18. pānātyayaparamadapānājīrṇapānavibhramanidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
atha pānātyaya-paramada-pānājīrṇa-pānavibhramanidānam | ye viṣasya guṇāḥ proktāste'pi madye pratiṣṭhitāḥ | tena mithyopayuktena bhavatyugro madātyayaḥ ||1||
‘mūrchā madyena ca viṣeṇa ca’ iti vacanānmūrchānantaraṃ madyavikārān madātyayādīnāha| nanu, kathaṃ madyaṃ mohayatītyāha– ye viṣasyetyādi| te ca viṣaguṇā mūrchādhyāye nidarśitāḥ| mithyopayukteneti ayathāvidhipītena, vidhiścāyaṃ, tadyathā– 1 kusumitalatopagūḍhaiḥ prarūḍhanirantaranavāṅkuranikararomāñcairmadhukaramadhurajhaṅkārasītkārairmuktakaṇṭhakalakaṇṭhakūjitairdakṣiṇasamīraṇasamullasitapallavakarapracāraiḥ taruṇatarubhiḥ 2 upakrāntalatābhiratiśobhaneṣu tuṣārakarakiraṇarājiparājitāśeṣatāpadoṣeṣu 3 pradeśeṣu 4 śṛṅgārarasasamucitālaṅkṛtikamanīyakāminīsevitaṃ lalitalalanopanīyamānaṃ surabhirucirarūparasopadaṃśaṃ kaṃ nāma parimitaṃ 5 parārdhamadhupānaṃ na sukhayati? carake tu vistareṇaitaduktam||1||
‘mūrchā madyena viṣeṇa ca’ iti vacanānmūrchānantaraṃ madyavikārānācaṣṭe, nanu kathaṃ 6 madyaṃ mohayatītyāha– ya ityādi| ye viṣasya guṇāḥ proktāḥ, te ca viṣaguṇā mūrchādhyāye nidarśitāḥ, te guṇā madye'pi kīrtitāḥ, tena madyena mithyopayuktena ayathāvidhipītenogro madātyayo bhavati| vidhiścāyaṃ; tadyathā– kusumitalatopagūḍhaiḥ 7 prakaṭanirantaranavāṅkuranikararomāñcaiḥ madhukaramadhurajhaṅkārasītkārairmuktakaṇṭha-kalakaṇṭhakūjitairdakṣiṇasamīraṇodvījitasamullasitapallavakara-pracāraistaruṇatarubhirupakrāntataralalatābhiratiśobhaneṣu vanopavaneṣu tuṣārakarakiraṇārañjitapradeśeṣu 8 śṛṅgārasarasamucitālaṅkṛtikamanīyakāminīsammitaṃ lalitalalanopanīyamānaṃ surabhirucirarasopadaṃśaṃ kaṃ nāma parimitaṃ madhupānaṃ na sukhayati| carakeṇa tu vistareṇaitaduktam| vidhiḥ prakāraḥ||1||
kintu madyaṃ svabhāvena yathaivānnaṃ tathā smṛtam | ayuktiyuktaṃ rogāya yuktiyuktaṃ yathā'mṛtam ||2|| prāṇāḥ prāṇabhṛtāmannaṃ tadayuktyā hinastyasūn | viṣaṃ prāṇaharaṃ tacca yuktiyuktaṃ rasāyanam ||3|| (ca. ci. a. 24) |
nanu, viṣasya ye guṇāste cenmadye'pi santi, tarhi viṣavanmadyamanupayojyaṃ prasajyeta? ata āha– kintvityādi| yathaivānnamiti dehadhārakasvabhāvaṃ, tadevāyuktiyuktamavidhiyuktaṃ rogāya; tasmādahitamapi viśiṣṭavidhinopayuktaṃ hitaṃ, hitamapyavidhinopayuktamanarthāya bhavatīti| atraiva dṛṣṭāntamāha– prāṇā ityādi| tadayuktyeti atimātratvādinā visūcyādikaṃ kṛtvā mārayatītyarthaḥ| yuktiyuktamiti yathā carakarasāyanaprayoge uktam– “dvau yavāvatra hemnastu tilaṃ dadyādviṣasya ca|” (ca. ci. a. 1) iti| atra tilamiti tilapramāṇam||2-3||
nanu viṣasya ye guṇāste cenmadye'pi santi tarhi viṣavanmadyamanupayojyaṃ syādityata āha– kintvityādi| madyaṃ svabhāvena prakṛtyā annavat jñeyaṃ dehadhāraṇasvabhāvaṃ, tadevānnaṃ madyaṃ vā ayuktiyuktamavidhiprayuktaṃ rogāya bhavati, yuktiyuktamamṛtavadbhavatītyarthaḥ| tasmādahitamapi viśiṣṭavidhinopayuktaṃ hitaṃ, hitamapyavidhinopayuktamanarthāya bhavati| atraiva dṛṣṭāntamāha– prāṇā iti| annaṃ prāṇabhṛtāṃ śarīriṇāṃ prāṇāḥ, śarīradhāraṇātmakatvāt| tadevānnam ayuktyā atimātratvādinā visūcyādīn kṛtvā mārayatītyarthaḥ| 9 prāṇaharamapi tadvadviṣaṃ yuktiyuktaṃ rasāyanaṃ bhavati, śarīraṃ dhārayatītyarthaḥ||2-3||
vidhinā mātrayā kāle hitairannairyathābalam | prahṛṣṭo yaḥ pibenmadyaṃ tasya syādamṛtopamam ||4|| (ca. ci. a. 24) | snigdhaistadannairmāṃsaiśca bhakṣyaiśca saha sevitam | bhavedāyuḥprakarṣāya balāyopacayāya ca ||5|| kāmyatā manasastuṣṭistejo vikrama eva ca | vidhivatsevyamāne tu madye sannihitā guṇāḥ ||6|| (su. u. taṃ. a. 47) |
vidhinopayuktasya phalamāha– vidhinetyādi| kāla iti nityage cāvasthike ca; tadyathā– grīṣme śītamadhuraṃ mādhvīkādi, śīte uṣṇatīkṣṇaṃ gauḍikapaiṣṭikādi; tathā vāte snigdhādi; evaṃ vayasyudāhāryam| hitairannairiti vakṣyamāṇasnigdhādibhirmadyaviparītaguṇaiḥ| snigdhairityupalakṣaṇaṃ, tenānyairapi madyaviparītaguṇairiti boddhavyam| yaduktaṃ suśrutena “madyamamlaṃ tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmaṃ viśadameva ca| rūkṣamāśukaraṃ caiva vyavāyi ca vikāśi ca||” (su. u. taṃ. a. 47) iti| amlarasatvaṃ 10 cāsyodbhūtarasatvenoktaṃ; yaduktamanyatra– “sarveṣāmamlajātīnāṃ madyaṃ mūrdhni vyavasthitam||” iti| mūrdhni vyavasthitamutkṛṣṭam| anye'pyatra rasāḥ santi| yadāha bhojaḥ– “maireyaṃ madirā sīdhu caturthaṃ madhu cocyate| ekaikaṃ ṣaḍrasaṃ tatra 11 rasato madyamīritam||” iti| annabhakṣyaśabdayorupādānena prāyo lehyaṃ dravāntarapānaṃ ca madyapānocitaṃ na bhavatīti darśayati| annabhakṣyābhyāṃ labdhe'pi māṃse māṃsagrahaṇaṃ viśeṣeṇa hitatvopadarśanārtham| balaṃ śaktiḥ, upacayaḥ sthaulyam| aparamapi vidhisevāguṇamāha– kāmyatetyādi| kāmyatā kamanīyamūrtitā, manasastuṣṭiḥ santoṣaḥ| 12 athavā kāmyatā manasa iti kamanīyavastuni manovṛttiḥ, tuṣṭiśca manasa eveti yojyam| teja utsāhaḥ| vikramaḥ parābhibhavārthaṃ balavatī śarīraceṣṭā||4-6||
vidhinopayuktasya phalamāha– vidhinetyādi| vidhiḥ pūrvoktaḥ, tantrāntaroktaśca– “śuddhakāyaḥ pibetprātaḥ sopadaṃśaṃ paladvayam| madhyāhne dviguṇaṃ tacca snigdhāhāreṇa vai pibet, pradoṣe'ṣṭapalaṃ tadvanmātrā madye rasāyanam| ārogyaṃ dhātusāmyaṃ ca vahnikāntibalapradam|| anena vidhinā sevyaṃ madyaṃ nityamatandritaiḥ|” 13 iti| anye, “buddhyādayo guṇā yāvadullasanti niratyayāḥ| mātreyaṃ vihitā madye pāne rogāya cāparāḥ||” 14 kāla iti tatra kālo dvividho nityagaḥ, āvasthikaśca; tatra nityage ṛtusambandhini, yathā– grīṣme śītamadhuraṃ mādhvīkādi, śīte uṣṇatīkṣṇaṃ gauḍikapaiṣṭikādi; āvasthike kāle vāte snigdhādi, evaṃ vayasyapyudāhāryam| hitairannairiti vakṣyamāṇasnigdhatvādibhirmadyaviparītaguṇaiḥ| yathābalaṃ svaśaktyā| evaṃ hṛṣṭo harṣayukto yo madyaṃ pibettasyāmṛtopamaṃ syāt| kaiḥ saha pītaṃ balopacayāya bhavati tānāha– snigdhairityādi| etairvastubhiḥ sevyamānaṃ madyamāyuḥprakarṣāya bhavati tathā balavardhakamiti| snigdhairityupalakṣaṇaṃ, tenānyairmadyaviparītaguṇairapi boddhavyaṃ, tena tīkṣṇādidaśaguṇaviparītairmṛdvādiguṇaiḥ saha madyaṃ sevyamiti| yaduktaṃ tantrāntare– “laghutīkṣṇoṣṇasūkṣmāmlavyavāyyāśugameva ca| rukṣaṃ vikāśi viśadaṃ madyaṃ daśaguṇaṃ smṛtam” iti| tathā ca suśrute– madyamamlaṃ tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmaṃ viśadameva ca| rūkṣamāśukaraṃ caiva vyavāyi ca vikāśi ca” iti| amlarasatvaṃ cāsyodbhūtarasatvenoktam| yaduktamanyatra “sarveṣāmamlajātīnāṃ madyaṃ mūrdhni vyavasthitam” iti| mūrdhni vyavasthitamutkṛṣṭam| anye'pyatra rasāḥ santi| yaduktaṃ tantrāntare– “madyasyāmlasvabhāvasya catvāro'nurasāḥ smṛtāḥ| madhuraśca kaṣāyaśca kaṭukastikta eva ca” iti| yadāha bhojaḥ– ṣaḍrasā iti”madirāyā rasā vyaktā madhuroṣaṇatiktakāḥ| lavaṇāmlakaṣāyāśca trayaḥ sūkṣmatarāḥ smṛtāḥ|| 15 viparyayeṇaitadevaṃ maireye kathitā rasāḥ| mādhvīke sīdhusañjñe ca vyaktau cāmlakaṭū rasau| vyaktā hi śeṣāścatvāro rasā bhojena kīrtitāḥ” iti| annairiti godhūmādibhiḥ| annabhakṣyābhyāṃ labdhe'pi 16 māṃse māṃsagrahaṇaṃ viśeṣeṇa hitatvopadarśanārtham| balaṃ śaktiḥ, upacayaḥ sthaulyam| aparamapi vidhisevāguṇamāha– kāmyatetyādi| kāmyatā kamanīyamūrtitā, manasastuṣṭiḥ santoṣaḥ, teja utsāhaḥ, vikramaḥ parābhibhavārthaṃ balavatī śarīraceṣṭā||4-6||
buddhismṛtiprītikaraḥ sukhaśca pānānnanidrārativardhanaśca | sampāṭhagītasvaravardhanaśca prokto'tiramyaḥ prathamo mado hi ||7||
uktavidhiviparyayeṇa sevyamānaṃ madyaṃ madātyayāya sampadyate; sa ca trividho bhavati– pūrvo, madhyamo'ntimaśceti; teṣāṃ krameṇalakṣaṇamāha– buddhītyādi| buddhiranubhavaḥ, smṛtiranubhūtārthānusandhānam| pānānnanidrārativardhanaśceti pānādiṣu ratiranurāgastadvardhanaḥ| sampāṭhaḥ samyak pāṭhaḥ| gayadāsastu ‘sampāṭhya’ iti paṭhitvā gītanṛtyavādyāni militāni sampāṭhyamucyate, gītaṃ tu kevalameveti vyācaṣṭe| svaro dhvaniḥ| prokto'tiramya iti| nanu manovikārakāritvāt kathamasyātiramyatā? ucyate– 17 manovikārakāritve'pi tadātvena na duḥkhāvahatvāt ata eva suśrutena mānasavikāreṣu harṣaḥ paṭhitaḥ||7||
uktavidhiviparyayeṇa sevyamānaṃ madyaṃ madātyayāya bhavati| sa ca tridhā bhavati madātyayaḥ pūrvo madhyo'ntima iti| teṣāṃ krameṇa lakṣaṇamāha– tatra prathamo yathā– buddhītyādi| buddhiranubhavaḥ, smṛtiḥ pūrvānubhūtasmaraṇaṃ, prītiḥ pareṇa maitrī| sukha iti śokādyasmaraṇena manasaḥ prasādādanupahatendriyavṛttitvāt| pānānnanidrārativardhana iti pānādiṣu viṣaye ratiranurāgaḥ, tadvardhanaḥ| sampāṭhaḥ samyakpāṭhaḥ, gītaṃ gānaṃ, svaro dhvaniḥ| prokto'tiramya iti| nanu manovikārakaratvāt kathamasyātiramyatā? ucyate– manovikārakāritve'pi 18 tadātvena duḥkhāvahatvāt| ata eva suśrutena mānasavikāreṣu harṣaḥ paṭhita iti||7||
avyaktabuddhismṛtivāgviceṣṭaḥ sonmattalīlākṛtirapraśāntaḥ | ālasyanidrābhihato muhuśca madhyena mattaḥ puruṣo madena ||8||
dvitīyamadamāha– avyaktetyādi| viceṣṭo viruddhaceṣṭaḥ| unmattasya līlākṛtibhyāṃ saha vartate iti sonmattalīlākṛtiḥ; unmattaprāya ityarthaḥ| apraśāntaḥ pracaṇḍaḥ||8||
madhyamadamāha– avyaktetyādi| unmattasya līlākṛtibhyāṃ saha vartata iti sonmattalīlākṛtiḥ unmattaprāya ityarthaḥ| apraśāntaḥ pracaṇḍaḥ| muhurvāraṃvāram, ālasyanidrābhyāmabhihataḥ pīḍitaḥ, sa caivaṃvidho'tyanupahatendriyavṛttitvāt||8||
gacchedagamyānna gurūṃśca manyet khādedabhakṣyāṇi ca naṣṭasañjñaḥ | brūyācca guhyāni hṛdi sthitāni made tṛtīye puruṣo'svatantraḥ ||9||
tṛtīyamadamāha– gacchedityādi| nanu carake dvitīyatṛtīyayormadhye madāntaraṃ paṭhitaṃ, yadāha– “madhyamaṃ madamutkramya madamaprāpya cottamam| na kiñcidaśubhaṃ kuryurnarā rājasatāmasāḥ|| ko madaṃ tādṛśaṃ gacchedunmādamiva cāparam|” (ca. ci. a. 24) iti; tat kuto'tra na paṭhitam? ucyate– dvitīyamadānte tṛtīyamadasya pūrvāvasthaivātinindanīyā, sutarāṃ tṛtīyo mada iti pratipādanārthaṃ tatpaṭhitaṃ, na tu tayoḥ paramārthato'ntarāle pṛthaṅmadāntaramasti, yathā– “kumbhamīnarkṣayormadhye yadā carati candramāḥ| nāharettṛṇakāṣṭhāni na gaccheddakṣiṇāṃ diśam||” iti| atra hi kumbhasya śeṣāṃśo mīnasya prathamāṃśa etaddvayaṃ madhyaśabdenocyate ityāhuḥ jejjaṭādayaḥ, haricandravyākhyānaṃ tu vistaratvānna likhitam| agamyān gurudārādīn duṣṭayānādīṃśca| naṣṭasañjña iti sañjñā nāmollekhena 19 jñānaṃ, tannaṣṭaṃ yasya sa tathā| guhyāni gopyāni| asvatantro madaparavaśaḥ||9||
tṛtīyaṃ madamāha– gacchedityādi| agamyān gurudārādīn| gurūn jyeṣṭhān, na manyeta avagaṇayedityarthaḥ| abhakṣyāṇi śāstraniṣiddhāni, cakārādduṣṭapānādīṃśca| sañjñā nāmollakhena sañjñājñānaṃ tannaṣṭaṃ yasya sa tathā| hṛdi sthitāni guhyāni gopyāni, brūyāt| tathā asvatantro madaparavaśaḥ| sa caivaṃvidho'tīvopahatendriyatvādbhavati||9||
caturthe tu made mūḍho bhagnadārviva niṣkriyaḥ | kāryākāryavibhāgajño mṛtādapyaparo mṛtaḥ ||10|| ko madaṃ tādṛśaṃ gacchedunmādamiva cāparam | bahudoṣamivāmūḍhaḥ kāntāraṃ svavaśaḥ kṛtī ||11||
caturthamadamāha– caturthe tvityādi| kāryākāryavibhāgajñaḥ kāryamakāryamiti buddhyā jānāti| ‘kāryākāryavibhāgajñaḥ’ iti pāṭhe kāryākāryavibhāgayorajña ityarthaḥ| mṛtādapyaparo mṛta iti mṛtamapekṣyāparo'yaṃ mṛta iva, atyantājñānasādharmyāt| 20 ‘avaraḥ’ iti pāṭhāntare mṛtādapyadhama ityarthaḥ, tathāvidhāvasthāyāḥ svayaṃ kṛtatvāt| ka ityādi| kaḥ kṛtī 21 kuśalaḥ, sukṛtī vā, kṛtakṛtyo vā; svavaśo'parādhīnaḥ, tādṛśamuktaprakāreṇa ninditaṃ madaṃ gacchet prāpnuyāt; na kaścidevaṃvidhaṃ prāpnuyādityarthaḥ| kamivetyāha– bahudoṣamivāmūḍhaḥ kāntāramiti bahudoṣaṃ hiṃsrādiyuktaṃ, kāntāraṃ dūraśūnyamadhvanam| yaduktaṃ carake– “gacchedadhvānamasvantaṃ bahudoṣamivā'dhvagaḥ|” (ca. ci. a. 24) iti; evaṃ videhe'pi paṭhitamiti| atrāsvantamaśobhamānamaniṣṭaphalatvena| nanu, carakavidehavāgbhaṭādibhiścaturtho mado na paṭhitastatkathaṃ suśrutena paṭhitaḥ? ucyate– carake yā dvitīyatṛtīyayorantarālāvasthā paṭhitā, saiva suśrutena tṛtīyo mada iti kṛtvā paṭhitaḥ, yastu carake tṛtīyaḥ sa ca suśrute caturthaḥ paṭhita ityāvirodhaḥ| vastugatyā tu traya eva madā 22 ityupapāditam| nanu, kiṅkāraṇametattraividhyamiti cet? ucyate– madyaṃ hi vahnitulyaṃ, yathā hyagniḥ suvarṇānāmuttamamadhyamādhamānāmabhivyañjakastathā madyamapi prāṇināṃ sattvarajastamobhūyiṣṭhānāṃ 23 krameṇābhivyañjakamiti| tathāhi carakaḥ– “pradhānādhamamadhyānāṃ rukmāṇāṃ vyaktidarśakaḥ| 24 yathā'gnirevaṃ satvādyairmadyaṃ prakṛtidarśakam| tasmāt prathamadvitīyatṛtīyamadāḥ sattvarajastamobhūyiṣṭhānāṃ krameṇa bhavantītyarthaḥ||10-11||
caturthamadamāha-caturthe made puruṣo mūḍho'jñaḥ, bhagnadārviva niṣkriyo bhavati bhagnavṛkṣa iva kriyārahitaḥ, tathā kāryākāryavibhāgajñaḥ kāryamakāryaṃ buddhyā jānāti| ‘kāryākāryavibhāgajñaḥ’ iti pāṭhāntare kāryākāryavibhāgayoranabhijña ityarthaḥ| mṛtādapyaparo mṛta iti mṛtamapekṣyāparo'yaṃ mṛta iva, atyantājñānasādharmyāt| ‘avaraḥ’ iti pāṭhāntare mṛtādapyavara ityarthaḥ, tathāvidhāvasthāyāḥ svayaṃ kṛtatvāt| ka iti kaḥ kṛtī sukṛtī kṛtakṛtyo vā svavaśo'parādhīnastādṛśamuktaprakāreṇa ninditaṃ madaṃ gacchet prāpnuyāt na kaścidevaṃvidhaṃ prāpnuyādityarthaḥ| kamivetyāha– bahudoṣamivāmūḍhaḥ kāntāramiti; bahudoṣaṃ hiṃsrā iti yuktaṃ kāntāraṃ śūnyamadhvānaṃ ko mūḍho gacchedapi tu na ko'pi| yaduktaṃ carake “gacchedadhvānamasvantaṃ bahudoṣamivādhvagaḥ” iti| asvantamaśobhanamaniṣṭaphalatvena| nanu carakavidehavāgbhaṭadibhiścaturtho mado na paṭhitaḥ, tatkathaṃ na virodhaḥ? ucyate; carake yā dvitīyatṛtīyayorantarālāvasthā paṭhitā, saiva suśrutena tṛtīyo mada iti kṛtvā paṭhitaḥ| keyamantarālāvasthā? yathoktaṃ jyotiḥśāstre– “kumbhamīnarkṣayormadhye yadā carati candramāḥ| nāharettṛṇakāṣṭhāni na gaccheddakṣiṇāṃ diśam” iti| atra kumbhasya śeṣāṃśo mīnasya prathamāṃśa etaddvayaṃ madhyaśabdenocyate iti saivāntarālāvasthā| yastu carake tṛtīyaḥ suśrute sa caturthaḥ paṭhita ityavirodhaḥ| vastugatyā traya eva madā ityupapāditam| nanu, kiṃ kāraṇakamidaṃ traividhyamiti cet? ucyate– madyaṃ hi vahnitulyaṃ, yathā vahniḥ suvarṇānāmadhamamadhyamottamānāmabhivyañjakaḥ, tathā madyamapi prāṇināṃ sattvarajastamobhūyiṣṭhānāmabhivyañjakam| tathā hi carakaḥ– “pradhānādhamamadhyānāṃ rukmāṇāṃ vyaktidarśakaḥ| yathā'gnirevaṃ sattvānāṃ madyaṃ prakṛtidarśakam” iti| tasmātprathamadvitīyatṛtīyamadāḥ sattvarajastamobhūyiṣṭhānāṃ krameṇa bhavantītyarthaḥ||10-11||
nirbhaktamekāntata eva madyaṃ niṣevyamāṇaṃ manujena nityam | āpādayetkaṣṭatamānvikārānāpādayeccāpi śarīrabhedam ||12|| (sa. u. a. 47) |
avidhimadyapānasya vikārāntarahetutvamāha– nirbhaktamityādi| nanu, ayamarthaḥ snigdhaistadannairityādinā yaduktaṃ tadviparyayeṇaiva labdhaḥ, tatkathaṃ punarucyate? naivaṃ, pūrvaṃ madyapānaguṇābhidhānārthamuktam, idaṃ tu kṛcchratamavyādhikartṛtvābhidhānārthamiti bhedaḥ| yatparaḥ śabdaḥ sa śabdārtha ityabhiprāyaḥ| kaṣṭatamān vikārāniti vakṣyamāṇapānātyayādīn| bhedaṃ vināśaṃ śarīrasya||12||
avidhimadyapānasya vikārāntarahetutvamāha– nirbhaktamityādi| nirbhaktamāhārarahitam, ekāntato nairantaryeṇa sevyamānaṃ, kaṣṭatamān vakṣyamāṇān pānātyayādīn janayet| śarīrabhedaṃ śarīravināśam| nanu ‘snigdhaistadannaiḥ’ ityādīnāṃ viparyayeṇaivāyamartho labdhastatkiṃ punaḥ kathanaṃ? naivaṃ, pūrvaṃ madyapānaguṇābhidhānārthamuktam, idaṃ tu kṛcchratamavyādhikartṛtvābhidhānārthamuktamiti bhedaḥ||12||
kruddhena bhītena pipāsitena śokābhitaptena bubhukṣitena | vyāyāmabhārādhvaparikṣatena vegāvarodhābhihatena cāpi ||13|| atyambubhakṣāvatatodareṇa sājīrṇabhuktena tathā'balena | uṣṇābhitaptena ca sevyamānaṃ karoti madyaṃ vividhānvikārān ||14|| (su. u. taṃ. a. 47) |
annasahitasyāpi madyasya kruddhatvādikāraṇasahitasya vikārakāritvapradarśanārthamāha– kruddhenetyādi| parikṣatena kṣīṇena| avatataṃ vyāptam| vividhān vikārān pānātyayādīniti||13-14||
annasahitasyāpi madyasya kruddhatvādikāraṇasahitasya vikārakāritvapradarśanārthamāha– kruddhenetyādi| vyāyāmabhārādhvabhiḥ parikṣatena kṣīṇena vegāvarodhābhihatena mūtrādīnāṃ vegābhighātapīḍitena| atyambubhakṣaiḥ avatatodareṇa 25 vyāptodareṇa| sājīrṇabhuktena sājīrṇaṃ bhuktaṃ yasya sa tathā tena| abalena balarahitena, balam ojaḥ| uṣṇābhitaptena gharmasantaptena| īdṛśena puruṣeṇa sevyamānaṃ vividhān nānāvidhān, vikārān pānātyayādīn karoti||13-14||
pānātyayaṃ paramadaṃ pānājīrṇamathāpi vā | pānavibhramamugraṃ ca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam ||15|| (su. u. taṃ. a. 47) |
tāneva vivṛṇoti– pānātyayamityādi| nanu, ayamarthaḥ ‘āpādayet kaṣṭatamān vikārān’ ityanenaivoktatvāt kathaṃ punaruktaḥ? ucyate– pūrveṇa kaṣṭatamavikārakāritvamuktam, anena tu nānāvidhavikārakāritvamiti bhedaḥ||15||
tānatra vikārān vivṛṇoti– pānātyayamityādi| pānātyayamityeko vikāraḥ, pānājīrṇamityekaḥ, 26 pānavibhramamiti cānyaḥ| teṣāṃ krameṇa lakṣaṇaṃ vakṣyāmi||15||
hikkāśvāsaśiraḥkampapārśvaśūlaprajāgaraiḥ | vidyādbahupralāpasya vātaprāyaṃ madātyayam ||16|| tṛṣṇādāhajvarasvedamohātīsāravibhramaiḥ | vidyāddharitavarṇasya pittaprāyaṃ madātyayam ||17|| chardyarocakahṛllāsatandrāstaimityagauravaiḥ | vidyācchītaparītasya kaphaprāyaṃ madātyayam | jñeyastridoṣajaścāpi sarvaliṅgairmadātyayaḥ ||18|| (ca. ci. a. 24) |
teṣāmuddiṣṭānāṃ lakṣaṇamāha– hikketyādi| prajāgaro nidrāvicchedaḥ| vātaprāyamityanena sarve 27 vātādiprāyā madātyayāstridoṣajāḥ, udbhūtatvena vyapadeśa iti carake darśitam| yadāha– “ye viṣasya guṇāḥ proktāḥ sarvadoṣaprakopaṇāḥ|” ityārabhya yāvat “sarvaṃ madātyayaṃ vidyāttridoṣaṃ” (ca. ci. a. 24) iti| evaṃ carakasaṃvādāt suśrute'pi bodhyam| vibhramo bhramaḥ| haritavarṇasyetyanena haritavarṇatā'pi lakṣaṇam||16-18||
tatra vātikamadātyayamāha– hikketyādi| sarve madātyayāstridoṣajāḥ, 28 kiṃ tu auddhatyena vyapadeśaḥ| yaduktaṃ carakeṇa– “ye viṣasya guṇāḥ proktāḥ sarvadoṣaprakopaṇāḥ” iti| tathā ca– “sarvaṃ madātyayaṃ vidyāt tridoṣajam” iti| prajāgaro nidrānāśaḥ, śeṣaṃ sugamam| paittikamāha– tṛṣṇetyādi| vibhramo vastuviparītajñānam| haritavarṇasya puruṣasyeti haritavarṇatā pittalakṣaṇaṃ, śeṣaṃ sugamam| ślaiṣmikamāha– chardītyādi| staimityaṃ niścalatā| śītaparītasya śītayuktasya| tridoṣajamāha– jñeya ityādi| sarvaliṅgaiḥ sarvadoṣalakṣaṇaiḥ||16-18||
śleṣmocchrayo'ṅgagurutā virasāsyatā ca viṇmūtrasaktiratha tandrirarocakaśca | liṅgaṃ parasya ca madasya vadanti tajjñāstṛṣṇā rujā śirasi sandhiṣu cāpi bhedaḥ ||19|| (su. u. taṃ. a. 47) |
paramadamāha– śleṣmocchraya ityādi| śleṣmocchrayaścātra nāsāsrāvādinā jñeyaḥ| saktiḥ saṅgaḥ, apravṛttiriti yāvat| tandristandrā| parasya madasyeti paramadasya; chando'nurodhādasamāsanirdeśaḥ||19||
paramadamāha– śleṣmetyādi| śleṣmocchrayo nāsāsrāvādinā jñeyaḥ| aṅgagurutā śarīragauravam| virasāsyatā mukhasya vairasyam| viṇmūtrasaktiḥ viṇmūtrayorapravṛttiḥ| tandristandrā| parasyeti 29 chandonurodhādasamāsanirdeśaḥ, paramadasyeti jñeyam| śirasi rujā pīḍā, sandhiṣu bhedaḥ sphuṭanamiva||19||
ādhmānamugramatha codgiraṇaṃ vidāhaḥ pāne'jarāṃ samupagacchati lakṣaṇāni |20| (su. u. taṃ. a. 47) |
pānājīrṇamāha– ādhmānamityādi| udgiraṇaṃ vāntiḥ, udgāro vā| pāne madye, 30 ajarām ajīrṇamupagacchati apakvatvamupagacchatīti pānājīrṇavikāra ityarthaḥ|20|–
pānājīrṇamāha– ādhmānamityādi| udgiraṇaṃ vāntirudgāro vā| pāne madye, ajarāmajīrṇaṃ, samupagacchati prāptavati, pānājīrṇaṃ ityarthaḥ|20|–
hṛdgātratodakaphasaṃsravakaṇṭhadhūmā mūrchāvamijvaraśirorujanapradāhāḥ ||20|| dveṣaḥ surānnavikṛteṣvapi teṣu teṣu taṃ pānavibhramamuśantyakhilena dhīrāḥ | (su. u. taṃ. a. 47) |
pānavibhramamāha– hṛdityādi| kaṇṭhadhūmaḥ kaṇṭhāddhūmanirgamavatpīḍā| śirorujanaṃ śiraḥśūlam| surānnavikṛteṣviti surāvikṛteṣu annavikṛteṣu ca; bhāve ktaḥ| teṣu teṣviti nānāvikāreṣu surāmaireyapiṣṭakalaḍḍukādiṣu| uśanti icchanti| ete ca paramadādayastrayo na carake paṭhitāḥ, sannipātaje'ntarbhūtatvāt; suśrutena tūktatridoṣajamadātyayāt pṛthagete paṭhitāḥ, vikṛtyā pūrvalakṣaṇavailakṣaṇyābhidhānārthamityāhuḥ||20||–
pānavibhramamāha– hṛdityādi| hṛdityādi| hṛdgātrayostodaḥ vyathāviśeṣaḥ, kaṇṭhadhūmaḥ kaṇṭhāddhūmanirgamavatpīḍā, śirorujanaṃ śiraḥśūlaṃ, 31 pradehaḥ śleṣmaliptamiva mukham| surāvikṛteṣu annavikṛteṣu ca bhāveṣu dveṣaḥ| teṣu teṣviti nānāprakāreṣu surāmaireyapiṣṭakādiṣu| akhilena lakṣaṇena pānavibhramaṃ uśanti kathayanti| ete paramadādayastrayo na carake paṭhitāḥ, sannipātaje'ntarbhūtatvāt, suśrutena tūktatridoṣajamadātyayāḥ pṛthageva paṭhitāḥ, pūrvoktalakṣaṇavailakṣaṇyāt||20||–
hīnottarauṣṭhamatiśītamamandadāhaṃ tailaprabhāsyamapi pānahataṃ tyajettu ||21|| jihvauṣṭhadantamasitaṃ tvathavā'pi nīlaṃ pīte ca yasya nayane rudhiraprabhe vā | (su. u. taṃ. a. 47) |
asādhyalakṣaṇamāha– hīnetyādi| hīnottarauṣṭhaṃ pralambamānoparitanauṣṭham| atiśītaṃ bahiḥ, 32 amandadāhamabhyantare| tailaprabhāsyaṃ tailāktamukhamiva||21||–
asādhyalakṣaṇamāha– hīnetyādi| hīnottarauṣṭhaṃ pralambamānoparitanauṣṭham| atiśītaṃ bahiḥ, amandadāhamabhyantare; athavā atiśītamamandadāhamiti vikalpena pratyetavyam, ekadaikatra viruddhadharmadvayāsambhavāt; kadācidatiśītaṃ, kadācittīvradāham| 33 ulbaṇamiti| tailaprabhāsyamiti tailāktamukhamiva||21||–
hikkājvarau vamathuvepathupārśvaśūlāḥ kāsabhramāvapi ca pānahataṃ bhajante ||22|| (su. u. taṃ. a. 47) |
upadravānāha– hikketyādi| etaiḥ kṛcchrasādhyaṃ bhavati, na tvasādhyam; asādhyalakṣaṇebhyaḥ pṛthakpāṭhāditi jejjaṭaḥ| 34 dhvaṃsakavikṣepakākhyau madyavikārau carake 35 pṛthak paṭhitau; tadyathā– “vicchinnamadyaḥ sahasā yo'timadyaṃ niṣevate| dhvaṃso vikṣepakaścaiva rogastasyopajāyate|| śleṣmaprasekaḥ kaṇṭhāsyaśoṣaḥ śabdāsahiṣṇutā| tandrānidrābhiyogaśca jñeyaṃ dhvaṃsakalakṣaṇam|| hṛtkaṇṭharodhaḥ sammohaśchardiraṅgarujā jvaraḥ| tṛṣṇā kāsaḥ śiraḥśūlametadvikṣepalakṣaṇam||” (ca. ci. a. 24) iti; tau ca suśrutena “vicchinnamadyaḥ sahasā yo'timadyaṃ niṣevate| tasya pānātyayoddiṣṭā vikārāḥ sambhavanti hi||” (su. u. taṃ. a. 47) ityanena 36 saṅgṛhītau boddhavyau| na vā cikitsābhedastayoruktaḥ; yataścaraka evoktavān– “tayoḥ karma cikitsā ca vātike yanmadātyaye|” (ca. ci. a. 24) iti||22||
upadravānāha– jihvetyādi| ete upadravāḥ pānahatān puruṣān bhajante| asitaṃ kṛṣṇam, athavā nīlaṃ cāṣapakṣapratimam| rudhiraprabhe atīvarakte| 37 hikketyādi| vamathuśchardiḥ, vepathuḥ kampaḥ| bhramaścakrārūḍhasyeva| etaiśca kṛcchrasādhyatvaṃ bhavati na tvasādhyatvam, asādhyalakṣaṇebhyaḥ pṛthakpāṭhāditi jejjaṭaḥ| dhvaṃsakavikṣepakākhyau madyavikārau carake paṭhitau| tadyathā– “vicchinnamadyaḥ sahasā yo'ti madyaṃ niṣevate| dhvaṃso vikṣepakaścaiva rogastasyopajāyate|| śleṣmaprasekaḥ 38 kaṇṭharodhaḥ sammohaśchardiraṅgarujā jvaraḥ| tṛṣṇākāsaḥ śiraḥśūlametadvikṣepalakṣaṇam” iti| na vā tayościkitsābheda uktaḥ, yataścaraka evoktavān– “tayoḥ karma cikitsā ca vātike yanmadātyaye” iti||22||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne pānātyayaparamadapānājīrṇapānavibhramanidānaṃ samāptam ||18||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ pānātyayaparamadapānājīrṇapānavibhramanidānaṃ samāptam||18|| 39
iti śrīvaidyavācaspatikṛte ātaṅkadarpaṇākhye rugviniścayavyākhyāne pānātyaparamadapānājīrṇapānavibhramanidānam||18||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . asyāgre kvacitpustake “śuddhakāyaḥ pibet prātaḥ sopadaṃśaṃ paladvayam| madhyāhne dviguṇaṃ tacca snigdhāhāreṇa pāyayet| pradoṣe'ṣṭapalaṃ tadvanmātrā madyarasāyane|| vāme rāmā ramaṇakuśalā dakṣiṇe pānapātraṃ cāgre dhṛtvā maricalavaṇaiśchāgalaṃ bhṛṣṭamāṃsam| vīṇānādaiḥ parabhṛtakṛtaiḥ kākalīgītayuktaiḥ so'yaṃ dhanyaḥ pibati madirāṃ bhairavo yasya tuṣṭaḥ||” ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate | | ↩
  2. 2 . ‘upakrāntaratibhi ... ’ iti pā.| ↩
  3. 3 . ‘pradoṣeṣu’ iti pā.| ↩
  4. 4 . ‘śṛṅgārasamucitā ... ’ iti pā.| ↩
  5. 5 . ‘parārdhya ... ’ iti pā.| ↩
  6. 6 . ‘viṣaṃ ’ iti pā.| ↩
  7. 7 . ‘ ... navāṅkuravikāra ... ’ iti pā.| ↩
  8. 8 . ‘śṛṅgārasamucitā ... ’ iti pā.| ↩
  9. 9 . atra ‘dṛṣṭāntamāha’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  10. 10 . ‘ ... udbhūtatvenoktam’ iti pā.| ↩
  11. 11 . ‘rasataścāmlamiṣyate’ iti pā.| ↩
  12. 12 . ‘athavā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  13. 13 . ‘iti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  14. 14 . ‘iti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  15. 15 . ‘viparyayeṇaitat’ iti pā.| ↩
  16. 16 . ‘māṃse'pi’ iti pā.| ↩
  17. 17 . ‘manovikārakāratve'pi tadātvena duḥkhāpahatvāt’ iti pā.| ↩
  18. 18 . ‘tadanena’ iti pā.| ↩
  19. 19 . ‘sañjñājñānaṃ ’ iti pā.| ↩
  20. 20 . ‘adhama’ iti pā.| ↩
  21. 21 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  22. 22 . ‘ityupapātam’ iti pā.| ↩
  23. 23 . ‘krameṇābhi ... ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  24. 24 . ‘yathā'gnirevaṃ satvādyairmadyaṃ prakṛtidarśakam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  25. 25 . ‘vyāmodareṇa’ iti pā.| ↩
  26. 26 . ‘pānavibhramamapi vānyaḥ’ iti pā.| ↩
  27. 27 . ‘vātādiprāyā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  28. 28 . ‘kiṃ tu’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  29. 29 . ‘chandonirodhā ... ’ iti pā.| ↩
  30. 30 . ‘ajarām’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  31. 31 . etacca– ‘śirorujanapradehāḥ’ iti pā.| ↩
  32. 32 . ‘amandadāhamantare|’ iti pā.| ↩
  33. 33 . ‘ulbaṇamiti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  34. 34 . ‘dhvaṃsakavikṣepakāvapi’ iti pā.| ↩
  35. 35 . ‘pṛthak’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  36. 36 . ‘saṅgrahītau’ iti pā.| ↩
  37. 37 . ‘hikketyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  38. 38 . ‘kaṇṭharodhaḥ sammohaśchardiraṅgarujā jvaraḥ|’ etatsthāne ‘kaṇṭhāsyaśoṣaḥ sarvāsahiṣṇutā| nidrātandrātiyogaśca jñeyaṃ dhvaṃsakalakṣaṇam|| hṛtkaṇṭharodhaḥ sammohaḥ chardiraṅgarujā jvaraḥ|’ iti pā.| ↩
  39. 39 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ pānātyaparamadapānājīrṇapānavibhramanidānam||18||’ iti pā.| ↩