20. unmādanidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
athonmādanidānam | madayantyudgatā doṣā 1 yasmādunmārgamāgatāḥ | mānaso'yamato vyādhirunmāda iti kīrtitaḥ ||1|| (su. u. taṃ. a. 62) |
madātyaye ‘unmādamiva cāparam’ ityanena unmādasaṅkīrtanamunmādasādṛśyaṃ coktaṃ, tathā madātyaye'pi dāho bhavatīti 2 svalpavaktavyatayā dāhamabhidhāyonmādārambhaḥ, tasya niruktimāha– madayantītyādi| madayanti manovibhramaṃ kurvanti, 3 unmārgamāgatā vimārgamāgatā manovahādhamanīranuprāptāḥ| udgatā vṛddhāḥ, athavā ūrdhvaṃ hṛdayaṃ gatāḥ, 4 etenotpūrveṇaiva doṣāṇāṃ vṛddhatvaṃ vimārgagatvaṃ ca darśitam||1||
madātyaye ‘unmādamiva cāparam’ 5 ityanenonmādasaṅkīrtanamunmādasādṛśyaṃ coktaṃ, tathā madātyaye dāho bhavatīti tulyalakṣaṇatayā dāhamabhidhāyonmādārambhaḥ, tasya niruktimāha– madayantītyādi| yasmāddoṣā madayanti manovibhramaṃ kurvanti, ato'yaṃ mānaso vyādhirunmāda iti kīrtyata iti sambandhaḥ| kīdṛśāḥ? udgatā vṛddhāḥ, athavā ūrdhvaṃ hṛdayaṃ gatāḥ, unmārgamāgatā vimārgagāḥ, manovahadhamanīranuprāptāḥ, tena tataḥ pūrveṇaiva doṣāṇāṃ vṛddhatvaṃ vimārgagatvaṃ ca darśitam||1||
ekaikaśaḥ sarvaśaśca doṣairatyarthamūrchitaiḥ | mānasena ca duḥkhena sa ca pañcavidho mataḥ ||2|| viṣādbhavati ṣaṣṭhaśca yathāsvaṃ tatra bheṣajam | sa cāpravṛddhastaruṇo madasañjñāṃ bibharti ca ||3|| (su. u. taṃ. a. 62) |
prakārabhedamāha– ekaikaśa ityādi| mānasena ca duḥkheneti śokādinā| sa ceti ṣaḍvidho'pi| atrāpravṛddhapadamupādāyāpi taruṇapadaprayogaṃ kurvatā suśrutena svatantro'pi doṣajanito mado bhavatīti darśitam| ata eva carake vidhiśoṇitīyādhyāye (ca. sū. a. 24) unmādāt pṛthageva paṭhitaḥ sanidānacikitsita iti||2-3||
tasya saṅkhyāmāha– ekaikaśa ityādi| vātena pittena śleṣmaṇā sarvaśa iti sannipātena, atyarthamūrchitaiḥ atipravṛddhaiḥ, mānasena tu duḥkheneti śokādinā, viṣāt ṣaṣṭho bhavati| sa cāpravṛddha iti sa ca vikāraḥ, yāvat pravṛddho vṛddhiṃ gato na bhavati, yāvacca taruṇastāvanmada iti sañjñāṃ bibharti, mada iti kathyata ityarthaḥ| suśrute svatantro'pi doṣajanito mado bhavatīti vyākhyātam| ata eva carake vidhiśoṇitīyādhyāye unmādātpṛthageva paṭhitaḥ sa nidānacikitsita iti||2-3||
viruddhaduṣṭāśucibhojanani pradharṣaṇaṃ devagurudvijānām | unmādaheturbhayaharṣapūrvo mano'bhighāto viṣamāśca ceṣṭāḥ ||4|| (ca. ci. a. 9) |
sāmānyahetumāha– viruddhetyādi| duṣṭaṃ garasahitamannādi| pradharṣaṇaṃ ‘dhṛṣa’ pradharṣaṇe, ityasmāt pradharṣaṇamabhibhavaḥ| bhayaharṣapūrvo mano'bhighāta iti bhayaharṣābhyāṃ manaso'bhibhavaḥ; bhayaharṣapūrva iti bhayaṃ harṣo 6 dvau vā pūrvaṃ yasya sa tathā; pūrvaśabdo'tra kāraṇavācī, cakāro'tra luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ, tena kāmakrodhalobhādayo'pi kāraṇamiti jejjaṭaḥ; anye tvāhuḥ– krodhādibhirapi bhayaharṣapūrvaka eva bhavatīti tena tau nirdiṣṭau| viṣamāśca ceṣṭā iti viṣamāṅganyāsabalavadvigrahādaya unmādahetava iti yojyam||4||
tasya sāmānyahetumāha– viruddhetyādi| duṣṭaṃ garaduṣṭamannādi, aśuci bhojanaṃ cāṇḍālādispṛṣṭaṃ, pradharṣaṇaṃ nindādyabhibhavanaṃ, manobhighāta iti bhayaharṣābhyāṃ manobhibhavaḥ, bhayaharṣapūrva iti bhayaharṣau pūrvau yasva sa tathā| pūrvaśabdo'tra kāraṇavācī, cakāro'tra luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ, tena kāmakrodhalobhādayo'pi kāraṇamiti jejjaṭaḥ| anye tvāhuḥ– krodhādibhirapi bhayaharṣapūrvaka eva bhavatīti, tena tau nirdiṣṭāviti| viṣamāśceṣṭā iti viṣamāṅganyāsabalavadvigrahādayaḥ, unmādaheturiti yojyam||4||
tairalpasattvasya malāḥ praduṣṭā buddhernivāsaṃ hṛdayaṃ pradūṣya | srotāṃsyadhiṣṭhāya manovahāni pramohayantyāśu narasya cetaḥ ||5|| (ca. ci. a. 1) |
samprāptimāha– tairityādi| tairuktahetubhiḥ| alpasattvasya alpasattvaguṇasyeti cakraḥ; jejjaṭastvāha– sattvaṃ manaḥ, tasya cālpatvaṃ rajastamobhyāmāvṛtatvenālpajñānajanakatvāt| malā vātādayaḥ| buddhernivāsaṃ hṛdayamityanena hṛdayasyāśrayasya duṣṭyā tadāśritajñānasyāpi duṣṭirbhavatīti darśayati| srotāṃsi manovahānīti hṛdayāśritā daśa dhamanyaḥ; etacca viśeṣeṇa bodhyaṃ, nikhiladehasrotasāmeva mano'dhiṣṭhānatvena carake darśitatvāt| adhiṣṭhāya vyāpyetyarthaḥ||5||
samprāptimāha– tairityādi| tairuktahetubhiralpasattvasya narasya malā vātādayaḥ praduṣṭāḥ santo buddhernivāsaṃ hṛdayaṃ pradūṣya manovahāni srotāṃsi adhiṣṭhāya vyāpya āśu cetaḥ pramohayanti| alpasattvasyālpasatvaguṇasyeti cakraḥ; jejjaṭastvāha– sattvaṃ manaḥ, tasya cālpatvaṃ rajastamobhibhūtatvenālpajñānajanakatvāt| buddhernivāsaṃ hṛdayamityanena hṛdayamāśritā dhamanyaḥ, etacca viśeṣeṇa bodhyaṃ, nikhiladehasrotasāmeva manodhiṣṭhānatvena carake darśitatvāt| adhiṣṭhāya vyāpya||5||
dhīvibhramaḥ sattvapariplavaśca paryākulā dṛṣṭiradhīratā ca | abaddhavāktvaṃ hṛdayaṃ ca śūnyaṃ sāmānyamunmādagadasya liṅgam ||6|| (ca. ci. a. 9) |
sāmānyarūpamāha– dhīvibhrama ityādi| etat sāmānyaṃ pūrvarūpamiti jejjaṭaḥ, sāmānyarūpamiti cakraḥ| dhīvibhramo bhrāntajñānatvam| sattvapariplavo manasaścañcalatvam| adhīratā kātaratvam| abaddhavāktvamasambaddhavacanatvam| liṅgyate'neneti liṅga, tena pūrvarūpaṃ rūpaṃ ceti vyākhyātam||6||
pūrvarūpamāha– dhītyādi| dhīvibhramo bhrāntajñānatvaṃ, sattvapariplavo manasaścañcalatvam| anye sattvaguṇasyeti| paryākulā dṛṣṭiriti ākulābalokanam| adhīratā kātaratvam| abaddhavāktvaṃ asambaddhavacanatvam| hṛdayaṃ śūnyamityantaṃ dhīvibhramatvādi sāmānyalakṣaṇamevāha||6||
rūkṣālpaśītānnavirekadhātukṣayopavāsairanilo'tivṛddhaḥ | cintādiduṣṭaṃ hṛdayaṃ pradūṣya buddhiṃ smṛtiṃ cāpyupahanti śīghram ||7|| 7 asthānahāsasmitanṛtyagītavāgaṅgavikṣepaṇarodanāni | pāruṣyakārśyāruṇavarṇatāśca jīrṇe balaṃ cānilajasya rūpam ||8|| (ca. ci. a. 9) |
vātajamāha– rūkṣetyādi| 8 virekaśabdenātra vāntirapyabhidhīyate, virecayati dehānmalaṃ pṛthakkarotīti vyutpattyā| asthānahāsetyādi asthāne'viṣaye 9 hāso'sthānahāsaḥ; evamasthānaśabdaḥ smitādiṣu prayojyaḥ| smitamīṣaddhāsaḥ| aṅgavikṣepo viruddhaceṣṭā| jīrṇe balamiti jīrṇe āhāre vyādherbalaṃ bhavati||7-8||
vātikamāha– rūkṣetyādi| etadvātikonmādalakṣaṇam| rūkṣālpaśītānnairbhojyaiḥ| virekaśabdenātra vāntirapyabhidhīyate, virecayati dehānmalaṃ pṛthak karotīti vyākhyānāt| dhātukṣayo rasādidhātukṣayaḥ| etairduṣṭo vāyuścintāśokādiduṣṭaṃ hṛdayaṃ manaḥ praviśya buddhiṃ smṛtiṃ ca śīghramupahanti| anubhūtārthasmaraṇaṃ smṛtiḥ| asthānahāsyaṃ aviṣaye hāsyam| evamasthānaśabdaḥ smitādiṣu yojyaḥ| smitamīṣaddhāsaḥ, aṅgavikṣepaṇaṃ viruddhaceṣṭā, pāruṣyaṃ raukṣyaṃ, kārśyaṃ kṛśatā, aruṇavarṇatā īṣadraktavarṇatā, jīrṇe balamiti jīrṇe āhāre vyādherbalaṃ bhavatītyarthaḥ||7-8||
ajīrṇakaṭvamlavidāhyaśītairbhojyaiścitaṃ pittamudīrṇavegam | unmādamatyugramanātmakasya hṛdi sthitaṃ pūrvavadāśu kuryāt ||9|| amarṣasaṃrambhavinagnabhāvāḥ santarjanātidravaṇauṣṇyaroṣāḥ | pracchāyaśītānnajalābhilāṣaḥ pītā ca bhāḥ pittakṛtasya liṅgam ||10|| (ca. ci. a. 9) |
pittajamāha– ajīrṇetyādi| aśītairiti uṣṇaiḥ| unmādamatyugramiti atyugraṃ tīvravegam, ‘unmādayatyugram’ iti pāṭhāntare ugraṃ yathā bhavati tathā unmādaṃ janayati| anātmakasya anātmavataḥ| pūrvavaditi cintādiduṣṭahṛdayasya buddhyādikamupahatyetyādisamprāptyā| kuryāditi vakṣyamāṇaṃ liṅgamiti śeṣaḥ| atra pakṣe kiṃ talliṅgamityāha– amarṣetyādi– amarṣo'sahiṣṇutvaṃ, na tu roṣaḥ; tasya vakṣyamāṇatvāt| saṃrambha ārabhaṭī; vinagnabhāvo nagnatvam| santarjanaṃ 10 paritrāsanam, atidravaṇaṃ palāyanam, auṣṇyaṃ gātrasya; ‘auṣṭhyam iti pāṭhāntare vikṛtauṣṭhatvam| pracchāyaśītānnajalābhilāṣa iti chāyāyāṃ śītayorannajalayorabhilāṣaḥ||9-10||
paittikamāha– ajīrṇetyādi| ajīrṇādibhiścitaṃ sañcayatāṃ gatam| udīrṇavegaṃ pittaṃ pūrvavat cintādiduṣṭahṛdayasya buddhyādikamupahanti| ajīrṇamavidagdham, aśītaiḥ uṣṇaiḥ, ugraṃ tīvraṃ 11 yathā bhavati 12 tathā unmādaṃ janayati| anātmakasya anātmavataḥ| amarṣaṃ asahiṣṇutvaṃ, saṃrambha ārabhaṭī, hastapādādivikṣepaṇamityanye| vinagnabhāvo vastrādityāgaḥ| santarjanaṃ paritrāsanaṃ bhartsanamaparasyetyarthaḥ| abhidravaṇaṃ palāyanam| auṣṇyaṃ gātrasya, ‘auṣṭhyam’ iti pāṭhāntaraṃ, tatra vikṛtauṣṭhatvam| coṣo dāhaviśeṣaḥ| pracchāyetyādi chāyāyāḥ śītayoścānnajalayorabhilāṣaḥ| pītā ca bhāḥ pītavarṇatā||9-10||
sampūraṇairmandaviceṣṭitasya soṣmā kapho marmaṇi sampraduṣṭaḥ | buddhiṃ smṛtiṃ cāpyupahatya cittaṃ pramohayan sañjanayedvikāram ||11|| vākceṣṭitaṃ mandamarocakaśca nārīviviktapriyatā'tinidrā | chardiśca lālā ca balaṃ ca 13 bhukte nakhādiśauklyaṃ ca kaphātmake syāt | (ca. ci. a. 9) ||12||
kaphajamāha– sampūraṇairityādi| mandaviceṣṭitasya āyāsaśūnyasya| sampūraṇairbhojanādibhiḥ, kapho duṣṭa iti sambandhaḥ| soṣmā sapittaḥ| kaphenāpi kriyamāṇa unmādo'vaśyaṃ sapittena kriyate vyādhimahimnā, yathā mūrchā| anye tvāhuḥ– kevalakaphenāpi kriyate, soṣmapadena tu dvandvajo'pi bhavatīti sūcyate| anye tvāhuḥ– ūṣmaśabdena śaktirucyate, tenotkṛṣṭaśaktikaḥ kapha ityarthaḥ| marmaṇīti hṛdaye| vikāramunmādam| 14 vāgityādi nārīviviktapriyateti nārīpriyatā vijanapriyatā ca| balaṃ ca 15 bhukte iti ‘vyādheḥ’ iti śeṣaḥ| nakhādītyādiśabdena tvaṅmūtranetrādīnāṃ grahaṇam||11-12||
ślaiṣmikamāha– sampūraṇairityādi| mandaviceṣṭitasya āyāsaśūnyasya; sampūraṇairatibhojanādibhiḥ kapho duṣṭa iti sambandhaḥ| soṣmā sapittaḥ| kaphenāpi kriyamāṇa unmādo'vaśyaṃ sapittena kriyate vyādhimahimnā, yathā mūrchā| anye tvāhuḥ– kevalenāpi kaphena sa kriyate, soṣmapadena tu dvandvajo'pi bhavatīti sūcyate| anye tvāhuḥ– ūṣmaśabdena śaktirucyate, tenotkṛṣṭaśaktikaḥ kapha ityarthaḥ| marmaṇi hṛdaye| cittaṃ pramohayan buddhiṃ smṛtiṃ copahatya vikāramunmādam| vākceṣṭitaṃ mandam| alpam 16 arocakatā| nārīviviktapriyatā nārīpriyatā, vijanapriyatā ca| nidrābāhulyaṃ tathā chardiḥ, lālāsrāvaśca balaṃ ca bhuṅkte 17 nāśayati, ‘vyādheḥ’ iti śeṣaḥ| nakhanetrādīnāṃ śauklyam||11-12||
yaḥ sannipātaprabhavo'tighoraḥ sarvaiḥ samastaiḥ sa ca hetubhiḥ syāt | sarvāṇi rūpāṇi bibharti tādṛgviruddhabhaiṣajyavidhirvivarjyaḥ ||13|| (ca. ci. a. 9) |
sānnipātikamāha– ya ityādi| sarvaiḥ samastairiti sarvairiti 18 kṛtvā'pi yat samastairiti karoti tenaivaṃ bodhayati– vātādayo'nekaiḥ svanidānaiḥ kupitā unmādaṃ janayanti, natu pratyekamekanidānakupitāḥ| viruddhabhaiṣajyavidhirvivarjya iti ayamabhisandhiḥ– tridoṣaje pratyekaṃ 19 vātādipratyanīkā kriyā kāryā, sā ca parasparavirodhinī, tridoṣaharaṃ ca kiñcideva dravyamāmalakyādi, tattu nātra yaugikaṃ “na hi sarvāṇi sarvatra yaugikāni bhavanti” iti vacanāt| nanu, yadyevaṃ tadā sarva eva hi tridoṣajavikārā asādhyāḥ bhaveyurityata uktam– tādṛgiti| ko'pyayaṃ samprāptiviśeṣo rogaviśeṣo vā, yenāyaṃ viruddhabhaiṣajyavidhirna 20 tu sarva ityarthaḥ| anye tvāhuḥ– sarvaiḥ samastairhetubhiryaiḥ kṛtaḥ sa evāsādhyaḥ, na tvalpahetukṛta iti||13||
sānnipātikamāha– ya ityādi| sannipātagrahaṇenaiva sarvātmakatvaṃ labdhaṃ punaḥ sarvairiti yadgrahaṇaṃ kṛtaṃ tadrajastamograhaṇārthaṃ, tena rajastamomilitairityarthaḥ; tena vātādayo rajastamobhiḥ manodoṣairmilitāḥ samastaiśca nidānaiḥ kupitā unmādaṃ janayanti| sarvāṇi rūpāṇi sarvadoṣalakṣaṇāni bibharti| tādṛgiti tādṛśaḥ| ko'pyeṣa tridoṣasamprāptiviśeṣo rogaviśeṣo vā, yenāyaṃ viruddhabhaiṣajyavidhirvivarjyaḥ; viruddhabhaiṣajyavidhiriti ko'rthaḥ? tridoṣaje pratyekaṃ vātādipratyanīkā kriyā kāryā, sā ca parasparavirodhinī, tridoṣaharaṃ ca kiñcideva dravyamāmalakādi, tacca nātra yaugikamityarthaḥ||13|| 21
corairnarendrapuruṣairaribhistathā'nyairvitrāsitasya dhanabāndhavasaṅkṣayādvā | gāḍhaṃ kṣate manasi ca priyayā riraṃsorjāyeta cotkaṭatamo manaso vikāraḥ ||14|| citraṃ bravīti ca mano'nugataṃ visañjño gāyatyatho hasati roditi cāpi mūḍhaḥ | (su. u. taṃ. a. 62) |
śokādijamāha– 22 corairityādi| kṣate 23 upahate, 24 priyayā riraṃsoḥ kāmukasya aprāptayā priyayā kṣate manasīti sambandhaḥ| tasya lakṣaṇamāha– citramityādi| citraṃ vividham| mano'nugataṃ gopyamapi| visañjño viparītajñānaḥ, ata eva mūḍhaḥ||14||–
manoduḥkhajamāha– 25 caurairityādi| narendrapuruṣaiḥ nṛpādhikāribhiḥ, aribhiḥ, anyairiti siṃhagajādibhiḥ, vitrāsitasya krodhaśastrādibhiḥ; dravyavināśāt putrādimaraṇādvā, tathā riraṃsoḥ kāmukasya priyāyā aprāptyā, gāḍhaṃ kṣate manasīti sambandhaḥ| tasya rūpamāha– citramityādinā| citraṃ vividhaṃ mano'nugataṃ gopyamapi bravīti| visañjño viparītajñānaḥ, ata eva mūḍhaḥ||14||–
raktekṣaṇo hatabalendriyabhāḥ sudīnaḥ śyāvānano viṣakṛte'tha bhavedvisañjñaḥ ||15|| (su. u. taṃ. a. 62) |
viṣajamāha– raktekṣaṇa ityādi| hatabalendriyabhā iti hataṃ balamindriyāṇi bhāśca yasya sa tathā| bhā dīptiḥ||15|| 26
raktekṣaṇa ityādi| hataṃ balamindriyāṇi bhāḥ śarīradīptiśca yasya sa tathā| śyāvānanaḥ kṛṣṇamukhaḥ viṣajanitonmādena||15|| 27
avāñcī vā'pyudañcī vā kṣīṇamāṃsabalo naraḥ | jāgarūko hyasandehamunmādena vinaśyati ||16|| (su. u. taṃ. a. 62) |
asādhyalakṣaṇamāha– avāñcītyādi| avāñcī adhomukhaḥ, udañcī ūrdhvamukhaḥ, ata evānye ‘avāṅmukhastūnmukho vā’ iti paṭhanti| jāgarūko'nidraḥ||16||
asādhyalakṣaṇamāha– avāñcītyādi| avāñcī avāṅmukhaḥ, udañcī ūrdhvamukhaḥ| ‘avāṅmukhastūnmukho vā’ iti kecitpaṭhanti| kṣīṇaṃ māṃsaṃ 28 balamojaśca yasya sa tathā| jāgarūkaḥ gatanidraḥ||16||
amartyavāgvikramavīryaceṣṭo jñānādivijñānabalādibhiryaḥ | unmādakālo'niyataśca 29 tasya bhūtotthamunmādamudāharettam ||17|| (ca. ci. a. 9) |
bhautikonmādasya sāmānyalakṣaṇamāha– amartyavāgityādi| amartyā amanuṣyā anucitā vā vāgādayo yasya sa tathā| vikramaḥ parākramaḥ, vīryaṃ śaktiḥ, ceṣṭā śārīrikī kriyā| jñānādivijñānabalādibhiriti upalakṣaṇe tṛtīyā| jñānaṃ tattvajñānaṃ, vijñānaṃ śilpādijñānaṃ; kiṃvā jñānaṃ 30 śāstrajñānaṃ, vijñānaṃ tadarthaniścayaḥ; ādiśabdena smṛtyādīnāṃ grahaṇaṃ, teṣāṃ balam| aniyata iti na vātajādivadāhārajīrṇādikālavat 31 kālaniyamaḥ| niyata iti pāṭhe tu vakṣyamāṇaniyatatithyādīnāṃ grahaṇaṃ 32 “devagrahāḥ paurṇamāsyāṃ” ityādi| bhūtaśabdenātra sarva eva vakṣyamāṇā devadayo'bhidhīyante||17||
bhūtajamunmādamāha– amartyavāgityādi| amartyānāmamanuṣyāṇāmanucitā vāgādayo yasya sa tathā| vikramaḥ parākramaḥ, vīryaṃ śaktiḥ, ceṣṭā śarīrakriyā| jñānādivijñānabalādibhiriti upalakṣaṇe tṛtīyā| jñānaṃ tatvajñānaṃ, vijñānaṃ śilpādijñānaṃ, kiṃvā jñānaṃ śāstraṃ, vijñānaṃ tadarthaniścayaḥ| ādiśabdena smṛtyādīnāṃ grahaṇaṃ, teṣāṃ balam| aniyata iti kadācinmadhyāhne, kadācitpradoṣe, na tu vātādijavadāhārajīrṇādikālaniyamaḥ, taṃ bhūtotthamunmādaṃ kathayet| ‘niyatā’ iti pāṭhe tu vakṣyamāṇaniyatatithyādīnāṃ grahaṇaṃ, devagrahāḥ paurṇamāsyāmityādi| bhūtaśabdenātra sarve vakṣyamāṇā devādayo'bhidhīyante||17||
santuṣṭaḥ śuciratidivyamālyagandho nistandrīravitathasaṃskṛtaprabhāṣī | tejasvī sthiranayano varapradātā brahmaṇyo bhavati naraḥ sa devajuṣṭaḥ ||18|| (su. u. taṃ. a. 60) |
devajuṣṭamāha– santuṣṭa ityādi| atidivyamālyagandha iti atimātro divyamālyasyeva gandho yasya sa tathā| nistandrīḥ anidraḥ| avitathaṃ satyam| videhe'pi “niḥsvapnaṃ satyasaṃskṛtabhāṣiṇam” iti paṭhitam| brahmaṇyo brāhmaṇānuraktaḥ| devajuṣṭo devagrahapīḍitaḥ| devagrahaṇena gaṇamātṛkādayo'pi grāhyāḥ| videhe'pi paṭhyate “krodhanaḥ srastasarvāṅgo lālāphenāvilānanaḥ| nidrāluḥ kampano mūko gaṇamātṛbhirarditaḥ||” iti||18||
devajuṣṭamāha– santuṣṭa ityādi| santuṣṭaḥ santoṣavān| śuciḥ snānācamanādinā| atimātraṃ divyamālyasyeva gandho yasya sa tathā| nistandrīḥ nidrārahitaḥ, avitathaṃ satyaṃ saṃskṛtaṃ ca prabhāṣata iti| videhe'pyuktam– “niḥsvapnaṃ satyasaṃskṛtabhāṣaṇam” iti| tejasvī tejoyuktaḥ, sthiranayanaḥ nimeṣarahitaḥ, varadātā yataḥ brahmaṇyaḥ brāhmaṇānuraktaḥ| devabhūtajuṣṭaḥ devagrahapīḍitaḥ| devagrahaṇena gaṇamātṛkādayo grāhyāḥ| yaduktaṃ videhe– “krodhanaḥ stabdhasarvāṅgo lālāphenāvilānanaḥ| nidrāluḥ kampano mūko gaṇamātṛbhirarditaḥ” iti||18||
saṃsvedī dvijagurudevadoṣavaktā jihmākṣo vigatabhayo vimārgadṛṣṭiḥ | santuṣṭo na bhavati cānnapānajātairduṣṭātmā bhavati sa devaśatrujuṣṭaḥ ||19|| (su. u. taṃ. a. 60) |
devaśatrujuṣṭamāha– saṃsvedītyādi||19||
asurajuṣṭamāha– saṃsvedītyādi| yaḥ saṃsvedī svedavān, brāhmaṇagurudevānāṃ nindakaḥ, jihmākṣaḥ kuṭiladṛṣṭiḥ, vimārgadṛṣṭiḥ, śrutidharmanindakaḥ; annaṃ śālimāṃsādi, pānaṃ kṣīramadyādi, taiḥ santuṣṭo na bhavati| duṣṭātmā pāpabuddhiḥ| evaṃvidho devaśatrujuṣṭo bhavati||19||
hṛṣṭātmā pulinavanāntaropasevī svācāraḥ priyaparigītagandhamālyaḥ | nṛtyan vai prahasati cāru cālpaśabdaṃ gandharvagrahaparipīḍito manuṣyaḥ ||20|| (su. u. taṃ. a. 60) |
gandharvāviṣṭamāha– hṛṣṭetyādi| pulinaṃ 33 toyojjhitaṃ taṭam, antaraṃ madhyaṃ viśeṣo vā| svācāro'ninditācāraḥ| priyetyādi priyāṇi pari sarvato gītagandhamālyāni yasya sa tathā| nṛtyannityādi cāru (yathā bhavati tathā) nṛtyannalpaśabdaṃ 34 yathā bhavati tathā prahasatīti yojyam||20|| 35
gandharvāviṣṭamāha– hṛṣṭātmetyādi| hṛṣṭātmā cintādirahitaḥ santuṣṭātmā| pulinaṃ 36 nadyāditaṭaṃ, vanamudyānaṃ, tayorantaraṃ madhyaṃ, tadviśeṣāt sevata iti| svācāraḥ aninditācāraḥ| priyāṇi pari samantatobhāvena gītagandhamālyāni yasya sa tathā| nṛtyannityādi cāru yathā bhavati tathā nṛtyan; alpaśabdo yathā bhavati tathā prahasanniti yojyam||20||
tāmrākṣaḥ priyatanuraktavastradhārī gambhīro drutagatiralpavāksahiṣṇuḥ | tejasvī vadati ca kiṃ dadāmi kasmai yo yakṣagrahaparipīḍito manuṣyaḥ ||21|| (su. u. taṃ. a. 60) |
yakṣāviṣṭamāha– tāmrākṣa ityādi| priyetyādi priyaṃ śobhanaṃ, tanu sūkṣmaṃ raktaṃ ca vastraṃ dhartuṃ śīlaṃ yasya sa tathā||21||
yakṣajuṣṭamāha– tāmrākṣa ityādi| tāmrākṣo raktanetraḥ| priyaṃ śobhanaṃ tanu sūkṣmaṃ raktavastraṃ dhartuṃ śīlaṃ yasya sa tathā| gambhīraḥ anākulitāntaḥkaraṇaḥ, drutagatiḥ uttālagatiḥ; alpavāk alpabhāṣī, sahiṣṇuḥ sahanaśīlaḥ| kasmai kiṃ dadāmītyevaṃ vadati||21||
pretānāṃ sa diśati saṃstareṣu piṇḍān śāntātmā jalamapi cāpasavyavastraḥ | māṃsepsustilaguḍapāyasābhikāmastadbhakto bhavati pitṛgrahābhijuṣṭaḥ ||22|| (su. u. taṃ. a. 60) |
pitṛjuṣṭamāha– pretānāmityādi| pretānāṃ 37 mṛtapitṝṇāṃ, 38 sambandhamātravivakṣayā na caturthī| diśati dadāti| saṃstareṣu kuśapatrādiracitāstaraṇeṣu| apasavyavastro vāmottarīyaḥ| māṃsepsurityādi| etadabhidhānaprayojanaṃ yasmin yasyecchā bhavati tasya tenaiva balirdātavyaḥ; evamanyatrāpi draṣṭavyam| tadbhaktaḥ pitṛbhaktaḥ||22||
pitṛgrahajuṣṭamāha– pretānāmityādi| pretānāṃ pitṝṇāṃ, sambandhamātrasya vivakṣitatvānna caturthī| diśati dadāti, saṃstareṣu kuśapatrādiracitasaṃstaraṇeṣu, piṇḍān annamayān, śāntātmā śāntasvabhāvaḥ, jalamapi ceti na paraṃ darbhasaṃstareṣu piṇḍān apasavyavastro vāmottarīyo dadāti kintu jalamapi cetyarthaḥ| ‘apasavyahastaḥ’ iti pāṭhe dakṣiṇahastaḥ| māṃsepsurityādi etadabhidhānaprayojanaṃ yasya yatrecchā bhavati tasya tenaiva balirdātavyaḥ| evamanyatrāpi draṣṭavyam| pāyasaḥ kṣīrasiddhāstaṇḍulāḥ, abhikāmo'bhilāṣukaḥ| tadbhaktaḥ pitṛbhaktaḥ; tadbhaktaḥ tilādibhojana iti ḍalhaṇaḥ||22||
yastūrvyāṃ prasarati sarpavat kadācit sṛkkaṇyau vilihati jihvayā tathaiva | krodhālurguḍamadhudugdhapāyasepsurjñātavyo bhavati bhujaṅgamena juṣṭaḥ ||23|| (su. u. taṃ. a. 60) |
nāgāviṣṭamāha– yastvityādi| prasarati sarpavaditi urasā gacchati| sṛkkaṇyau oṣṭhaprāntau| sṛkkaṇīśabda īkārānto'pyastītyunneyam||23||
sarpagrahajuṣṭamāha– ya ityādi| urvyāṃ bhūmau sarpavadurasā gacchati, 39 sṛkkaṇyau oṣṭhaprāntau jihvayā vilihati| krodhāluḥ kopanaḥ, guḍādipriyaḥ, bhujaṅgamagraheṇa juṣṭo jñeyaḥ||23||
māṃsāsṛgvividhasurāvikāralipsurnirlajjo bhṛśamatiniṣṭhuro'tiśūraḥ | krodhālurvipulabalo niśāvihārī śaucadviḍ bhavati sa rākṣasairgṛhītaḥ ||24|| (su. u. taṃ. a. 60) |
rākṣasāviṣṭamāha– māṃsetyādi| niśāvihārī niśāyāmeva bhramaṇaśīlaḥ| rākṣasaśabdena brahmarākṣasādayo'pi grāhyāḥ| tathā 40 rākṣasānantaraṃ videho'pi paṭhati– “devavipragurudveṣī 41 vedavedāṅganindakaḥ| ātmapīḍākaro hāsī brahmarākṣasasevitaḥ||” iti||24||
rākṣasajuṣṭamāha– māṃsetyādi| vividhasurāvikārāḥ paiṣṭīprabhṛtayaḥ, bhṛśamatiśayena lajjārahitaḥ, atiniṣṭhuraḥ dayārahitaḥ, vipulabalaḥ annādvinā'pi prabhūtabalaḥ, niśāvihārī niśāyāmeva bhramaṇaśīlaḥ, śaucadviṭ aśuciḥ| rākṣasagrahaṇena brahmarākṣasādayo'pi gṛhyante| yato rākṣasānantaraṃ videhe paṭhyate– “devavipragurudveṣī vedavedāṅganindakaḥ| ātmapīḍākaro hāsī brahmarākṣasasevitaḥ” iti||24||
uddhastaḥ kṛśaparuṣo 42 acirapralāpī durgandho bhṛśamaśucistathā'tilolaḥ | bahvāśī 43 vijanavanāntaropasevī 44 vyāceṣṭan bhramati rudan piśācajuṣṭaḥ ||25|| (su. u. taṃ. a. 60) |
piśācāviṣṭamāha– uddhasta ityādi| uddhasta 45 ūrdhvabāhuḥ; ‘udvastra’ iti pāṭhāntaraṃ nyāyyaṃ, videhe'pi digambarapāṭhāt; udvastro 46 nagnaḥ| paruṣo rūkṣaḥ| lolaḥ sarvasminnanne pāne ca 47 satṛṣṇaḥ| ‘loluḥ’ iti pāṭhāntare sa evārthaḥ| vyāceṣṭanniti viruddhamāceṣṭan||25||
piśācajuṣṭamāha– uddhasta ityādi| uddhasta ūrdhvabāhuḥ| ‘udvastraḥ’ iti pāṭhe udvastro nagnaḥ, videhe'pi digambara iti pāṭhāt| kṛśo nirmāṃsaḥ, paruṣo rūkṣaḥ, viruddhalāpī viruddhabhāṣī| ‘acirapralāpī’ iti pāṭhāntaram| durgandhaḥ, atilolaḥ sarvasminnannapāne satṛṣṇaḥ, aticapala ityanye; ‘atiloluḥ’ iti pāṭhāntare aśanalolupa ityarthaḥ| bahvāśī pracurabhoktā| vijanaṃ nirjanasthānaṃ, 48 himāmbu śītāmbu, tayoḥ sevī, rātreḥ sevī rātrivicārītyarthaḥ| ‘vijanavanāntaropasevī’ iti pāṭhāntaram| vyāceṣṭan vividhaṃ ceṣṭan; ‘vyāceṣṭam’ iti pāṭhāntare viruddhaceṣṭaṃ yathā bhavati tathā bhramati||25||
sthūlākṣo drutamaṭanaḥ sa phenalehī nidrāluḥ patati ca kampate ca yo hi | yaścādridviradanagādivicyutaḥ syāt so'sādhyo bhavati tathā trayodaśābde ||26|| (su. u. taṃ. a. 60) |
trividhaṃ hi hiṃsākrīḍāpūjārthaṃ grahā gṛhṇanti| yaduktam– “aśuciṃ bhinnamaryādaṃ kṣataṃ vā yadi vā'kṣatam| hiṃsyurhiṃsāvihārārthaṃ satkārārthamathāpi ca||” (su. u. taṃ. a. 60) iti| tatra hiṃsārthaṃ gṛhīto'sādhyo bhavati, tasya ślokārdhadvayena lakṣaṇamāha– sthūlākṣa ityādi| sthūlākṣo 49 vikṛtanetra iti jejjaṭaḥ| drutamaṭano drutagatiḥ, ata eva ‘tvaritagatiḥ’ iti jejjaṭena paṭhitam| yaścetyādi| parvatādipatitaḥ san yo gṛhyate so'pyasādhyaḥ, nago vṛkṣaḥ| sarva evonmādī trayodaśe'bde devatādigṛhīto'pyasādhyaḥ| videhe'dhikamapyasādhyalakṣaṇaṃ paṭhyate– “meḍhrapravṛttaḥ kṣatajaḥ sāsrākṣaḥ srutanāsikaḥ| rūkṣajihvaḥ pūtigarbho hatavāgatidurbalaḥ||” ityādi||26||
trividhaṃ hi hiṃsākrīḍāpūjārthaṃ grahā gṛhṇanti| yaduktam– “aśuciṃ bhinnamaryādaṃ kṣataṃ vā yadi vā'kṣatam| hiṃsyurhiṃsāvihārārthaṃ satkārārthamathāpi ca” iti| asyārthaḥ bhinnamaryādaṃ śrutismṛtyuditakarmaṇo'nyatra karmaṇi pravṛttaṃ abhakṣyāgamyāhiṃsādipravṛttatvāt| kṣataṃ savraṇaṃ, māṃsaśoṇitapriyatvāt| akṣatamapi śaucādirahitam| atra vihāraśabdena ratirabhidhīyate| satkāraḥ pūjā| tatra hiṃsārthaṃ gṛhīto'sādhyo bhavati| tasya lakṣaṇamāha– sthūlākṣa ityādi| sthūlākṣo vivṛtanetraḥ, vidrutagatiḥ, 50 yaścātikampate so'sādhyaḥ| yaścaitebhyaḥ patitaḥ syāt so'pyasādhyaḥ| adriḥ parvataḥ, dvirado gajaḥ, nago vṛkṣaḥ| ādigrahaṇāt taṭaprāsādādayo gṛhyante 51 sarvatronmādāditi śeṣaḥ| etebhyaḥ patitaḥ syādityarthaḥ| trayodaśe varṣe devādigṛhīto'pyasādhyaḥ| videhe'dhikamapyasādhyalakṣaṇaṃ paṭhitaṃ yathā– “meḍhrapravṛttaḥ kṣatajaḥ sāsrākṣaḥ srutanāsikaḥ| rūkṣajihvaḥ pūtigarbho hatavāgatidurbalaḥ” ityādi||26||
devagrahāḥ paurṇamāsyāmasurāḥ sandhyayorapi | gandharvāḥ prāyaśo'ṣṭamyāṃ, yakṣāśca pratipadyatha ||27|| pitryāḥ kṛṣṇakṣaye hiṃsyuḥ, pañcamyāmapi coragāḥ | rakṣāṃsi rātrau, paiśācāścaturdaśyāṃ viśanti hi ||28|| (su. u. taṃ. a. 60) |
devādīnāṃ grahaṇakālamāha– devagrahāḥ ityādi| paurṇamāsyāṃ pūrṇimāyām| kṛṣṇakṣaye'māvāsyāyām| prāyograhaṇādanyatrāpi| tithyabhidhānaprayojanaṃ lakṣaṇārthaṃ, tattithau balidānārthaṃ ca||27-28||
idānīṃ devagrahāṇāṃ grahaṇakālamāha– devagrahā ityādi| devagrahāḥ paurṇamāsyāṃ pūrṇimāyāṃ viśanti anupraveśaṃ kurvanti| asurā asuragrahāḥ| sandhyayorapītyapiśabdaḥ pādapūraṇe; anye apiśabdāt paurṇamāsyāmapi gṛhṇantīti varṇayanti| prāyaśo'ṣṭamyāmiti prāyaḥśabdāt sandhyayorapi gandharvā viśantīti labhyate| pitryāḥ pitṛgrahāḥ| kṛṣṇakṣaye kṛṣṇapakṣakṣaye, amāvāsyāyāmityarthaḥ| prāyograhaṇādanyatrāpi| pañcamyāmapītyapiśabdāt kṛṣṇakṣaye'pi| uragā nāgagrahāḥ| tithyabhidhānaprayojanaṃ lakṣaṇārthaṃ, teṣāṃ tithau balidānārthaṃ ca| tathā coktam– “grahā gṛhṇanti ye yeṣu teṣāṃ teṣu viśeṣataḥ| dineṣu balihomādīn prayuñjīta cikitsakaḥ||” iti||27-28||
darpaṇādīn yathā chāyā śītoṣṇaṃ prāṇino yathā | svamaṇiṃ bhāskarārciśca yathā dehaṃ ca dehadhṛk | viśanti ca na dṛśyante grahāstadvaccharīriṇaḥ ||29|| (su. u. taṃ. a. 60) | praviśyāśu śarīraṃ hi pīḍāṃ kurvanti duḥsahām ||30||
nanu, yadi grahāviṣṭānāṃ puṃsāmunmādaḥ syāt, tadā viśanto grahāḥ kuto 52 na lakṣyante? 53 ityata āha– darpaṇādīnityādi| asmadādidarśanāyogyatvānna dṛśyanta ityarthaḥ| ādiśabdena prakāravācināṃ jalatailādīnāṃ grahaṇam| chāyā pratikṛtiḥ| śītoṣṇamiti kartṛpadaṃ, prāṇina iti karmapadam| svamaṇimiti sūryakāntam| dehadhṛk ātmā, mana iti jejjaṭaḥ| anekadṛṣṭāntaprayojanaṃ jejjaṭalikhitaṃ taccātrānupayuktatvena vistarabhayānna likhitam| devaśabdena cātra 54 devasyānucarā devasadharmāṇo gṛhyante, devānāṃ manuṣyaśarīreṇāśucinā sambandhābhāvāt| yadāha suśrutaḥ– “na te manuṣyaiḥ saha saṃviśanti na te manuṣyān kvacidāviśanti| ye tvāviśantīti vadanti mohātte bhūtavidyāviṣayādapetāḥ||” (su. u. taṃ. a. 60) iti||29-30||
nanu, yadi grahāviṣṭānāṃ puṃsāmunmādaḥ syāt, tadā viśanto grahāḥ kuto na lakṣyante? ityata āha– darpaṇādīnityādi| asmadādidarśanāyogyatvānna dṛśyante| ādiśabdena prakāravācinā jalatailādīnāṃ grahaṇam| chāyā pratikṛtiḥ| śītoṣṇamiti kartṛpadaṃ, prāṇina iti karmapadam| svamaṇimiti sūryakāntam| dehadhṛk atmā, mana iti jejjaṭaḥ| anekadṛṣṭāntaprayojanaṃ jejjaṭena niścitaṃ, 55 taccātrānupayuktatvena likhitaṃ vistarabhayācca| nanu bhūtaiḥ śarīre'nupraveśaḥ kriyate na tu śarīriṇi, tatkathaṃ śarīriṇa ityabhidhānaṃ na virudhyate? ucyate– śarīriśabdenātra śarīramabhipretaṃ, sthānini sthānopacārāt; yathā– mañcāḥ krośantīti| yathā chāyāśītoṣṇādayo darpaṇaprāṇiprabhṛtīn viśanto na dṛśyante tadvadgrahā ityarthaḥ| devādiśabdenātra devasyānucarā devasadharmāṇo gṛhyante, devādīnāṃ manuṣyaśarīreṇāśucinā sambandhābhāvāt| yadāha suśrutaḥ– “na te manuṣyaiḥ saha” ityādi||29-30||
tapāṃsi tīvrāṇi tathaiva dānaṃ vratāni dharmo niyamaśca satyam | guṇāstathā'ṣṭāvapi teṣu nityā vyastāḥ samastāśca yathāprabhāvam ||31|| na te manuṣyaiḥ saha saṃviśanti na vā manuṣyān kvacidāviśanti | ye tvāviśantīti vadanti mohātte bhūtavidyāviṣayādapohyāḥ ||32|| teṣāṃ grahāṇāṃ paricārakā ye koṭīsahasrāyutapadmasaṅkhyāḥ | asṛgvasāmāṃsabhujaḥ subhīmā niśāvihārāśca tathā''viśanti ||33||
idānīṃ grahāṇāṃ 56 tīvratapādi yamādiyuktāṃ prabhāvavattāṃ suśrutoktena ślokatrayeṇa darśayitumāha– tapāṃsītyādi| tapastāpanalakṣaṇamupavāsādi, vratāni śāstroditavidhinā bhojanādiniyamanāni, 57 karma kāyavāṅmanasāṃ sucaritam| guṇāstathāṣṭāviti aṇimā 1, mahimā 2, laghimā 3, prākāmyaṃ 4, prākāśyam 5, īśitvaṃ 6, vaśitvaṃ 7, yatra kāmāvasāyitvaṃ 8, ceti| anye tu– “āveśaścetaso jñānamarthānāṃ śabdanakriyā| dṛṣṭiḥ śrotraṃ smṛtiḥ kāntiriṣṭataścāpyadarśanam||” ityaṣṭavidhamaiśvaryamāhuḥ| teṣu graheṣu ete guṇā nityāḥ, na kādācitkāḥ, vyastā dvitricatvāra ityādi; samastāḥ sarve; yo yasya prabhāva iti yathāprabhāvaṃ; tatra vyastā guṇā asurādigrahāṇāṃ, samastā devagrahāṇām| atha te niyamādiyuktāścet kathamaśuciṃ dehamāviśanti, na kathañcana, ata evāha– netyādi| te devādayo manuṣyaiḥ saha na viśanti na ekībhavantītyarthaḥ| na vā manuṣyān mānuṣadehān, kvacidapyanupraviśantītyarthaḥ| ye punarvaidyā ‘āviśanti’ iti mohādajñānāt pravadanti, te vaidyā bhūtavidyāviṣayāttajjñānādapohyā apasāraṇīyāstyājyā ityarthaḥ| ke tarhi gṛhṇantītyāha– 58 teṣāmiti teṣāṃ devādīnāṃ paricārakāḥ preṣyāḥ, karmakarā ityarthaḥ| koṭyaḥ śatalakṣapramāṇāḥ, ayutaṃ daśasahasram, etena koṭighnaṃ śatalakṣapramāṇaguṇitaṃ yat sahasraṃ tādṛśaiḥ daśabhiḥ sahasrairatrāyutaṃ boddhavyaṃ; teṣāṃ padmaṃ, padmaṃ caturdaśabindukaṃ, tadeva saṅkhyā yeṣāṃ te tathā| subhīmā atyarthaṃ bhayānakāḥ| niśāvihārā rātrau bhramaṇaśīlāḥ||31-33||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāna unmādanidānaṃ samāptam||20|| ||20||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmunmādanidānaṃ samāptam||20|| 59
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmunmādanidānam||20||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘ ... unmārgamāśritāḥ’ iti pā. | ↩
  2. 2 . ‘alpavaktavyatayā’ iti pā.| ↩
  3. 3 . ‘manovahādhamanīranuprāptāḥ unmārgamāgatā vimārgamāgatā|’ iti pā.| ↩
  4. 4 . ‘tena tataḥ pūrveṇaiva’ iti pā.| ↩
  5. 5 . ‘ityanyenonmāda ... ’ iti pā.| ↩
  6. 6 . atra ‘dvau’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  7. 7 . ‘asthānahāsyasmita ... ’ iti pā. | ↩
  8. 8 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  9. 9 . ‘hāsyo'sthānahāsyaḥ’ iti pā.| ↩
  10. 10 . ‘paratrāsanam’ iti pā.| ↩
  11. 11 . ‘yadā’ iti pā.| ↩
  12. 12 . ‘tadā’ iti pā.| ↩
  13. 13 . ‘bhuṅkte’ iti pā. | ↩
  14. 14 . ‘vāgityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  15. 15 . ‘bhuṅkte’ iti pā.| ↩
  16. 16 . ‘arocakatā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  17. 17 . ‘nāśayati’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  18. 18 . ‘kṛtvā’ iti pā.| ↩
  19. 19 . ‘vātātipratyanīkā’ iti pā.| ↩
  20. 20 . atra ‘tu’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  21. 21 . ‘cauraiḥ ... ’ iti pā. | ↩
  22. 22 . ‘cauraiḥ ... ’ iti pā.| ↩
  23. 23 . ‘copahate’ iti pā.| ↩
  24. 24 . ‘tathā’ iti pā.| ↩
  25. 25 . ‘coraiḥ ... ’ iti pā.| ↩
  26. 26 . atra ‘raktekṣaṇa ityādi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  27. 27 . ‘avāṅmukhastūnmukho vā’ iti pā. | ↩
  28. 28 . ‘balamojo’ iti pā.| ↩
  29. 29 . ‘yasya’ iti pā. | ↩
  30. 30 . ‘śāstram’ iti pā.| ↩
  31. 31 . ‘kālaniścayaḥ’ iti pā.| ↩
  32. 32 . ‘devagrahāḥ paurṇamāsyām’ ityasya sthāne ‘devagrahā paurṇamāsyādi’ iti pā.| ↩
  33. 33 . ‘toyotthitataṭam’ iti pā.| ↩
  34. 34 . ‘yathā bhavati tathā’ etadagrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  35. 35 . ‘gandharvajuṣṭamāha’ iti pā.| ↩
  36. 36 . ‘toyojjhitaṃ taṭam’ iti pā.| ↩
  37. 37 . ‘pitṝṇām’ iti pā.| ↩
  38. 38 . ‘sambandhavivakṣitatvāt’ iti pā.| ↩
  39. 39 . ‘sṛkkiṇyau’ iti pā.| ↩
  40. 40 . ‘rākṣasāntaram’ iti pā.| ↩
  41. 41 . ‘ ... vicchuciḥ’ iti pā.| ↩
  42. 42 . ‘ ... viruddhalāpi’ iti pā. | ↩
  43. 43 . ‘vijanavanāmburātrisevī’ iti pā. | ↩
  44. 44 . ‘vyāceṣṭanan’ iti pā. | ↩
  45. 45 . ‘udbāhuḥ’ iti pā.| ↩
  46. 46 . atra ‘nagnaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  47. 47 . ‘salobhaḥ’ iti pā.| ↩
  48. 48 . etacca– ‘vijanahimāmburātrisevī’ iti pā.|| ↩
  49. 49 . ‘vivṛtanetra’ iti pā.| ↩
  50. 50 . ‘yaścātikampate so'sādhyaḥ’ ityasya sthāne ‘kampate ca yo'ti’ iti pā.| ↩
  51. 51 . atra ‘sarvatronmādāditi śeṣaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  52. 52 . ‘nopalabhyante’ iti pā.| ↩
  53. 53 . ‘ataḥ’ iti pā.| ↩
  54. 54 . ‘devādyanucarā’ iti pā.| ↩
  55. 55 . ‘taccātrānupayogitvānna’ iti pā.| ↩
  56. 56 . ‘tīvratamāni’ iti pā.| ↩
  57. 57 . ‘dharmaḥ’ iti pā.| ↩
  58. 58 . atra ‘teṣāmiti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  59. 59 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāmunmādanidānam||20||’ iti pā.| ↩