21. apasmāranidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
athāpasmāranidānam | (cintāśokādibhirdoṣāḥ kruddhā hṛtsrotasi sthitāḥ | kṛtvā smṛterapadhvaṃsamapasmāraṃ prakurvate) | tamaḥpraveśaḥ saṃrambho doṣodrekahatasmṛteḥ | apasmāra iti jñeyo gado ghoraścaturvidhaḥ ||1||
manoduṣṭisādharmyāt samānacikitsyatvādunmādānantaramapasmārārambhaḥ| tasya niruktiḥ suśrutena kṛtā– ‘‘smṛtirbhūtārthavijñānamapastatparivarjanam| apasmāra iti proktastato'yaṃ vyādhirantakṛt||’’ (su. u. taṃ. a. 61) iti| smṛtiśca jñānopalakṣaṇaṃ, tenānubhavāgamo'pi bodhyaḥ| tasya sāmānyalakṣaṇamāha– tamaḥpraveśa ityādi| tamaḥpraveśo'ndhakārapraveśa iva jñānābhāva ityarthaḥ| saṃrambho netravikṛtiḥ, 1 hastapādādikṣepaṇādikaṃ ca||1||
manoduṣṭisādharmyāt 2 samānacikitsyatvādunmādānantaramapasmārārambhaḥ| tasya niruktiḥ suśrutena kṛtā– 3 “smṛtirbhūtārthavijñānamapastatparivarjanam| apasmāra iti proktastato'yaṃ vyādhirantakṛt” iti| smaraṇābhāvo jalādau praveśādibhiḥ| suśrutadapasmārasya nidānaṃ likhyate– 4 “mithyādiyogīndriyārthakarmaṇāmabhisevanāt| viruddhamalināhāravihārakupitairmalaiḥ|| veganigrahaśīlānāmahitāśucibhojinām| rajastamobhibhūtānāṃ gacchatāṃ ca rajasvalām|| tathā kāmabhayodvegakrodhaśokādibhirbhṛśam| 5 cetasyabhihate puṃsāmapasmāro'bhijāyate||” iti| asyārthaḥ– 6 mithyādiyogeyuktānāmindriyārthānāṃ karmaṇāṃ cātisevanāditi jñeyaṃ; tatrendriyāṇāṃ śravaṇasparśanadarśanarasanaghrāṇānāmarthā viṣayāḥ śabdasparśarasarūpagandhāḥ, teṣāṃ 7 mithyādisevanāt| tatra puruṣeṣṭavināśādiśravaṇaṃ mithyāyogaḥ, paṭahādīnāmatiśabdaśravaṇamatiyogaḥ, sarvaśo'śravaṇamayogaḥ; abhighātabhūtāśucisaṃsparśo mithyāyogaḥ, atimātraśītoṣṇādīnāṃ spṛśyānāṃ snānābhyaṅgādīnāṃ cātisevanamatiyogaḥ, tathā sarvaśo'sevanamayogaḥ; 8 tathā atitejasāmatidarśanamatiyogaḥ, sarvathā'navalokanamayogaḥ, sūkṣmādidarśanaṃ mithyāyogaḥ; rasānāmatyādānamatiyogaḥ, anādānamayogaḥ, 9 tathā ayogyarasānāmādānaṃ mithyāyogaḥ; 10 tathā pūtyādyāghrāṇaṃ mithyāyogaḥ, atitīkṣṇādigandhāghrāṇamatiyogaḥ, sarvaśo'ghrāṇamayogaḥ; 11 tathā kāyikakarmaṇo 12 vyAyAmAderniShiddhakAlAdiShu 13 sevanaṃ mithyāyogaḥ, 14 atisevanamatiyogaḥ, sarvaśo'sevanamayogaḥ; tathā vācikakarmaṇaḥ paruṣānṛtādivacanaṃ mithyāyogaḥ, ativacanādikaścātiyogaḥ, sarvaśo maunamayogaḥ; tathā mānasakarmaṇaḥ śokādi cintanaṃ mithyāyogaḥ, atimātracintanādikamatiyogaḥ, sarvaśo'cintanamayogaḥ| 15 malināhāraḥ pūtidviṣṭāmedhyaparyuṣitāhāraḥ, vihāro'pi malino 16 dṛṣṭādṛṣṭārthaḥ smṛtiṣu vijñātavya iti| vāgbhaṭatsamprāptirlikhyate– “unmādavatprakupitaiścittadehagatairmalaiḥ| hate sattve hṛdi vyāpte sañjñāvāhiṣu kheṣu ca|| tamoviśanmūḍhamatirbībhatsāḥ kurute kriyāḥ| dantān khādanvamanphenaṃ hastau pādau ca vikṣipan|| paśyanna santi rūpāṇi praskhalan patati kṣitau| vijihmākṣibhruvo doṣavege'tīte prabudhyate|| kālāntareṇa sa punaścaivameva viceṣṭate|” iti| 17 tasya sāmānyalakṣaṇamāha– tama ityādi|| tamaḥpraveśo'ndhakārapraveśa iva jñānābhāva ityarthaḥ| saṃrambho netravikṛtirhastapādādivikṣepaṇaṃ ca|| tamaḥ praveśādilakṣaṇo ghoro'pasmārākhyo gado jñeyaḥ| sa caturvidha iti vātātpittātkaphātsannipātāñcaturvidha iti vidhānaṃ dvandvajapratiṣedhārthaṃ, dvandvajābhāvastu vyādhisvabhāvāt||1||
hṛtkampaḥ śūnyatā svedo dhyānaṃ mūrchā pramūḍhatā | nidrānāśaśca tasmiṃśca bhaviṣyati bhavatyatha ||2|| (su. u. taṃ. a. 61) |
pūrvarūpamāha– hṛtkampa ityādi| śūnyatā hṛdayasyaiva| dhyānaṃ jihmāyanam| atra mūrchā manomohaḥ, pramūḍhatā indriyamohaḥ||2||
prāgrūmāha– hṛdityādi| tasminnapasmāre bhaviṣyati 18 sati hṛtkampādīni 19 pūrvarūpāṇi bhavanti| śūnyatā hṛdayasyaiva| dhyānaṃ jihmāyanam| atra mūrchā manomohaḥ, pramūḍhatā indriyamohaḥ||2||
kampate pradaśeddantān phenodvāmī śvasityapi | paruṣāruṇakṛṣṇāni paśyedrūpāṇi cānilāt ||3|| (ca. ci. a. 10) |
vātikalakṣaṇamāha– kampata ityādi| śvasiti kharaśvāso bhavati| rūpāṇīti prāṇinaḥ, ‘nīlo māmanudhāvati’ iti suśrutavacanāt, evaṃ paittike “pīto māmanudhāvati” iti, evaṃ ślaiṣmike “śveto māmanudhāvati” (su. u. taṃ. a. 61) iti||3||
vātāpasmāralakṣaṇamāha– kampate ityādi| anilāt tathā dantān daśati, tathā phenamudvamati, tathā śvasiti kharaśvāso bhavati, paruṣāruṇakṛṣṇāni rūpāṇi paśyet; rūpāṇīti puruṣāḥ prāṇinaḥ, ‘nīlo māmanudhāvati’ iti suśrutavacanāt; evaṃ paittike'pi ‘pīto māmanudhāvati’ iti ślaiṣmike”– śuklo māmanudhāvati” iti||3||
pītaphenāṅgavaktrākṣaḥ pītāsṛgrūpadarśakaḥ | satṛṣṇoṣṇānalavyāptalokadarśī ca paittikaḥ ||4|| (ca. ci. a. 10) |
paittikalakṣaṇamāha– pītetyādi| pītāsṛgrūpadarśaka iti pītalohitavarṇasamastavastudarśī| satṛṣṇetyādi satṛṣṇaścāsāvuṣṇaśceti satṛṣṇoṣṇaḥ, satṛṣṇoṣṇaścāsāvanalavyāptalokadarśī ceti samāsaḥ||4||
paittikamāha– pītetyādi| paittikaḥ pittāpasmārayuktaḥ puruṣaḥ pītaphenāṅgavaktrākṣo bhavati| pītāsṛgrūpadarśana iti pītalohitavarṇasamastavastudarśanaḥ| satṛṣṇetyādi satṛṣṇaścāsāvuṣṇaśceti satṛṣṇoṣṇaḥ, satṛṣṇoṣṇaścāsāvanalavyāptalokadarśī ceti samāsaḥ||4||
śuklaphenāṅgavaktrākṣaḥ śītahṛṣṭāṅgajo guruḥ | paśyechuklāni rūpāṇi ślaiṣmiko mucyate cirāt ||5|| (ca. ci. a. 10) |
ślaiṣmikalakṣaṇamāha– śukletyādi| hṛṣṭāṅgajo hṛṣṭaromā| cirādityanenaiva vātapittayoracireṇa vegamokṣa iti sūcayati||5||
ślaiṣmikalakṣaṇamāha– śukla ityādi| ślaiṣmiko naraḥ śuklaphenāṅgavaktrākṣo bhavati| śītahṛṣṭāṅgaja iti śītaḥ śītagātraḥ| tathā hṛṣṭāṅgajo hṛṣṭaromā| cirādityanena vātapittayoracireṇa vegamokṣa iti sūcayati| kṛṣṇapītaśukladarśanaṃ vātādīnāṃ prabhāvo na tu paiśācādikaṃ rūpamabhipretam||5||
sarvairetaiḥ samastaiśca liṅgairjñeyastridoṣajaḥ | apasmāraḥ sa cāsādhyo yaḥ kṣīṇasyānavaśca yaḥ ||6|| (ca. ci. a. 10) | 20 pratisphurantaṃ bahuśaḥ kṣīṇaṃ pracalitabhruvam | netrābhyāṃ ca vikurvāṇamapasmāro vināśayet ||7||
sānnipātikalakṣaṇamāha– sarvairityādi| sa ceti sa sānnipātikaḥ kṣīṇasyaikadoṣajo'pyasādhyaḥ| evamanavaśca bodhyaḥ| prasphurantaṃ prakampantam| netrābhyāṃ ca vikurvāṇamiti netrābhyāṃ vikṛtimāsādayantam||6-7||
sannipātajamāha– sarvairityādi| etaiḥ sarvaistribhiḥ samastaiśca liṅgaistridoṣajaḥ sānnipātiko jñeyaḥ| sa ceti sānnipātikaḥ| kṣīṇasyaikadoṣajo'pyasādhyaḥ| evamanavaśca bodhyaḥ| asādhyamāha– visphurantamiti| 21 visphurantaṃ prakampantam| ‘bahuśo'pyapasmarantaṃ tu’ iti pāṭhāntaraṃ; bahuśo bahūn vārānapasmarantamapasmāravegavantam| kṣīṇaṃ ‘puruṣam’ iti śeṣaḥ| netrābhyāṃ ca vikurvāṇamiti netrābhyāṃ vikṛtimāsādayantam| itthambhūtaṃ puruṣamapasmāravegādyupadravasahitamapasmāro vināśayediti sambandhaḥ||6-7||
pakṣādvā dvādaśāhādvā māsādvā kupitā malāḥ | apasmārāya kurvanti vegaṃ kiñcidathāntaram ||8|| (ca. ci. a. 10) | deve varṣatyapi yathā bhūmau bījāni kānicit | śaradi pratirohanti tathā vyādhisamucchrayāḥ ||9|| (su. u. taṃ. a. 61) |
apasmāraprakopakālamāha– pakṣādityādi| pakṣāt paittikaḥ, dvādaśāhādvātikaḥ, māsāt ślaiṣmikaḥ| dvādaśāhānantaraṃ pakṣe vaktavye tatpūrvaṃ 22 pakṣābhidhānaṃ, tenāto'dhikakālenāpi vegaṃ karotītyāhuḥ| kiñcidathāntaramiti uktakālebhyo'rvāgapi doṣatāratamyāditi| nanu, vegaṃ kṛtvā apasmārārambhako doṣo'styeva tat kutaḥ sarvadā vegaṃ na kurute? dvādaśāhādiṣveva kuruta ityāha– deve varṣatītyādi| ayamabhisandhiḥ– tejo'vanīpavanapayaḥsanāthaṃ vidyamānamapi bījaṃ kālaviśeṣa evāṅkuraṃ janayati, kālaviśeṣasya 23 api sahakāritvāt; 24 tathā gatasyāpyapasmārasya punarudbhavaḥ sambhavati| śaradīti tatkālocitabījābhiprāyeṇa, tena 25 kānicidbījāni varṣāsvapi bhavantīti| ayaṃ ca nyāyaḥ cāturthikajvarādiṣvapi bodhyaḥ||8-9||
vātādijanitāpasmāravegadinaniyamalakṣaṇamāha– pakṣādityādi| malā vātādayaḥ kupitāḥ santaḥ apasmārāya pakṣādatha vā dvādaśāhānmāsādvā vegaṃ kurvanti| pakṣātpaittikaḥ, dvādaśāhādvātikaḥ, māsāt ślaiṣmikaḥ; dvādaśāhādanantaraṃ pakṣe vaktavyo yatpakṣābhidhānaṃ prathamaṃ tenāto'dhikakāle'pi vegaṃ karotītyāhuḥ| 26 kiñcidathāntaramiti uktakālebhyo'rvāgapi doṣatāratamyāditi| nanu, vegaṃ kṛtvā apasmārārambhako doṣo'styeva tatkutaḥ sarvadā vegaṃ na kurute dvādaśāhādiṣveva kuruta ityata āha– deva ityādi| ayamabhisandhiḥ– tejo'vanīpavanatoyasanāthaṃ vidyamānamapi bījaṃ kālaviśeṣa evāṅkuraṃ janayati, kālaviśeṣasyāpi sahakāritvāt; tathā''gatasyāpyapasmārasya punarudbhavaḥ sambhavati| śaradīti 27 tatkālaniyatabījābhiprāyeṇa, tena kānicidvarṣādiṣvapi janayantīti| ayaṃ nyāyaścāturthikajvarādiṣvapi bodhya iti| atha ḍallaṇābhiprāyaḥ– yathā varṣatyapi deve bhūmāvuptāni kānicidbījāni 28 śaradyeva pravirohanti, tathā sarvarogabījānāṃ vātādīnāṃ kadācit kasyacidapasmārādivyādhiviśeṣasya nidānādisaṅgame'pi sandūṣyādisamudāyenaiva samudbhavo bhavatītyarthaḥ| anye tvanyathā vyākhyānayanti– nanu, sañcayādikrameṇopayogo doṣāṇāṃ tadā punaḥ kathamalpenaiva kālena tadvikārodgamaḥ syādityatrāha– deve'varṣatītyādi| avarṣatyapi deve yathā śaratkāle bhūmau stimitatvāt kānicidbījāni prarohantyeva, tathā alpenāpi kālena śarīrasthā doṣāḥ kiñcidupacitā vikāraṃ janayantīti||8-9||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne'pasmāranidānaṃ samāptam ||21||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmapasmāranidānaṃ samāptam||21|| 29
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmapasmāranidānam||21||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘hastapādādikṣepaṇaṃ ca’ iti pā.| ↩
  2. 2 . ‘ ... mapasmāramāha’ iti pā.| ↩
  3. 3 . ‘ ... mapastatparivarjane’ iti pā.| ↩
  4. 4 . ‘mithyāyogendriyārthānāṃ karmaṇāmati’ iti pā.| ↩
  5. 5 . ‘cetasobhibhavaiḥ’ iti pā.| ↩
  6. 6 . ‘mithyātīndriyārthānām’ iti pā.| ↩
  7. 7 . ‘ ... matisevanāt’ iti pā.| ↩
  8. 8 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  9. 9 . ‘tathāpūtyādyānām’ iti pā.| ↩
  10. 10 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  11. 11 . ‘tatra’ iti pā.| ↩
  12. 12 . ‘vyāyāmādiniṣiddhakālādiṣu’ iti pā.| ↩
  13. 13 . vyāyāmāderniṣiddhakālādiṣu ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  14. 14 . ‘sevanamatiyogaḥ’ iti pā.| ↩
  15. 15 . ‘malinapūtidviṣṭā ... ’ iti pā.| ↩
  16. 16 . ‘dṛṣṭo'dṛṣṭārthaḥ’ iti pā.| ↩
  17. 17 . ‘tasya sāmānyalakṣaṇamāha ... netravikṛtirhastapādādivikṣepaṇaṃ ca||’ ime dve paṅktī kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  18. 18 . ‘sati’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  19. 19 . ‘rūpāṇi’ iti pā.| ↩
  20. 20 . ‘prasphurantaṃ subahuśaḥ’ iti pā., ‘visphurantaṃ subahuśaḥ’ iti ca pā. | ↩
  21. 21 . ayaṃ ‘visphurantam’ ityeva pāṭhamaṅgīkaroti’ iti pā.| ↩
  22. 22 . ‘prathamam’ iti pā.| ↩
  23. 23 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  24. 24 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  25. 25 . atra ‘kānicidbījāni varṣāsvapi bhavantīti’ etatsthāne ‘kānidvarṣāsvapi janayantīti’ iti pā.| ↩
  26. 26 . ‘kiñciddeśāntaramiti’ iti pā.| ↩
  27. 27 . ‘tatkālaniyatā'niyateti’ iti pā.| ↩
  28. 28 . ‘śaradi’ iti pā.| ↩
  29. 29 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāmapasmāranidānam||21||’ iti pā.| ↩