athonmādanidānam | madayantyudgatā doṣā
1
yasmādunmārgamāgatāḥ | mānaso'yamato vyādhirunmāda iti kīrtitaḥ
||1|| (su. u. taṃ. a. 62) |
madātyaye ‘unmādamiva cāparam’ ityanena unmādasaṅkīrtanamunmādasādṛśyaṃ
coktaṃ, tathā madātyaye'pi dāho bhavatīti
2
svalpavaktavyatayā dāhamabhidhāyonmādārambhaḥ, tasya niruktimāha–
madayantītyādi| madayanti manovibhramaṃ kurvanti,
3
unmārgamāgatā vimārgamāgatā manovahādhamanīranuprāptāḥ| udgatā vṛddhāḥ, athavā
ūrdhvaṃ hṛdayaṃ gatāḥ,
4
etenotpūrveṇaiva doṣāṇāṃ vṛddhatvaṃ vimārgagatvaṃ ca darśitam||1||
madātyaye ‘unmādamiva cāparam’
5
ityanenonmādasaṅkīrtanamunmādasādṛśyaṃ coktaṃ, tathā madātyaye dāho bhavatīti
tulyalakṣaṇatayā dāhamabhidhāyonmādārambhaḥ, tasya niruktimāha–
madayantītyādi| yasmāddoṣā madayanti manovibhramaṃ kurvanti, ato'yaṃ mānaso
vyādhirunmāda iti kīrtyata iti sambandhaḥ| kīdṛśāḥ? udgatā vṛddhāḥ, athavā
ūrdhvaṃ hṛdayaṃ gatāḥ, unmārgamāgatā vimārgagāḥ, manovahadhamanīranuprāptāḥ,
tena tataḥ pūrveṇaiva doṣāṇāṃ vṛddhatvaṃ vimārgagatvaṃ ca darśitam||1||
ekaikaśaḥ sarvaśaśca doṣairatyarthamūrchitaiḥ | mānasena ca duḥkhena sa ca
pañcavidho mataḥ ||2|| viṣādbhavati
ṣaṣṭhaśca yathāsvaṃ tatra bheṣajam | sa cāpravṛddhastaruṇo madasañjñāṃ
bibharti ca ||3|| (su. u. taṃ. a. 62) |
prakārabhedamāha– ekaikaśa ityādi| mānasena ca duḥkheneti śokādinā| sa ceti
ṣaḍvidho'pi| atrāpravṛddhapadamupādāyāpi taruṇapadaprayogaṃ kurvatā suśrutena
svatantro'pi doṣajanito mado bhavatīti darśitam| ata eva carake
vidhiśoṇitīyādhyāye (ca. sū. a. 24) unmādāt pṛthageva paṭhitaḥ
sanidānacikitsita iti||2-3||
tasya saṅkhyāmāha– ekaikaśa ityādi| vātena pittena śleṣmaṇā sarvaśa iti
sannipātena, atyarthamūrchitaiḥ atipravṛddhaiḥ, mānasena tu duḥkheneti
śokādinā, viṣāt ṣaṣṭho bhavati| sa cāpravṛddha iti sa ca vikāraḥ, yāvat
pravṛddho vṛddhiṃ gato na bhavati, yāvacca taruṇastāvanmada iti sañjñāṃ
bibharti, mada iti kathyata ityarthaḥ| suśrute svatantro'pi doṣajanito mado
bhavatīti vyākhyātam| ata eva carake vidhiśoṇitīyādhyāye unmādātpṛthageva
paṭhitaḥ sa nidānacikitsita iti||2-3||
viruddhaduṣṭāśucibhojanani pradharṣaṇaṃ devagurudvijānām |
unmādaheturbhayaharṣapūrvo mano'bhighāto viṣamāśca ceṣṭāḥ
||4|| (ca. ci. a. 9) |
sāmānyahetumāha– viruddhetyādi| duṣṭaṃ garasahitamannādi| pradharṣaṇaṃ ‘dhṛṣa’
pradharṣaṇe, ityasmāt pradharṣaṇamabhibhavaḥ| bhayaharṣapūrvo mano'bhighāta
iti bhayaharṣābhyāṃ manaso'bhibhavaḥ; bhayaharṣapūrva iti bhayaṃ harṣo
6
dvau vā pūrvaṃ yasya sa tathā; pūrvaśabdo'tra kāraṇavācī, cakāro'tra
luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ, tena kāmakrodhalobhādayo'pi kāraṇamiti jejjaṭaḥ;
anye tvāhuḥ– krodhādibhirapi bhayaharṣapūrvaka eva bhavatīti tena tau
nirdiṣṭau| viṣamāśca ceṣṭā iti viṣamāṅganyāsabalavadvigrahādaya unmādahetava
iti yojyam||4||
tasya sāmānyahetumāha– viruddhetyādi| duṣṭaṃ garaduṣṭamannādi, aśuci bhojanaṃ
cāṇḍālādispṛṣṭaṃ, pradharṣaṇaṃ nindādyabhibhavanaṃ, manobhighāta iti
bhayaharṣābhyāṃ manobhibhavaḥ, bhayaharṣapūrva iti bhayaharṣau pūrvau yasva sa
tathā| pūrvaśabdo'tra kāraṇavācī, cakāro'tra luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ, tena
kāmakrodhalobhādayo'pi kāraṇamiti jejjaṭaḥ| anye tvāhuḥ– krodhādibhirapi
bhayaharṣapūrvaka eva bhavatīti, tena tau nirdiṣṭāviti| viṣamāśceṣṭā iti
viṣamāṅganyāsabalavadvigrahādayaḥ, unmādaheturiti yojyam||4||
tairalpasattvasya malāḥ praduṣṭā buddhernivāsaṃ hṛdayaṃ pradūṣya |
srotāṃsyadhiṣṭhāya manovahāni pramohayantyāśu narasya cetaḥ
||5|| (ca. ci. a. 1) |
samprāptimāha– tairityādi| tairuktahetubhiḥ| alpasattvasya alpasattvaguṇasyeti
cakraḥ; jejjaṭastvāha– sattvaṃ manaḥ, tasya cālpatvaṃ
rajastamobhyāmāvṛtatvenālpajñānajanakatvāt| malā vātādayaḥ| buddhernivāsaṃ
hṛdayamityanena hṛdayasyāśrayasya duṣṭyā tadāśritajñānasyāpi duṣṭirbhavatīti
darśayati| srotāṃsi manovahānīti hṛdayāśritā daśa dhamanyaḥ; etacca viśeṣeṇa
bodhyaṃ, nikhiladehasrotasāmeva mano'dhiṣṭhānatvena carake darśitatvāt|
adhiṣṭhāya vyāpyetyarthaḥ||5||
samprāptimāha– tairityādi| tairuktahetubhiralpasattvasya narasya malā
vātādayaḥ praduṣṭāḥ santo buddhernivāsaṃ hṛdayaṃ pradūṣya manovahāni srotāṃsi
adhiṣṭhāya vyāpya āśu cetaḥ pramohayanti| alpasattvasyālpasatvaguṇasyeti
cakraḥ; jejjaṭastvāha– sattvaṃ manaḥ, tasya cālpatvaṃ
rajastamobhibhūtatvenālpajñānajanakatvāt| buddhernivāsaṃ hṛdayamityanena
hṛdayamāśritā dhamanyaḥ, etacca viśeṣeṇa bodhyaṃ, nikhiladehasrotasāmeva
manodhiṣṭhānatvena carake darśitatvāt| adhiṣṭhāya vyāpya||5||
dhīvibhramaḥ sattvapariplavaśca paryākulā dṛṣṭiradhīratā ca | abaddhavāktvaṃ
hṛdayaṃ ca śūnyaṃ sāmānyamunmādagadasya liṅgam
||6|| (ca. ci. a. 9) |
sāmānyarūpamāha– dhīvibhrama ityādi| etat sāmānyaṃ pūrvarūpamiti jejjaṭaḥ,
sāmānyarūpamiti cakraḥ| dhīvibhramo bhrāntajñānatvam| sattvapariplavo
manasaścañcalatvam| adhīratā kātaratvam| abaddhavāktvamasambaddhavacanatvam|
liṅgyate'neneti liṅga, tena pūrvarūpaṃ rūpaṃ ceti vyākhyātam||6||
pūrvarūpamāha– dhītyādi| dhīvibhramo bhrāntajñānatvaṃ, sattvapariplavo
manasaścañcalatvam| anye sattvaguṇasyeti| paryākulā dṛṣṭiriti ākulābalokanam|
adhīratā kātaratvam| abaddhavāktvaṃ asambaddhavacanatvam| hṛdayaṃ
śūnyamityantaṃ dhīvibhramatvādi sāmānyalakṣaṇamevāha||6||
rūkṣālpaśītānnavirekadhātukṣayopavāsairanilo'tivṛddhaḥ | cintādiduṣṭaṃ hṛdayaṃ
pradūṣya buddhiṃ smṛtiṃ cāpyupahanti śīghram
||7||
7
asthānahāsasmitanṛtyagītavāgaṅgavikṣepaṇarodanāni |
pāruṣyakārśyāruṇavarṇatāśca jīrṇe balaṃ cānilajasya rūpam
||8|| (ca. ci. a. 9) |
vātajamāha– rūkṣetyādi|
8
virekaśabdenātra vāntirapyabhidhīyate, virecayati dehānmalaṃ pṛthakkarotīti
vyutpattyā| asthānahāsetyādi asthāne'viṣaye
9
hāso'sthānahāsaḥ; evamasthānaśabdaḥ smitādiṣu prayojyaḥ| smitamīṣaddhāsaḥ|
aṅgavikṣepo viruddhaceṣṭā| jīrṇe balamiti jīrṇe āhāre vyādherbalaṃ
bhavati||7-8||
vātikamāha– rūkṣetyādi| etadvātikonmādalakṣaṇam| rūkṣālpaśītānnairbhojyaiḥ|
virekaśabdenātra vāntirapyabhidhīyate, virecayati dehānmalaṃ pṛthak karotīti
vyākhyānāt| dhātukṣayo rasādidhātukṣayaḥ| etairduṣṭo vāyuścintāśokādiduṣṭaṃ
hṛdayaṃ manaḥ praviśya buddhiṃ smṛtiṃ ca śīghramupahanti| anubhūtārthasmaraṇaṃ
smṛtiḥ| asthānahāsyaṃ aviṣaye hāsyam| evamasthānaśabdaḥ smitādiṣu yojyaḥ|
smitamīṣaddhāsaḥ, aṅgavikṣepaṇaṃ viruddhaceṣṭā, pāruṣyaṃ raukṣyaṃ, kārśyaṃ
kṛśatā, aruṇavarṇatā īṣadraktavarṇatā, jīrṇe balamiti jīrṇe āhāre vyādherbalaṃ
bhavatītyarthaḥ||7-8||
ajīrṇakaṭvamlavidāhyaśītairbhojyaiścitaṃ pittamudīrṇavegam |
unmādamatyugramanātmakasya hṛdi sthitaṃ pūrvavadāśu kuryāt
||9|| amarṣasaṃrambhavinagnabhāvāḥ
santarjanātidravaṇauṣṇyaroṣāḥ | pracchāyaśītānnajalābhilāṣaḥ pītā ca bhāḥ
pittakṛtasya liṅgam ||10|| (ca. ci. a. 9) |
pittajamāha– ajīrṇetyādi| aśītairiti uṣṇaiḥ| unmādamatyugramiti atyugraṃ
tīvravegam, ‘unmādayatyugram’ iti pāṭhāntare ugraṃ yathā bhavati tathā unmādaṃ
janayati| anātmakasya anātmavataḥ| pūrvavaditi cintādiduṣṭahṛdayasya
buddhyādikamupahatyetyādisamprāptyā| kuryāditi vakṣyamāṇaṃ liṅgamiti śeṣaḥ|
atra pakṣe kiṃ talliṅgamityāha– amarṣetyādi– amarṣo'sahiṣṇutvaṃ, na tu roṣaḥ;
tasya vakṣyamāṇatvāt| saṃrambha ārabhaṭī; vinagnabhāvo nagnatvam| santarjanaṃ
10
paritrāsanam, atidravaṇaṃ palāyanam, auṣṇyaṃ gātrasya; ‘auṣṭhyam iti
pāṭhāntare vikṛtauṣṭhatvam| pracchāyaśītānnajalābhilāṣa iti chāyāyāṃ
śītayorannajalayorabhilāṣaḥ||9-10||
paittikamāha– ajīrṇetyādi| ajīrṇādibhiścitaṃ sañcayatāṃ gatam| udīrṇavegaṃ
pittaṃ pūrvavat cintādiduṣṭahṛdayasya buddhyādikamupahanti| ajīrṇamavidagdham,
aśītaiḥ uṣṇaiḥ, ugraṃ tīvraṃ
11
yathā bhavati
12
tathā unmādaṃ janayati| anātmakasya anātmavataḥ| amarṣaṃ asahiṣṇutvaṃ,
saṃrambha ārabhaṭī, hastapādādivikṣepaṇamityanye| vinagnabhāvo vastrādityāgaḥ|
santarjanaṃ paritrāsanaṃ bhartsanamaparasyetyarthaḥ| abhidravaṇaṃ palāyanam|
auṣṇyaṃ gātrasya, ‘auṣṭhyam’ iti pāṭhāntaraṃ, tatra vikṛtauṣṭhatvam| coṣo
dāhaviśeṣaḥ| pracchāyetyādi chāyāyāḥ śītayoścānnajalayorabhilāṣaḥ| pītā ca
bhāḥ pītavarṇatā||9-10||
sampūraṇairmandaviceṣṭitasya soṣmā kapho marmaṇi sampraduṣṭaḥ | buddhiṃ smṛtiṃ
cāpyupahatya cittaṃ pramohayan sañjanayedvikāram
||11|| vākceṣṭitaṃ mandamarocakaśca
nārīviviktapriyatā'tinidrā | chardiśca lālā ca balaṃ ca
13
bhukte nakhādiśauklyaṃ ca kaphātmake syāt | (ca. ci. a. 9)
||12||
kaphajamāha– sampūraṇairityādi| mandaviceṣṭitasya āyāsaśūnyasya|
sampūraṇairbhojanādibhiḥ, kapho duṣṭa iti sambandhaḥ| soṣmā sapittaḥ|
kaphenāpi kriyamāṇa unmādo'vaśyaṃ sapittena kriyate vyādhimahimnā, yathā
mūrchā| anye tvāhuḥ– kevalakaphenāpi kriyate, soṣmapadena tu dvandvajo'pi
bhavatīti sūcyate| anye tvāhuḥ– ūṣmaśabdena śaktirucyate, tenotkṛṣṭaśaktikaḥ
kapha ityarthaḥ| marmaṇīti hṛdaye| vikāramunmādam|
14
vāgityādi nārīviviktapriyateti nārīpriyatā vijanapriyatā ca| balaṃ ca
15
bhukte iti ‘vyādheḥ’ iti śeṣaḥ| nakhādītyādiśabdena tvaṅmūtranetrādīnāṃ
grahaṇam||11-12||
ślaiṣmikamāha– sampūraṇairityādi| mandaviceṣṭitasya āyāsaśūnyasya;
sampūraṇairatibhojanādibhiḥ kapho duṣṭa iti sambandhaḥ| soṣmā sapittaḥ|
kaphenāpi kriyamāṇa unmādo'vaśyaṃ sapittena kriyate vyādhimahimnā, yathā
mūrchā| anye tvāhuḥ– kevalenāpi kaphena sa kriyate, soṣmapadena tu
dvandvajo'pi bhavatīti sūcyate| anye tvāhuḥ– ūṣmaśabdena śaktirucyate,
tenotkṛṣṭaśaktikaḥ kapha ityarthaḥ| marmaṇi hṛdaye| cittaṃ pramohayan buddhiṃ
smṛtiṃ copahatya vikāramunmādam| vākceṣṭitaṃ mandam| alpam
16
arocakatā| nārīviviktapriyatā nārīpriyatā, vijanapriyatā ca| nidrābāhulyaṃ
tathā chardiḥ, lālāsrāvaśca balaṃ ca bhuṅkte
17
nāśayati, ‘vyādheḥ’ iti śeṣaḥ| nakhanetrādīnāṃ śauklyam||11-12||
yaḥ sannipātaprabhavo'tighoraḥ sarvaiḥ samastaiḥ sa ca hetubhiḥ syāt | sarvāṇi
rūpāṇi bibharti tādṛgviruddhabhaiṣajyavidhirvivarjyaḥ
||13|| (ca. ci. a. 9) |
sānnipātikamāha– ya ityādi| sarvaiḥ samastairiti sarvairiti
18
kṛtvā'pi yat samastairiti karoti tenaivaṃ bodhayati– vātādayo'nekaiḥ
svanidānaiḥ kupitā unmādaṃ janayanti, natu pratyekamekanidānakupitāḥ|
viruddhabhaiṣajyavidhirvivarjya iti ayamabhisandhiḥ– tridoṣaje pratyekaṃ
19
vātādipratyanīkā kriyā kāryā, sā ca parasparavirodhinī, tridoṣaharaṃ ca
kiñcideva dravyamāmalakyādi, tattu nātra yaugikaṃ “na hi sarvāṇi sarvatra
yaugikāni bhavanti” iti vacanāt| nanu, yadyevaṃ tadā sarva eva hi
tridoṣajavikārā asādhyāḥ bhaveyurityata uktam– tādṛgiti| ko'pyayaṃ
samprāptiviśeṣo rogaviśeṣo vā, yenāyaṃ viruddhabhaiṣajyavidhirna
20
tu sarva ityarthaḥ| anye tvāhuḥ– sarvaiḥ samastairhetubhiryaiḥ kṛtaḥ sa
evāsādhyaḥ, na tvalpahetukṛta iti||13||
sānnipātikamāha– ya ityādi| sannipātagrahaṇenaiva sarvātmakatvaṃ labdhaṃ punaḥ
sarvairiti yadgrahaṇaṃ kṛtaṃ tadrajastamograhaṇārthaṃ, tena
rajastamomilitairityarthaḥ; tena vātādayo rajastamobhiḥ manodoṣairmilitāḥ
samastaiśca nidānaiḥ kupitā unmādaṃ janayanti| sarvāṇi rūpāṇi
sarvadoṣalakṣaṇāni bibharti| tādṛgiti tādṛśaḥ| ko'pyeṣa tridoṣasamprāptiviśeṣo
rogaviśeṣo vā, yenāyaṃ viruddhabhaiṣajyavidhirvivarjyaḥ;
viruddhabhaiṣajyavidhiriti ko'rthaḥ? tridoṣaje pratyekaṃ vātādipratyanīkā
kriyā kāryā, sā ca parasparavirodhinī, tridoṣaharaṃ ca kiñcideva
dravyamāmalakādi, tacca nātra yaugikamityarthaḥ||13||
21
corairnarendrapuruṣairaribhistathā'nyairvitrāsitasya dhanabāndhavasaṅkṣayādvā
| gāḍhaṃ kṣate manasi ca priyayā riraṃsorjāyeta cotkaṭatamo manaso vikāraḥ
||14|| citraṃ bravīti ca mano'nugataṃ
visañjño gāyatyatho hasati roditi cāpi mūḍhaḥ | (su. u. taṃ. a. 62) |
śokādijamāha–
22
corairityādi| kṣate
23
upahate,
24
priyayā riraṃsoḥ kāmukasya aprāptayā priyayā kṣate manasīti sambandhaḥ| tasya
lakṣaṇamāha– citramityādi| citraṃ vividham| mano'nugataṃ gopyamapi| visañjño
viparītajñānaḥ, ata eva mūḍhaḥ||14||–
manoduḥkhajamāha–
25
caurairityādi| narendrapuruṣaiḥ nṛpādhikāribhiḥ, aribhiḥ, anyairiti
siṃhagajādibhiḥ, vitrāsitasya krodhaśastrādibhiḥ; dravyavināśāt
putrādimaraṇādvā, tathā riraṃsoḥ kāmukasya priyāyā aprāptyā, gāḍhaṃ kṣate
manasīti sambandhaḥ| tasya rūpamāha– citramityādinā| citraṃ vividhaṃ
mano'nugataṃ gopyamapi bravīti| visañjño viparītajñānaḥ, ata eva mūḍhaḥ||14||–
raktekṣaṇo hatabalendriyabhāḥ sudīnaḥ śyāvānano viṣakṛte'tha bhavedvisañjñaḥ
||15|| (su. u. taṃ. a. 62) |
viṣajamāha– raktekṣaṇa ityādi| hatabalendriyabhā iti hataṃ balamindriyāṇi
bhāśca yasya sa tathā| bhā dīptiḥ||15||
26
raktekṣaṇa ityādi| hataṃ balamindriyāṇi bhāḥ śarīradīptiśca yasya sa tathā|
śyāvānanaḥ kṛṣṇamukhaḥ viṣajanitonmādena||15||
27
avāñcī vā'pyudañcī vā kṣīṇamāṃsabalo naraḥ | jāgarūko hyasandehamunmādena
vinaśyati ||16|| (su. u. taṃ. a. 62) |
asādhyalakṣaṇamāha– avāñcītyādi| avāñcī adhomukhaḥ, udañcī ūrdhvamukhaḥ, ata
evānye ‘avāṅmukhastūnmukho vā’ iti paṭhanti| jāgarūko'nidraḥ||16||
asādhyalakṣaṇamāha– avāñcītyādi| avāñcī avāṅmukhaḥ, udañcī ūrdhvamukhaḥ|
‘avāṅmukhastūnmukho vā’ iti kecitpaṭhanti| kṣīṇaṃ māṃsaṃ
28
balamojaśca yasya sa tathā| jāgarūkaḥ gatanidraḥ||16||
amartyavāgvikramavīryaceṣṭo jñānādivijñānabalādibhiryaḥ | unmādakālo'niyataśca
29
tasya bhūtotthamunmādamudāharettam
||17|| (ca. ci. a. 9) |
bhautikonmādasya sāmānyalakṣaṇamāha– amartyavāgityādi| amartyā amanuṣyā
anucitā vā vāgādayo yasya sa tathā| vikramaḥ parākramaḥ, vīryaṃ śaktiḥ, ceṣṭā
śārīrikī kriyā| jñānādivijñānabalādibhiriti upalakṣaṇe tṛtīyā| jñānaṃ
tattvajñānaṃ, vijñānaṃ śilpādijñānaṃ; kiṃvā jñānaṃ
30
śāstrajñānaṃ, vijñānaṃ tadarthaniścayaḥ; ādiśabdena smṛtyādīnāṃ grahaṇaṃ,
teṣāṃ balam| aniyata iti na vātajādivadāhārajīrṇādikālavat
31
kālaniyamaḥ| niyata iti pāṭhe tu vakṣyamāṇaniyatatithyādīnāṃ grahaṇaṃ
32
“devagrahāḥ paurṇamāsyāṃ” ityādi| bhūtaśabdenātra sarva eva vakṣyamāṇā
devadayo'bhidhīyante||17||
bhūtajamunmādamāha– amartyavāgityādi| amartyānāmamanuṣyāṇāmanucitā vāgādayo
yasya sa tathā| vikramaḥ parākramaḥ, vīryaṃ śaktiḥ, ceṣṭā śarīrakriyā|
jñānādivijñānabalādibhiriti upalakṣaṇe tṛtīyā| jñānaṃ tatvajñānaṃ, vijñānaṃ
śilpādijñānaṃ, kiṃvā jñānaṃ śāstraṃ, vijñānaṃ tadarthaniścayaḥ| ādiśabdena
smṛtyādīnāṃ grahaṇaṃ, teṣāṃ balam| aniyata iti kadācinmadhyāhne,
kadācitpradoṣe, na tu vātādijavadāhārajīrṇādikālaniyamaḥ, taṃ
bhūtotthamunmādaṃ kathayet| ‘niyatā’ iti pāṭhe tu vakṣyamāṇaniyatatithyādīnāṃ
grahaṇaṃ, devagrahāḥ paurṇamāsyāmityādi| bhūtaśabdenātra sarve vakṣyamāṇā
devādayo'bhidhīyante||17||
santuṣṭaḥ śuciratidivyamālyagandho nistandrīravitathasaṃskṛtaprabhāṣī |
tejasvī sthiranayano varapradātā brahmaṇyo bhavati naraḥ sa devajuṣṭaḥ
||18|| (su. u. taṃ. a. 60) |
devajuṣṭamāha– santuṣṭa ityādi| atidivyamālyagandha iti atimātro
divyamālyasyeva gandho yasya sa tathā| nistandrīḥ anidraḥ| avitathaṃ satyam|
videhe'pi “niḥsvapnaṃ satyasaṃskṛtabhāṣiṇam” iti paṭhitam| brahmaṇyo
brāhmaṇānuraktaḥ| devajuṣṭo devagrahapīḍitaḥ| devagrahaṇena gaṇamātṛkādayo'pi
grāhyāḥ| videhe'pi paṭhyate “krodhanaḥ srastasarvāṅgo lālāphenāvilānanaḥ|
nidrāluḥ kampano mūko gaṇamātṛbhirarditaḥ||” iti||18||
devajuṣṭamāha– santuṣṭa ityādi| santuṣṭaḥ santoṣavān| śuciḥ snānācamanādinā|
atimātraṃ divyamālyasyeva gandho yasya sa tathā| nistandrīḥ nidrārahitaḥ,
avitathaṃ satyaṃ saṃskṛtaṃ ca prabhāṣata iti| videhe'pyuktam– “niḥsvapnaṃ
satyasaṃskṛtabhāṣaṇam” iti| tejasvī tejoyuktaḥ, sthiranayanaḥ nimeṣarahitaḥ,
varadātā yataḥ brahmaṇyaḥ brāhmaṇānuraktaḥ| devabhūtajuṣṭaḥ devagrahapīḍitaḥ|
devagrahaṇena gaṇamātṛkādayo grāhyāḥ| yaduktaṃ videhe– “krodhanaḥ
stabdhasarvāṅgo lālāphenāvilānanaḥ| nidrāluḥ kampano mūko gaṇamātṛbhirarditaḥ”
iti||18||
saṃsvedī dvijagurudevadoṣavaktā jihmākṣo vigatabhayo vimārgadṛṣṭiḥ | santuṣṭo
na bhavati cānnapānajātairduṣṭātmā bhavati sa devaśatrujuṣṭaḥ
||19|| (su. u. taṃ. a. 60) |
devaśatrujuṣṭamāha– saṃsvedītyādi||19||
asurajuṣṭamāha– saṃsvedītyādi| yaḥ saṃsvedī svedavān, brāhmaṇagurudevānāṃ
nindakaḥ, jihmākṣaḥ kuṭiladṛṣṭiḥ, vimārgadṛṣṭiḥ, śrutidharmanindakaḥ; annaṃ
śālimāṃsādi, pānaṃ kṣīramadyādi, taiḥ santuṣṭo na bhavati| duṣṭātmā
pāpabuddhiḥ| evaṃvidho devaśatrujuṣṭo bhavati||19||
hṛṣṭātmā pulinavanāntaropasevī svācāraḥ priyaparigītagandhamālyaḥ | nṛtyan vai
prahasati cāru cālpaśabdaṃ gandharvagrahaparipīḍito manuṣyaḥ
||20|| (su. u. taṃ. a. 60) |
gandharvāviṣṭamāha– hṛṣṭetyādi| pulinaṃ
33
toyojjhitaṃ taṭam, antaraṃ madhyaṃ viśeṣo vā| svācāro'ninditācāraḥ| priyetyādi
priyāṇi pari sarvato gītagandhamālyāni yasya sa tathā| nṛtyannityādi cāru
(yathā bhavati tathā) nṛtyannalpaśabdaṃ
34
yathā bhavati tathā prahasatīti yojyam||20||
35
gandharvāviṣṭamāha– hṛṣṭātmetyādi| hṛṣṭātmā cintādirahitaḥ santuṣṭātmā|
pulinaṃ
36
nadyāditaṭaṃ, vanamudyānaṃ, tayorantaraṃ madhyaṃ, tadviśeṣāt sevata iti|
svācāraḥ aninditācāraḥ| priyāṇi pari samantatobhāvena gītagandhamālyāni yasya
sa tathā| nṛtyannityādi cāru yathā bhavati tathā nṛtyan; alpaśabdo yathā
bhavati tathā prahasanniti yojyam||20||
tāmrākṣaḥ priyatanuraktavastradhārī gambhīro drutagatiralpavāksahiṣṇuḥ |
tejasvī vadati ca kiṃ dadāmi kasmai yo yakṣagrahaparipīḍito manuṣyaḥ
||21|| (su. u. taṃ. a. 60) |
yakṣāviṣṭamāha– tāmrākṣa ityādi| priyetyādi priyaṃ śobhanaṃ, tanu sūkṣmaṃ
raktaṃ ca vastraṃ dhartuṃ śīlaṃ yasya sa tathā||21||
yakṣajuṣṭamāha– tāmrākṣa ityādi| tāmrākṣo raktanetraḥ| priyaṃ śobhanaṃ tanu
sūkṣmaṃ raktavastraṃ dhartuṃ śīlaṃ yasya sa tathā| gambhīraḥ
anākulitāntaḥkaraṇaḥ, drutagatiḥ uttālagatiḥ; alpavāk alpabhāṣī, sahiṣṇuḥ
sahanaśīlaḥ| kasmai kiṃ dadāmītyevaṃ vadati||21||
pretānāṃ sa diśati saṃstareṣu piṇḍān śāntātmā jalamapi cāpasavyavastraḥ |
māṃsepsustilaguḍapāyasābhikāmastadbhakto bhavati pitṛgrahābhijuṣṭaḥ
||22|| (su. u. taṃ. a. 60) |
pitṛjuṣṭamāha– pretānāmityādi| pretānāṃ
37
mṛtapitṝṇāṃ,
38
sambandhamātravivakṣayā na caturthī| diśati dadāti| saṃstareṣu
kuśapatrādiracitāstaraṇeṣu| apasavyavastro vāmottarīyaḥ| māṃsepsurityādi|
etadabhidhānaprayojanaṃ yasmin yasyecchā bhavati tasya tenaiva balirdātavyaḥ;
evamanyatrāpi draṣṭavyam| tadbhaktaḥ pitṛbhaktaḥ||22||
pitṛgrahajuṣṭamāha– pretānāmityādi| pretānāṃ pitṝṇāṃ, sambandhamātrasya
vivakṣitatvānna caturthī| diśati dadāti, saṃstareṣu
kuśapatrādiracitasaṃstaraṇeṣu, piṇḍān annamayān, śāntātmā śāntasvabhāvaḥ,
jalamapi ceti na paraṃ darbhasaṃstareṣu piṇḍān apasavyavastro vāmottarīyo
dadāti kintu jalamapi cetyarthaḥ| ‘apasavyahastaḥ’ iti pāṭhe dakṣiṇahastaḥ|
māṃsepsurityādi etadabhidhānaprayojanaṃ yasya yatrecchā bhavati tasya tenaiva
balirdātavyaḥ| evamanyatrāpi draṣṭavyam| pāyasaḥ kṣīrasiddhāstaṇḍulāḥ,
abhikāmo'bhilāṣukaḥ| tadbhaktaḥ pitṛbhaktaḥ; tadbhaktaḥ tilādibhojana iti
ḍalhaṇaḥ||22||
yastūrvyāṃ prasarati sarpavat kadācit sṛkkaṇyau vilihati jihvayā tathaiva |
krodhālurguḍamadhudugdhapāyasepsurjñātavyo bhavati bhujaṅgamena juṣṭaḥ
||23|| (su. u. taṃ. a. 60) |
nāgāviṣṭamāha– yastvityādi| prasarati sarpavaditi urasā gacchati| sṛkkaṇyau
oṣṭhaprāntau| sṛkkaṇīśabda īkārānto'pyastītyunneyam||23||
sarpagrahajuṣṭamāha– ya ityādi| urvyāṃ bhūmau sarpavadurasā gacchati,
39
sṛkkaṇyau oṣṭhaprāntau jihvayā vilihati| krodhāluḥ kopanaḥ, guḍādipriyaḥ,
bhujaṅgamagraheṇa juṣṭo jñeyaḥ||23||
māṃsāsṛgvividhasurāvikāralipsurnirlajjo bhṛśamatiniṣṭhuro'tiśūraḥ |
krodhālurvipulabalo niśāvihārī śaucadviḍ bhavati sa rākṣasairgṛhītaḥ
||24|| (su. u. taṃ. a. 60) |
rākṣasāviṣṭamāha– māṃsetyādi| niśāvihārī niśāyāmeva bhramaṇaśīlaḥ|
rākṣasaśabdena brahmarākṣasādayo'pi grāhyāḥ| tathā
40
rākṣasānantaraṃ videho'pi paṭhati– “devavipragurudveṣī
41
vedavedāṅganindakaḥ| ātmapīḍākaro hāsī brahmarākṣasasevitaḥ||” iti||24||
rākṣasajuṣṭamāha– māṃsetyādi| vividhasurāvikārāḥ paiṣṭīprabhṛtayaḥ,
bhṛśamatiśayena lajjārahitaḥ, atiniṣṭhuraḥ dayārahitaḥ, vipulabalaḥ
annādvinā'pi prabhūtabalaḥ, niśāvihārī niśāyāmeva bhramaṇaśīlaḥ, śaucadviṭ
aśuciḥ| rākṣasagrahaṇena brahmarākṣasādayo'pi gṛhyante| yato rākṣasānantaraṃ
videhe paṭhyate– “devavipragurudveṣī vedavedāṅganindakaḥ| ātmapīḍākaro hāsī
brahmarākṣasasevitaḥ” iti||24||
uddhastaḥ kṛśaparuṣo
42
acirapralāpī durgandho bhṛśamaśucistathā'tilolaḥ | bahvāśī
43
vijanavanāntaropasevī
44
vyāceṣṭan bhramati rudan piśācajuṣṭaḥ
||25|| (su. u. taṃ. a. 60) |
piśācāviṣṭamāha– uddhasta ityādi| uddhasta
45
ūrdhvabāhuḥ; ‘udvastra’ iti pāṭhāntaraṃ nyāyyaṃ, videhe'pi digambarapāṭhāt;
udvastro
46
nagnaḥ| paruṣo rūkṣaḥ| lolaḥ sarvasminnanne pāne ca
47
satṛṣṇaḥ| ‘loluḥ’ iti pāṭhāntare sa evārthaḥ| vyāceṣṭanniti
viruddhamāceṣṭan||25||
piśācajuṣṭamāha– uddhasta ityādi| uddhasta ūrdhvabāhuḥ| ‘udvastraḥ’ iti pāṭhe
udvastro nagnaḥ, videhe'pi digambara iti pāṭhāt| kṛśo nirmāṃsaḥ, paruṣo
rūkṣaḥ, viruddhalāpī viruddhabhāṣī| ‘acirapralāpī’ iti pāṭhāntaram|
durgandhaḥ, atilolaḥ sarvasminnannapāne satṛṣṇaḥ, aticapala ityanye;
‘atiloluḥ’ iti pāṭhāntare aśanalolupa ityarthaḥ| bahvāśī pracurabhoktā|
vijanaṃ nirjanasthānaṃ,
48
himāmbu śītāmbu, tayoḥ sevī, rātreḥ sevī rātrivicārītyarthaḥ|
‘vijanavanāntaropasevī’ iti pāṭhāntaram| vyāceṣṭan vividhaṃ ceṣṭan;
‘vyāceṣṭam’ iti pāṭhāntare viruddhaceṣṭaṃ yathā bhavati tathā bhramati||25||
sthūlākṣo drutamaṭanaḥ sa phenalehī nidrāluḥ patati ca kampate ca yo hi |
yaścādridviradanagādivicyutaḥ syāt so'sādhyo bhavati tathā trayodaśābde
||26|| (su. u. taṃ. a. 60) |
trividhaṃ hi hiṃsākrīḍāpūjārthaṃ grahā gṛhṇanti| yaduktam– “aśuciṃ
bhinnamaryādaṃ kṣataṃ vā yadi vā'kṣatam| hiṃsyurhiṃsāvihārārthaṃ
satkārārthamathāpi ca||” (su. u. taṃ. a. 60) iti| tatra hiṃsārthaṃ
gṛhīto'sādhyo bhavati, tasya ślokārdhadvayena lakṣaṇamāha– sthūlākṣa ityādi|
sthūlākṣo
49
vikṛtanetra iti jejjaṭaḥ| drutamaṭano drutagatiḥ, ata eva ‘tvaritagatiḥ’ iti
jejjaṭena paṭhitam| yaścetyādi| parvatādipatitaḥ san yo gṛhyate so'pyasādhyaḥ,
nago vṛkṣaḥ| sarva evonmādī trayodaśe'bde devatādigṛhīto'pyasādhyaḥ|
videhe'dhikamapyasādhyalakṣaṇaṃ paṭhyate– “meḍhrapravṛttaḥ kṣatajaḥ sāsrākṣaḥ
srutanāsikaḥ| rūkṣajihvaḥ pūtigarbho hatavāgatidurbalaḥ||” ityādi||26||
trividhaṃ hi hiṃsākrīḍāpūjārthaṃ grahā gṛhṇanti| yaduktam– “aśuciṃ
bhinnamaryādaṃ kṣataṃ vā yadi vā'kṣatam| hiṃsyurhiṃsāvihārārthaṃ
satkārārthamathāpi ca” iti| asyārthaḥ bhinnamaryādaṃ
śrutismṛtyuditakarmaṇo'nyatra karmaṇi pravṛttaṃ
abhakṣyāgamyāhiṃsādipravṛttatvāt| kṣataṃ savraṇaṃ, māṃsaśoṇitapriyatvāt|
akṣatamapi śaucādirahitam| atra vihāraśabdena ratirabhidhīyate| satkāraḥ pūjā|
tatra hiṃsārthaṃ gṛhīto'sādhyo bhavati| tasya lakṣaṇamāha– sthūlākṣa ityādi|
sthūlākṣo vivṛtanetraḥ, vidrutagatiḥ,
50
yaścātikampate so'sādhyaḥ| yaścaitebhyaḥ patitaḥ syāt so'pyasādhyaḥ| adriḥ
parvataḥ, dvirado gajaḥ, nago vṛkṣaḥ| ādigrahaṇāt taṭaprāsādādayo gṛhyante
51
sarvatronmādāditi śeṣaḥ| etebhyaḥ patitaḥ syādityarthaḥ| trayodaśe varṣe
devādigṛhīto'pyasādhyaḥ| videhe'dhikamapyasādhyalakṣaṇaṃ paṭhitaṃ yathā–
“meḍhrapravṛttaḥ kṣatajaḥ sāsrākṣaḥ srutanāsikaḥ| rūkṣajihvaḥ pūtigarbho
hatavāgatidurbalaḥ” ityādi||26||
devagrahāḥ paurṇamāsyāmasurāḥ sandhyayorapi | gandharvāḥ prāyaśo'ṣṭamyāṃ,
yakṣāśca pratipadyatha ||27|| pitryāḥ
kṛṣṇakṣaye hiṃsyuḥ, pañcamyāmapi coragāḥ | rakṣāṃsi rātrau,
paiśācāścaturdaśyāṃ viśanti hi ||28|| (su.
u. taṃ. a. 60) |
devādīnāṃ grahaṇakālamāha– devagrahāḥ ityādi| paurṇamāsyāṃ pūrṇimāyām|
kṛṣṇakṣaye'māvāsyāyām| prāyograhaṇādanyatrāpi| tithyabhidhānaprayojanaṃ
lakṣaṇārthaṃ, tattithau balidānārthaṃ ca||27-28||
idānīṃ devagrahāṇāṃ grahaṇakālamāha– devagrahā ityādi| devagrahāḥ paurṇamāsyāṃ
pūrṇimāyāṃ viśanti anupraveśaṃ kurvanti| asurā asuragrahāḥ|
sandhyayorapītyapiśabdaḥ pādapūraṇe; anye apiśabdāt paurṇamāsyāmapi gṛhṇantīti
varṇayanti| prāyaśo'ṣṭamyāmiti prāyaḥśabdāt sandhyayorapi gandharvā viśantīti
labhyate| pitryāḥ pitṛgrahāḥ| kṛṣṇakṣaye kṛṣṇapakṣakṣaye,
amāvāsyāyāmityarthaḥ| prāyograhaṇādanyatrāpi| pañcamyāmapītyapiśabdāt
kṛṣṇakṣaye'pi| uragā nāgagrahāḥ| tithyabhidhānaprayojanaṃ lakṣaṇārthaṃ, teṣāṃ
tithau balidānārthaṃ ca| tathā coktam– “grahā gṛhṇanti ye yeṣu teṣāṃ teṣu
viśeṣataḥ| dineṣu balihomādīn prayuñjīta cikitsakaḥ||” iti||27-28||
darpaṇādīn yathā chāyā śītoṣṇaṃ prāṇino yathā | svamaṇiṃ bhāskarārciśca yathā
dehaṃ ca dehadhṛk | viśanti ca na dṛśyante grahāstadvaccharīriṇaḥ
||29|| (su. u. taṃ. a. 60) | praviśyāśu
śarīraṃ hi pīḍāṃ kurvanti duḥsahām ||30||
nanu, yadi grahāviṣṭānāṃ puṃsāmunmādaḥ syāt, tadā viśanto grahāḥ kuto
52
na lakṣyante?
53
ityata āha– darpaṇādīnityādi| asmadādidarśanāyogyatvānna dṛśyanta ityarthaḥ|
ādiśabdena prakāravācināṃ jalatailādīnāṃ grahaṇam| chāyā pratikṛtiḥ|
śītoṣṇamiti kartṛpadaṃ, prāṇina iti karmapadam| svamaṇimiti sūryakāntam|
dehadhṛk ātmā, mana iti jejjaṭaḥ| anekadṛṣṭāntaprayojanaṃ jejjaṭalikhitaṃ
taccātrānupayuktatvena vistarabhayānna likhitam| devaśabdena cātra
54
devasyānucarā devasadharmāṇo gṛhyante, devānāṃ manuṣyaśarīreṇāśucinā
sambandhābhāvāt| yadāha suśrutaḥ– “na te manuṣyaiḥ saha saṃviśanti na te
manuṣyān kvacidāviśanti| ye tvāviśantīti vadanti mohātte
bhūtavidyāviṣayādapetāḥ||” (su. u. taṃ. a. 60) iti||29-30||
nanu, yadi grahāviṣṭānāṃ puṃsāmunmādaḥ syāt, tadā viśanto grahāḥ kuto na
lakṣyante? ityata āha– darpaṇādīnityādi| asmadādidarśanāyogyatvānna dṛśyante|
ādiśabdena prakāravācinā jalatailādīnāṃ grahaṇam| chāyā pratikṛtiḥ|
śītoṣṇamiti kartṛpadaṃ, prāṇina iti karmapadam| svamaṇimiti sūryakāntam|
dehadhṛk atmā, mana iti jejjaṭaḥ| anekadṛṣṭāntaprayojanaṃ jejjaṭena niścitaṃ,
55
taccātrānupayuktatvena likhitaṃ vistarabhayācca| nanu bhūtaiḥ
śarīre'nupraveśaḥ kriyate na tu śarīriṇi, tatkathaṃ śarīriṇa ityabhidhānaṃ na
virudhyate? ucyate– śarīriśabdenātra śarīramabhipretaṃ, sthānini
sthānopacārāt; yathā– mañcāḥ krośantīti| yathā chāyāśītoṣṇādayo
darpaṇaprāṇiprabhṛtīn viśanto na dṛśyante tadvadgrahā ityarthaḥ|
devādiśabdenātra devasyānucarā devasadharmāṇo gṛhyante, devādīnāṃ
manuṣyaśarīreṇāśucinā sambandhābhāvāt| yadāha suśrutaḥ– “na te manuṣyaiḥ saha”
ityādi||29-30||
tapāṃsi tīvrāṇi tathaiva dānaṃ vratāni dharmo niyamaśca satyam |
guṇāstathā'ṣṭāvapi teṣu nityā vyastāḥ samastāśca yathāprabhāvam
||31|| na te manuṣyaiḥ saha saṃviśanti na vā
manuṣyān kvacidāviśanti | ye tvāviśantīti vadanti mohātte
bhūtavidyāviṣayādapohyāḥ ||32|| teṣāṃ
grahāṇāṃ paricārakā ye koṭīsahasrāyutapadmasaṅkhyāḥ | asṛgvasāmāṃsabhujaḥ
subhīmā niśāvihārāśca tathā''viśanti ||33||
idānīṃ grahāṇāṃ
56
tīvratapādi yamādiyuktāṃ prabhāvavattāṃ suśrutoktena ślokatrayeṇa
darśayitumāha– tapāṃsītyādi| tapastāpanalakṣaṇamupavāsādi, vratāni
śāstroditavidhinā bhojanādiniyamanāni,
57
karma kāyavāṅmanasāṃ sucaritam| guṇāstathāṣṭāviti aṇimā 1, mahimā 2, laghimā
3, prākāmyaṃ 4, prākāśyam 5, īśitvaṃ 6, vaśitvaṃ 7, yatra kāmāvasāyitvaṃ 8,
ceti| anye tu– “āveśaścetaso jñānamarthānāṃ śabdanakriyā| dṛṣṭiḥ śrotraṃ
smṛtiḥ kāntiriṣṭataścāpyadarśanam||” ityaṣṭavidhamaiśvaryamāhuḥ| teṣu graheṣu
ete guṇā nityāḥ, na kādācitkāḥ, vyastā dvitricatvāra ityādi; samastāḥ sarve;
yo yasya prabhāva iti yathāprabhāvaṃ; tatra vyastā guṇā asurādigrahāṇāṃ,
samastā devagrahāṇām| atha te niyamādiyuktāścet kathamaśuciṃ dehamāviśanti, na
kathañcana, ata evāha– netyādi| te devādayo manuṣyaiḥ saha na viśanti na
ekībhavantītyarthaḥ| na vā manuṣyān mānuṣadehān,
kvacidapyanupraviśantītyarthaḥ| ye punarvaidyā ‘āviśanti’ iti mohādajñānāt
pravadanti, te vaidyā bhūtavidyāviṣayāttajjñānādapohyā apasāraṇīyāstyājyā
ityarthaḥ| ke tarhi gṛhṇantītyāha–
58
teṣāmiti teṣāṃ devādīnāṃ paricārakāḥ preṣyāḥ, karmakarā ityarthaḥ| koṭyaḥ
śatalakṣapramāṇāḥ, ayutaṃ daśasahasram, etena koṭighnaṃ
śatalakṣapramāṇaguṇitaṃ yat sahasraṃ tādṛśaiḥ daśabhiḥ sahasrairatrāyutaṃ
boddhavyaṃ; teṣāṃ padmaṃ, padmaṃ caturdaśabindukaṃ, tadeva saṅkhyā yeṣāṃ te
tathā| subhīmā atyarthaṃ bhayānakāḥ| niśāvihārā rātrau bhramaṇaśīlāḥ||31-33||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāna unmādanidānaṃ samāptam||20||
||20||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmunmādanidānaṃ samāptam||20||
59
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ
mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmunmādanidānam||20||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘ ... unmārgamāśritāḥ’ iti pā. | ↩
- 2 . ‘alpavaktavyatayā’ iti pā.| ↩
- 3 . ‘manovahādhamanīranuprāptāḥ unmārgamāgatā vimārgamāgatā|’ iti pā.| ↩
- 4 . ‘tena tataḥ pūrveṇaiva’ iti pā.| ↩
- 5 . ‘ityanyenonmāda ... ’ iti pā.| ↩
- 6 . atra ‘dvau’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 7 . ‘asthānahāsyasmita ... ’ iti pā. | ↩
- 8 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 9 . ‘hāsyo'sthānahāsyaḥ’ iti pā.| ↩
- 10 . ‘paratrāsanam’ iti pā.| ↩
- 11 . ‘yadā’ iti pā.| ↩
- 12 . ‘tadā’ iti pā.| ↩
- 13 . ‘bhuṅkte’ iti pā. | ↩
- 14 . ‘vāgityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 15 . ‘bhuṅkte’ iti pā.| ↩
- 16 . ‘arocakatā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 17 . ‘nāśayati’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 18 . ‘kṛtvā’ iti pā.| ↩
- 19 . ‘vātātipratyanīkā’ iti pā.| ↩
- 20 . atra ‘tu’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 21 . ‘cauraiḥ ... ’ iti pā. | ↩
- 22 . ‘cauraiḥ ... ’ iti pā.| ↩
- 23 . ‘copahate’ iti pā.| ↩
- 24 . ‘tathā’ iti pā.| ↩
- 25 . ‘coraiḥ ... ’ iti pā.| ↩
- 26 . atra ‘raktekṣaṇa ityādi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 27 . ‘avāṅmukhastūnmukho vā’ iti pā. | ↩
- 28 . ‘balamojo’ iti pā.| ↩
- 29 . ‘yasya’ iti pā. | ↩
- 30 . ‘śāstram’ iti pā.| ↩
- 31 . ‘kālaniścayaḥ’ iti pā.| ↩
- 32 . ‘devagrahāḥ paurṇamāsyām’ ityasya sthāne ‘devagrahā paurṇamāsyādi’ iti pā.| ↩
- 33 . ‘toyotthitataṭam’ iti pā.| ↩
- 34 . ‘yathā bhavati tathā’ etadagrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 35 . ‘gandharvajuṣṭamāha’ iti pā.| ↩
- 36 . ‘toyojjhitaṃ taṭam’ iti pā.| ↩
- 37 . ‘pitṝṇām’ iti pā.| ↩
- 38 . ‘sambandhavivakṣitatvāt’ iti pā.| ↩
- 39 . ‘sṛkkiṇyau’ iti pā.| ↩
- 40 . ‘rākṣasāntaram’ iti pā.| ↩
- 41 . ‘ ... vicchuciḥ’ iti pā.| ↩
- 42 . ‘ ... viruddhalāpi’ iti pā. | ↩
- 43 . ‘vijanavanāmburātrisevī’ iti pā. | ↩
- 44 . ‘vyāceṣṭanan’ iti pā. | ↩
- 45 . ‘udbāhuḥ’ iti pā.| ↩
- 46 . atra ‘nagnaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 47 . ‘salobhaḥ’ iti pā.| ↩
- 48 . etacca– ‘vijanahimāmburātrisevī’ iti pā.|| ↩
- 49 . ‘vivṛtanetra’ iti pā.| ↩
- 50 . ‘yaścātikampate so'sādhyaḥ’ ityasya sthāne ‘kampate ca yo'ti’ iti pā.| ↩
- 51 . atra ‘sarvatronmādāditi śeṣaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 52 . ‘nopalabhyante’ iti pā.| ↩
- 53 . ‘ataḥ’ iti pā.| ↩
- 54 . ‘devādyanucarā’ iti pā.| ↩
- 55 . ‘taccātrānupayogitvānna’ iti pā.| ↩
- 56 . ‘tīvratamāni’ iti pā.| ↩
- 57 . ‘dharmaḥ’ iti pā.| ↩
- 58 . atra ‘teṣāmiti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 59 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāmunmādanidānam||20||’ iti pā.| ↩