19. dāhanidānam · e-Mādhavanidāna

atha dāhanidānam| tvacaṃ prāptaḥ sa pānoṣmā pittaraktābhimūrchitaḥ | ¹ dāhaṃ prakurute ghoraṃ pittavattatra bheṣajam ||1||

madātyaye'pi dāho bhavatyataḥ saptaprakāraṃ dāhamāha; tatra madyajamāha– tvacamityādi| ² pānoṣmā ³ pā.| madyapānakupitapittasyauṣṇyaṃ; samānoṣmeti pāṭhāntaramayuktaṃ, suśrute pānātyaye ślokasyāsya pāṭhāt| ⁴ pittajo'pyayaṃ hetubhedāt pṛthak paṭhitaḥ||1||

madātyaye dāho bhavatītyato madātyayānantaraṃ dāhanidānārambhaḥ| madyajadāhamāha– tvacamityādi| pānoṣmā madyapānakupitapittoṣmā, sa tvacaṃ prāpto ghoraṃ dāhaṃ prakarṣeṇa kuruta ityarthaḥ| kīdṛśaḥ pittaraktābhyāmabhivardhitaḥ| anye ‘samānoṣmā’ iti pāṭhāntaraṃ paṭhanti| tanna yuktaṃ, suśrute pānātyaye ślokasyāsya pāṭhāt| pittajo'pyayaṃ hetubhedātpṛthak paṭhitaḥ||1||

kṛtsnadehānugaṃ raktamudriktaṃ dahati dhruvam | sa uṣyate tṛṣyate ca tāmrābhastāmralocanaḥ ||2|| lohagandhāṅgavadano vahninevāvakīryate | (su. u. taṃ. a. 47) |

raktajamāha– kṛtsnetyādi| sa uṣyate samīpastheneva vahninā tapyate, ⁵ ‘sandhūpyata’ iti pāṭhāntare ⁶ sandhūpanavadvedanāmanubhavati| tāmrābha iti gātre| lohagandhāṅgavadana iti lohasyeva gandho'ṅge vadane ca yasya sa tathā||2-3||–

pittajvarasamaḥ pittātsa cāpyasya vidhiḥ smṛtaḥ ||3|| (su. u. taṃ. a. 47) |

pittajamāha– pittetyādi| pittajvarasamaḥ pittajvaraliṅgayuktaḥ, ¹¹ pittajvare tvāmāśayaduṣṭyādayo'dhikā iti bhedaḥ| sa cāpyasya vidhiriti pittajvaracikitsā||3||

pittajamāha– pittajvaretyādi| pittajvare aratyāmāśayaduṣṭyādayo'dhikā iti bhedaḥ, anyāni samānalakṣaṇāni| sa cāpyasya vidhiriti pittajvaroktacikitsetyarthaḥ||3||

tṛṣṇānirodhādabdhātau kṣīṇe tejaḥ samuddhatam | sabāhyābhyantaraṃ dehaṃ pradahenmandacetasaḥ ||4|| saṃśuṣkagalatālvoṣṭho jihvāṃ niṣkṛṣya vepate | (su. u. taṃ. a. 47) |

tṛṣṇānirodhajamāha– tṛṣṇetyādi| tejaḥsamuddhataṃ pittoṣmā vṛddha ityarthaḥ| niṣkṛṣya niḥsārya||4||–

tṛṣṇānirodhajamāha– tṛṣṇetyādi| tṛṣṇāvidhāraṇādabdhātau rase kṣīṇe sati, tejaḥ samutthitaṃ pittoṣmā vṛddha ityarthaḥ| sa ¹² bāhyābhyantaraṃ dehaṃ pradahet| mandacetasaḥ visañjñasya| niṣkṛṣya niḥsārya kampate||4||–

asṛjaḥ pūrṇakoṣṭhasya dāho'nyaḥ syāt ¹³ suduḥsahaḥ ||5|| (su. u. taṃ. a. 47) |

avagāḍhaśastraprahārajanitaraktapūrṇakoṣṭhajamāha– asṛja ityādi| na coktaraktajenāsya paunaruktyaṃ, kṛtsnadehānugamiti vacanāt kāraṇabhedācca| asṛjaḥ pūrṇakoṣṭhasyeti ‘pūraṇaguṇasuhitārtha’ ityādinā jñāpakena kartari ṣaṣṭhī, raktena pūritakoṣṭhasyetyarthaḥ| koṣṭhaśabdena hṛdayādayo gṛhyante| yadāha suśrutaḥ– “sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca| hṛduṇḍukaḥ phupphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate||” (su. ci. a. 2) iti||5||

avagāḍhaśastraprahārajanitaraktapūrṇakoṣṭhajamāha– asṛja ityādi| asṛjaḥ rudhirasyeti “pūraṇaguṇasahita” ityādinā jñāpakena kartari ṣaṣṭhī; raktena pūritakoṣṭhasyetyarthaḥ| koṣṭhaśabdena hṛdayādayo gṛhyante| yadāha suśrutaḥ– “sthānānyāmāgnipākvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca| hṛduṇḍukaḥ phupphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate||” iti| na coktaraktaje nāsya paunaruktyaṃ, ‘kṛtsnadehānugam’ iti vacanāt, kāraṇabhedācceti||5|| ¹⁴

dhātukṣayottho yo dāhastena mūrchātṛḍarditaḥ | kṣāmasvaraḥ kriyāhīnaḥ sa sīdedbhṛśapīḍitaḥ ||6|| (su. u. taṃ. a. 47) |

dhātukṣayajamāha– dhātvityādi| dhātavo rasādayaḥ| kriyāhīno niśceṣṭaḥ; kiṃvā bhṛśapīḍito dāhena kriyāhīnaścikitsāhīno yadi bhavettadā sīdenmriyeta ityarthaḥ||6||

dhātukṣayajamāha– ¹⁵ dhātvityādi| dhātavo rasādayaḥ, teṣāṃ kṣayeṇa yo dāho bhavati tena dhātukṣayajadāhena| kṣāmasvaro durbalasvaraḥ, kriyāhīno niśceṣṭaḥ, ¹⁶ bhṛśapīḍito dāhena cikitsāhīno yadi bhavettadā sīdenmriyata ityarthaḥ||6||

kṣatajo'naśnataścānnaṃ śocato vā'pyanekadhā | tenāntardahyate'tyarthaṃ tṛṣṇāmūrchāpralāpavān ||7|| marmābhighātajo'pyasti so'sādhyaḥ saptamo mataḥ | sarva eva ca varjyāḥ syuḥ śītagātrasya dehinaḥ ||8|| (su. u. taṃ. a. 47) |

kṣatajamāha– kṣataja ityādi| marmābhighātajamāha– marmetyādi| marmāṇi śirohṛdayabastyādīni| jejjaṭastu saptatvamanyathā gaṇayati– ‘tvacaṃ prāpta’ ityādinā prathamaḥ, ‘kṛtsnadehānugaṃ raktam’ ityatra raktasthāne pittaṃ paṭhitvā etadādinā ‘sa cāpyasya vidhiḥ smṛtaḥ’ ityantena ¹⁷ paittiko dvitīyaḥ, tṛṣṇānirodhajastṛtīyaḥ, ‘asṛjaḥ ¹⁸ pūrṇakoṣṭhasya’ iti caturthaḥ, dhātukṣayajaḥ pañcamaḥ, ṣaṣṭhasya tu kṣatajasya lakṣaṇaṃ paṭhati– “kṣatajo'naśnataścānnaṃ śocataścāpyanekadhā| tenāntardahyate'tyarthaṃ ¹⁹ tṛṣṇādāhapralāpavān|” iti, marmābhighātajastu saptama iti||7-8||

marmābhighātajamāha– marmetyādi| marmāṇi hṛdayaśirobastyādīni| ‘sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ’ ityatrānye ‘so'sādhyaḥ saptamo mataḥ’ iti paṭhanti| jejjaṭastu saptatvamanyathā gaṇayati– tvacaṃ prāpta ityādinā prathamaḥ, ‘kṛtsnadehānugaṃ raktam’ ityatra raktasthāne pittaṃ paṭhitvā etadādinā ‘sa cāpyasya vidhiḥ smṛtaḥ’ ityantena paittiko dvitīyaḥ, tṛṣṇānirodhajastṛtīyaḥ, ‘asṛjaḥ pūrṇakoṣṭhasya’ iti caturthaḥ, dhātukṣayajaḥ pañcamaḥ, ṣaṣṭhasya kṣatajasya lakṣaṇaṃ paṭhati– “kṣatajenāśnataścānnaṃ śocato vā'pyanekadhā| tenāṅgaṃ dahyate'tyarthaṃ tṛṣṇādāhapralāpavān||” iti| asyārthaḥ– pūrvamasṛjaḥ pūrṇakoṣṭhasyetyādinā koṣṭhasthena raktena dāhamabhidhāyedānīṃ prakārāntareṇāha– kṣatajena raktena, anaśnato bhojanaṃ kurvataḥ, śokaṃ kurvato vā'pi narasyānyo dāho raktena bhavatīti sambandhaḥ, tena dāhenābhyantaraṃ dahyate, tṛṣṇāmūrchāpralāpavān ‘naro bhavati’ iti śeṣaḥ| marmābhighātajastu saptamaḥ| sarveṣāmapi dāhānāmavasthāyāṃ ²⁰ varjanīyatvamāha– sarva iti| sarva eva hi ‘dāhā’ iti śeṣaḥ| śeṣaṃ sugamam||7-8||

iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne dāhanidānaṃ samāptam ||19||

iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ dāhanidānaṃ samāptam||19|| ²¹

iti śrīvaidyavācaspatikṛte ātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāne dāhanidānam||19||

pāṭhāntarāḥ

1 . ‘pittaprakopadhānādi hetubhirjāyate gadaḥ ūṣmātmako'pi dāhākhyaḥ sa ca saptavidho mataḥ’ iti pā. | ↩
2 . atra ‘sa’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
3 . atra ‘sa’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
4 . ‘pittaja evāyam’ iti pā.| ↩
5 . ‘sañcūṣyata’ iti pā.| ↩
6 . ‘ācūṣaṇa ... ’ iti pā.| ↩
7 . ‘sa dahati’ iti pā.| ↩
8 . ‘ucyate tathā tṛṣyate’ iti pā.| ↩
9 . ‘vahninā’ iti pā.| ↩
10 . ‘tāmrābhamātraḥ’ iti pā.| ↩
11 . ‘pittajvare'ratyāmāśaya ... ’ iti pā.| ↩
12 . ‘bāhyābhyantare’ iti pā.| ↩
13 . ‘sudustaraḥ’ iti pā. | ↩
14 . ‘dhātukṣayokto’ iti pā. | ↩
15 . ‘dhātvityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
16 . atra ‘kiṃvā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
17 . ‘paittiko’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
18 . ‘pūrṇakoṣṭhajaścaturthaḥ’ iti pā.| ↩
19 . ‘tṛṣṇāmūrchāpralāpavān’ pā.| ↩
20 . ‘varjayannāha’ iti pā.| ↩
21 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ dāhanidānam||19||’ iti pā.| ↩