athāpasmāranidānam | (cintāśokādibhirdoṣāḥ kruddhā hṛtsrotasi sthitāḥ | kṛtvā
smṛterapadhvaṃsamapasmāraṃ prakurvate) | tamaḥpraveśaḥ saṃrambho
doṣodrekahatasmṛteḥ | apasmāra iti jñeyo gado ghoraścaturvidhaḥ
||1||
manoduṣṭisādharmyāt samānacikitsyatvādunmādānantaramapasmārārambhaḥ| tasya
niruktiḥ suśrutena kṛtā– ‘‘smṛtirbhūtārthavijñānamapastatparivarjanam|
apasmāra iti proktastato'yaṃ vyādhirantakṛt||’’ (su. u. taṃ. a. 61) iti|
smṛtiśca jñānopalakṣaṇaṃ, tenānubhavāgamo'pi bodhyaḥ| tasya
sāmānyalakṣaṇamāha– tamaḥpraveśa ityādi| tamaḥpraveśo'ndhakārapraveśa iva
jñānābhāva ityarthaḥ| saṃrambho netravikṛtiḥ,
1
hastapādādikṣepaṇādikaṃ ca||1||
manoduṣṭisādharmyāt
2
samānacikitsyatvādunmādānantaramapasmārārambhaḥ| tasya niruktiḥ suśrutena
kṛtā–
3
“smṛtirbhūtārthavijñānamapastatparivarjanam| apasmāra iti proktastato'yaṃ
vyādhirantakṛt” iti| smaraṇābhāvo jalādau praveśādibhiḥ| suśrutadapasmārasya
nidānaṃ likhyate–
4
“mithyādiyogīndriyārthakarmaṇāmabhisevanāt|
viruddhamalināhāravihārakupitairmalaiḥ|| veganigrahaśīlānāmahitāśucibhojinām|
rajastamobhibhūtānāṃ gacchatāṃ ca rajasvalām|| tathā
kāmabhayodvegakrodhaśokādibhirbhṛśam|
5
cetasyabhihate puṃsāmapasmāro'bhijāyate||” iti| asyārthaḥ–
6
mithyādiyogeyuktānāmindriyārthānāṃ karmaṇāṃ cātisevanāditi jñeyaṃ;
tatrendriyāṇāṃ śravaṇasparśanadarśanarasanaghrāṇānāmarthā viṣayāḥ
śabdasparśarasarūpagandhāḥ, teṣāṃ
7
mithyādisevanāt| tatra puruṣeṣṭavināśādiśravaṇaṃ mithyāyogaḥ,
paṭahādīnāmatiśabdaśravaṇamatiyogaḥ, sarvaśo'śravaṇamayogaḥ;
abhighātabhūtāśucisaṃsparśo mithyāyogaḥ, atimātraśītoṣṇādīnāṃ spṛśyānāṃ
snānābhyaṅgādīnāṃ cātisevanamatiyogaḥ, tathā sarvaśo'sevanamayogaḥ;
8
tathā atitejasāmatidarśanamatiyogaḥ, sarvathā'navalokanamayogaḥ,
sūkṣmādidarśanaṃ mithyāyogaḥ; rasānāmatyādānamatiyogaḥ, anādānamayogaḥ,
9
tathā ayogyarasānāmādānaṃ mithyāyogaḥ;
10
tathā pūtyādyāghrāṇaṃ mithyāyogaḥ, atitīkṣṇādigandhāghrāṇamatiyogaḥ,
sarvaśo'ghrāṇamayogaḥ;
11
tathā kāyikakarmaṇo
12
vyAyAmAderniShiddhakAlAdiShu 13
sevanaṃ mithyāyogaḥ,
14
atisevanamatiyogaḥ, sarvaśo'sevanamayogaḥ; tathā vācikakarmaṇaḥ
paruṣānṛtādivacanaṃ mithyāyogaḥ, ativacanādikaścātiyogaḥ, sarvaśo
maunamayogaḥ; tathā mānasakarmaṇaḥ śokādi cintanaṃ mithyāyogaḥ,
atimātracintanādikamatiyogaḥ, sarvaśo'cintanamayogaḥ|
15
malināhāraḥ pūtidviṣṭāmedhyaparyuṣitāhāraḥ, vihāro'pi malino
16
dṛṣṭādṛṣṭārthaḥ smṛtiṣu vijñātavya iti| vāgbhaṭatsamprāptirlikhyate–
“unmādavatprakupitaiścittadehagatairmalaiḥ| hate sattve hṛdi vyāpte
sañjñāvāhiṣu kheṣu ca|| tamoviśanmūḍhamatirbībhatsāḥ kurute kriyāḥ| dantān
khādanvamanphenaṃ hastau pādau ca vikṣipan|| paśyanna santi rūpāṇi praskhalan
patati kṣitau| vijihmākṣibhruvo doṣavege'tīte prabudhyate|| kālāntareṇa sa
punaścaivameva viceṣṭate|” iti|
17
tasya sāmānyalakṣaṇamāha– tama ityādi|| tamaḥpraveśo'ndhakārapraveśa iva
jñānābhāva ityarthaḥ| saṃrambho netravikṛtirhastapādādivikṣepaṇaṃ ca|| tamaḥ
praveśādilakṣaṇo ghoro'pasmārākhyo gado jñeyaḥ| sa caturvidha iti
vātātpittātkaphātsannipātāñcaturvidha iti vidhānaṃ dvandvajapratiṣedhārthaṃ,
dvandvajābhāvastu vyādhisvabhāvāt||1||
hṛtkampaḥ śūnyatā svedo dhyānaṃ mūrchā pramūḍhatā | nidrānāśaśca tasmiṃśca
bhaviṣyati bhavatyatha ||2|| (su. u. taṃ. a.
61) |
pūrvarūpamāha– hṛtkampa ityādi| śūnyatā hṛdayasyaiva| dhyānaṃ jihmāyanam| atra
mūrchā manomohaḥ, pramūḍhatā indriyamohaḥ||2||
prāgrūmāha– hṛdityādi| tasminnapasmāre bhaviṣyati
18
sati hṛtkampādīni
19
pūrvarūpāṇi bhavanti| śūnyatā hṛdayasyaiva| dhyānaṃ jihmāyanam| atra mūrchā
manomohaḥ, pramūḍhatā indriyamohaḥ||2||
kampate pradaśeddantān phenodvāmī śvasityapi | paruṣāruṇakṛṣṇāni paśyedrūpāṇi
cānilāt ||3|| (ca. ci. a. 10) |
vātikalakṣaṇamāha– kampata ityādi| śvasiti kharaśvāso bhavati| rūpāṇīti
prāṇinaḥ, ‘nīlo māmanudhāvati’ iti suśrutavacanāt, evaṃ paittike “pīto
māmanudhāvati” iti, evaṃ ślaiṣmike “śveto māmanudhāvati” (su. u. taṃ. a. 61)
iti||3||
vātāpasmāralakṣaṇamāha– kampate ityādi| anilāt tathā dantān daśati, tathā
phenamudvamati, tathā śvasiti kharaśvāso bhavati, paruṣāruṇakṛṣṇāni rūpāṇi
paśyet; rūpāṇīti puruṣāḥ prāṇinaḥ, ‘nīlo māmanudhāvati’ iti suśrutavacanāt;
evaṃ paittike'pi ‘pīto māmanudhāvati’ iti ślaiṣmike”– śuklo māmanudhāvati”
iti||3||
pītaphenāṅgavaktrākṣaḥ pītāsṛgrūpadarśakaḥ | satṛṣṇoṣṇānalavyāptalokadarśī ca
paittikaḥ ||4|| (ca. ci. a. 10) |
paittikalakṣaṇamāha– pītetyādi| pītāsṛgrūpadarśaka iti
pītalohitavarṇasamastavastudarśī| satṛṣṇetyādi satṛṣṇaścāsāvuṣṇaśceti
satṛṣṇoṣṇaḥ, satṛṣṇoṣṇaścāsāvanalavyāptalokadarśī ceti samāsaḥ||4||
paittikamāha– pītetyādi| paittikaḥ pittāpasmārayuktaḥ puruṣaḥ
pītaphenāṅgavaktrākṣo bhavati| pītāsṛgrūpadarśana iti
pītalohitavarṇasamastavastudarśanaḥ| satṛṣṇetyādi satṛṣṇaścāsāvuṣṇaśceti
satṛṣṇoṣṇaḥ, satṛṣṇoṣṇaścāsāvanalavyāptalokadarśī ceti samāsaḥ||4||
śuklaphenāṅgavaktrākṣaḥ śītahṛṣṭāṅgajo guruḥ | paśyechuklāni rūpāṇi ślaiṣmiko
mucyate cirāt ||5|| (ca. ci. a. 10) |
ślaiṣmikalakṣaṇamāha– śukletyādi| hṛṣṭāṅgajo hṛṣṭaromā| cirādityanenaiva
vātapittayoracireṇa vegamokṣa iti sūcayati||5||
ślaiṣmikalakṣaṇamāha– śukla ityādi| ślaiṣmiko naraḥ śuklaphenāṅgavaktrākṣo
bhavati| śītahṛṣṭāṅgaja iti śītaḥ śītagātraḥ| tathā hṛṣṭāṅgajo hṛṣṭaromā|
cirādityanena vātapittayoracireṇa vegamokṣa iti sūcayati|
kṛṣṇapītaśukladarśanaṃ vātādīnāṃ prabhāvo na tu paiśācādikaṃ
rūpamabhipretam||5||
sarvairetaiḥ samastaiśca liṅgairjñeyastridoṣajaḥ | apasmāraḥ sa cāsādhyo yaḥ
kṣīṇasyānavaśca yaḥ ||6|| (ca. ci. a. 10) |
20
pratisphurantaṃ bahuśaḥ kṣīṇaṃ pracalitabhruvam | netrābhyāṃ ca
vikurvāṇamapasmāro vināśayet ||7||
sānnipātikalakṣaṇamāha– sarvairityādi| sa ceti sa sānnipātikaḥ
kṣīṇasyaikadoṣajo'pyasādhyaḥ| evamanavaśca bodhyaḥ| prasphurantaṃ
prakampantam| netrābhyāṃ ca vikurvāṇamiti netrābhyāṃ vikṛtimāsādayantam||6-7||
sannipātajamāha– sarvairityādi| etaiḥ sarvaistribhiḥ samastaiśca
liṅgaistridoṣajaḥ sānnipātiko jñeyaḥ| sa ceti sānnipātikaḥ|
kṣīṇasyaikadoṣajo'pyasādhyaḥ| evamanavaśca bodhyaḥ| asādhyamāha–
visphurantamiti|
21
visphurantaṃ prakampantam| ‘bahuśo'pyapasmarantaṃ tu’ iti pāṭhāntaraṃ; bahuśo
bahūn vārānapasmarantamapasmāravegavantam| kṣīṇaṃ ‘puruṣam’ iti śeṣaḥ|
netrābhyāṃ ca vikurvāṇamiti netrābhyāṃ vikṛtimāsādayantam| itthambhūtaṃ
puruṣamapasmāravegādyupadravasahitamapasmāro vināśayediti sambandhaḥ||6-7||
pakṣādvā dvādaśāhādvā māsādvā kupitā malāḥ | apasmārāya kurvanti vegaṃ
kiñcidathāntaram ||8|| (ca. ci. a. 10) |
deve varṣatyapi yathā bhūmau bījāni kānicit | śaradi pratirohanti tathā
vyādhisamucchrayāḥ ||9|| (su. u. taṃ. a. 61)
|
apasmāraprakopakālamāha– pakṣādityādi| pakṣāt paittikaḥ, dvādaśāhādvātikaḥ,
māsāt ślaiṣmikaḥ| dvādaśāhānantaraṃ pakṣe vaktavye tatpūrvaṃ
22
pakṣābhidhānaṃ, tenāto'dhikakālenāpi vegaṃ karotītyāhuḥ| kiñcidathāntaramiti
uktakālebhyo'rvāgapi doṣatāratamyāditi| nanu, vegaṃ kṛtvā apasmārārambhako
doṣo'styeva tat kutaḥ sarvadā vegaṃ na kurute? dvādaśāhādiṣveva kuruta ityāha–
deve varṣatītyādi| ayamabhisandhiḥ– tejo'vanīpavanapayaḥsanāthaṃ vidyamānamapi
bījaṃ kālaviśeṣa evāṅkuraṃ janayati, kālaviśeṣasya
23
api sahakāritvāt;
24
tathā gatasyāpyapasmārasya punarudbhavaḥ sambhavati| śaradīti
tatkālocitabījābhiprāyeṇa, tena
25
kānicidbījāni varṣāsvapi bhavantīti| ayaṃ ca nyāyaḥ cāturthikajvarādiṣvapi
bodhyaḥ||8-9||
vātādijanitāpasmāravegadinaniyamalakṣaṇamāha– pakṣādityādi| malā vātādayaḥ
kupitāḥ santaḥ apasmārāya pakṣādatha vā dvādaśāhānmāsādvā vegaṃ kurvanti|
pakṣātpaittikaḥ, dvādaśāhādvātikaḥ, māsāt ślaiṣmikaḥ; dvādaśāhādanantaraṃ
pakṣe vaktavyo yatpakṣābhidhānaṃ prathamaṃ tenāto'dhikakāle'pi vegaṃ
karotītyāhuḥ|
26
kiñcidathāntaramiti uktakālebhyo'rvāgapi doṣatāratamyāditi| nanu, vegaṃ kṛtvā
apasmārārambhako doṣo'styeva tatkutaḥ sarvadā vegaṃ na kurute dvādaśāhādiṣveva
kuruta ityata āha– deva ityādi| ayamabhisandhiḥ– tejo'vanīpavanatoyasanāthaṃ
vidyamānamapi bījaṃ kālaviśeṣa evāṅkuraṃ janayati, kālaviśeṣasyāpi
sahakāritvāt; tathā''gatasyāpyapasmārasya punarudbhavaḥ sambhavati| śaradīti
27
tatkālaniyatabījābhiprāyeṇa, tena kānicidvarṣādiṣvapi janayantīti| ayaṃ
nyāyaścāturthikajvarādiṣvapi bodhya iti| atha ḍallaṇābhiprāyaḥ– yathā
varṣatyapi deve bhūmāvuptāni kānicidbījāni
28
śaradyeva pravirohanti, tathā sarvarogabījānāṃ vātādīnāṃ kadācit
kasyacidapasmārādivyādhiviśeṣasya nidānādisaṅgame'pi sandūṣyādisamudāyenaiva
samudbhavo bhavatītyarthaḥ| anye tvanyathā vyākhyānayanti– nanu,
sañcayādikrameṇopayogo doṣāṇāṃ tadā punaḥ kathamalpenaiva kālena
tadvikārodgamaḥ syādityatrāha– deve'varṣatītyādi| avarṣatyapi deve yathā
śaratkāle bhūmau stimitatvāt kānicidbījāni prarohantyeva, tathā alpenāpi
kālena śarīrasthā doṣāḥ kiñcidupacitā vikāraṃ janayantīti||8-9||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne'pasmāranidānaṃ samāptam
||21||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmapasmāranidānaṃ samāptam||21||
29
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ
mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmapasmāranidānam||21||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘hastapādādikṣepaṇaṃ ca’ iti pā.| ↩
- 2 . ‘ ... mapasmāramāha’ iti pā.| ↩
- 3 . ‘ ... mapastatparivarjane’ iti pā.| ↩
- 4 . ‘mithyāyogendriyārthānāṃ karmaṇāmati’ iti pā.| ↩
- 5 . ‘cetasobhibhavaiḥ’ iti pā.| ↩
- 6 . ‘mithyātīndriyārthānām’ iti pā.| ↩
- 7 . ‘ ... matisevanāt’ iti pā.| ↩
- 8 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 9 . ‘tathāpūtyādyānām’ iti pā.| ↩
- 10 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 11 . ‘tatra’ iti pā.| ↩
- 12 . ‘vyāyāmādiniṣiddhakālādiṣu’ iti pā.| ↩
- 13 . vyāyāmāderniṣiddhakālādiṣu ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 14 . ‘sevanamatiyogaḥ’ iti pā.| ↩
- 15 . ‘malinapūtidviṣṭā ... ’ iti pā.| ↩
- 16 . ‘dṛṣṭo'dṛṣṭārthaḥ’ iti pā.| ↩
- 17 . ‘tasya sāmānyalakṣaṇamāha ... netravikṛtirhastapādādivikṣepaṇaṃ ca||’ ime dve paṅktī kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 18 . ‘sati’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 19 . ‘rūpāṇi’ iti pā.| ↩
- 20 . ‘prasphurantaṃ subahuśaḥ’ iti pā., ‘visphurantaṃ subahuśaḥ’ iti ca pā. | ↩
- 21 . ayaṃ ‘visphurantam’ ityeva pāṭhamaṅgīkaroti’ iti pā.| ↩
- 22 . ‘prathamam’ iti pā.| ↩
- 23 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 24 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 25 . atra ‘kānicidbījāni varṣāsvapi bhavantīti’ etatsthāne ‘kānidvarṣāsvapi janayantīti’ iti pā.| ↩
- 26 . ‘kiñciddeśāntaramiti’ iti pā.| ↩
- 27 . ‘tatkālaniyatā'niyateti’ iti pā.| ↩
- 28 . ‘śaradi’ iti pā.| ↩
- 29 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāmapasmāranidānam||21||’ iti pā.| ↩