayorasaṃvittirityarthaḥ; athavā sukhaṃ sattvaṃ, duḥkhaṃ rajaḥ, tayorvyapohakṛt, tamasā tayorāvṛtatvāt; ataḥ 8 kāṣṭhavannipatatītyarthaḥ| vyavahārārthaṃ tatparyāyānāha– moho mūrcheti tasyāḥ paryāyau| uktaṃ cābhidhānāntare– “sañjñopaghāte mūrchāyo mūrchā syānmūrchanaṃ tathā| kaśmalaṃ pralayo mohaḥ sannyāsastu mṛtopamaḥ” 9 iti| sā ca mūrchā ṣaḍvidhā ṣaṭprakārā bhavati| vātādibhiḥ śoṇitamadyaviṣaiśca tisraḥ, evaṃ ṣaḍvidhatvamāha– vātādibhiriti| prabhutveneti vātādiṣvapi vyāpakatvena pittamevāvatiṣṭhate 10 jvaravadrogamahimnā'vaśyaṃ pittasambandhaḥ; ihaiva vakṣyatyagre– “mūrchā pittatamaḥprāyā” iti, cikitsāyāṃ ca śītakriyāvidhānamiti ||1-5||
hṛtpīḍā jṛmbhaṇaṃ glāniḥ sañjñādaurbalyameva ca | sarvāsāṃ pūrvarūpāṇi, yathāsvaṃ tā vibhāvayet ||6|| (su. u. taṃ. a. 46) |
tasyāḥ pūrvarūpamāha– hṛtpīḍetyādi| sañjñādaurbalyamasamyagjñānatā| sarvāsāṃ pūrvarūpāṇīti chedaḥ| yathāsvaṃ vibhāvayediti 11 tāḥ mūrchāḥ vātādibhedena jānīyāt vyaktarūpāvasthāyāṃ, natu pūrvarūpāvasthāyāmiti jejjaṭaḥ||6||
tasyāḥ pūrvarūpamāha– hṛdityādi| sañjñādaurbalyamasamyagjñānatā| pūrvarūpāṇīti pādatrayeṇa chedaḥ| yathāsvaṃ 12 vibhāvayediti tāṃ mūrchāṃ vātādibhedena jānīyādityarthaḥ; vyaktarūpāvasthāyāṃ natu pūrvarūpāvasthāyāmiti jejjaṭaḥ||6||
nīlaṃ vā yadi vā kṛṣṇamākāśamathavā'ruṇam | paśyaṃstamaḥ praviśati śīghraṃ ca pratibudhyate ||7|| vepathuścāṅgamardaśca prapīḍā hṛdayasya ca | kārśyaṃ śyāvā'ruṇā chāyā mūrchāye vātasambhave ||8|| (ca. sū. a. 24) |
tā evāha (vātajāmāha)– nīlamityādi| nīlaṃ snigdhakṛṣṇaṃ, kṛṣṇaṃ rūkṣakṛṣṇam, aruṇamīṣallohitam| tamaḥ praviśatyandhakāramiva praviśati mūrchatītyarthaḥ| śīghraṃ ca pratibudhyata iti vāyoḥ śīghrakāritvāt| kārśyaṃ śyāvā'ruṇā chāyā, 13 ‘gātre’ iti śeṣaḥ| mūrchāyaśabdo mūrchāparyāyaḥ||7-8||
vātajāmāha– nīlamityādi| nīlaṃ snigdhakṛṣṇam, aruṇamīṣallohitamīdṛśaṃ gaganaṃ paśyan tamaḥ praviśati andhakāramiva praviśati mūrchatītyarthaḥ| śīghraṃ ca pratibuddhyate vāyoḥ śīghrakāritvāt| kārśyaṃ śyāvā'ruṇā chāyā gātrasyeti śeṣaḥ| mūrchāyaśabdo mūrchāparyāyaḥ||7-8||
raktaṃ haritavarṇaṃ vā viyat pītamathāpi vā | paśyaṃstamaḥ praviśati sasvedaśca prabudhyate ||9|| (sapipāsaḥ sasantāpo raktapītākulekṣaṇaḥ) | 14 jātamātre patati ca śīghraṃ ca pratibudhyate | sambhinnavarcāḥ pītābho mūrchāye pittasambhave ||10|| (ca. sū. a. 24) |
pittajamūrchāyamāha– raktamityādi| viyadākāśam| atra “sapipāsaḥ sasantāpo raktapītākulekṣaṇaḥ|” iti kvacidadhikaḥ pāṭha||9-10||
pittajāmāha– raktamityādi| viyadākāśaṃ, raktaṃ, haritavarṇaṃ śākavarṇaṃ, pītaṃ vā paśyan tamaḥ praviśatīti mūrchatītyarthaḥ| yadā prabudhyate tadā svedo bhavati, sapipāsaḥ tṛṣṇānvitaḥ, santāpavāṃśca bhavati| rakte pīte ākule traste iva īkṣaṇe locane yasya sa tathā| ‘anye raktapittākulekṣaṇaḥ’ iti paṭhanti| tatra raktapitto vikāraḥ| (jātamātre utpannamātre, patati śīghraṃ ca pratibudhyate|) pītābhaḥ pītaśarīracchaviḥ||9-10||
meghasaṅkāśamākāśamāvṛtaṃ vā tamoghanaiḥ | paśyaṃstamaḥ praviśati cirācca pratibudhyate ||11|| gurubhiḥ prāvṛtairaṅgairyathaivārdreṇa carmaṇā | saprasekaḥ sahṛllāso mūrchāye kaphasambhave ||12|| (ca. sū. a. 24) |
kaphajamūrchāyamāha– meghetyādi| tamoghanairiti tamobhirghanaiśca; tamo'ndhakāraḥ, ghano'tra meghavācī||11-12||
śleṣmajāmāha– meghasaṅkāśamityādi| ārdreṇa carmaṇā iva prāvṛtairveṣṭitairaṅgairupalakṣitaḥ| praseko mukhasrāvaḥ, upasthitavamanatvamiva||11-12|| 15
sarvākṛtiḥ sannipātādapasmāra ivāgataḥ | sa jantuṃ pātayatyāśu vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ ||13|| (ca. sū. a. 24) |
sānnipātikamāha– sarvetyādi| nanu, sarvākṛtiriti viruddham, uddeśe “ṣaḍvidhā sā prakīrtitā” ityabhihitatvāt; sannipātajayā 16 saha 17 sapta prasajyeran? ucyate– uddeśaḥ suśrutagranthena, carakagranthena ca vivaraṇam| carake 18 hyekajāstisrastridoṣajā 19 caiketi catasraḥ paṭhyante| yaduktamaṣṭodarīya– “catvāro mūrchāyā iti apasmārairvyākhyātāḥ|” (ca. sū. a. 18) iti| raktamadyaviṣajānāṃ yathādoṣametāsvantarbhāvaḥ; suśrute caitā raktādijā lakṣaṇacikitsābhedakhyāpanārthaṃ sākṣāt paṭhitāḥ, tridoṣajāyāḥ doṣajāsvantarbhāvaḥ ityabhiprāyeṇa bheda ācāryayoḥ; saṅgrahe cātra sarvatantrasvīkārādubhayamapi likhitamityadoṣaḥ| apasmāra iveti 20 yathā'pasmārī mahatā'bhighātena patati cireṇa pratibudhyate| apasmāre phenavāmitvadantaghaṭṭanākṣivaikṛtādikamadhikamiti bhedaḥ| bībhatsaceṣṭitairiti phenavāmitvādibhireva||13||
sannipātajāmāha– sarvākṛtirityādi| nanu sarvākṛtiriti viruddham? pūrvamuddeśe ‘ṣaḍvidhā sā prakīrtitā’ ityuktaṃ, sannipātajayā saha saptasaṅkhyātvaṃ syāt| ucyate– uddeśaḥ suśrutena vivaraṇaṃ carakeṇa, yatastatra paṭhitā 21 vātādibhistisraḥ, tridoṣajā caturthā| yaduktamaṣṭodarīyādhyāye– “catasro mūrchāyā iti apasmāraiḥ vyākhyātāḥ” iti; 22 yathā catvāro'pasmārāḥ vātena pittena śleṣmaṇā sannipātena, tadvanmūrchā apītyarthaḥ| raktamadyaviṣajānāṃ yathāsvaṃ doṣajāsvantarbhāvaḥ suśrute etacca lakṣaṇañcikitsābhedakhyāpanārthaṃ sākṣātpaṭhitam| tridoṣajāyāśca doṣajāsvantarbhāvaḥ ityabhiprāyeṇa mādhavena saṅgṛhīteyamiti sarvatantrasvīkārādubhayamapi likhitamityadoṣaḥ| apasmāra ivāgata iti āgatasyāpasmārasya vegavat sā mūrchā jantuṃ prāṇinaṃ śīghraṃ pātayati cirācca pratibudhyate, vinā bībhatsaceṣṭitairiti apasmāre phenāgamanaṃ dantāvaghaṭṭanākṣivaikṛtasattvādidarśanamasti, tridoṣajāyāṃ mūrchāyāṃ tu na tathā, ayameva bhedaḥ; ata eva vinā bībhatsaceṣṭitairiti||13||
pṛthivyāpastamorūpaṃ raktagandhastadanvayaḥ | tasmādraktasya gandhena mūrchanti bhuvimānavāḥ ||14|| dravyasvabhāva ityeke dṛṣṭvā yadabhimuhyati | (su. u. taṃ. a. 46) |
raktajamūrchāsamprāptimāha– pṛthivyāpa ityādi| pṛthivī āpaśca etaddvayaṃ tamorūpaṃ tamobahulam, uktaṃ hi– “tamobahulā pṛthivī, sattvatamobahulā āpaḥ|” (su. śā. a. 1) iti| ‘pṛthivyambha’ iti pāṭhe ayamevārthaḥ| tadanvayaḥ pṛthivyambho'nvayaḥ; ‘tanmayaḥ’ iti pāṭhe pṛthivījalamayaḥ, prakṛtivikārabhāve mayaṭ| tasmāditi yasmāt pṛthivyāpastamorūpaṃ raktagandhaśca tadanvayaḥ, mūrchā ca tamaḥprāyā, tasmādityarthaḥ| bhuvimānavāḥ iti pāñcabhautikatve'pi śarīrasyodbhūtabhūmiguṇā ye te bhuvimānavāḥ pārthivāḥ, tāmasā ityarthaḥ; natu rājasāḥ, sāttvikā vā| nanu campakādigandhenāpi mūrchā prasajyeta? tatrāpi gandhasya pārthivatvāt pṛthivyāśca tamorūpatvādityata āha– dravyasvabhāva ityādi| raktasyāyaṃ svabhāvaḥ, tena tadgata eva gandho mūrchayatīti| svabhāvameva draḍhayati– dṛṣṭvā yadabhimuhyatīti| ‘yacca dṛṣṭvā'pi muhyati’ iti pāṭhāntaram| anye tu gandhāsambandhe'pi darśanamātrānmūrchopalambhādanaikāntikatvaṃ gandhasya manyamānāḥ svabhāvameva hetvantaramāhuḥ; etena gandhasya prāyikatvamuktam| 23 anye tu gandhasya hetutvamapāsya darśanasyaiva hetutvaṃ manyanteḥ; tanna, 24 yadāha bhojaḥ– “stabdhāṅgadṛṣṭirbhavati gūḍhocchvāsastathaiva ca darśanādasṛjastajjādgandhāccaiva pramuhyati||” iti| “pṛthivyā yattamorūpam iti” pāṭhāntaraṃ sugamam| 25 “pṛthivyambhastamorūpaṃ raktagandhena tattrayam|” iti pāṭhāntarasya jejjaṭalikhitasyāyamarthaḥ– raktagandhena tu yaduktamavyabhicaritaṃ prakṛtivikārayostādarthyāt kiṃ tattrayamityata uktam– pṛthivyambhastamorūpamiti; pṛthivyambhastamasāṃ rūpamityarthaḥ, śeṣaṃ pūrvavat| dṛṣṭveti raktamiti śeṣaḥ||14||
pṛthvītyādi| pṛthivī āpa etadubhayaṃ tamorūpaṃ tamobahulam| uktaṃ hi suśrute– “tamobahulā pṛthvī sattvatamobahulā āpaḥ” iti tadanvayaḥ| 26 “pṛthivyāpastamorūpaṃ raktagandhaśca tanmayaḥ” iti pāṭhe tanmaya iti pṛthivījalamayastadanvayāt| gandhe'pi tamastvaṃ siddhaṃ; mūrchā ca tamaḥprāyā, tasmādityarthaḥ| anye ‘pṛthivyambhā’ iti paṭhanti| tatra pṛthivī cāmbhaśca pṛthivyambhasī tayoḥ sambandhi yattamaḥ tadrūpaṃ tadbahulaṃ lakṣaṇaṃ raktamiti; rūpaśabdo'tra bāhulye svalakṣaṇe vā vartate, yataḥ sattvarajastamasāṃ paramaṃ rūpaṃ dṛṣṭipathaṃ nopagacchati kintu viśeṣeṣvabhivyajyate, sarva eva viśeṣāstamomayā ityuktatvāt| bhuvimānavā iti pāñcabhautikatve'pi śarīrasyodbhūtabhūmiguṇāḥ, etai bhuvimānavāḥ pārthivāstāmasā ityarthaḥ| tasmādye mānavāstāmasā bhavanti ta eva raktagandhena mūrchanti na tu rājasāḥ sāttvikā vā raktagandhena mūrchantīti bhāvaḥ| nanu, campakādigandhenāpi mūrchā prasajyeta tatrāpi gandhasya pārthivatvāt, pṛthivyāśca tamorūpatvādityatrāha– dravyasvabhāva ityeke dṛṣṭvā yadabhimuhyatīti; raktasyāyaṃ svabhāvo yena 27 tadgatagandho mūrchayatīti| prabhāvameva draḍhayati– dṛṣṭvā'pi yanmūrchayatīti ‘raktam’ iti śeṣaḥ| yadāha bhojaḥ– “stabdhāṅgadṛṣṭirbhavati gūḍhocchvāsastathaiva ca| darśanādasṛjastajjādgandhāccaiva pramuhyati” iti||14||
guṇāstīvrataratvena sthitāstu viṣamadyayoḥ ||15|| ta eva tasmāttābhyāṃ tu mohau syātāṃ yatheritau | (su. u. taṃ. a. 46) |
viṣamadyaje prāha– guṇā ityādi| guṇā daśa; yaduktaṃ dṛḍhabalena– “laghu rūkṣamāśu viśadaṃ vyavāyi tīkṣṇaṃ vikāśi sūkṣmaṃ ca| uṣṇamanirdeśyarasaṃ daśaguṇamuktaṃ viṣaṃ tajjñaiḥ||” (ca. ci. a. 23) iti| te tailādau vyastāstīvrāḥ santi, viṣamadyayostu tīvratarāḥ, atastailādibhirna mohaḥ, kintu viṣamadyābhyāmiti| ta eveti guṇā laghutvādayaḥ| yatheritāviti viṣajo moho na svayaṃ nivartate viṣasyāpākitvāt, madyajastu 28 madyapariṇāmādeva śāmyati, ayaṃ ca bhedo viṣamadyayoḥ prabhāvāt| uktaṃ hi tantrāntare– “ye viṣasya guṇāḥ proktāḥ sannipātaprakopaṇāḥ| ta eva madye dṛśyante viṣe 29 tu balavattarāḥ||” iti||15||
viṣamadyaje prāha– guṇā ityādi| tatra guṇā daśa, yaduktaṃ dṛḍhabalena– “laghu rūkṣamāśu viśadaṃ vyavāyi tīkṣṇaṃ vikāśi sūkṣmaṃ ca| uṣṇamanirdeśyarasaṃ daśaguṇamuktaṃ viṣaṃ tajjñaiḥ” iti| te guṇāstailādau vyastāstīvrāḥ santi, viṣamadyayostu tīvratarāḥ, atastailādibhirna mohaḥ, kintu viṣamadyābhyāṃ moha eveti; guṇā laghutvādayaḥ ta eva guṇā 30 viṣamadyayostīvrataratvena sthitāḥ| tatrāpi bhedaḥ– viṣe tīvratamāḥ, madye tīvratarāḥ, tailādiṣu tīvrā vyastāḥ| yatheritāviti tābhyāṃ viṣamadyābhyāṃ yatheritau taratamādibhedena yathoktau mohau syātām| viṣeṇa tīvratamaḥ, madyena tīvratara ityarthaḥ| viṣajo mohaḥ svayaṃ na nivartate, viṣasyāpākitvāt; madyajastu madyapariṇāmādeva śāmyati, viṣajo mohaḥ svayaṃ na nivartate, viṣasyāpākitvāt; madyajastu madyapariṇāmādeva śāmyati, viṣamadyayostvayameva bhedaḥ prabhāvāt, uktaṃ hi tantrāntare– “ye viṣasya guṇāḥ proktā sannipātaprakopiṇaḥ| ta eva madye dṛśyante viṣe tu balavattarāḥ” iti|15|
stabdhāṅgadṛṣṭistvasṛjā gūḍhocchvāsaśca mūrchitaḥ ||16|| madyena vilapaṃśchete naṣṭavibhrāntamānasaḥ | gātrāṇi vikṣipan bhūmau jarāṃ yāvanna yāti tat ||17|| vepathusvapnatṛṣṇāḥ syustamaśca viṣamūrchite | veditavyaṃ tīvrataraṃ yathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ ||18|| (su. u. taṃ. a. 46) |
raktajādimūrchātrayasya rūpāṇyāha– stabdhāṅgetyādi mūrchita ityantaṃ raktajāyāḥ gūḍhocchvāsaścāspaṣṭocchvāsaḥ| ‘mūḍha’ iti pāṭhe sanniruddha ityarthaḥ iti jejjaṭaḥ| madyenetyādi tadityantaṃ madyajāyāḥ| ‘naṣṭavibhrāntamānasa’ ityatra niṣṭalan bhrāntamānasaḥ’ iti pāṭhāntare niṣṭanan śabdaṃ kurvan| vepathvādinā viṣajāyāḥ| yathāsvaṃ viṣalakṣaṇairiti viṣasya mūlapatrakṣīrādibhedena prātisvikaṃ yallakṣaṇamuktaṃ sauśrutakalpasthāna (su. ka. a. 2) tallakṣaṇayuktā mūrchā bhavatītyarthaḥ||16-18||
raktajāyā rūpamāha– stabdhāṅgetyādinā mūrchita ityantena| gūḍhocchvāsaḥ ityatra mūḍheti pāṭhe 31 sanniruddhocchvāsaḥ 32| madyajāmāha vilapan pralapan| naṣṭavibhrāntamānasa iti naṣṭaṃ smṛtirahitaṃ vibhrāntaṃ vikṣiptaṃ mānasaṃ cittaṃ yasya sa tathā| jarāṃ yāvanna yāti taditi yāvajjarāṃ paripākaṃ na gacchati tāvadgātrāṇi bhūmau vinikṣipan tāḍayan mūrchitastiṣṭhatītyarthaḥ| viṣajāmāha– vepathvityādi| vepathuḥ kampaḥ; svapno nidrā| tamo'ndhakārapraviṣṭasyevārthāsaṃvittiḥ| yathāsvaṃ viṣalakṣaṇairiti viṣasya mūlakandapatrakṣīrādibhedena yallakṣaṇaṃ suśrute kalpasthāne uktaṃ teṣāṃ lakṣaṇaireva tīvrataratvena yuktā mūrchā bhavatītyarthaḥ||16-18||
mūrchā pittatamaḥprāyā rajaḥpittānilādbhramaḥ | tamovātakaphāttandrā nidrā śleṣmatamobhavā ||19|| (su. śā. a. 4) | (cakravadbhramato gātraṃ bhūmau patati sarvadā | bhramaroga iti jñeyo rajaḥpittānilātmakaḥ) |
sañjñānāśasādharmye'pi mūrchādīnāṃ ko bhedaḥ? ityāha– mūrchā pittatamaḥprāyetyādi| tamovātakaphāditi samāhāradvandvaḥ| nidrātandrayoścaitāni kāraṇāni vyastasamastāni; tena suśrutena yadatilaṅghitalakṣaṇe nidrātandre paṭhite 33 vinaiva kaphāt 34 atilaṅghanasya śleṣmakṣayahetutvāt||19||
sañjñānāśasādharmyānmūrchāyā bhedānāha– tatra mūrchāhetumāha– mūrchā pittatamaḥprāyā tamoguṇayuktena pittena mūrchā bhavati| bhramahetumāha– raja iti| rajoguṇena pittānilābhyāṃ yuktena bhramo bhavati, tatra bhramaḥ sthāṇau puruṣajñānaṃ, puruṣe viparītasattvajñānādikam; anye cakrasthitasyeva sambhrāmadvastudarśanamiti| 35 tandrāhetumāha– tama iti| tamoguṇena yuktābhyāṃ vātakaphābhyāṃ tandrā bhavati, 36 samāhāradvandvenaikavacanam| nidrāhetumāha– śleṣmaṇā militena tamoguṇena nidrā bhavati; tasyā lakṣaṇam– arativiklāntamanasaḥ sarvendriyāṇāṃ svaviṣayanivṛttiḥ| carake'pi “yadā tu manasi klānte karmātmānaḥ klamānvitāḥ| viṣayebhyo nivartante tadā svapiti mānavaḥ” iti| atra karmātmānaḥ indriyāṇi, nirindriyapradeśe manaso'vasthitirnidretyarthaḥ| suśrutenātilaṅghitalakṣaṇe nidrātandre paṭhite, atilaṅghitasya śleṣmakṣayatvānnidrātandrayostūktakāraṇatvādbhedaḥ| tathā ca nidrāyāmindriyamanomohaḥ, tandrāyāmindriyamohaḥ||19|| 37
indriyārtheṣvasaṃvittirgauravaṃ jṛmbhaṇaṃ klamaḥ | nidrārtasyeva yasyehā tasya tandrāṃ vinirdiśet ||20|| (su. śā. a. 24) |
tandrālakṣaṇamāha– indriyārtheṣvityādi| nidrābhramayostu lakṣaṇaṃ noktamiha, atiprasiddhatvāt| 38 nidrā hi viplutamanasaḥ sarvendriyāṇāṃ svaviṣayanivṛttiḥ| yadāha carake– “yadā tu manasi klānte karmātmānaḥ klamānvitāḥ| viṣayebhyo nivartante tadā svapiti mānavaḥ||” (ca. sū. a. 21) iti| atra karmātmāna indriyāṇi; nirindriyapradeśe manaso'vasthitirnidreti mate'pyayamevārthaḥ| nidrātandrayostūktakāraṇabhedādbhedaḥ, udbhūtajṛmbhādeścānubhavasiddhatvāditi; tathā 39 nidrāyāmindriyamanomohaḥ; 40 tandrāyāmindriyamohaḥ| bhramalakṣaṇaṃ tu cakrasthitasyeva bhramadvastudarśanamiti||20||
tandrālakṣaṇamāha– indriyārtheṣvityādi| 41 indriyārtheṣu viṣayeṣu, asamprāptiragrahaṇam| gauravamaṅgānām| nidrārtasyeva utpannanidrasyeva| asyāgre klamalakṣaṇaṃ 42 paṭhanti– 43 ya ityādi| yaḥ śarīre āyāsavarjitaḥ śramaḥ pravṛddho bhavati paraṃ śvāsavarjitaḥ sa klama iti kathitaḥ| indriyārthaprabādhakaḥ viṣayagrahaṇe'samarthaḥ| ayaṃ pāṭho mādhavena na likhitaḥ||20||
doṣeṣu madamūrchāyāḥ 44 kṛtavegeṣu dehinām | svayamevopaśāmyanti sannyāso nauṣadhairvinā ||21|| (ca. sū. a. 24) |
sannyāsasya mūrchādibhyo bhedamāha– doṣeṣvityādi 45||21||
sannyāsasya mūrchādibhyo bhedamāha– doṣeṣvityādi| ādiśabdo'tra lupto draṣṭavyaḥ| āviṣṭavegeṣu 46 doṣeṣu yā madādibhirmūrchā bhavati sā upaśāntavegeṣu svayamevopaśamaṃ yāti, bhiṣakpratīkāraṃ vinetyarthaḥ; sannyāsastu cikitsakajanasānubhāvauṣadhairvinā na śāmyatītyarthaḥ||21||
vāgdehamanasāṃ ceṣṭāmākṣipyātibalā malāḥ | sannyasyantyabalaṃ jantuṃ prāṇāyatanamāśritāḥ ||22|| sa nā sannyāsasannyastaḥ kāṣṭhībhūto mṛtopamaḥ | prāṇairvimucyate śīghraṃ muktvā sadyaḥphalāṃ kriyām ||23|| (ca. sū. a. 24) |
tallakṣaṇamāha– vāgityādi| atibalā ityanena mūrchādyārambhakadoṣebhyo'dhikatvena pravṛddhā doṣāstamaśceti bodhayati| sannyasyanti mohayanti| sa nā puruṣaḥ, sannyāsasannyastaḥ sannyāsapīḍitaḥ, kāṣṭhībhūtaḥ iti atyantaniṣkriyatvena akāṣṭhameva kāṣṭhavadbhūtaḥ, 47 ata eva mṛtopama iti| muktvā sadyaḥphalāṃ kriyāmiti sūcīvyadhanāñjanāvapīḍanaśūkaśimbīphalāvagharṣaṇādirūpā 48 kriyā yadi kriyate tadā prāṇairna vimucyate, anyathā tu mriyate iti||22-23||
tallakṣaṇamāha– vāgityādi| atibalā iti mūrchādyārambhakadoṣebhyo'dhikatvena pravṛddhāḥ, prāṇāyatanaṃ cetanāsthānaṃ hṛdayamāśritāḥ, vāgdehamanasāṃ ceṣṭāmākṣipya vināśya, abalaṃ hīnasattvaṃ puruṣaṃ, sannyasyanti| tadā sa nā puruṣaḥ, sannyāsasannyastaḥ sannyāsapīḍitaḥ, kāṣṭhībhūta ityatiniṣkriyatvādat akāṣṭhameva kāṣṭhavadbhūtaḥ, ata eva mṛtopamaḥ| muktvā sadyaḥphalāṃ kriyāmiti sadyaḥphalaṃ yasyāstāṃ kriyāṃ tyaktvā ityarthaḥ| tatra sadyaḥphalā kriyā sūcīvyadhanaṃ 49 tīkṣṇāñjanāvapīḍanakapikacchūphalāvagharṣaṇādirūpā yadā na kriyate tadā prāṇairvimucyate, anyathā tu jīvati||22-23||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne mūrchābhramanidrātandrāsannyāsanidānaṃ samāptam ||17||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ mūrchābhramanidrātandrāsanyāsanidānaṃ samāptam||17|| 50
iti śrīvaidyavācaspatikṛte ātaṅkadarpaṇe rugviniścayavyākhyāne mūrchādinidānam||17||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘abhighātāt laguḍādibhiḥ’ iti pā.| ↩
  2. 2 . ‘indriyādideśam’ iti pā.| ↩
  3. 3 . atra ‘dṛśyete’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  4. 4 . ‘buddhīndriyāṇi’ iti pā.| ↩
  5. 5 . atra ‘“sukhaduḥkhavyapohācca naraḥ patatīkāṣṭhavat”’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  6. 6 . ‘śirā ... ’ iti pā.| ↩
  7. 7 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  8. 8 . ‘kāṣṭhavanniṣpatati ... ’ iti pā.| ↩
  9. 9 . ‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  10. 10 . ‘jvarahṛroga ... ’ iti pā.| ↩
  11. 11 . ‘tāṃ mūrchām’ iti pā.| ↩
  12. 12 . atra ‘ca’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  13. 13 . ‘gātrasyeti’ iti pā.| ↩
  14. 14 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
  15. 15 . atra ‘yathā catvāro'pasmārā vātena pittena śleṣmaṇā sannipātena, tadvanmūrchā apītyarthaḥ’ ityadhikamātaṅkadarpaṇe ↩
  16. 16 . atra ‘ca’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  17. 17 . ‘saptatvaṃ prasajyeta’ iti pā.| ↩
  18. 18 . ‘hi ekajāḥ tridoṣajā’ iti pā.| ↩
  19. 19 . ‘caiketi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  20. 20 . ‘yathā'pasmārī’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  21. 21 . ‘vātādibhistrayaḥ’ iti pā.| ↩
  22. 22 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  23. 23 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  24. 24 . ‘yadāha bheḍaḥ’ iti pā.| ↩
  25. 25 . ‘pṛthivyāpastamorūpā’ iti pā.| ↩
  26. 26 . ‘pṛthivyambha ... ’ iti pā.| ↩
  27. 27 . ‘tadvadgatagandho’ iti pā.| ↩
  28. 28 . ‘madyapariṇāmāt’ iti pā.| ↩
  29. 29 . ‘ca’ iti pā.| ↩
  30. 30 . atra ‘viguṇā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  31. 31 . atra ‘tatra’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  32. 32 . atra ‘ca sphuratītyarthaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  33. 33 . ‘te naiva kaphāt’ iti pā.| ↩
  34. 34 . atra ‘iti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  35. 35 . atra ‘samāhāra dvandvaikavacanam|’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  36. 36 . ‘samāhāradvandvenaikavacanam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  37. 37 . ‘indriyārtheṣvasamprāptiriti’ iti pā. | ↩
  38. 38 . ‘nidrā'tividrutamanasaḥ’ iti ka. ↩
  39. 39 . atra ‘ca’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  40. 40 . ‘tandrāyāṃ manomohaḥ’ iti pā.| ↩
  41. 41 . atra ‘indriyārtheṣviti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  42. 42 . ‘yo'nāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ| klamaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ||’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  43. 43 . ‘ya ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  44. 44 . kṛtavegeṣviti vegaṃ kṛtvā kṣīṇabaleṣu, vego hi doṣāṇāṃ balakṣayakāraṇaṃ bhavati yaduktaṃ viṣamajvare– “kṛtvā vegaṃ gatabalāḥ” ityādi ‘hṛtavegeṣu’ iti pā. | ↩
  45. 45 . atra ‘(kṛtavegeṣviti vegaṃ kṛtvā'lpabaleṣu yaduktaṃ, viṣamajvare, “vegaṃ kṛtvā gatabalāḥ” ityādi)’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  46. 46 . atra ‘rogeṣu’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  47. 47 . atra ‘amṛta eva mṛtopama iti’ etat kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  48. 48 . ‘na’ iti pā.| ↩
  49. 49 . ‘tīkṣṇāñjanamiva ... ’ iti pā.| ↩
  50. 50 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ mūrchādinidānam||17||’ iti pā.| ↩