atha pānātyaya-paramada-pānājīrṇa-pānavibhramanidānam | ye viṣasya guṇāḥ
proktāste'pi madye pratiṣṭhitāḥ | tena mithyopayuktena bhavatyugro madātyayaḥ
||1||
‘mūrchā madyena ca viṣeṇa ca’ iti vacanānmūrchānantaraṃ madyavikārān
madātyayādīnāha| nanu, kathaṃ madyaṃ mohayatītyāha– ye viṣasyetyādi| te ca
viṣaguṇā mūrchādhyāye nidarśitāḥ| mithyopayukteneti ayathāvidhipītena,
vidhiścāyaṃ, tadyathā–
1
kusumitalatopagūḍhaiḥ
prarūḍhanirantaranavāṅkuranikararomāñcairmadhukaramadhurajhaṅkārasītkārairmuktakaṇṭhakalakaṇṭhakūjitairdakṣiṇasamīraṇasamullasitapallavakarapracāraiḥ
taruṇatarubhiḥ
2
upakrāntalatābhiratiśobhaneṣu tuṣārakarakiraṇarājiparājitāśeṣatāpadoṣeṣu
3
pradeśeṣu
4
śṛṅgārarasasamucitālaṅkṛtikamanīyakāminīsevitaṃ lalitalalanopanīyamānaṃ
surabhirucirarūparasopadaṃśaṃ kaṃ nāma parimitaṃ
5
parārdhamadhupānaṃ na sukhayati? carake tu vistareṇaitaduktam||1||
‘mūrchā madyena viṣeṇa ca’ iti vacanānmūrchānantaraṃ madyavikārānācaṣṭe, nanu
kathaṃ
6
madyaṃ mohayatītyāha– ya ityādi| ye viṣasya guṇāḥ proktāḥ, te ca viṣaguṇā
mūrchādhyāye nidarśitāḥ, te guṇā madye'pi kīrtitāḥ, tena madyena
mithyopayuktena ayathāvidhipītenogro madātyayo bhavati| vidhiścāyaṃ; tadyathā–
kusumitalatopagūḍhaiḥ
7
prakaṭanirantaranavāṅkuranikararomāñcaiḥ
madhukaramadhurajhaṅkārasītkārairmuktakaṇṭha-kalakaṇṭhakūjitairdakṣiṇasamīraṇodvījitasamullasitapallavakara-pracāraistaruṇatarubhirupakrāntataralalatābhiratiśobhaneṣu
vanopavaneṣu tuṣārakarakiraṇārañjitapradeśeṣu
8
śṛṅgārasarasamucitālaṅkṛtikamanīyakāminīsammitaṃ lalitalalanopanīyamānaṃ
surabhirucirarasopadaṃśaṃ kaṃ nāma parimitaṃ madhupānaṃ na sukhayati| carakeṇa
tu vistareṇaitaduktam| vidhiḥ prakāraḥ||1||
kintu madyaṃ svabhāvena yathaivānnaṃ tathā smṛtam | ayuktiyuktaṃ rogāya
yuktiyuktaṃ yathā'mṛtam ||2|| prāṇāḥ
prāṇabhṛtāmannaṃ tadayuktyā hinastyasūn | viṣaṃ prāṇaharaṃ tacca yuktiyuktaṃ
rasāyanam ||3|| (ca. ci. a. 24) |
nanu, viṣasya ye guṇāste cenmadye'pi santi, tarhi viṣavanmadyamanupayojyaṃ
prasajyeta? ata āha– kintvityādi| yathaivānnamiti dehadhārakasvabhāvaṃ,
tadevāyuktiyuktamavidhiyuktaṃ rogāya; tasmādahitamapi viśiṣṭavidhinopayuktaṃ
hitaṃ, hitamapyavidhinopayuktamanarthāya bhavatīti| atraiva dṛṣṭāntamāha–
prāṇā ityādi| tadayuktyeti atimātratvādinā visūcyādikaṃ kṛtvā
mārayatītyarthaḥ| yuktiyuktamiti yathā carakarasāyanaprayoge uktam– “dvau
yavāvatra hemnastu tilaṃ dadyādviṣasya ca|” (ca. ci. a. 1) iti| atra tilamiti
tilapramāṇam||2-3||
nanu viṣasya ye guṇāste cenmadye'pi santi tarhi viṣavanmadyamanupayojyaṃ
syādityata āha– kintvityādi| madyaṃ svabhāvena prakṛtyā annavat jñeyaṃ
dehadhāraṇasvabhāvaṃ, tadevānnaṃ madyaṃ vā ayuktiyuktamavidhiprayuktaṃ rogāya
bhavati, yuktiyuktamamṛtavadbhavatītyarthaḥ| tasmādahitamapi
viśiṣṭavidhinopayuktaṃ hitaṃ, hitamapyavidhinopayuktamanarthāya bhavati|
atraiva dṛṣṭāntamāha– prāṇā iti| annaṃ prāṇabhṛtāṃ śarīriṇāṃ prāṇāḥ,
śarīradhāraṇātmakatvāt| tadevānnam ayuktyā atimātratvādinā visūcyādīn kṛtvā
mārayatītyarthaḥ|
9
prāṇaharamapi tadvadviṣaṃ yuktiyuktaṃ rasāyanaṃ bhavati, śarīraṃ
dhārayatītyarthaḥ||2-3||
vidhinā mātrayā kāle hitairannairyathābalam | prahṛṣṭo yaḥ pibenmadyaṃ tasya
syādamṛtopamam ||4|| (ca. ci. a. 24) |
snigdhaistadannairmāṃsaiśca bhakṣyaiśca saha sevitam | bhavedāyuḥprakarṣāya
balāyopacayāya ca ||5|| kāmyatā
manasastuṣṭistejo vikrama eva ca | vidhivatsevyamāne tu madye sannihitā guṇāḥ
||6|| (su. u. taṃ. a. 47) |
vidhinopayuktasya phalamāha– vidhinetyādi| kāla iti nityage cāvasthike ca;
tadyathā– grīṣme śītamadhuraṃ mādhvīkādi, śīte uṣṇatīkṣṇaṃ gauḍikapaiṣṭikādi;
tathā vāte snigdhādi; evaṃ vayasyudāhāryam| hitairannairiti
vakṣyamāṇasnigdhādibhirmadyaviparītaguṇaiḥ| snigdhairityupalakṣaṇaṃ,
tenānyairapi madyaviparītaguṇairiti boddhavyam| yaduktaṃ suśrutena
“madyamamlaṃ tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmaṃ viśadameva ca| rūkṣamāśukaraṃ caiva vyavāyi
ca vikāśi ca||” (su. u. taṃ. a. 47) iti| amlarasatvaṃ
10
cāsyodbhūtarasatvenoktaṃ; yaduktamanyatra– “sarveṣāmamlajātīnāṃ madyaṃ mūrdhni
vyavasthitam||” iti| mūrdhni vyavasthitamutkṛṣṭam| anye'pyatra rasāḥ santi|
yadāha bhojaḥ– “maireyaṃ madirā sīdhu caturthaṃ madhu cocyate| ekaikaṃ
ṣaḍrasaṃ tatra
11
rasato madyamīritam||” iti| annabhakṣyaśabdayorupādānena prāyo lehyaṃ
dravāntarapānaṃ ca madyapānocitaṃ na bhavatīti darśayati| annabhakṣyābhyāṃ
labdhe'pi māṃse māṃsagrahaṇaṃ viśeṣeṇa hitatvopadarśanārtham| balaṃ śaktiḥ,
upacayaḥ sthaulyam| aparamapi vidhisevāguṇamāha– kāmyatetyādi| kāmyatā
kamanīyamūrtitā, manasastuṣṭiḥ santoṣaḥ|
12
athavā kāmyatā manasa iti kamanīyavastuni manovṛttiḥ, tuṣṭiśca manasa eveti
yojyam| teja utsāhaḥ| vikramaḥ parābhibhavārthaṃ balavatī śarīraceṣṭā||4-6||
vidhinopayuktasya phalamāha– vidhinetyādi| vidhiḥ pūrvoktaḥ,
tantrāntaroktaśca– “śuddhakāyaḥ pibetprātaḥ sopadaṃśaṃ paladvayam| madhyāhne
dviguṇaṃ tacca snigdhāhāreṇa vai pibet, pradoṣe'ṣṭapalaṃ tadvanmātrā madye
rasāyanam| ārogyaṃ dhātusāmyaṃ ca vahnikāntibalapradam|| anena vidhinā sevyaṃ
madyaṃ nityamatandritaiḥ|”
13
iti| anye, “buddhyādayo guṇā yāvadullasanti niratyayāḥ| mātreyaṃ vihitā madye
pāne rogāya cāparāḥ||”
14
kāla iti tatra kālo dvividho nityagaḥ, āvasthikaśca; tatra nityage
ṛtusambandhini, yathā– grīṣme śītamadhuraṃ mādhvīkādi, śīte uṣṇatīkṣṇaṃ
gauḍikapaiṣṭikādi; āvasthike kāle vāte snigdhādi, evaṃ vayasyapyudāhāryam|
hitairannairiti vakṣyamāṇasnigdhatvādibhirmadyaviparītaguṇaiḥ| yathābalaṃ
svaśaktyā| evaṃ hṛṣṭo harṣayukto yo madyaṃ pibettasyāmṛtopamaṃ syāt| kaiḥ saha
pītaṃ balopacayāya bhavati tānāha– snigdhairityādi| etairvastubhiḥ sevyamānaṃ
madyamāyuḥprakarṣāya bhavati tathā balavardhakamiti| snigdhairityupalakṣaṇaṃ,
tenānyairmadyaviparītaguṇairapi boddhavyaṃ, tena
tīkṣṇādidaśaguṇaviparītairmṛdvādiguṇaiḥ saha madyaṃ sevyamiti| yaduktaṃ
tantrāntare– “laghutīkṣṇoṣṇasūkṣmāmlavyavāyyāśugameva ca| rukṣaṃ vikāśi
viśadaṃ madyaṃ daśaguṇaṃ smṛtam” iti| tathā ca suśrute– madyamamlaṃ tathā
tīkṣṇaṃ sūkṣmaṃ viśadameva ca| rūkṣamāśukaraṃ caiva vyavāyi ca vikāśi ca” iti|
amlarasatvaṃ cāsyodbhūtarasatvenoktam| yaduktamanyatra “sarveṣāmamlajātīnāṃ
madyaṃ mūrdhni vyavasthitam” iti| mūrdhni vyavasthitamutkṛṣṭam| anye'pyatra
rasāḥ santi| yaduktaṃ tantrāntare– “madyasyāmlasvabhāvasya catvāro'nurasāḥ
smṛtāḥ| madhuraśca kaṣāyaśca kaṭukastikta eva ca” iti| yadāha bhojaḥ– ṣaḍrasā
iti”madirāyā rasā vyaktā madhuroṣaṇatiktakāḥ| lavaṇāmlakaṣāyāśca trayaḥ
sūkṣmatarāḥ smṛtāḥ||
15
viparyayeṇaitadevaṃ maireye kathitā rasāḥ| mādhvīke sīdhusañjñe ca vyaktau
cāmlakaṭū rasau| vyaktā hi śeṣāścatvāro rasā bhojena kīrtitāḥ” iti| annairiti
godhūmādibhiḥ| annabhakṣyābhyāṃ labdhe'pi
16
māṃse māṃsagrahaṇaṃ viśeṣeṇa hitatvopadarśanārtham| balaṃ śaktiḥ, upacayaḥ
sthaulyam| aparamapi vidhisevāguṇamāha– kāmyatetyādi| kāmyatā kamanīyamūrtitā,
manasastuṣṭiḥ santoṣaḥ, teja utsāhaḥ, vikramaḥ parābhibhavārthaṃ balavatī
śarīraceṣṭā||4-6||
buddhismṛtiprītikaraḥ sukhaśca pānānnanidrārativardhanaśca |
sampāṭhagītasvaravardhanaśca prokto'tiramyaḥ prathamo mado hi
||7||
uktavidhiviparyayeṇa sevyamānaṃ madyaṃ madātyayāya sampadyate; sa ca trividho
bhavati– pūrvo, madhyamo'ntimaśceti; teṣāṃ krameṇalakṣaṇamāha– buddhītyādi|
buddhiranubhavaḥ, smṛtiranubhūtārthānusandhānam| pānānnanidrārativardhanaśceti
pānādiṣu ratiranurāgastadvardhanaḥ| sampāṭhaḥ samyak pāṭhaḥ| gayadāsastu
‘sampāṭhya’ iti paṭhitvā gītanṛtyavādyāni militāni sampāṭhyamucyate, gītaṃ tu
kevalameveti vyācaṣṭe| svaro dhvaniḥ| prokto'tiramya iti| nanu
manovikārakāritvāt kathamasyātiramyatā? ucyate–
17
manovikārakāritve'pi tadātvena na duḥkhāvahatvāt ata eva suśrutena
mānasavikāreṣu harṣaḥ paṭhitaḥ||7||
uktavidhiviparyayeṇa sevyamānaṃ madyaṃ madātyayāya bhavati| sa ca tridhā
bhavati madātyayaḥ pūrvo madhyo'ntima iti| teṣāṃ krameṇa lakṣaṇamāha– tatra
prathamo yathā– buddhītyādi| buddhiranubhavaḥ, smṛtiḥ pūrvānubhūtasmaraṇaṃ,
prītiḥ pareṇa maitrī| sukha iti śokādyasmaraṇena manasaḥ
prasādādanupahatendriyavṛttitvāt| pānānnanidrārativardhana iti pānādiṣu viṣaye
ratiranurāgaḥ, tadvardhanaḥ| sampāṭhaḥ samyakpāṭhaḥ, gītaṃ gānaṃ, svaro
dhvaniḥ| prokto'tiramya iti| nanu manovikārakaratvāt kathamasyātiramyatā?
ucyate– manovikārakāritve'pi
18
tadātvena duḥkhāvahatvāt| ata eva suśrutena mānasavikāreṣu harṣaḥ paṭhita
iti||7||
avyaktabuddhismṛtivāgviceṣṭaḥ sonmattalīlākṛtirapraśāntaḥ | ālasyanidrābhihato
muhuśca madhyena mattaḥ puruṣo madena ||8||
dvitīyamadamāha– avyaktetyādi| viceṣṭo viruddhaceṣṭaḥ| unmattasya
līlākṛtibhyāṃ saha vartate iti sonmattalīlākṛtiḥ; unmattaprāya ityarthaḥ|
apraśāntaḥ pracaṇḍaḥ||8||
madhyamadamāha– avyaktetyādi| unmattasya līlākṛtibhyāṃ saha vartata iti
sonmattalīlākṛtiḥ unmattaprāya ityarthaḥ| apraśāntaḥ pracaṇḍaḥ|
muhurvāraṃvāram, ālasyanidrābhyāmabhihataḥ pīḍitaḥ, sa
caivaṃvidho'tyanupahatendriyavṛttitvāt||8||
gacchedagamyānna gurūṃśca manyet khādedabhakṣyāṇi ca naṣṭasañjñaḥ | brūyācca
guhyāni hṛdi sthitāni made tṛtīye puruṣo'svatantraḥ
||9||
tṛtīyamadamāha– gacchedityādi| nanu carake dvitīyatṛtīyayormadhye madāntaraṃ
paṭhitaṃ, yadāha– “madhyamaṃ madamutkramya madamaprāpya cottamam| na
kiñcidaśubhaṃ kuryurnarā rājasatāmasāḥ|| ko madaṃ tādṛśaṃ gacchedunmādamiva
cāparam|” (ca. ci. a. 24) iti; tat kuto'tra na paṭhitam? ucyate–
dvitīyamadānte tṛtīyamadasya pūrvāvasthaivātinindanīyā, sutarāṃ tṛtīyo mada
iti pratipādanārthaṃ tatpaṭhitaṃ, na tu tayoḥ paramārthato'ntarāle
pṛthaṅmadāntaramasti, yathā– “kumbhamīnarkṣayormadhye yadā carati candramāḥ|
nāharettṛṇakāṣṭhāni na gaccheddakṣiṇāṃ diśam||” iti| atra hi kumbhasya śeṣāṃśo
mīnasya prathamāṃśa etaddvayaṃ madhyaśabdenocyate ityāhuḥ jejjaṭādayaḥ,
haricandravyākhyānaṃ tu vistaratvānna likhitam| agamyān gurudārādīn
duṣṭayānādīṃśca| naṣṭasañjña iti sañjñā nāmollekhena
19
jñānaṃ, tannaṣṭaṃ yasya sa tathā| guhyāni gopyāni| asvatantro
madaparavaśaḥ||9||
tṛtīyaṃ madamāha– gacchedityādi| agamyān gurudārādīn| gurūn jyeṣṭhān, na
manyeta avagaṇayedityarthaḥ| abhakṣyāṇi śāstraniṣiddhāni,
cakārādduṣṭapānādīṃśca| sañjñā nāmollakhena sañjñājñānaṃ tannaṣṭaṃ yasya sa
tathā| hṛdi sthitāni guhyāni gopyāni, brūyāt| tathā asvatantro madaparavaśaḥ|
sa caivaṃvidho'tīvopahatendriyatvādbhavati||9||
caturthe tu made mūḍho bhagnadārviva niṣkriyaḥ | kāryākāryavibhāgajño
mṛtādapyaparo mṛtaḥ ||10|| ko madaṃ tādṛśaṃ
gacchedunmādamiva cāparam | bahudoṣamivāmūḍhaḥ kāntāraṃ svavaśaḥ kṛtī
||11||
caturthamadamāha– caturthe tvityādi| kāryākāryavibhāgajñaḥ kāryamakāryamiti
buddhyā jānāti| ‘kāryākāryavibhāgajñaḥ’ iti pāṭhe kāryākāryavibhāgayorajña
ityarthaḥ| mṛtādapyaparo mṛta iti mṛtamapekṣyāparo'yaṃ mṛta iva,
atyantājñānasādharmyāt|
20
‘avaraḥ’ iti pāṭhāntare mṛtādapyadhama ityarthaḥ, tathāvidhāvasthāyāḥ svayaṃ
kṛtatvāt| ka ityādi| kaḥ kṛtī
21
kuśalaḥ, sukṛtī vā, kṛtakṛtyo vā; svavaśo'parādhīnaḥ, tādṛśamuktaprakāreṇa
ninditaṃ madaṃ gacchet prāpnuyāt; na kaścidevaṃvidhaṃ prāpnuyādityarthaḥ|
kamivetyāha– bahudoṣamivāmūḍhaḥ kāntāramiti bahudoṣaṃ hiṃsrādiyuktaṃ, kāntāraṃ
dūraśūnyamadhvanam| yaduktaṃ carake– “gacchedadhvānamasvantaṃ
bahudoṣamivā'dhvagaḥ|” (ca. ci. a. 24) iti; evaṃ videhe'pi paṭhitamiti|
atrāsvantamaśobhamānamaniṣṭaphalatvena| nanu,
carakavidehavāgbhaṭādibhiścaturtho mado na paṭhitastatkathaṃ suśrutena
paṭhitaḥ? ucyate– carake yā dvitīyatṛtīyayorantarālāvasthā paṭhitā, saiva
suśrutena tṛtīyo mada iti kṛtvā paṭhitaḥ, yastu carake tṛtīyaḥ sa ca suśrute
caturthaḥ paṭhita ityāvirodhaḥ| vastugatyā tu traya eva madā
22
ityupapāditam| nanu, kiṅkāraṇametattraividhyamiti cet? ucyate– madyaṃ hi
vahnitulyaṃ, yathā hyagniḥ suvarṇānāmuttamamadhyamādhamānāmabhivyañjakastathā
madyamapi prāṇināṃ sattvarajastamobhūyiṣṭhānāṃ
23
krameṇābhivyañjakamiti| tathāhi carakaḥ– “pradhānādhamamadhyānāṃ rukmāṇāṃ
vyaktidarśakaḥ|
24
yathā'gnirevaṃ satvādyairmadyaṃ prakṛtidarśakam| tasmāt
prathamadvitīyatṛtīyamadāḥ sattvarajastamobhūyiṣṭhānāṃ krameṇa
bhavantītyarthaḥ||10-11||
caturthamadamāha-caturthe made puruṣo mūḍho'jñaḥ, bhagnadārviva niṣkriyo
bhavati bhagnavṛkṣa iva kriyārahitaḥ, tathā kāryākāryavibhāgajñaḥ
kāryamakāryaṃ buddhyā jānāti| ‘kāryākāryavibhāgajñaḥ’ iti pāṭhāntare
kāryākāryavibhāgayoranabhijña ityarthaḥ| mṛtādapyaparo mṛta iti
mṛtamapekṣyāparo'yaṃ mṛta iva, atyantājñānasādharmyāt| ‘avaraḥ’ iti pāṭhāntare
mṛtādapyavara ityarthaḥ, tathāvidhāvasthāyāḥ svayaṃ kṛtatvāt| ka iti kaḥ kṛtī
sukṛtī kṛtakṛtyo vā svavaśo'parādhīnastādṛśamuktaprakāreṇa ninditaṃ madaṃ
gacchet prāpnuyāt na kaścidevaṃvidhaṃ prāpnuyādityarthaḥ| kamivetyāha–
bahudoṣamivāmūḍhaḥ kāntāramiti; bahudoṣaṃ hiṃsrā iti yuktaṃ kāntāraṃ
śūnyamadhvānaṃ ko mūḍho gacchedapi tu na ko'pi| yaduktaṃ carake
“gacchedadhvānamasvantaṃ bahudoṣamivādhvagaḥ” iti|
asvantamaśobhanamaniṣṭaphalatvena| nanu carakavidehavāgbhaṭadibhiścaturtho
mado na paṭhitaḥ, tatkathaṃ na virodhaḥ? ucyate; carake yā
dvitīyatṛtīyayorantarālāvasthā paṭhitā, saiva suśrutena tṛtīyo mada iti kṛtvā
paṭhitaḥ| keyamantarālāvasthā? yathoktaṃ jyotiḥśāstre–
“kumbhamīnarkṣayormadhye yadā carati candramāḥ| nāharettṛṇakāṣṭhāni na
gaccheddakṣiṇāṃ diśam” iti| atra kumbhasya śeṣāṃśo mīnasya prathamāṃśa
etaddvayaṃ madhyaśabdenocyate iti saivāntarālāvasthā| yastu carake tṛtīyaḥ
suśrute sa caturthaḥ paṭhita ityavirodhaḥ| vastugatyā traya eva madā
ityupapāditam| nanu, kiṃ kāraṇakamidaṃ traividhyamiti cet? ucyate– madyaṃ hi
vahnitulyaṃ, yathā vahniḥ suvarṇānāmadhamamadhyamottamānāmabhivyañjakaḥ, tathā
madyamapi prāṇināṃ sattvarajastamobhūyiṣṭhānāmabhivyañjakam| tathā hi carakaḥ–
“pradhānādhamamadhyānāṃ rukmāṇāṃ vyaktidarśakaḥ| yathā'gnirevaṃ sattvānāṃ
madyaṃ prakṛtidarśakam” iti| tasmātprathamadvitīyatṛtīyamadāḥ
sattvarajastamobhūyiṣṭhānāṃ krameṇa bhavantītyarthaḥ||10-11||
nirbhaktamekāntata eva madyaṃ niṣevyamāṇaṃ manujena nityam |
āpādayetkaṣṭatamānvikārānāpādayeccāpi śarīrabhedam
||12|| (sa. u. a. 47) |
avidhimadyapānasya vikārāntarahetutvamāha– nirbhaktamityādi| nanu, ayamarthaḥ
snigdhaistadannairityādinā yaduktaṃ tadviparyayeṇaiva labdhaḥ, tatkathaṃ
punarucyate? naivaṃ, pūrvaṃ madyapānaguṇābhidhānārthamuktam, idaṃ tu
kṛcchratamavyādhikartṛtvābhidhānārthamiti bhedaḥ| yatparaḥ śabdaḥ sa śabdārtha
ityabhiprāyaḥ| kaṣṭatamān vikārāniti vakṣyamāṇapānātyayādīn| bhedaṃ vināśaṃ
śarīrasya||12||
avidhimadyapānasya vikārāntarahetutvamāha– nirbhaktamityādi|
nirbhaktamāhārarahitam, ekāntato nairantaryeṇa sevyamānaṃ, kaṣṭatamān
vakṣyamāṇān pānātyayādīn janayet| śarīrabhedaṃ śarīravināśam| nanu
‘snigdhaistadannaiḥ’ ityādīnāṃ viparyayeṇaivāyamartho labdhastatkiṃ punaḥ
kathanaṃ? naivaṃ, pūrvaṃ madyapānaguṇābhidhānārthamuktam, idaṃ tu
kṛcchratamavyādhikartṛtvābhidhānārthamuktamiti bhedaḥ||12||
kruddhena bhītena pipāsitena śokābhitaptena bubhukṣitena |
vyāyāmabhārādhvaparikṣatena vegāvarodhābhihatena cāpi
||13|| atyambubhakṣāvatatodareṇa
sājīrṇabhuktena tathā'balena | uṣṇābhitaptena ca sevyamānaṃ karoti madyaṃ
vividhānvikārān ||14|| (su. u. taṃ. a. 47) |
annasahitasyāpi madyasya kruddhatvādikāraṇasahitasya
vikārakāritvapradarśanārthamāha– kruddhenetyādi| parikṣatena kṣīṇena| avatataṃ
vyāptam| vividhān vikārān pānātyayādīniti||13-14||
annasahitasyāpi madyasya kruddhatvādikāraṇasahitasya
vikārakāritvapradarśanārthamāha– kruddhenetyādi| vyāyāmabhārādhvabhiḥ
parikṣatena kṣīṇena vegāvarodhābhihatena mūtrādīnāṃ vegābhighātapīḍitena|
atyambubhakṣaiḥ avatatodareṇa
25
vyāptodareṇa| sājīrṇabhuktena sājīrṇaṃ bhuktaṃ yasya sa tathā tena| abalena
balarahitena, balam ojaḥ| uṣṇābhitaptena gharmasantaptena| īdṛśena puruṣeṇa
sevyamānaṃ vividhān nānāvidhān, vikārān pānātyayādīn karoti||13-14||
pānātyayaṃ paramadaṃ pānājīrṇamathāpi vā | pānavibhramamugraṃ ca teṣāṃ
vakṣyāmi lakṣaṇam ||15|| (su. u. taṃ. a. 47)
|
tāneva vivṛṇoti– pānātyayamityādi| nanu, ayamarthaḥ ‘āpādayet kaṣṭatamān
vikārān’ ityanenaivoktatvāt kathaṃ punaruktaḥ? ucyate– pūrveṇa
kaṣṭatamavikārakāritvamuktam, anena tu nānāvidhavikārakāritvamiti bhedaḥ||15||
tānatra vikārān vivṛṇoti– pānātyayamityādi| pānātyayamityeko vikāraḥ,
pānājīrṇamityekaḥ,
26
pānavibhramamiti cānyaḥ| teṣāṃ krameṇa lakṣaṇaṃ vakṣyāmi||15||
hikkāśvāsaśiraḥkampapārśvaśūlaprajāgaraiḥ | vidyādbahupralāpasya vātaprāyaṃ
madātyayam
||16||
tṛṣṇādāhajvarasvedamohātīsāravibhramaiḥ | vidyāddharitavarṇasya pittaprāyaṃ
madātyayam
||17||
chardyarocakahṛllāsatandrāstaimityagauravaiḥ | vidyācchītaparītasya
kaphaprāyaṃ madātyayam | jñeyastridoṣajaścāpi sarvaliṅgairmadātyayaḥ
||18|| (ca. ci. a. 24) |
teṣāmuddiṣṭānāṃ lakṣaṇamāha– hikketyādi| prajāgaro nidrāvicchedaḥ|
vātaprāyamityanena sarve
27
vātādiprāyā madātyayāstridoṣajāḥ, udbhūtatvena vyapadeśa iti carake darśitam|
yadāha– “ye viṣasya guṇāḥ proktāḥ sarvadoṣaprakopaṇāḥ|” ityārabhya yāvat
“sarvaṃ madātyayaṃ vidyāttridoṣaṃ” (ca. ci. a. 24) iti| evaṃ carakasaṃvādāt
suśrute'pi bodhyam| vibhramo bhramaḥ| haritavarṇasyetyanena haritavarṇatā'pi
lakṣaṇam||16-18||
tatra vātikamadātyayamāha– hikketyādi| sarve madātyayāstridoṣajāḥ,
28
kiṃ tu auddhatyena vyapadeśaḥ| yaduktaṃ carakeṇa– “ye viṣasya guṇāḥ proktāḥ
sarvadoṣaprakopaṇāḥ” iti| tathā ca– “sarvaṃ madātyayaṃ vidyāt tridoṣajam” iti|
prajāgaro nidrānāśaḥ, śeṣaṃ sugamam| paittikamāha– tṛṣṇetyādi| vibhramo
vastuviparītajñānam| haritavarṇasya puruṣasyeti haritavarṇatā pittalakṣaṇaṃ,
śeṣaṃ sugamam| ślaiṣmikamāha– chardītyādi| staimityaṃ niścalatā| śītaparītasya
śītayuktasya| tridoṣajamāha– jñeya ityādi| sarvaliṅgaiḥ
sarvadoṣalakṣaṇaiḥ||16-18||
śleṣmocchrayo'ṅgagurutā virasāsyatā ca viṇmūtrasaktiratha tandrirarocakaśca |
liṅgaṃ parasya ca madasya vadanti tajjñāstṛṣṇā rujā śirasi sandhiṣu cāpi
bhedaḥ ||19|| (su. u. taṃ. a. 47) |
paramadamāha– śleṣmocchraya ityādi| śleṣmocchrayaścātra nāsāsrāvādinā jñeyaḥ|
saktiḥ saṅgaḥ, apravṛttiriti yāvat| tandristandrā| parasya madasyeti
paramadasya; chando'nurodhādasamāsanirdeśaḥ||19||
paramadamāha– śleṣmetyādi| śleṣmocchrayo nāsāsrāvādinā jñeyaḥ| aṅgagurutā
śarīragauravam| virasāsyatā mukhasya vairasyam| viṇmūtrasaktiḥ
viṇmūtrayorapravṛttiḥ| tandristandrā| parasyeti
29
chandonurodhādasamāsanirdeśaḥ, paramadasyeti jñeyam| śirasi rujā pīḍā,
sandhiṣu bhedaḥ sphuṭanamiva||19||
ādhmānamugramatha codgiraṇaṃ vidāhaḥ pāne'jarāṃ samupagacchati lakṣaṇāni |20|
(su. u. taṃ. a. 47) |
pānājīrṇamāha– ādhmānamityādi| udgiraṇaṃ vāntiḥ, udgāro vā| pāne madye,
30
ajarām ajīrṇamupagacchati apakvatvamupagacchatīti pānājīrṇavikāra
ityarthaḥ|20|–
pānājīrṇamāha– ādhmānamityādi| udgiraṇaṃ vāntirudgāro vā| pāne madye,
ajarāmajīrṇaṃ, samupagacchati prāptavati, pānājīrṇaṃ ityarthaḥ|20|–
hṛdgātratodakaphasaṃsravakaṇṭhadhūmā mūrchāvamijvaraśirorujanapradāhāḥ
||20|| dveṣaḥ surānnavikṛteṣvapi teṣu teṣu
taṃ pānavibhramamuśantyakhilena dhīrāḥ | (su. u. taṃ. a. 47) |
pānavibhramamāha– hṛdityādi| kaṇṭhadhūmaḥ kaṇṭhāddhūmanirgamavatpīḍā|
śirorujanaṃ śiraḥśūlam| surānnavikṛteṣviti surāvikṛteṣu annavikṛteṣu ca; bhāve
ktaḥ| teṣu teṣviti nānāvikāreṣu surāmaireyapiṣṭakalaḍḍukādiṣu| uśanti
icchanti| ete ca paramadādayastrayo na carake paṭhitāḥ,
sannipātaje'ntarbhūtatvāt; suśrutena tūktatridoṣajamadātyayāt pṛthagete
paṭhitāḥ, vikṛtyā pūrvalakṣaṇavailakṣaṇyābhidhānārthamityāhuḥ||20||–
pānavibhramamāha– hṛdityādi| hṛdityādi| hṛdgātrayostodaḥ vyathāviśeṣaḥ,
kaṇṭhadhūmaḥ kaṇṭhāddhūmanirgamavatpīḍā, śirorujanaṃ śiraḥśūlaṃ,
31
pradehaḥ śleṣmaliptamiva mukham| surāvikṛteṣu annavikṛteṣu ca bhāveṣu dveṣaḥ|
teṣu teṣviti nānāprakāreṣu surāmaireyapiṣṭakādiṣu| akhilena lakṣaṇena
pānavibhramaṃ uśanti kathayanti| ete paramadādayastrayo na carake paṭhitāḥ,
sannipātaje'ntarbhūtatvāt, suśrutena tūktatridoṣajamadātyayāḥ pṛthageva
paṭhitāḥ, pūrvoktalakṣaṇavailakṣaṇyāt||20||–
hīnottarauṣṭhamatiśītamamandadāhaṃ tailaprabhāsyamapi pānahataṃ tyajettu
||21|| jihvauṣṭhadantamasitaṃ tvathavā'pi
nīlaṃ pīte ca yasya nayane rudhiraprabhe vā | (su. u. taṃ. a. 47) |
asādhyalakṣaṇamāha– hīnetyādi| hīnottarauṣṭhaṃ pralambamānoparitanauṣṭham|
atiśītaṃ bahiḥ,
32
amandadāhamabhyantare| tailaprabhāsyaṃ tailāktamukhamiva||21||–
asādhyalakṣaṇamāha– hīnetyādi| hīnottarauṣṭhaṃ pralambamānoparitanauṣṭham|
atiśītaṃ bahiḥ, amandadāhamabhyantare; athavā atiśītamamandadāhamiti vikalpena
pratyetavyam, ekadaikatra viruddhadharmadvayāsambhavāt; kadācidatiśītaṃ,
kadācittīvradāham|
33
ulbaṇamiti| tailaprabhāsyamiti tailāktamukhamiva||21||–
hikkājvarau vamathuvepathupārśvaśūlāḥ kāsabhramāvapi ca pānahataṃ bhajante
||22|| (su. u. taṃ. a. 47) |
upadravānāha– hikketyādi| etaiḥ kṛcchrasādhyaṃ bhavati, na tvasādhyam;
asādhyalakṣaṇebhyaḥ pṛthakpāṭhāditi jejjaṭaḥ|
34
dhvaṃsakavikṣepakākhyau madyavikārau carake
35
pṛthak paṭhitau; tadyathā– “vicchinnamadyaḥ sahasā yo'timadyaṃ niṣevate|
dhvaṃso vikṣepakaścaiva rogastasyopajāyate|| śleṣmaprasekaḥ kaṇṭhāsyaśoṣaḥ
śabdāsahiṣṇutā| tandrānidrābhiyogaśca jñeyaṃ dhvaṃsakalakṣaṇam||
hṛtkaṇṭharodhaḥ sammohaśchardiraṅgarujā jvaraḥ| tṛṣṇā kāsaḥ
śiraḥśūlametadvikṣepalakṣaṇam||” (ca. ci. a. 24) iti; tau ca suśrutena
“vicchinnamadyaḥ sahasā yo'timadyaṃ niṣevate| tasya pānātyayoddiṣṭā vikārāḥ
sambhavanti hi||” (su. u. taṃ. a. 47) ityanena
36
saṅgṛhītau boddhavyau| na vā cikitsābhedastayoruktaḥ; yataścaraka evoktavān–
“tayoḥ karma cikitsā ca vātike yanmadātyaye|” (ca. ci. a. 24) iti||22||
upadravānāha– jihvetyādi| ete upadravāḥ pānahatān puruṣān bhajante| asitaṃ
kṛṣṇam, athavā nīlaṃ cāṣapakṣapratimam| rudhiraprabhe atīvarakte|
37
hikketyādi| vamathuśchardiḥ, vepathuḥ kampaḥ| bhramaścakrārūḍhasyeva| etaiśca
kṛcchrasādhyatvaṃ bhavati na tvasādhyatvam, asādhyalakṣaṇebhyaḥ
pṛthakpāṭhāditi jejjaṭaḥ| dhvaṃsakavikṣepakākhyau madyavikārau carake
paṭhitau| tadyathā– “vicchinnamadyaḥ sahasā yo'ti madyaṃ niṣevate| dhvaṃso
vikṣepakaścaiva rogastasyopajāyate|| śleṣmaprasekaḥ
38
kaṇṭharodhaḥ sammohaśchardiraṅgarujā jvaraḥ| tṛṣṇākāsaḥ
śiraḥśūlametadvikṣepalakṣaṇam” iti| na vā tayościkitsābheda uktaḥ, yataścaraka
evoktavān– “tayoḥ karma cikitsā ca vātike yanmadātyaye” iti||22||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne
pānātyayaparamadapānājīrṇapānavibhramanidānaṃ samāptam
||18||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ
pānātyayaparamadapānājīrṇapānavibhramanidānaṃ samāptam||18||
39
iti śrīvaidyavācaspatikṛte ātaṅkadarpaṇākhye rugviniścayavyākhyāne
pānātyaparamadapānājīrṇapānavibhramanidānam||18||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . asyāgre kvacitpustake “śuddhakāyaḥ pibet prātaḥ sopadaṃśaṃ paladvayam| madhyāhne dviguṇaṃ tacca snigdhāhāreṇa pāyayet| pradoṣe'ṣṭapalaṃ tadvanmātrā madyarasāyane|| vāme rāmā ramaṇakuśalā dakṣiṇe pānapātraṃ cāgre dhṛtvā maricalavaṇaiśchāgalaṃ bhṛṣṭamāṃsam| vīṇānādaiḥ parabhṛtakṛtaiḥ kākalīgītayuktaiḥ so'yaṃ dhanyaḥ pibati madirāṃ bhairavo yasya tuṣṭaḥ||” ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate | | ↩
- 2 . ‘upakrāntaratibhi ... ’ iti pā.| ↩
- 3 . ‘pradoṣeṣu’ iti pā.| ↩
- 4 . ‘śṛṅgārasamucitā ... ’ iti pā.| ↩
- 5 . ‘parārdhya ... ’ iti pā.| ↩
- 6 . ‘viṣaṃ ’ iti pā.| ↩
- 7 . ‘ ... navāṅkuravikāra ... ’ iti pā.| ↩
- 8 . ‘śṛṅgārasamucitā ... ’ iti pā.| ↩
- 9 . atra ‘dṛṣṭāntamāha’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 10 . ‘ ... udbhūtatvenoktam’ iti pā.| ↩
- 11 . ‘rasataścāmlamiṣyate’ iti pā.| ↩
- 12 . ‘athavā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 13 . ‘iti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 14 . ‘iti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 15 . ‘viparyayeṇaitat’ iti pā.| ↩
- 16 . ‘māṃse'pi’ iti pā.| ↩
- 17 . ‘manovikārakāratve'pi tadātvena duḥkhāpahatvāt’ iti pā.| ↩
- 18 . ‘tadanena’ iti pā.| ↩
- 19 . ‘sañjñājñānaṃ ’ iti pā.| ↩
- 20 . ‘adhama’ iti pā.| ↩
- 21 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 22 . ‘ityupapātam’ iti pā.| ↩
- 23 . ‘krameṇābhi ... ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 24 . ‘yathā'gnirevaṃ satvādyairmadyaṃ prakṛtidarśakam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 25 . ‘vyāmodareṇa’ iti pā.| ↩
- 26 . ‘pānavibhramamapi vānyaḥ’ iti pā.| ↩
- 27 . ‘vātādiprāyā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 28 . ‘kiṃ tu’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 29 . ‘chandonirodhā ... ’ iti pā.| ↩
- 30 . ‘ajarām’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 31 . etacca– ‘śirorujanapradehāḥ’ iti pā.| ↩
- 32 . ‘amandadāhamantare|’ iti pā.| ↩
- 33 . ‘ulbaṇamiti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 34 . ‘dhvaṃsakavikṣepakāvapi’ iti pā.| ↩
- 35 . ‘pṛthak’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 36 . ‘saṅgrahītau’ iti pā.| ↩
- 37 . ‘hikketyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 38 . ‘kaṇṭharodhaḥ sammohaśchardiraṅgarujā jvaraḥ|’ etatsthāne ‘kaṇṭhāsyaśoṣaḥ sarvāsahiṣṇutā| nidrātandrātiyogaśca jñeyaṃ dhvaṃsakalakṣaṇam|| hṛtkaṇṭharodhaḥ sammohaḥ chardiraṅgarujā jvaraḥ|’ iti pā.| ↩
- 39 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ pānātyaparamadapānājīrṇapānavibhramanidānam||18||’ iti pā.| ↩