eTexts / e-Mādhavanidāna

The Mādhavanidāna, in IAST

22. vātavyādhinidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
atha vātavyādhinidānam| rūkṣaśītālpalaghvannavyavāyātiprajāgaraiḥ | viṣamādupacārācca doṣāsṛksravaṇādapi ||1|| laṅghanaplavanātyadhvavyāyāmādiviceṣṭitaiḥ | dhātūnāṃ saṅkṣayāccintāśokarogātikarṣaṇāt ||2|| vegasandhāraṇādāmādabhighātādabhojanat | marmābādhādgajoṣṭrāśvaśīghrayānāpataṃsanāt ||3|| dehe srotāṃsi riktāni pūrayitvā'nilo balī | karoti vividhān vyādhīn sarvāṅgaikāṅgasaṃśrayān ||4|| (ca. ci. a. 28) |
apasmāravadvātavikārāṇāmapyākṣepakādīnāṃ vegakartṛtvādapasmārānantaraṃ vātavyādhyārambhaḥ| nanu, vātavyādhiriti ko'rthaḥ? kiṃ vāta eva vyādhirvātavyādhiḥ, uta vātena janito vyādhirvātavyādhiḥ? ādye svastheṣvapi prasaṅgaḥ, dvitīye jvarādiṣu| ucyate– vyādhipadasāmānādhikaraṇyādvikṛto duḥkhakārī vāto vātavyādhiḥ| uktaṃ hi suśrute– ‘‘pakvāśayastho'ntrakūjaṃ śūlāṭopau karoti ca|’’ (su. ni. a. 1) iti| vātajanito'sādhāraṇavyādhirvātavyādhiriti viśeṣaṇīyaṃ, tenobhayatrāprasaṅgaḥ| yaccoktam– ‘‘kaphapittānvito vāyurvāyureva ca kevalaḥ| kuryādākṣepakam’’ ityādi; tatrārambhako vāyureva, pittakaphau tvanubandhāviti na virodhaḥ 1 syāt| carake hi dvividhā vyādhaya uktāḥ 2 sāmānyajā, nānātmajāśceti; tatra sāmānyajā ye vātādibhiḥ samastairvyastairvā janyante, yathā– jvarādayaḥ; nānātmajā ye niyataikadoṣajanyāḥ, yathā– ākṣepakādayo ye vātenaiva janyante, na svatantreṇa pittena kaphena vā; tathā oṣacoṣādayaḥ pittenaiva, na vātena kaphena ca tathā tṛptyādayaḥ kaphenaiva, na vātena, na pittena,; evaṃ vyavasthite vātavyādhivat pittakaphavyādhī kasmānnoktau? ucyate– vāyoratibalatvena āśukāritvena ca garīyastvāttadvikārāṇāṃ duḥsādhyatvādāśvevātyayakaratvādviśiṣṭacikitsyatvādvātavyādhyabhidhānaṃ, natu kaphapittavyādhyabhidhānam| ata eva carakasuśrutādiṣvapi vātarogādhyāya eva nirdiṣṭo, natu pittakapharogādhyāyaḥ| candrikākārastvāha– pittakaphayo rūparasādiyogāddūṣyaviśeṣayogādvā haridrācūrṇasaṃyogavadatyantavisadṛśā rasādimanto vikārāḥ pṛthaṅnāmāno jāyante, vāyostu 3 rūparasādyabhāvāt 4 dūṣyanirapekṣā ākṣepakādayo vātādanatibhinnarūpā nānātmajāḥ; tena vātavikārāḥ pṛthagucyante, natu pittakaphavikārā iti| etattu bakulakaraprabhṛtayā nānumanyante, carakavirodhāt| carake hi pittakaphayorapi nānātmajā uktāḥ, yathā– ‘aśītirvātavikārāḥ, catvāriṃśat pittavikārāḥ, viṃśatiḥ śleṣmavikārāḥ|’ (ca. sū. a. 20) iti| suśrutena tu śalyādhyāyinā pittakaphanānātmajā na darśitāḥ, parādhikāreṣu na 5 vistāroktirityabhiprāyeṇeti| laṅghanamutpatanam, upavāsasyānaśanaśabdena vamanādeśca doṣasravaṇaśabdena vakṣyamāṇatvāt| plavanaṃ bāhubhyāṃ jalaprataraṇam| āmāditi āmarasāt, tasya kāraṇatvaṃ mārgāvaraṇadvāreṇa natu svarūpeṇa; āyāsāditi pāṭhāntaramayuktaṃ, tasya vyāyāmaśabdenoktatvāt| marmābādhāt marmābhighātāt| apataṃsanaṃ gajādibhyaḥ śīghrayānena patanam, ucchvāsāvarodho vā; dhātukarṣaṇamiti kharanādaḥ||1-4||
apasmāravadvātavikārāṇāmākṣepakādīnāṃ vegakartṛtvādapasmārānantaraṃ vātavyādhyārambhaḥ| nanu ko'yaṃ vātavyādhiḥ, kiṃ vāta eva vyādhiḥ, uta vātajanito vyādhiḥ? ādye svasthe'pi prasaṅgaḥ, dvitīye jvarādiṣu| ucyate– carake dvividhā vyādhaya uktāḥ– sāmānyajā nānātmajāśceti; tatra sāmānyajā vātādibhiḥ samastairvyastairvā janyante, yathā– jvarādayaḥ, nānātmajā ye niyataikadoṣajanyāḥ, yathā– ākṣepakādayo vātenaiva janyante, na svatantreṇa pittena kaphena vā; tathā oṣacoṣādayaḥ pittenaiva na vātena na vā kaphena; tathā tṛptyādayo kaphena, naiva ca vātena pittena vā| evaṃ vyavasthite vātavyādhivatpittakaphavyādhī kasmānnoktau? ucyate– vāyoratibalatvenāśukāritvena ca garīyastvāttadvikārāṇāṃ duḥsādhyatvādāśukāritvādviśiṣṭacikitsyatvādvātavyādhyabhidhānaṃ, na tu pittakaphavyādhyabhidhānam| ata eva carakasuśrutadiṣvapi vātarogādhyāya eva nirdiṣṭo, na tu pittakapharogādhyāyaḥ| tathā ya suśrute doṣāṇāṃ vāta eva pradhānaḥ| uktaṃ ca– “pittaṃ paṅgu kaphaḥ paṅguḥ paṅgavo maladhātavaḥ| vāyunā yatra nīyante tatra varṣanti meghavat||” iti| ato vātavyādhyabhidhānam| tasya samprāptipūrvakaṃ nidānamāha– rūkṣetyādi| alpaṃ stokaṃ, laghvannaṃ purātanaṃ ṣaṣṭikādi, vyavāyo maithunaṃ, prajāgaraṇaṃ rātrijāgaraṇam| viṣamādupacārāditi aprāpte kriyākāle kriyākramaḥ| doṣāsṛksrāvaṇādapi vamanavirekābhyāṃ doṣasyātirekāt rudhirasravaṇāt| laṅghanamutpatanaṃ, 6 plavanaṃ bāhubhyāṃ taraṇam| 7, 8 rogādikarṣaṇam, atrādinā adhvajvarādiṣvatilaṅghanam| āmāt āmarasāt, tasya kāraṇatvaṃ mārgāvaraṇadvāreṇa, na tu svarūpeṇa| abhighāto laguḍādibhiḥ| abhojanādupavāsāt| marmābādhāt marmābhighātāt| apataṃsanaṃ patanaṃ gajādibhyaḥ, tathā śīghrayānādibhiḥ| etaiḥ kāraṇaiḥ kupito balī vāyū riktāni srotāṃsi pūrayitvā sarvāṅgaikāṅgajān vyādhīn karoti||1-4||
avyaktaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ pūrvarūpamiti smṛtam | ātmarūpaṃ tu yadvyaktamapāyo laghutā punaḥ ||5|| (ca. ci. a. 28) |
pūrvarūpādikamāha– avyaktamityādi| avyaktamiti vakṣyamāṇānāṃ 9 vātavikārāṇāṃ rūpamevāvyaktaṃ pūrvarūpaṃ, natu jvarādivadviśiṣṭamanyat| ātmarūpamityādi tadeva vyaktamātmarūpaṃ doṣādibhedena samyak prakāśitaṃ svalakṣaṇamityarthaḥ| apāya iti 10 vāyoścalatvena stambhasaṅkocakampādīnāṃ kadācidabhāvāt; yaduktam– “gate vege bhavet svāsthyaṃ sarveṣvākṣepakādiṣu|” iti laghuteti śarīrasya, vāyunā sarvadhātuśoṣaṇāt| athavā apāyo laghutā iti 11 sarvavātavikārāṇāmapāyo'bhāvaḥ, kiṃ tadityāha– laghuteti; vātaliṅgānāṃ laghutā'tyalpatvenāvasthānaṃ natu niḥśeṣanivṛttiḥ; yathā– bahirāyāmanivṛttāvapi na rūkṣatvādinivṛttirityāhuḥ||5||
asya pūrvarūpamāha– avyaktamityādi| vakṣyamāṇavātādivikārāṇāṃ rūpamevāvyaktaṃ pūrvarūpaṃ, na tu jvarādivadviśiṣṭamanyat| ātmarūpamityādi, tadeva vyaktamātmarūpaṃ doṣādibhedena samyakprakāśitaṃ tasya lakṣaṇamityarthaḥ| apāya iti vāyoścalatvāt stambhasaṅkocakampādīnāṃ kadācidabhāvāt| yaduktam– “gate vege bhavetsvāsthyaṃ sarveṣvākṣepakādiṣu” iti| laghuteti śarīrasya, vāyunā sarvadhātuśoṣāt| athavā apāyo laghuteti vātavikārāṇāmapāyo'bhāvaḥ| kiṃ tadityāha– laghuteti| vātaliṅgānāṃ laghutā atyalpatvenāvasthānaṃ na tu 12 tad viśeṣeṇa nivṛttiḥ| yathā bahirāyāmanivṛttāvapi na rūkṣatvādinivṛttirityāhuḥ||5||
saṅkocaḥ parvaṇāṃ stambho bhaṅgo'sthnāṃ parvaṇāmapi | romaharṣaḥ pralāpaśca pāṇipṛṣṭhaśirograhaḥ ||6|| khāñjyapāṅgulyakubjatvaṃ 13 śotho'ṅgānāmanidratā | garbhaśukrarajonāśaḥ spandanaṃ 14 gātrasuptatā ||7|| śironāsākṣijatrūṇāṃ grīvāyāścāpi huṇḍanam | bhedastodo'rtirākṣepo muhuścāyāsa eva ca ||8||
karoti vividhān vyādhīniti yaduktaṃ tadvyākaroti– saṅkoca ityādi| stambhaḥ parvaṇāmeva| pāṅgulyaṃ paṅgutā| 15 śotho'ṅgānāmiti bāhumukhādīnām| anidratetyanena 16 alpanidratetyāhuḥ| garbhaśukrarajonāśa iti 17 garbhaśayyāyā vātādhiṣṭhitatvena garbhāgrahaṇamiti jejjaṭaḥ| garbhādivikṛtirapyatra draṣṭavyā| spandanaṃ kampanam| huṇḍanaṃ śiraḥprabhṛtīnāmantaḥpraveśo vakratvaṃ vā, dhātūnāmanekārthantvāt| anye tvāhuḥ– śirohuṇḍanaṃ keśabhūmisphuṭanaṃ śaṅkhalalāṭabhedaśca, nāsāhuṇḍanaṃ ghrāṇanāśaḥ, akṣihuṇḍanamakṣivyudāsaḥ, jatruhuṇḍanaṃ vakṣoparodhaḥ, grīvāhuṇḍanaṃ grīvāstambhaḥ| bheda iti 18 oṣṭhadantaśroṇyādīnām| todaḥ śūlam| artiḥ pīḍā, sā ca pādapārśvaśrotrākṣivakṣasāmiti jejjaṭaḥ| 19 ākṣepaśca ākṣepakādiṣu vakṣyamāṇaḥ| āyāsaḥ śramaḥ||6-8|| 20
‘karoti vividhānvyādhīn’ iti yaduktaṃ tadvyākaroti– saṅkoca ityādi| saṅkocaḥ parvaṇāṃ, stambhaśca parvaṇāmeva, asthnāṃ bhaṅgaḥ sphuṭanaṃ, tathā parvaṇāṃ pāṇyādīnāṃ grahaḥ stambha iva| khājñyaṃ khañjatā, pāṅgulyaṃ paṅgutā| śotho'ṅgānāmiti bāhumukhādīnām| anidratetyanenālpanidrateti boddhavyam| garbhaśukrarajonāśa iti garbhāśayasya vātādhiṣṭhitatvādgarbhādivikṛtirapyatra draṣṭavyā| spandanaṃ kampanam| huṇḍanaṃ śiraḥprabhṛtīnāmantaḥpraveśaḥ vakratvaṃ vā dhātūnāmanekārthatvāt| anye tvāhuḥ– śirohuṇḍanaṃ keśabhūmisphuṭanaṃ śaṅkhalalāṭabhedaśca, nāsāhuṇḍanaṃ ghrāṇanāśaḥ, akṣihuṇḍanaṃ cakṣurvikṛtiḥ, jatruhuṇḍanaṃ vakṣoparodhaḥ, grīvāhuṇḍanaṃ grīvāstambhaḥ| bheda iti oṣṭhadantaśroṇyādīnāṃ bhedaḥ| todaḥ śūlaṃ pīḍābhedaḥ| artiḥ pīḍābhedaḥ, “artiḥ pīḍā, sā ca pādapārśvaśrotrākṣivakṣasām” iti jejjaṭaḥ| ākṣepo vakṣyamāṇaḥ, āyāsaḥ śramaḥ||6-8||
evaṃvidhāni rūpāṇi karoti kupito'nilaḥ | hetusthānaviśeṣācca bhavedrogaviśeṣakṛt ||9|| (ca. ci. a. 28) |
hetvityādi| hetuviśeṣaḥ āvaraṇādiḥ yathā– śleṣmāvṛto manyāstambhakārī; sthānaviśeṣaḥ koṣṭhādiḥ; yathā– pakvāśayastho'ntrakūjanamityādi||9||
hetvityādi| hetuviśeṣaścāvaraṇādiḥ, yathā– śleṣmāvṛto manyāstambhakārī, sthānaviśeṣaḥ koṣṭhādiḥ, yathā– pakvāśayastho'ntrakūjamityādi||9||
tatra koṣṭhāśrite duṣṭe nigraho mūtravarcasoḥ | bradhnahṛdrogagulmārśaḥpārśvaśūlaṃ ca mārute ||10|| sarvāṅgakupite vāte gātrasphuraṇabhañjanam | vedanābhiḥ parītāśca sphuṭantīvāsya sandhayaḥ ||11|| (ca. ci. a. 28) |
etadeva vivṛṇoti (koṣṭhāśritavātalakṣaṇamāha)– tatretyādi| koṣṭhaśabdenāviśeṣāt sarve āmāśayādayo gṛhyante, āmāśayādigaṃ tu pṛthagapi vakṣyati| nigraho'pravṛttiḥ| bradhnaḥ kośavaṅkṣaṇasandhiḥ||10-11||
sthānaviśeṣamāha– tatretyādi| tatra teṣu sthāneṣu madhye koṣṭhāśrite vāte duṣṭe sati mūtravarcasornigrahastathā bradhnādayo rogā bhavanti| koṣṭhaśabdenātra āmāśayādayaḥ sarve gṛhyante| yaduktam– “sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca| hṛduṇḍukaḥ phupphusaśca koṣṭhamityabhidhīyate” iti| āmāśayādigataṃ tu pṛthagapi vakṣyati| nigraho'pravṛttiḥ| bradhnaḥ kośavaṅkṣaṇasandhiḥ| sarvāṅgakupitalakṣaṇamāha– sarvāṅgetyādi| bhañjanaṃ bhaṅgavatpīḍetyarthaḥ| sandhayo vedanayā parītā yutāḥ sphuṭantīva||10-11||
graho viṇmūtravātānāṃ śūlādhmānāśmaśarkarāḥ | jaṅghorutrikapātpṛṣṭharogaśoṣau gude sthite ||12|| ruk pārśvodarahṛnnābhestṛṣṇodgāravisūcikāḥ | kāsaḥ kaṇṭhāsyaśoṣaśca śvāsaścāmāśayasthite ||13|| (ca. ci. a. 28) |
gudasthitavātalakṣaṇamāha– graha ityādi| aśmā aśmarī| rogo rujā| guda ityuttaragude pakvāśaya ityarthaḥ, natu gudamātre; tathā sati aśmarīkartṛtvānupapatteḥ||12-13||
pakvāśayakupitamāha– grahaḥ apravṛttiḥ, guda ityuttaragude pakvāśaye natu pāyau, anyathā aśmaryanutpatteḥ| na caivaṃ pakvāśayastha ityādinā paunaruktyaṃ doṣāya, tasya saṅgrahe'tra likhitatvāt| gude sthita iti dṛḍhabalasya lakṣaṇaṃ, ‘pakvāśayastha’ iti suśrutasya, ubhayaliṅgopanyāsastu sakalaliṅgadarśanārthamityavirodhaḥ| pāt caraṇam, pṛṣṭharogāḥ stambhādayaḥ, rogo rujāviśeṣaḥ, tathā śophaśca| āmāśayakupitamāha– rugityādi| sugamam||12-13||
pakvāśayastho'ntrakūjaṃ śūlāṭopau karoti ca | kṛcchramūtrapurīṣatvamānāhaṃ trikavedanām ||14|| śrotrādiṣvindriyavadhaṃ kuryādduṣṭasamīraṇaḥ | (su. ni. a. 1) |
pakvāśayasthavātalakṣaṇamāha– pakvāśayastha ityādi| nanu, pakvāśayastha iti 21 punaruktiḥ, gude sthita ityanenaivoktatvāt| ucyate– gude sthita iti dṛḍhabalasya lakṣaṇaṃ, pakvāśayastha iti suśrutasya; ubhayaliṅgopanyāsastu sakalaliṅgapradarśanārthamityavirodhaḥ||14||
suśrutoktaṃ pakvāśayagatavātalakṣaṇamāha– pakvetyādi| antrakūjaṃ 22 antre'vyaktaśabdaṃ karoti| āṭopo rujāpūrvakakṣobhaḥ| trikasphijorupari 23 sandhiḥ| śrotrādigatalakṣaṇamāha– śrotrādiṣu gate śrotratvakcakṣurghrāṇarasanendriyāṇāṃ vināśaḥ svasvaviṣayagrahaṇe'śaktatā||14||–
tvagrūkṣā sphuṭitā suptā kṛśā kṛṣṇā ca tudyate | ātanyate sarāgā ca parvaruk tvaggate'nile ||15|| (ca. ci. a. 28) |
tvaggatavātalakṣaṇamāha– tvagityādi| ātanyate vistāryata 24 eva| tvaggate iti upadhāturūpāṃ tvacaṃ prāpte; candrikākārastu tvakśabdena rasamāha, tena rasagata ityarthaḥ| hṛdayasthasya 25 ca rasasyāmāśayasāmīpyādāmāśayagatavātalakṣaṇenaiva tadadhigateḥ rasagatasyānabhidhānamiti kārtikaḥ||15||
sāmprataṃ dhātukupitasya lakṣaṇam| tatra rasakupitamāha– tvagityādi| tvak tvacā, raukṣyādiyuktā tudyate; ātanyate vistāryate iva| tvakśabdenātra raso'bhipretaḥ, tadādhāratvāt| parvaruk sarvatvagvyathā||15||
rujastīvrāḥ sasantāpā vaivarṇyaṃ kṛśatā'ruciḥ | gātre cārūṃṣi bhuktasya stambhaścāsṛggate'nile ||16|| (ca. ci. a. 28) |
asṛggatavātalakṣaṇamāha– rujā ityādi| arūṃṣi vraṇāḥ| bhuktasya stambhaḥ bhuktavato gātrastambhaḥ, santarpaṇena raktasya vṛddheḥ| anye tvasṛggatavātalakṣaṇaṃ na paṭhanti, vātaraktena sahābhedāt; tanna, atra duṣṭo vāyuḥ raktenāvṛtaḥ kupyati, vātarakte tu svakāraṇādubhāvapi hastyādigamanakupitau viśiṣṭasamprāptyā hastapādagatāveva vātaraktākhyaṃ vikāraṃ janayata iti||16||
raktakupitamāha– ruja ityādi| vaivarṇyaṃ vicchāyatā, 26 gātre śarīre, arūṃṣi vraṇāḥ, bhuktasya stambha iti bhuktavato gātrasya stambhaḥ, santarpaṇena raktavṛddheḥ| anye tvasṛgvātalakṣaṇaṃ na paṭhanti, vātaraktena sahābhedāt| tanna, atra tu duṣṭo vāyuḥ raktenāvṛtaḥ kupyati, vātarakte tu svakāraṇādubhāvapi hastyādigamanakupitau viśiṣṭasamprāptyāha hastapādagatāveva vātaraktākhyaṃ vikāraṃ janayata iti||16||
gurvaṅgaṃ tudyate'tyarthaṃ daṇḍamuṣṭihataṃ yathā | saruk śramitamatyarthaṃ māṃsamedogate'nile ||17|| bhedo'sthiparvaṇāṃ sandhiśūlaṃ māṃsabalakṣayaḥ | asvapnaḥ santatā ruk ca majjāsthikupite'nile ||18|| (ca. ci. a. 28) |
māṃsamedogatavātalakṣaṇamāha– gurvityādi| śramitaṃ śrāntaṃ niḥsahamityarthaḥ| māṃsamedogatavāyorekaliṅgatvam adūrāntareṇa 27 pratyāsatterāśrayābhedāt, evaṃ 28 majjāsthikupite'pi vācyam||17-18||
māṃsamedogatamāha– gurvityādi| anile māṃsamedogate sati aṅgaṃ śarīraṃ, guru bhārikaṃ, stabdhaṃ niścalaṃ, daṇḍamuṣṭibhyāṃ hatamiva saruk pīḍāyuktaṃ; śramitaṃ śrāntaṃ niḥsahamityarthaḥ| māṃsamedogatavātayorekaliṅgatvamadūrāntareṇa pratyāsatterāśrayābhedāt| evaṃ majjāsthikupite vācyam| suśrute cātra viśeṣa uktaḥ– “karkaśāstodabahulān granthīn māṃsaṃ samāśritaḥ| vāyurmedogataḥ kuryādgranthīn 29 mandarujo'vraṇān||” iti| tathā majjāsthikupitasyāpi vātasya viśeṣa uktaḥ– “asthiśoṣaṃ ca bhedaṃ ca kuryācchūlaṃ ca tatsthitaḥ| tathā majjagate ruk ca na kadācitpraśāmyati|” iti| bheda iti| sugamam||17-18||
kṣipraṃ muñcati badhnāti śukraṃ garbhamathāpi vā | vikṛtiṃ janayeccāpi śukrasthaḥ kupito'nilaḥ ||19|| (ca. ci. a. 28) |
śukrasthavātalakṣaṇamāha– kṣipramityādi| garbhamiti duṣṭaśukrārabdhatvādgarbhasya| vikṛtimiti garbhasya, śukrasya ca||19||
śukragatamāha– kṣipramityādi| anilaḥ śukrasthaḥ kupitaḥ san śukraṃ kṣipraṃ śīghraṃ muñcati badhnāti ca, tathā garbhamapi kṣipraṃ muñcati badhnāti ca| duṣṭaśukrārabdhatvādgarbhasya; tathā vikṛtimiti garbhasya śukrasya ca janayet||19||
kuryāt sirāgataḥ śūlaṃ sirākuñcanapūraṇam | (su. ni. a. 1) | 30 sa bāhyābhyantarāyāmaṃ 31 khallīṃ kaubjyamathāpi vā ||20|| sarvāṅgaikāṅgarogāṃśca kuryāt snāyugato'nilaḥ | (ca. ci. a. 28) |
sirāgatavātalakṣaṇamāha– kuryādityādi| ākuñcanaṃ saṅkocaḥ| pūraṇaṃ sthūlatvaṃ, yaduktamanyatra– ‘suptāstanvyo bṛhatyo vā sirā vāte sirāgate|’ iti| 32 khallīṃ vakṣyamāṇām||20||
kuryāditi| sirāgato vāyuḥ śūlaṃ sirākuñcanapūraṇaṃ ca, tathā bāhyābhyantaramāyāmaṃ, tathā 33 khallīṃ vakṣyamāṇāṃ, 34 kaubjyaṃ ca kuryāt| kuñcanaṃ saṅkocaḥ| pūraṇaṃ sthūlatvam, yaduktamanyatra– “suptāstanvyo bṛhatyo vā sirāvāte sirāgate” iti| snāyugato'nilaḥ sarvāṅgarogānekāṅgarogāṃśca kuryāt| suśrutenāpyuktam– “snāyuprāptaḥ stambhakampau śūlamākṣepaṇaṃ tathā|” iti| vāgbhaṭenoktam– “tasya snāyvāsthitaḥ kuryādgṛdhrasyāyāmakubjatām|” iti||20||
hanti sandhigataḥ sandhīn śūlāṭopau karoti ca ||21|| (su. ni. a. 17) |
sandhigatavātalakṣaṇamāha– hantītyādi| hanti sandhigataḥ sandhīniti sandhiviśleṣaṃ stambhādikaṃ 35 vā karoti||21||
sandhigato vāyuḥ sandhīn hanti, tathā śūlaśophau karoti, sandhiṣviti śeṣaḥ| hanti sandhīniti sandhiśleṣmastambhādikaṃ karoti| etenākuñcanaprasāraṇayorabhāva uktaḥ||21|| 36
(prāṇodānau samānaśca vyānaścāpāna eva ca | sthānasthā mārutāḥ pañca yāpayanti śarīriṇam) | (su. ni. a. 1) | prāṇe pittāvṛte chardirdāhaścaivopajāyate | daurbalyaṃ sadanaṃ tandrā vairasyaṃ ca kaphāvṛte ||22|| (su. ni. a. 1) | udāne pittayukte tu dāho mūrchā bhramaḥ klamaḥ | asvedaharṣau mando'gniḥ śītatā ca kaphāvṛte ||23|| svedadāhauṣṇyamūrchāḥ syuḥ samāne pittasaṃvṛte | kaphena sakte viṇmūtre gātraharṣaśca jāyate ||24|| apāne pittayukte tu dāhauṣṇyaṃ raktamūtratā | adhaḥkāye gurutvaṃ ca śītatā ca kaphāvṛte ||25|| vyāne pittāvṛte dāho gātravikṣepaṇaṃ klamaḥ | stambhano daṇḍakaścāpi śūlaśothau kaphāvṛte ||26|| (su. ni. a. 1) |27|
pittakaphāvṛtānāṃ prāṇādīnāmardhārdhaślokena liṅgānyāha– prāṇa ityādi| gātraharṣo romāñcaḥ| daṇḍako daṇḍavat stambhaḥ| parasparaṃ ca prāṇādīnāmāvaraṇāni viṃśatirbhavanti| yaduktaṃ carake– ‘‘mārutānāṃ hi pañcānāmanyonyāvaraṇaṃ śṛṇu|’’ (ca. ci. a. 28) ityādi| eṣāṃ ca lakṣaṇaṃ caraka eva draṣṭavyam videhe caika eva vāyuḥ sthānakarmabhedāt 37 pañcetyāhuḥ, saṃsargidravyatvenaikāśraye jalavatpṛthagavasthānānupapatteḥ| īśānā'pyāha– ‘‘yathaiko devadattaḥ sthānabhedād gṛhastho vānaprasthaḥ, karmabhedāt kumbhakāro mālākāra ityucyate tathā vāyurapi’’ iti||22-26||
[atra pañcavidhasya vāyornāmānyāha– prāṇetyādi| sthānasthāḥ 38 iti sthānaśabdenātra sāmyamucyate| prāpayanti dhārayanti|] pittakaphāvṛtānāṃ prāṇādīnāmardhardhaślokena liṅgānyāha– prāṇa ityādi| sadanamaṅgaglāniḥ| 3940 daṇḍavat stambhaḥ| parasparaṃ ca prāṇādīnāmāvaraṇāni viṃśatirbhavanti| yaduktaṃ carake– “mārutānāṃ ca pañcānāmanyonyāvaraṇaṃ śṛṇu” ityādi| eṣāṃ ca lakṣaṇaṃ caraka eva draṣṭavyam| tathā vāgbhaṭaktaṃ ca dvāviṃśatividhaṃ vāyorāvaraṇaṃ likhyate– “vāyorāvaraṇaṃ 41 cāto bahubhedaṃ pracakṣate| liṅgaṃ pittāvṛte dāhastṛṣṇā śūlaṃ 42 bhramastamaḥ|| kaṭūṣṇaiścāmlalavaṇairvidāhaḥ śītakāmitā| śaityagauravaśūlāni kaṭvādyupaśayo'dhikam|| laṅghanāyāsarūkṣoṣṇakāmitā ca kaphāvṛte| raktāvṛte sadāhārtistvagmāṃsāntarayorbhṛśam|| bhavetsarāgaḥ 43 śvayathurjāyante maṇḍalāni ca| māṃsena 44 kaṭhinaḥ śopho vivarṇaḥ piḍikāstathā|| harṣaḥ pipīlikānāṃ ca sañcāra iva jāyate| calaḥ snigdho mṛduḥ śītaḥ śopho gātreṣvarocakaḥ|| 45 āḍhyavāta iti jñeyaḥ sa kṛcchro medasā''vṛte| sparśamasthyāvṛte'tyuṣṇaṃ pīḍanaṃ cābhinandati|| sūcyeva tudyate'tyarthamaṅgaṃ sīdati śūlyate| majjāvṛte 46 vinamanaṃ jṛmbhaṇaṃ pariveṣṭanam| śūlaṃ ca pīḍyamānena pāṇibhyāṃ labhate sukham| śukrāvṛte'tivego vā 47 navā 48 niṣphalatā'pi vā|| bhukte kukṣau rujā jīrṇe śāmyatyannāvṛte'nile| mūtrāpravṛttirādhmānaṃ bastau mūtrāvṛte bhavet|| viḍāvṛte vibandho'dhaḥ svasthāne parikṛntati| vrajatyāśu jarāṃ sneho bhukte cānahyate naraḥ|| śakṛtpīḍitamannena duḥkhaṃ śuṣkaṃ cirātsṛjet| sarvadhātvāvṛte vāyau śroṇīvaṅkṣaṇapṛṣṭharuk|| vilomo māruto'svasthaṃ hṛdayaṃ 49 pīḍyate'pi ca| bhramo mūrchā rujā dāhaḥ pittena prāṇa āvṛte|| vidagdhe'nne ca vamanamudāne'pi bhramādayaḥ| dāho'ntararujā bhraṃśo dāho vyānena sarvagaḥ|| klamo'ṅgaceṣṭāsaṅgaśca santāpaḥ sahavedanaḥ| samāna ūṣmopahatiratisvedo'ratiḥ satṛṭ|| dāhaśca syādapāne tu male hāridravarṇatā| rujo'tivṛddhistāpaśca yonimehanapāyuṣu|| śleṣmaṇā tvāvṛte prāṇe sādastandrā'rucirvamiḥ| ṣṭhīvanaṃ kṣavathūdgāraniḥśvāsocchvāsasaṅgrahaḥ|| udāne 50 gurugātratvamarucirvā svaragrahaḥ| balavarṇapraṇāśaśca, vyāne parvāsthivāggrahaḥ|| gurutā'ṅgeṣu sarveṣu skhalitaṃ ca gatau bhṛśam| samāne'tihimāṅgatvamasvedo mandavahnitā|| apāne sakaphaṃ mūtraśakṛtaḥ syātpravartanam| iti dvāviṃśatividhaṃ vāyorāvaraṇaṃ viduḥ|| prāṇādayastathā'nyonyamāvṛṇvanti yathākramam| 51 sarve'pi 52 dvāviṃśatividhaṃ vidyādāvaraṇaṃ ca tat|| niḥśvāsocchvāsasaṃrodhaḥ pratiśyāyaḥ śirograhaḥ| hṛdrogo mukhaśoṣaśca prāṇenodāna āvṛte|| udānenāvṛte prāṇe varṇaujobalasaṅkṣayaḥ| diśā'nayā ca vibhajetsarvamāvaraṇaṃ bhiṣak||” iti| dehe ca eka eva vāyuḥ pṛthakkāyasthānanāmakarmabhedātpañcadhā ityāhuḥ| saṃsargidravyatvenaikāśraye jalavat pṛthagavasthānānupapatteḥ| īśāno'pyāha-”yathaivaiko devadattaḥ sthānabhedādgṛhastho vānaprasthaḥ, karmabhedānmālā kāraḥ kumbhakāra ityucyate, tathā vāyurapi’’ iti||22-26||
yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kupito'bhyeti mārutaḥ | tadā''kṣipatyāśu muhurmuhurdehaṃ muhuścaraḥ ||27|| muhurmuhuścākṣepaṇādākṣepaka iti smṛtaḥ | (su. ni. a. 1) |
ākṣepakasya sāmānyalakṣaṇamāha– yadā tvityādi| sarvā iti ūrdhvādhastiryaggāḥ| ākṣipati dehaṃ hastyārūḍhapuruṣasyeva gātraṃ cālayati| muhuścara iti hetugarbhaviśeṣaṇam| ‘bahiścara’ iti pāṭhāntare koṣṭhādbahiḥ śākhāgataścarannākṣepakaṃ karotītyarthaḥ| candrikākārastu etannānumanyate, sthānagāmbhīryādākṣepakasya tadārambhakavāyorbahiścaratvāyuktatvāt||27||
ākṣepakasya sāmānyalakṣaṇamāha– yadetyādi| sarvā iti| ūrdhvādhastiryagdhamanīḥ| muhurmuhurdehamākṣipati, hastyārūḍhasyeva gātraṃ cālayati| muhuścara iti hetugarbhaviśeṣaṇaṃ, vāraṃvāraṃ sañcaraṇaśīlaḥ, ‘bahiścaraḥ’ iti pāṭhāntaraṃ tatra koṣṭhādbahiḥ śākhāgataścaran ākṣepaṃ karotītyarthaḥ| ākṣepaṇāt cālanāt||27||
kruddhaḥ svaiḥ kopanairvāyuḥ sthānādūrdhvaṃ 53 pravartate ||28|| pīḍayan hṛdayaṃ gatvā śiraḥśaṅkhau ca pīḍayan | dhanurvannamayedgātrāṇyākṣipenmohayettadā ||29|| sa kṛcchrāducchvaseccāpi stabdhākṣo'tha nimīlakaḥ | kapota iva kūjecca niḥsañjñaḥ so'patantrakaḥ ||30|| dṛṣṭiṃ saṃstabhya sañjñāṃ ca hatvā kaṇṭhena kūjati | hṛdi mukte naraḥ svāsthyaṃ yāti mohaṃ vṛte punaḥ ||31|| vāyunā dāruṇaṃ prāhureke tadapatānakam | (ca. si. a. 1) |
asyaivāvasthāviśeṣāvapatantrakāpatānakāvāha– kruddha ityārabhya eke tadapatānakamityantena| svaiḥ kopanairityanena rūkṣādikupitaḥ svatantro na tvāvaraṇakupita itīśānaḥ| 54 nimīlitākṣaḥ stabdhākṣo vā bhavatītyarthaḥ| ākṣepakaścaturvidho bhavati– daṇḍāpatānako'bhyantarāyāmo bahirāyāmo'bhighātajaśceti| dṛḍhabalena yadyapi ākṣepakāt pūrvamantarāyāmabahirāyāmau paṭhitau, tathā'pyākṣepakaviśeṣāvetau mantavyau, suśrutadarśanāt||28-31||
asyaivāvasthāviśeṣāvapatantrakāpatānakāvāha– kruddhaḥ ityārabhya eke tamapatānakamityantena| svaiḥ kopanairityanena rūkṣādikupitaḥ svatantraḥ, na tvāvaraṇakupita itīśānajaḥ| 55 sthānāt pakvāśayāt| 56 ūrdhvaṃ śirasi uddiśya| pīḍayan 57 rujā| hṛdayaṃ tataḥ 58 tasmāt śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayet| ākṣipet cālayet| mohayedindriyāṇi| kaṣṭenocchvāsaṃ muñcati| nimīlako nimīlitākṣaḥ, stabdhākṣo vā bhavatītyarthaḥ| kapota iva kūjet, niḥsañjñaḥ sañjñārahitaḥ, so'patantrakaḥ, dṛṣṭiṃ rūpagrahaṇayogyāṃ, saṃstabhyācchādya, sañjñāṃ jñānaviṣayiṇīṃ buddhiṃ, vināśya| vāyunā mukte hṛdi sukhaṃ labhate| 59 vṛte mūrchite tamevāpatantrameke tvapatānakamāhuḥ| tantrāntare apatantrakalakṣaṇaṃ paṭhitam| tadyathā– “kruddhaḥ svaiḥ kopanairvāyurapāno nābhisaṃśrayaḥ| sandūṣya hṛdayasthaṃ ca mano vyākulayettataḥ|| pīḍayan hṛdayaṃ prāpya śiraḥśaṅkhau ca pīḍayet| ākṣipya cākhilaṃ dehaṃ mohayecca punaḥ punaḥ|| sa kṛcchrāducchvaseccāpi svedaśaityayuto bahiḥ| sa nidrāṃ labhate nītaḥ prāpya cāśu prabudhyate|| trasate kampate bhūyo niḥsañjñaḥ so'patantrakaḥ| pralāpo vaktrakaṭutā bhramo mūrchā'rucistṛṣā|| tasminpittānvite svedaḥ pītābhaḥ śītakāmitā| śiro'ṅgagauravaṃ glāniḥ śītadviṭ mandavedanaḥ| kaphānvite ca sadanaṃ śaityaṃ ca hṛdayagrahaḥ|| vātolbaṇe'ṅgasphuraṇaṃ śiromanyākaṭivyathā| dhairyādiviplavo dainyaṃ viṣayeṣvanavasthitaḥ||”||28-31||
kaphānvito bhṛśaṃ vāyustāsveva yadi tiṣṭhati ||32|| daṇḍavat stambhayeddehaṃ sa tu daṇḍāpatānakaḥ | (su. ni. a. 1) |
eṣāṃ lakṣaṇamāha– kaphānvita ityādi| bhṛśaṃ kaphānvita ityanena pittamapi na vāryata ityāhuḥ| carake tvasyāsādhyatvaṃ kevalavātajatvena drṣṭavyam| yadāha– “pāṇipādaśiraḥpṛṣṭhaśroṇīḥ stabhnāti mārutaḥ| daṇḍavat stabdhagātrasya daṇḍakaḥ so'nupakramaḥ||” (ca. ci. a. 28) iti| tāsviti sarvadhamanīṣu||32||
teṣāṃ lakṣaṇamāha– kaphānvita ityādi| tāsviti sarvadhamanīṣu| bhṛśaṃ kaphānvita ityanena pittamapi na vāryata ityāhuḥ| carake tvasyāsādhyatvaṃ kevalavātajatvena draṣṭavyam| yadāha– “pāṇipādaśiraḥpṛṣṭhaśroṇīḥ stabhnāti mārutaḥ| daṇḍavat stabdhagātrasya daṇḍakaḥ so'nupakramaḥ||” (ca. ci. a. 28) iti| 60 tāsviti sarvadhamanīṣu||32||
dhanustulyaṃ namedyastu sa dhanuḥstambhasañjñakaḥ ||33|| (su. ni. a. 1) |
antarāyāmabahirāyāmayoḥ sādhāraṇaṃ rūpamāha– 61 ‘dhanustulyaṃ namedyastu sa dhanustambhasañjñakaḥ’ iti||33||
antarāyāmabahirāyāmayoḥ sādhāraṇarūpamāha– stambhaḥ sāmānyaḥ, dhanuḥstambhaḥ asyaiva bhedaḥ| dhanustulyamiti dhanustulyaṃ kroḍena namrastiṣṭhati, daṇḍāpatānakastu śuṣkakāṣṭhadaṇḍavat||33||
aṅgulīgulphajaṭharahṛdvakṣogalasaṃśritaḥ | snāyupratānamanilo yadā''kṣipati vegavān ||34|| viṣṭabdhākṣaḥ stabdhahanurbhagnapārśvaḥ kaphaṃ vaman | abhyantaraṃ dhanuriva yadā namati mānavam ||35|| tadā'syābhyantarāyāmaṃ kurute māruto balī | bāhyasnāyupratānastho bāhyāyāmaṃ karoti ca ||36|| tamasādhyaṃ budhāḥ prāhurvakṣaḥkaṭyūrubhañjanam | (su. ni. a. 1) |
viśeṣalakṣaṇamāha– aṅgulītyādi| vakṣo bāhudvayāntaram| hṛdayaṃ tadabhyantaraṃ dvyaṅgulam| snāyupratānaṃ latāvadanekaprarohaṃ snāyujālam; snāyurityupalakṣaṇaṃ, tena sirākaṇḍarayorapi grahaṇam| yaduktaṃ tantrāntare– “mahāheturbalī vāyuḥ sirāḥ sasnāyukaṇḍarāḥ| manyāpṛṣṭhāśritā bāhyāḥ saṃśoṣyāyāmayedbahiḥ||” ityādi| abhyantarāyāmaṃ kroḍe nataṃ, bāhyāyāmaṃ pṛṣṭhe natam| antarāyāmabahirāyāmābhyāṃ tantrāntaroktakubjasyāvarodhaḥ| yaduktam– “hṛdayaṃ yadi vā pṛṣṭhamunnataṃ kramaśaḥ saruk| kruddho vāyuryadā kuryāttadā taṃ kubjamādiśet||” iti||34-36||
viśeṣalakṣaṇamāha– aṅgulītyādi| balī vāyuḥ kupitaḥ gulphau caraṇaghuṭike, vakṣo bāhudvayāntaraṃ, hṛdayaṃ tadabhyantaraṃ dvyaṅgulaṃ, snāyupratānaṃ latāvadanekaprarohaṃ snāyujālaṃ, snāyvityupalakṣaṇaṃ, tena sirākaṇḍarayorapi grahaṇam| yaduktaṃ tantrāntare– “mahāheturbalī vāyuḥ sirāḥ sasnāyukaṇḍarāḥ| manyāpṛṣṭhāśritā bāhyāḥ saṃśoṣyāyāmayedbahiḥ” ityādi| tataḥ snāyupratānaṃ dhanuriva nāmayet| abhyantarāyāmaṃ kroḍe natam| hanuḥ kaṇṭhakapolasandhiḥ| bahirāyāmalakṣaṇamāha– bāhyetyādi| pūrvavadbāhyasnāyupratānaṃ dhanurvadānamet| bāhyāyāmaṃ pṛṣṭhe nataṃ vakṣaḥkaṭhyūrubhaṅgtvāt| tamasādhyamāhuḥ||34-36||
( 62 hṛdayaṃ yadi vā pṛṣṭhamunnataṃ kramaśaḥ saruk | kruddho vāyuryadā kuryāt tadā taṃ kubjamādiśet) | kaphapittānvito vāyurvāyureva ca kevalaḥ ||37|| kuryādākṣepakaṃ tvanyaṃ caturthamabhighātajam | (su. ni. a. 1) |
uktānāmākṣepakaprakārāṇāṃ kaphapittānubandhamāha– kaphapittānvita ityādi| etacca daṇḍāpatānakalakṣaṇameva jejjaṭena vyākhyātam| pittakaphānubandhaścātra śaityaśothagurutvānītyādinoktalakṣaṇa eva bodhyaḥ| caturthamabhighātajamiti daṇḍāpatānakāditritayāpekṣya caturthatvam, abhighātajaṃ daṇḍādyabhighātakupitavātajam; asya ca lakṣaṇam– ‘‘yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ’’ ityādinoktasāmānyalakṣaṇaṃ draṣṭavyam||37||
uktānāmākṣepaprakārāṇāṃ kaphapittānubandhamāha– kaphetyādi| kaphapittānubandhaścātra śaityaśoṣagurutvānītyādinoktalakṣaṇe boddhavyaḥ, kevalaḥ svatantra ākṣepaṃ karoti| anyaṃ caturthamabhighātajam| daṇḍābhighātakupitavātajātasya tu lakṣaṇam| ‘yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ’ ityādinā jñeyam||37||
garbhapātanimittaśca śoṇitātisravācca yaḥ ||38|| abhighātanimittaśca na sidhyatyapatānakaḥ | (su. ni. a. 1) |
asādhyatvamāha– garbhapātetyādi| gadādharastvāha– kaphapittānvita ityādinā nimittabhedenākṣepakaścaturdhā iti; tadyathā– ekaḥ kaphānvitena vātena, dvitīyaḥ pittānvitena, tṛtīyaḥ kevalena, caturtho'bhighāteneti| atra pakṣe garbhapātaśoṇitātisrāvajau kevalavātena grāhyau| eteṣāṃ ca muhurmuhurākṣepaṇaṃ bodhyam ākṣepakaviśeṣatvāt||38||
asādhyamāha– garbhetyādi| atrāpatānakamupalakṣaṇaṃ, tena catuṣṭayamapi gṛhyate ‘kaphapittānvitaḥ’ ityādi nimittabhedena caturtha ākṣepaka iti gadādharaḥ| tadyathā– ekaḥ kaphānvitena vātena, dvitīyaḥ pittānvitena, tṛtīyaḥ kevalena, caturtho'bhighātajeneti| atra garbhapātaśoṇitātisrāvajau kevalavātena grāhyāviti| eṣāṃ ca muharmuhurākṣepaṇaṃ jñeyam, ākṣepakaviśeṣāt||38||
gṛhītvā'rdhaṃ tanorvāyuḥ sirāḥ snāyūrviśoṣya ca ||39|| pakṣamanyataraṃ hanti sandhibandhān vimokṣayan | kṛtsno'rdhakāyastasya syādakarmaṇyo vicetanaḥ ||40|| ekāṅgarogaṃ taṃ kecidanye pakṣavadhaṃ viduḥ | sarvāṅgarogastadvacca sarvakāyāśrite'nile ||41|| (vā. ni. a. 15) |
pakṣavadhamāha– gṛhītvetyādi| ardhamiti ardhamaryādayā ardhanārīśvaravat| pakṣaṃ bāhukakṣapārśvādibhāgam, anyataramiti vāmaṃ dakṣiṇaṃ vā| sandhibandhān kaphasahitasnāyubhirvṛtān mokṣayanniti gadādharaḥ; ata eva “sirāḥ snāyūrviśoṣya” ityuktam| ardhakāya ityukte'pi kṛtsnagrahaṇaṃ yugapat sarvārdhāṅgavyāptyartham| akarmaṇya īṣacceṣṭākṣamaḥ| 63 vicetano'lpacetanaḥ, īṣatsparśādijñānavānityarthaḥ| tadvaccetyanena sirāḥ snāyūrviśoṣya cetyādisamprāptiṃ lakṣaṇaṃ cātidiśati||39-41||
pakṣavadhamāha– gṛhītvetyādi| vāyustanoḥ śarīrasyārdhaṃ gṛhītvā sirāḥ snāyūrviśoṣya śoṣayitvā anyataraṃ pakṣaṃ hanti nirīhaṃ karoti| ardhamiti ardhamaryādayā ardhanārīśvaravat| pakṣamiti śarīrārdhaṃ bāhukakṣapārśvādibhāgam, anyataramiti vāmaṃ dakṣiṇaṃ 64 veti| kiṃ kurvan? sandhīnāṃ bandhān sandhibandhān kaphasahitasnāyubhirvṛtān vimokṣayanniti gadādharaḥ| ataḥ sirāḥ snāyūrviśoṣyetyuktam| tasya tathāvidhasya puṃsaḥ kṛtsno niḥśeṣa ardhakāyo'karmaṇyo vicetanaḥ syāt| ardhakāya ityukte'pi kṛtsnagrahaṇaṃ yugapatsarvāṅgavyāptyartham| akarmaṇya īṣacceṣṭākṣayaḥ| vicetano'lpacetanaḥ īṣatsparśādijñānavānityarthaḥ| kecidācāryāstaṃ vyādhimekāṅgarogaṃ viduḥ, anye pakṣavadhaṃ viduḥ| sarvakāyāśrite samastadehagate vāte tadvatsarvāṅgarogamityāhuḥ| tadvaccetyanena ‘sirāḥ snāyūrviśoṣya ca’ ityādisamprāptiṃ lakṣaṇaṃ cātidiśati||39-41||
dāhasantāpamūrchāḥ syurvāyau pittasamanvite | śaityaśothagurutvāni tasminneva kaphānvite ||42|| śuddhavātahataṃ pakṣaṃ kṛcchrasādhyatamaṃ viduḥ | sādhyamanyena saṃyuktamasādhyaṃ kṣayahetukam ||43|| (su. ni. a. 1) | 65 (garbhiṇīsūtikābālavṛddhakṣīṇeṣvasṛksrute | pakṣāghātaṃ pariharet vedanārahito yadi) |
tasyaiva sādhyāsādhyajñānārthamāha– dāhetyādi| etacca lakṣaṇamanyatrāpi vātaroge draṣṭavyam, ata eva sāmānyena vāyāviti kṛtavān| śuddhaḥ kevalaḥ| anyeneti kaphena, pittena vā| kṣayahetukamiti dhātukṣayakupitaśuddhavātajamiti||42-43||
tasyaiva sādhyāsādhyatvajñānārthamāha– dāhetyādi| evaṃ lakṣaṇamanyatrāpi vātaroge drṣṭavyam| pakṣāghātasya sādhyāsādhyatvaṃ darśayannāha– śuddhetyādi| śuddhaḥ kevalaḥ, kṛcchrasādhyaṃ kaṣṭasādhyaṃ, 66 anyena saṃsṛṣṭaṃ kaphena pittena vā yuktaṃ, kṣayahetukaṃ dhātukṣayajamityarthaḥ||42-43||
uccairvyāharato'tyarthaṃ khādataḥ kaṭhināni vā | hasato jṛmbhato vā'pi bhārādviṣamaśāyinaḥ ||44|| śironāsauṣṭhacibukalalāṭekṣaṇasandhigaḥ | ardayatyanilo vaktramarditaṃ janayatyataḥ | vakrībhavati vaktrārdhaṃ 67 grīvā cāpyapavartate ||45|| śiraścalati vāksaṅgo netrādīnāṃ ca vaikṛtam | grīvācibukadantānāṃ tasmin pārśve ca vedanā ||46|| (yasyāgrajo romaharṣo vepathurnetramāvilam | vāyurūrdhvaṃ tvaci svāpastodo manyāhanugrahaḥ) | tamarditamiti prāhurvyādhiṃ vyādhivicakṣaṇāḥ | (su. ni. a. 1) |
arditamāha– uccairityādi| ardayati pīḍayati| apavartate vakrībhavati| calati kampate| vāksaṅgo'nirgamo vacanasya| ādiśabdena bhrūgaṇḍādīnāṃ grahaṇam| vaikṛtaṃ vedanāsphuraṇavakratvādikam| grīvetyādi yasmin pārśve'rditaṃ tasmin grīvādīnāṃ vedaneti yojyam| tantrāntare tu mukhārdhavaccharīrārdhavyāpako'pyarditaḥ paṭhitaḥ| yadāha dṛḍhabalaḥ– ‘ardhe tasmin mukhārdhe vā kevale syāttadarditam|’ (ca. ci. a. 28) iti| nanu, yadyevaṃ tadā arditārdhāṅgavātayoḥ ko bhedaḥ? ucyate– vegitvenārdite kadācidvedanā bhavati, ardhāṅgavāte tu sarvadaiveti bhedaḥ; athavā yathoktaḥ 68 sarvāṅgo'rditaḥ tadviparītastvardhāṅgavāta ityāhuḥ| suśrutena tu mukhamātra evārditaḥ paṭhitaḥ, ardhaśarīrasyārdhāṅgavātena labdhatvāt| sa evātra mādhavena likhitaḥ||44-46||
arditasya nidānapūrvakaṃ lakṣaṇamāha– uccairityādi| uccairbhāṣaṇaṃ, kaṭhināni pūgaphalādīni khādataḥ, viṣamācchayanāt grīvādivaiparītyaśayanāt, ardayati pīḍayati, grīvāṃ vyāpya 69 apavartate vakrībhavati, calati kampate, vāksaṅgo vacanasyānirgamaḥ| ādiśabdena gaṇḍanāsādīnāṃ grahaṇaṃ, vaikṛtaṃ vedanāsphuraṇavakratvādikam| grīvetyādi yasmin pārśve'rditaṃ tasminpārśve grīvādīnāṃ vedaneti yojyam| cibukaṃ mukhakuharasyādhobhāgaḥ| tantrāntare mukhārdhavaccharīrārdhavyāpako'pyarditaḥ paṭhitaḥ| yadāha dṛḍhabalaḥ– “ardhe tasminmukhārdhe vā kevale syāttadarditam” iti||44-46||
kṣīṇasyānimiṣakṣasya prasaktāvyaktabhāṣiṇaḥ ||47|| na sidhyatyarditaṃ gāḍhaṃ trivarṣaṃ vepanasya ca | (su. ni. a. 1) |
tasyāsādhyalakṣaṇamāha– kṣīṇasyetyādi| animiṣākṣasya nimeṣāsamarthacakṣuṣaḥ| prasaktāvyaktabhāṣiṇa iti prasaktaṃ prakarṣeṇa saktamapravṛttam, avyaktaṃ prapīḍitavarṇapadaṃ, bhāṣituṃ śīlaṃ yasya sa tathā| anye tu prasaktaṃ nirantaramāhuḥ; tanna, carake ‘‘dīnā jihvā samutkṣiptā kāle sajjati cāsya vāk|’’ (ca. ci. a. 28) iti vacanāt| trivarṣamiti atītavarṣatrayam; athavā trayāṇāṃ mukhanāsācakṣuṣāṃ varṣaḥ sravaṇaṃ yatra tattathetyāhuḥ||47||
tasyāsādhyalakṣaṇamāha– kṣīṇasyetyādi| 70 animiṣākṣasya nimeṣāsamarthacakṣuṣaḥ| prasakteti prakarṣeṇa saktaṃ lagnamapravṛttaṃ, kaṇṭhatālvādivarṇoccāraṇasthāneṣu, avyaktamasphuṭaṃ pīḍitavarṇapadaṃ bhāṣituṃ śīlaṃ yasya sa tathā| anye tu prasaktaṃ nirantaramāhuḥ; tanna, carake– “kāle sajjati cāsya vāk” iti vacanāt| trivarṣamiti atītavarṣatrayam, athavā trayāṇāṃ mukhanāsikācakṣuṣāṃ varṣaḥ sravaṇaṃ yatra tattathetyāhuḥ| vepanasya kampanaśīlasya||47||
gate vege bhavet svāsthyaṃ sarveṣvākṣepakādiṣu ||48|| (vā. ni. a. 15) |
ākṣepakādīnāmarditāntānāṃ vegitvamāha– gata ityādi| svāsthyaṃ pīḍālāghavaṃ, bhārāpagame sukhitvavyapadeśavat||48|| 71
ākṣepakādīnāmarditāntānāṃ tāvadvegitvamāha– gata ityādi| bhārāpagame sukhitvavyapadeśavat||48||
jihvānirlekhanācchuṣkabhakṣaṇādabhighātataḥ | kupito hanumūlasthaḥ sraṃsayitvā'nilo 72 hanum ||49|| karoti vivṛtāsyatvamathavā saṃvṛtāsyatām | 73 hanugrahaḥ sa tena syāt kṛcchrāccarvaṇabhāṣaṇam ||50|| (vā. ni. a. 15) |
hanugrahamāha– jihvetyādi| hanumūlasthaḥ 74 kapolamūlasthaḥ| 75 hanuṃ sraṃsayitvā'dhaḥ kṛtvā| 76 vivṛtāsyatvam āsyavivṛtiṃ, saṃvṛtāsyatām āsyasaṃvṛtiṃ; sā ca vāyoraniyatakāritvāt||49-50|| 77
hanugrahamāha– jihvetyādi| jihvānirlekhanāt jihvāgharṣaṇāt dantakāṣṭhādinā, 78 śuṣkāṇāṃ caṇakādīnāṃ 79 bhakṣaṇāt| abhighātataḥ tāḍanāt| hanumūlasthaḥ kapolamūlasthaḥ| hanuṃ sraṃsayitvā adhaḥ kṛtvā, vivṛtāsyatvaṃ prasāritavadanatvaṃ, saṃvṛtāsyatvaṃ saṅkucitamukhatām| atra 80 saṃvṛtirvivṛtirvā vāyoraniyatakāritvāt| sa eva vātaḥ kupita ityarthaḥ| tena kṛcchrāccarvaṇaṃ bhāṣaṇaṃ ca syāt||49-50||
divāsvapnāsanasthānavivṛtordhvanirīkṣaṇaiḥ | manyāstambhaṃ prakurute sa eva śleṣmāṇa''vṛtaḥ ||51|| (su. ni. a. 1) |
manyāstambhamāha– divāsvapnetyādi| sa eveti vātaḥ||51||
manyāstambhamāha– divetyādi| 81 āsanamupaveśaḥ, sthānamūrdhvabhavanaṃ, vivṛtordhvanirīkṣaṇaṃ vakramārgāvalokanam| sa eveti vāto divāsvapnādibhiḥ kupitaḥ san, śleṣmaṇā''vṛto manyāstambhaṃ prakurute, manyāstambhaṃ kecidapatānakapūrvarūpaṃ manyante||51||
vāgvāhinīsirāsaṃstho jihvāṃ stambhayate'nilaḥ | jihvāstambhaḥ sa tenānnapānavākyeṣvanīśatā ||52|| (vā. ni. a. 15) |
jihvāstambhamāha– 82 vāgityādi| 83 vāgvāhinīsirāsaṃstha iti vāgvāhinī yā sirā tatra saṃstha iti yojyaṃ, samastapakṣe “puṃvat karmadhārayajātīyadeśīyeṣu” ityanena puṃvadbhāvaprāpteḥ| annapānavākyeṣvanīśateti annapānābhyavahāravacaneṣu asāmarthyam||52||
jihvāstambhamāha– vāgityādi| vāgvāhinī 84 vā sirā tatra saṃstha iti yojyam| annapānavākyeṣvanīśateti annapānābhyavahāravacaneṣvasāmarthyam||52||
raktamāśritya pavanaḥ kuryānmūrdhadharāḥ sirāḥ | rūkṣāḥ savedanāḥ kṛṣṇāḥ so'sādhyaḥ syāt sirāgrahaḥ ||53|| (vā. ni. a. 15) |
sirāgrahamāha– raktamityādi| mūrdhadharā iti grīvāgatāḥ, tāsāṃ rūkṣatvaṃ vedanāvattvaṃ kṛṣṇatvaṃ ca kuryāt| so'sādhya iti svarūpeṇaiva, kākaṇakuṣṭhavat| śirograha iti pāṭhāntare'pi śirodhārakasirāduṣṭyā śirovedanākāritvāt ‘śirograha’ iti vyapadeśaḥ, lakṣaṇaṃ tu tadeva||53||
sirāgrahamāha– rūkṣāḥ savedanāḥ kṛṣṇā iti rūkṣakṛṣṇavedanāvattvaṃ kuryāt| so'sādhya iti svarūpeṇa hastagatadravyavat| ‘śirograhaḥ’ iti pāṭhāntaraṃ, tatra śirodhārakasirāduṣṭyā śirovedanākāritvāt, śirograhalakṣaṇaṃ tu tadeva||53||
sphikpūrvā kaṭipṛṣṭhorujānujaṅghāpadaṃ kramāt | gṛdhrasī stambharuktodairgṛhṇāti spandate muhuḥ ||54|| vātādvātakaphāttandrāgauravārocakānvitā | (ca. ci. a. 28) |
gṛdhrasīmāha– sphikpūrvetyādi| sphik pūrvā prathamato grāhyā stambharuktodairyasyāḥ sā sphikpūrvā; īśānastu pūrvā prathamā gṛdhrasī vātāditi yojayati, eṣā ca vyākhyā sphikśabdasya napuṃsakatvena ‘pūrvā sphik kaṭīpṛṣṭha’ ityādinā pāṭhena vopapadyate nānyathā| ‘sphikpūrvam’ iti pāṭhāntaraṃ jānujaṅghāpadamityanena yojyam| kramāditi na yugapat| vātāditi chedaḥ| vātakaphārabdhā gṛdhrasī, sā uktavātalakṣaṇayuktā'pi 85 tandrāgauravādiyuktā bhavatīti gṛdhasīdvayamuktam||54||
gṛdhrasīmāha– sphigityādi| gṛdhrasī stambharuktodaiḥ kramāt kaṭipṛṣṭhorujānujaṅghāpadaṃ gṛhṇāti, tathā muhuḥ spandate sā vātajā jñeyā, kathambhūtā gṛdhrasī? sphik pūrvā prathamato grāhyā stambharuktodairyasyāḥ sā sphikpūrvā| īśānastu pūrvā prathamā gṛdhrasī vātāditi yojayati| eṣā ca vyākhyā sphikśabdasya napuṃsakatvena, ‘pūrvā sphik sakaṭīpṛṣṭha’– ityādipāṭhena vopapadyate, nānyathā| ‘sphikpūrvam’ iti pāṭhāntaraṃ jānujaṅghāpadamityanena yojyam| kramāditi na yugapat| gṛdhrasī raṅghiṇīti loke| vātāditi chedaḥ, vātakaphārabdhā gṛdhrasī, sā proktā vātalakṣaṇayuktā tandrāgauravādiyuktā'pi bhavatīti gṛdhrasīdvayamuktam||54|| 86
vātajāyāṃ bhavettodo dehasyāpi 87 pravakratā | jānukaṭyūrusandhīnāṃ sphuraṇaṃ stabdhatā bhṛśam ||55|| vātaśleṣmodbhavāyāṃ tu nimittaṃ vahnimārdavam | tandrā mukhaprasekaśca bhaktadveṣastathaiva ca ||56||
gṛdhrasyāḥ punarapi viśeṣalakṣaṇamāha– vātajāyāmityādi| sugamam||55-56||
talaṃ pratyaṅgulīnāṃ yāḥ kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ ||57|| bāhvoḥ karmakṣayakarī viśvācī ceti socyate | (su. ni. a. 1) |
viśvācīmāha– talamityādi| talaṃ hastasyoparibhāgaḥ, talaśabdo'tra uparivacanaḥ, yathā– bhūtalamiti gayadāsaḥ| tenāyamarthaḥ– bāhvoḥ pṛṣṭhaṃ bāhupṛṣṭhaṃ, tata ārabhya hastatalaṃ lakṣīkṛtyāṅgulīnāṃ yāḥ kaṇḍarāstāḥ sandūṣya bāhvoḥ karmakṣayakarī yā sā viśvācī| bāhvoḥ karma grahaṇākuñcanādi, dvitvaṃ cātra sambhavaparaṃ, tenaikabāhāvapi bhavati vātaraktavat| viśvācī ceti cakāreṇa gṛdhrasīviśvācyoḥ khallīsañjñāṃ darśayati, tayorapi karamūlāvamoṭanakāritvāt; yaduktaṃ hārīte– ‘‘viśvācī gṛdhrasī coktā khallī tīvrarujānvitā|’’ iti gayadāsaḥ| cakrastvāha– carake “khallī tu pādajaṅghorukaramūlāvamoṭanī|” (ca. ci. a. 28) ityanena viśvācyāḥ pṛthageva khallī paṭhitā, suśrutena tu khallī na paṭhitaiva; nahi tena tantrāntaroktasarvavikārāḥ paṭhyante, carakaktaparasparavātāvaraṇalakṣaṇameva na paṭhitaṃ; hārītena tu tīvrarujāyogād gṛdhrasīviśvācyoḥ khallītvaṃ paṭhitvaṃ, bhavati hi dharmāntarayogāt kasyacidvikārasya rogāntaratvaṃ; yathā– aṣṭhīlaiva pratyaṣṭhīlā, aśmaryeva śarkarā, pāṇḍuroga eva kāmaletyādi||57||
viśvācīmāha– talamityādi| kaṇḍarā mahāsnāyuḥ, talaṃ hastasyoparibhāgaḥ, talaśabdo'troparivacanaḥ, yathā– bhūtalamiti| tenāyamarthaḥ bāhvoḥ pṛṣṭhaṃ bāhupṛṣṭhaṃ, tadārabhya hastatalaṃ lakṣīkṛtyāṅgulīnāṃ yāḥ kaṇḍarāḥ tāḥ sandūṣya bāhvoḥ karmakṣayakarī yā sā viśvācī| bāhvoḥ karma– ākuñcanagrahaṇādi, dvitvaṃ cātra sambhavaparaṃ, tenaikabāhāvapi bhavati, vātaraktavat| viśvācī ceti cakāreṇa gṛdhrasīviśvācyoḥ khallīsañjñā darśitā, tayorapi karamūlāvamoṭakatvāt||57||
vātaśoṇitajaḥ śotho jānumadhye mahārujaḥ ||58|| jñeyaḥ kroṣṭukaśīrṣastu sthūlaḥ kroṣṭukaśīrṣavat | (su. ni. a. 1) |
kroṣṭukaśīrṣamāha– vātetyādi| vātaśoṇitaja iti vātaraktākhyavikārajaḥ, cikitsābhedārthaṃ pṛthak paṭhita iti gayadāsaḥ| vātaśoṇitābhyāṃ jāta iti jejjaṭaḥ| dṛśyate hyayaṃ vātaraktavyatirekeṇāpi; jānudeśaniyatatvena viśiṣṭalakṣaṇatvena cetaravātaraktaśothādbheda iti| kroṣṭukaśīrṣavat śṛgālamastakavat sthūlaḥ||58||
kroṣṭukaśīrṣamāha– vātetyādi| vātaśoṇitābhyāṃ jāto vātaśoṇitajaḥ, na punarvātaraktena vyādhinā janitaḥ, jānu madhye ūrujaṅghayoḥ sandhiḥ, sthaulyena ākṛtyā ca kroṣṭuśīrṣavat||58||
vāyuḥ kaṭyāśritaḥ sakthnaḥ kaṇḍarāmākṣipedyadā ||59|| khañjastadā bhavejjantuḥ paṅguḥ sakthnordvayorvadhāt | (su. ni. a. 1) |
khañjamāha– vāyurityādi| sakthnaḥ ūrdhvajaṅghāyāḥ, kaṇḍarāṃ mahāsnāyum, ākṣipet īṣat kṣipet, kiñcidgatimattvāditi gayadāsaḥ| sakthnoriti dvivacanenaiva dvitve labdhe dvayoriti padena niyamayati– sakthidvayasyaiva vadhāt paṅguḥ, ekasakthivadhāt khañja iti; vadhaścātra gamanādikriyānāśaḥ||59||
khañjapaṅguvātāvāha– vāyurityādi| yadā kaṭyāṃ sthito vāyuḥ sakthnaḥ ūrdhvajaṅghāyāḥ kaṇḍarāṃ mahāsnāyumākṣipet īṣat kṣipet kiñcidgatimattvāditi gayadāsaḥ, tadā jantuḥ khañjo bhavati| paṅguḥ sakthnordvayorvadhāditi sarvathā gativighātāt paṅgurirthaḥ| sakthnoriti dvivacanenaiva dvitve labdhe dvayoritipadena niyamayati– sakthidvayasyaiva vadhātpaṅguḥ, ekasakthivadhātkhañja iti| vadhaścātra gamanakriyānāśaḥ||59||
prakrāman vepate yastu khañjanniva ca gacchati ||60|| kalāyakhañjaṃ taṃ vidyānmuktasandhiprabandhanam | (su. ni. a. 1) |
khañjaviśeṣamāha– prakrāmannityādi prakrāmanniti gamanamārabhamāṇo vepate| praśabdo'yamādikarmaṇi| khañjanniva gacchati vikalayanniva gacchati, gamanārambhena anyena saṃsṛṣṭaṃ 88 vepate tena khañjādasya bhedaḥ| 89 muktetyādimityāhuḥ| muktasandhiprabandhanamiti śithilīkṛtasandhibandhanam| kalāyakhañja iti śāstre rūḍhā sañjñā; 90 ayamevānyatra khañjavāta ityuktaḥ||60||
kalāyakhañjamāha– prakrāmannityādi| prakrāman pādavikṣepaṃ kurvan, vepate kampate| khañjannivetyādi vaikalyaṃ kurvanniva gacchati| muktasandhiprabandhanaṃ śithilīkṛtasandhibandhanam| kalāyakhañja iti śāstre rūḍhiḥ sañjñā||60||
ruk pāde viṣamenyaste śramādvā jāyate yadā ||61|| vātena gulphamāśritya tamāhurvātakaṇṭakam | (vā. ni. a. 15) |
vātakaṇṭakamāha– 91 rugityādi| viṣamapādanyāsakupitaḥ śramakupito vā vāyurgulphe vedanāṃ janayan, vātakaṇṭakamityāhuḥ; ayamevānyatra ‘khuḍukāvāta’ ityuktaḥ||61||
vātakaṇṭakamāha– rugityādi| yadā viṣamapādanyāsakupitaḥ śramakupito vā vāyurgulphevedanāṃ janayati, taṃ vātakaṇṭakamityāhuḥ; ayamevānyatra ‘khuḍukāvāta’ ityuktaḥ||61||
pādayoḥ kurute dāhaṃ pittāsṛksahito'nilaḥ ||62|| viśeṣataścaṅkramataḥ pādadāhaṃ tamādiśet | (su. ni. a. 1) |
pādadāhamāha– pādayorityādi| viśeṣataścaṅkramata ityanena sthitasya mando dāha iti darśayati| vaivarṇyāderabhāvādvātaraktādasya bhedaḥ||62||
pādadāhamāha– 92 pādayorityādi| pādayoḥ viśeṣataścaṅkramataḥ viśeṣeṇa gacchataḥ, viśeṣataścaṅkramata ityenana sthitasya mando dāha iti darśayati| vaivarṇyāderabhāvādvātaraktādasya bhedaḥ||62||
hṛṣyete caraṇau yasya bhavetāṃ cāpi suptakau ||63|| pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphavātaprakopataḥ | (su. ni. a. 1) |
pādaharṣamāha– hṛṣyete ityādi| hṛṣyete harṣayuktau bhavataḥ, harṣaśca romāñcaprāyaḥ antaḥśīto jhiṇijhiṇivat vedanāviśeṣa ityāhuḥ; jhiṇijhiṇi tu na cirānubandhinī kevalavātajeti bhedaḥ||63||
pādaharṣamāha– hṛṣyete ityādi| hṛṣyete harṣayuktau bhavataḥ, harṣaśca romāñcaprāyo'ntaḥśīto jhiṇijhiṇivat vedanāviśeṣaḥ||63||
aṃsadeśasthito vāyuḥ śoṣayedaṃsabandhanam ||64|| (su. ni. a. 1) | 93
aṃsetyādi| aṃsetyādinā ślokārdhenāṃsaśoṣaḥ kevalavātaja ucyate| aṃsabandhanakārakaḥ śleṣmā aṃsabandhanaḥ; etadanantaraṃ ‘aṃsaśoṣaṃ janayet’ iti śeṣa iti kārtikaḥ||64||
ardhārdhaślokenāṃsaśoṣāvabāhukayorlakṣaṇamāha– aṃsetyādi| aṃsaśabdenāṃsasamīpopalakṣitadeśoṃ'sadeśaḥ| aṃso bāhuśiraḥ, tatra sthito vyavasthitaḥ| aṃsabandhanamiti aṃsabandhanakārakaḥ śleṣmā aṃsabandhanaḥ, 94 tatrāṃsabandhanaṃ śleṣmāṇaṃ śoṣayitvā sa tadanantaraṃ aṃsaśoṣaṃ janayediti vākyaśeṣa iti kārtikaḥ||64||
sirāścākuñcya tatrastho janayedavabāhukam |65| (su. ni. a. 1) |
avabāhukamāha– sirāścetyādinā| 95 tatrasthoṃ'sadeśasthaḥ| ayaṃ ca vātakaphajaḥ| anye tu militvā avabāhukalakṣaṇamāhuḥ; tanna, yataḥ suśrutenoktam– ‘aṃsaśoṣāvabāhukayorbāhumadhye sirāvyadhaḥ’ (su. śā. a. 8) iti| etadanantaraṃ suśrutena bādhiryaṃ paṭhitam– “yadā śabdavahaṃ vāyuḥ” (su. ni. a. 1) ityādinā, mādhavena tu prakaraṇānurodhaṃ manyamānena karṇaroga eva tat paṭhitaṃ, kintu suśrutena vātavyādhau bādhiryaṃ paṭhitvā'pi bādhiryakarṇaśūlau śālākya'pi paṭhitau; punaruktamiti cet; naiva, samprāptibhedabhinnatvāt; vātavyādhau śabdavahamityanena karṇaśaṣkulyavacchinnanabhodeśa uktaḥ, śālākye ca śabdavahāḥ sirā ityuktam| mādhavena tu karṇaroge śabdāśravaṇatvāviśeṣādetadeva tatra paṭhitamityavirodhaḥ|65|–
sirāścetyādinā avabāhukaḥ| tatrasthoṃ'sadeśasthaḥ, sirāḥ ākuñcyāvabāhukaṃ janayet| ayaṃ ca kaphavātajaḥ| 96 atrāṃsaśoṣamavabāhukamiti rogadvayamuktavān, anye tu militvā'vabāhukalakṣaṇamāhuḥ, tanna yataḥ suśrutena 97 rogadvayaṃ pṛthak paṭhitam– “aṃsaśoṣāvabāhukayorbāhumadhye sirāvyadhaḥ” iti|65|–
āvṛtya vāyuḥ sakapho dhamanīḥ śabdavāhinīḥ ||65|| narān karotyakriyakānmūkaminminagadgadān | (su. ni. a. 1) | 98
mūkādīṃstrīnāha– āvṛtyetyādi| akriyakān avacanakriyakāniti; nañayamabhāve, īṣadarthe ca| ādyo mūko'vacanaḥ, dvitīyo minminaḥ sānunāsikasarvavacanaḥ, tṛtīyo gadgado 99 luptapadavyañjanābhidhāyī| eṣāṃ 100 ca samānakāraṇābhidhāne'pi duṣṭerutkarṣādibhiradṛṣṭavaśādvā bheda ityunneyam||65||
mūkādīn jihvāgatān vātarogāṃstrīnāha– āvṛtyetyādi| vāyuḥ sakaphaḥ kupitaḥ san, śabdavāhinīrdhamanīrāvṛtyāvarudhya, narān akriyakān avacanakriyakān karoti| atra nañ abhāve īṣadarthe ca| mūko'vacanaḥ, minminaḥ sānunāsikasarvavacanaḥ, gadgado luptapadavyañjanābhidhāyī| eṣāṃ tulyahetvabhidhāne'pi duṣṭerutkarṣādibhiradṛṣṭavaśādvā bheda ityunneyam||65||
adho yā vedanā yāti varcomūtrāśayotthitā ||66|| bhindatīva gudopasthaṃ sā tūnī nāma nāmataḥ | (su. ni. a. 1) |
tūnīmāha– adha ityādi| adha iti gudopastham| vedanā śūlam| varcomūtrāśayotthitā pakvāśayamūtrāśayotthitā, pakvāśayamūtrapuṭayorvyastasamastayorjātā| upasthaṃ strīpuṃsayorguhyam| nāmataḥ prasiddhitaḥ||66||
tūnīvātamāha– adha ityādi| yā vedanā śūlamadha iti gudopasthaṃ yāti, nāmataḥ prasiddhitaḥ sā tūnī nāma, varcomūtrāśayotthitā pakvāśayamūtrapuṭayorvyastasamastayorjātā, bhindatīva gudopasthamiti bhedaṃ kurvatīva gudopasthasyetyarthaḥ| upasthaṃ strīpuṃsayorguhyam||66||
gudopasthotthitā yā tu pratilomaṃ pradhāvitā ||67|| vegaiḥ pakvāśayaṃ yāti pratitūnīti socyate | (su. ni. a. 1) |
pratitūnīmāha– gudetyādi| pratilomamityūrdhvam| vegairvātakṛtodgamaiḥ| setyanena ‘bhindatīva’ ityatidiśyate||67||
pratitūnīmāha– gudetyādi| gudopasthotthitā saiva vedanā 101 pratilomityūrdhvaṃ pradhāvitā satī, vegairvātakṛtodgamairmuhurmuhuḥ svabhāvopaśamopalakṣitaiḥ pakvāśayaṃ yāti, sā pratitūnītyucyate, saivetyanena bhindatītyatidiśyate||67||
sāṭopamatyugrarujamādhmātamudaraṃ bhṛśam ||68|| ādhmānamiti taṃ vidyād ghoraṃ vātanirodhajam | vimuktapārśvahṛdayaṃ tadevāmāśayotthitam ||69|| pratyādhmānaṃ vijānīyāt kaphavyākulitānilam | (su. ni. a. 1) |
ādhmānamāha– sāṭopamityādi| sāṭopamiti 102 āṭopaścalacalanamiti gayadāsaḥ, guḍaguḍāśabda iti kārtikaḥ| ādhmātaṃ vātapūrṇacarmapuṭakasthānīyam| udaramiti pakvāśayaḥ, pratyādhmānasya āmāśayasambhavatvāt| ghoramiti kaṣṭapradam| āmāśayasamutthatvena pratyāsattyā pārśvahṛdayayorapi vedānāśaṅkānirāsārthamāha– 103 vimuktetyādi| tadevetyanena sāṭopāditvamatidiśati| 104 kaphavyākulitānilaṃ kaphāvṛtavātam||68-69||
ādhmānalakṣaṇamāha– sāṭopamityādi| sāṭopādilakṣaṇayuktamudaramādhmānaṃ jānīyāt; sāṭopamiti āṭopaścalanaṃ tena saha vartata iti sāṭopamiti gayadāsaḥ; guḍaguḍāśabda iti kārtikaḥ| ādhmānamiti ādhmātaṃ vātapūrṇacarmapuṭakasthānīyam udaramiti pakvāśayaḥ, pratyādhmānasyāmāśayasambhavatvāt| ghoramiti kaṣṭapradam| pratyādhmānamāha– vimuktetyādi| vimuktaṃ pārśvahṛdayaṃ yena tattathā| kaphākulitaṃ vātamityarthaḥ||68-69||
nābheradhastāt sañjātaḥ sañcārī yadi vā'calaḥ ||70|| aṣṭhīlāvadghano granthirūrdhvamāyata unnataḥ | vātāṣṭhīlāṃ vijānīyādbahirmārgāvarodhinīm ||71|| etāmeva rujopetāṃ vātaviṇmūtrarodhinīm | pratyaṣṭhīlāmiti vadejjaṭhare tiryagutthitām ||72|| (su. ni. a. 1) |
aṣṭhīlāmāha– nābherityādi| aṣṭhīlā uttarāpathe vartulaḥ pāṣāṇaviśeṣa iti jejjaṭamatānuvādī kārtikaḥ, karmakārāṇāṃ vartulā dīrghā lauhabhāṇḍīti gayadāsaḥ| ūrdhvamāyata uparidīrghaḥ| unnataḥ tiryagunnataḥ| vātakṛtā aṣṭhīlā vātāṣṭhīleti svarūpaparaṃ, vyāvṛttyabhāvāt| bahirmārgāvarodhinīṃ vātamūtrapurīṣāvarodhinīm| etāmityādi saiva jaṭhare tiryagutthitā tiryagāyatā pratyaṣṭhīleti bhedaḥ| vātaviṇmūtrarodhinīmiti viśeṣaparam||70-72||
aṣṭhīlāmāha– nābherityādi| aṣṭhīlāvat aṣṭhīlāsadṛśaṃ granthiṃ vātāṣṭhīlāṃ vijānīyāt| aṣṭhīlā uttarāpathe vartulaḥ 105 pāṣāṇaviśeṣa iti jejjaṭānuvādī kārtikaḥ, karmakārāṇāṃ vartulā dīrghā lauhabhāṇḍī iti gayadāsaḥ| 106 ghanaṃ saṃhatāvayavam| ūrdhvamāyatamuparidīrgham| unnataṃ tiryagunnatam| vātakṛtā aṣṭhīlā vātāṣṭhīlā iti svarūpaparaṃ, vyāvṛttyabhāvāt| 107 bahirmārganirodhinī vātamūtrapurīṣarodhinīm| pratyaṣṭhīlāmāha– etāmityādi| pratyaṣṭhīleti bhedaḥ| vātamūtrapurīṣarodhinīmiti viśeṣaparam||70-72|| 108
mārute'nuguṇe bastau mūtraṃ samyak pravartate | vikārā vividhāścātra pratilome bhavanti ca ||73|| (su. ni. a. 3) |
aṣṭhīlāvyatiriktāmapi vātavikṛtiṃ mūtrarodhinīmāha– māruta ityādi| 109 anuguṇe'nulome| pratilome 110 pratilomage māruta iti sambandhaḥ| vikārā aśmarīmūtrakṛcchrādayaḥ||73||
aṣṭhīlāvyatiriktāmapi mūtrarodhinīṃ vātavikṛtimāha– māruta ityādi| aviguṇe'nulome māruta ityarthaḥ| vikārāḥ 111 aśmarīmūtrakṛcchravātakṛtāṣṭhīlākṛcchrādayaḥ||73||
sarvāṅgakampaḥ śiraso vāyurvepathusañjñakaḥ |74|
vepathuvātavikāramāha– sarvetyādi| śirasaḥ kampa iti sambandhaḥ; śira ityavayavopalakṣaṇaṃ, tena hastāderapi kampo vepathurityarthaḥ|74|–
sarvāṅgakampavātamāha– sarvāṅgetyādi| sarvāṅgasya śirasaśca kampa iti sambandhaḥ| śirasa ityavayavopalakṣaṇaṃ, tena 112 hastoderapi kampo vepathuriti|74|– 113
khallī tu pādajaṅghorukaramūlāvamoṭanī ||74|| (ca. ci. a. 28) |
khallītyādi| khallī ‘sirāvamoṭana’ iti loke||74||
khallīmāha– khallītyādi| moṭinīti parivartanaśīlā||74||
adhaḥ pratihato vāyuḥ śleṣmaṇā mārutena vā | karotyudgārabāhulyamūrdhvavātaḥ sa ucyate ||75||
adhaḥ pratihato vāyuḥ śleṣmaṇā mārutena ca| karotyudgārabāhulyamūrdhvavātaṃ pracakṣate||75||
ūrdhvavātamāha– adha iti||75||
sthānanāmānurūpaiśca liṅgaiḥ śeṣān vinirdiśet | sarveṣveteṣu saṃsargaṃ pittādyairupalakṣayet ||76|| (ca. ci. a. 28) | hanustambhārditākṣepapakṣāghātāpatānakāḥ | kālena 114 mahatā vātā yatnāt sidhyanti vā na vā ||77|| 115 narān balavatastvetān sādhayennirupadravān | (ca. ci. a. 28) |
anuktavātarogasaṅgrahaṇārthamāha– sthānetyādi| 116 sthānānurūpairliṅgairyathā– kukṣiśūlaṃ, 117 pṛṣṭhaśūlaṃ, nakhabheda ityādi| nāmānurūpairliṅgairyathā– śūlamityukte kīlanikhātavadvedanāviśeṣa eva ucyate, tathā bhedatodādibhirapi pīḍāviśeṣa eva gamyate| 118 vātā iti vātavikārāḥ, kāryakāraṇayorabhedopacārāt| vātāditi pāṭhe tu vātādye 119 pakṣavadhādaya iti yojyam||76-77||
anuktavātarogasaṅgrahārthamāha– sthānetyādi| sthānānurūpairliṅgairyathā– kukṣiśūlaṃ, pṛṣṭhaśūlaṃ, nakhabhedaḥ| nāmānurūpairyathā– kukṣiśūlamityukte kīlanikhātavadvedanāviṣe evocyate, tathā todabheda ityādi pīḍāviśeṣa eva gamyate| pittādyairiti pittaśleṣmarudhiraiḥ, saṃsargaṃ dvidoṣajaṃ ca lakṣayet| uktarogāṇāṃ kṛcchrasādhyatvamāha– hanvityādi| eteṣvekaḥ kaścinmucyate ityarthaḥ| paraṃ kaḥ siddhyati, ya taruṇo bhavati| tathā nirupadravān upadravarahitān||76-77||
visarpadāharuksaṅgamūrchārucyagnimārdavaiḥ ||78|| kṣīṇamāṃsabalaṃ vātā ghnanti pakṣavadhādayaḥ | śūnaṃ suptatvacaṃ bhagnaṃ kampādhmānanipīḍitam | rujārtimantaṃ ca naraṃ vātavyādhirvināśayet ||79|| (su. sū. a. 33) |
vātopadravānāha– visarpetyādi| vātā iti vātavikārāḥ, kāryakāraṇayorabhedopacārāt| vātāditi pāṭhe tu vātāt pakṣavadhādaya iti yojyam| śūnamityādi śūnaṃ saśotham| suptatvacaṃ sparśānabhijñatvagindriyam||78-79||
vātopadravānāha– visarpetyādi| vātā iti vātavikārāḥ, kāryakāraṇayorabhedopacāreṇa| vātāt iti pāṭhe tu vātāt pakṣavadhādayaḥ iti yojyam, saṅgo mūtrapurīṣavātāpravṛttiḥ| kṣīṇaṃ māṃsabalaṃ yasya sa tathā| asādhyamāha– śūnamityādi| śūnaṃ śothayuktam| suptatvacaṃ sparśānabhijñatvagindriyam| bhagnaṃ bhagnāsthi| rujārtimantamatīva pīḍayā''rtam||78-79||
avyāhatagatiryasya sthānasthaḥ prakṛtisthitaḥ | vāyuḥ syāt so'dhikaṃ jīvedvītarogaḥ samāḥ śatam ||80|| (ca. ci. a. 28) |
idānīṃ pañcavidhasyāpi prakṛtisthasya vāyorliṅgaṃ kāryaṃ cāha– avyāhatetyādi| yasyeti puruṣasya, avyāhatagatiḥ anavaruddhamārgaḥ, 120 sthānasthaḥ svāśrayavyavasthitaḥ, prakṛtisthito'kṣīṇaścāpravṛddhaḥ, etadviśeṣaṇatrayaṃ hetuhetumadbhāvena yojyam| vītarogo nīrogaḥ, kaphapittaduṣṭerapi prerakavātenāntarīyakatvāt| adhikaṃ samāḥ 121 śatamiti pañca dinādhikaṃ saviṃśaṃ varṣaśatam| yadāha varāhaḥ āyurnirūpaṇe– ‘samāḥ ṣaṣṭirdvighnā manujakariṇāṃ pañca ca niśāḥ|’ ityādi||80||
idānīṃ pañcavidhasyāpi prakṛtisthasya vāyoḥ kāryaṃ liṅgaṃ ca prāha– 122 avyāhata ityādi| yasya puruṣasya avyāhatagatiḥ aruddhamārgaḥ, sthānasthaḥ svāśayavyavasthitaḥ, prakṛtau sthitaḥ na vṛddho na ca kṣīṇaḥ, vāyorviśeṣaṇatrayam| vītarogo nīrogaḥ, kaphapittaduṣṭerapi prerakavātenāntarīyakatvāt| adhikaṃ samāḥ śataṃ pañcadinādhikaṃ viṃśativarṣaśatam| yadāha varāhamihire āyurnirūpaṇādhyāye– “samāḥ ṣaṣṭirdvighnā manujakariṇāṃ pañca ca niśāḥ” iti||80||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne vātavyādhinidānaṃ samāptam ||22||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ vātavyādhinidānaṃ samāptam||22|| 123
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ vātavyādhinidānam||22||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘syāt’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  2. 2 . “sāmānyajā iti vātādibhiḥ pratyekaṃ militaiśca ye janyante, nānātmajā iti ye vātādibhirdoṣāntarāsampṛktairjanyante” iti cakraḥ| ↩
  3. 3 . atra ‘rūpa’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  4. 4 . ‘ ... nirapekṣatvādākṣepa ... ’ iti pā.| ↩
  5. 5 . ‘vistaroktirityabhiprāyeṇaiveti’ iti pā.| ↩
  6. 6 . ‘plavanaṃ bāhubhyāṃ taraṇam’ ityasya sthāne ‘plavanaṃ taraṇaṃ, bāhubhyāṃ viceṣṭitam’ iti pā.| ↩
  7. 7 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  8. 8 . ‘rogādikarṣaṇāt’ iti pā.| ↩
  9. 9 . ‘vikārāṇām’ iti pā.| ↩
  10. 10 . ‘vāyuścapalatvena’ iti pā.| ↩
  11. 11 . atra ‘sarva’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  12. 12 . atra ‘tad’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  13. 13 . ‘śotho’ ityasya sthāne ‘śoṣo’ iti pā. | ↩
  14. 14 . ‘gātrasuptati’ iti pā. | ↩
  15. 15 . ‘śotho’ ityasya sthāne ‘śoṣo’ iti pā.| ↩
  16. 16 . ‘alpanidratāva'pi bodhyetyāhuḥ’ iti pā.| ↩
  17. 17 . ‘garbhāśayādeḥ’ iti pā.| ↩
  18. 18 . ‘ ... śrotrādīnām’ iti pā.| ↩
  19. 19 . ‘ākṣepaḥ’ iti pā.| ↩
  20. 20 . atra ‘‘karoti vividhānvyādhīn’ iti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  21. 21 . ‘punaruktaḥ’ iti pā.| ↩
  22. 22 . ‘antrā ... ’ iti pā.| ↩
  23. 23 . ‘sandhigatavātalakṣaṇaḥ’ iti pā.| ↩
  24. 24 . ‘iva’ iti pā.| ↩
  25. 25 . atra ‘ca’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  26. 26 . ‘gātre śarīre, arūṃṣi vraṇāḥ’ ityasya sthāne ‘gātre arūṃṣi vraṇāḥ, śarīre ... ’ iti pā.| ↩
  27. 27 . ‘pratyāsatterāśrayaprabhāvāt’ iti pā.| ↩
  28. 28 . ‘majjāsthikupite vācyam’ iti pā.| ↩
  29. 29 . ‘mandarujo vraṇān’ iti pā.| ↩
  30. 30 . atra ‘sa’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā. | ↩
  31. 31 . ‘khalvīm’ iti pā. | ↩
  32. 32 . ‘khalvīm’ iti pā.| ↩
  33. 33 . ‘khalvīm’ iti pā.| ↩
  34. 34 . ‘kaubjām’ iti pā.| ↩
  35. 35 . atra ‘vā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  36. 36 . ayaṃ ślokaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
  37. 37 . ‘pañcadhaivocyate ... ’ iti pā.| ↩
  38. 38 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  39. 39 . ‘klamo'nāyāsaḥ śramaḥ’ ityasya sthāne ‘klamo'nāryasaṃśrayaḥ’ iti pā.| klamo'nāyāsaḥ śramaḥ, harṣo romaharṣaḥ, ‘śītastambhau’ iti pāṭhāntaram| kaphena saṃyute samāne viṇmūtrayoḥ saṅgaḥ, tathā gātraharṣo romāñcaḥ, “kaphādhikaṃ ca viṇmūtraṃ romaharṣaḥ kaphāvṛte” iti pāṭhāntaram| kaphādhikaṃ śleṣmabahulaṃ viṣṭhāmūtramiti| apāna iti sugamam| vyāna iti| daṇḍako ↩
  40. 40 . ‘daṇḍaḥ’ iti pā.| ↩
  41. 41 . ‘kāle’ iti pā.| ↩
  42. 42 . ‘bhramaklamaḥ’ iti pā.| ↩
  43. 43 . ‘ ... jīryante’ iti pā.| ↩
  44. 44 . ‘kalitaḥ’ iti pā.| ↩
  45. 45 . ‘āmavāta’ iti pā.| ↩
  46. 46 . ‘vinayanam’ iti pā.| ↩
  47. 47 . atra ‘navā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  48. 48 . ‘niṣphalatvācca śukrage’ iti pā.| ↩
  49. 49 . ‘pīḍyateti’ iti pā.| ↩
  50. 50 . ‘ ... rucirvāksvaragrahaḥ’ iti pā.| ↩
  51. 51 . ‘sarvam’ iti pā.| ↩
  52. 52 . ‘viṃśatividham’ iti pā.| ↩
  53. 53 . ‘prapadyate’ iti pā. | ↩
  54. 54 . atra ‘nimīlako’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  55. 55 . asmātpūrvaṃ kvacitpustake ‘kapota iva kūjet, niḥsañjñaḥ sañjñārahitaḥ, so'patantrakaḥ’ iti paṅktirupalabhyate yadagre'styeva| ↩
  56. 56 . ‘kruddhe’ iti pā.| ↩
  57. 57 . ‘rujan’ iti pā.| ↩
  58. 58 . atra ‘tasmāt’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  59. 59 . ‘vṛte mūrchite’ ityasya sthāne ‘āvṛtameva mūrchāñcita ... ’ iti pā.| ↩
  60. 60 . ‘tāsviti sarvadhamanīṣu’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  61. 61 . ‘dhanustulyamityādi’ iti pā.| ↩
  62. 62 . ayaṃ ślokaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
  63. 63 . ‘vicetano'cetanaḥ’ iti pā.| ↩
  64. 64 . ‘ceti’ iti pā.| ↩
  65. 65 . ( ) etaccihnamadhyastho'yaṃ ślokaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
  66. 66 . ‘anyena saṃsṛṣṭam’ ityasya sthāne ‘etacca ‘sādhyamanyena saṃsṛṣṭam’ iti pā.| ↩
  67. 67 . ‘grīvā cāpyapavartate’ ityasya sthāne ‘grīvāṃ vyāpyapravartate’ iti pā. | ↩
  68. 68 . ‘sarvaliṅgo'rditaḥ’ iti pā.| ↩
  69. 69 . ‘pravartate’ iti pā.| ↩
  70. 70 . atra ‘animiṣākṣasya’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  71. 71 . ‘ ... arditānām’ iti pā.| ↩
  72. 72 . ‘hanū’ iti pā. | ↩
  73. 73 . ‘hanustambhaḥ’ iti pā. | ↩
  74. 74 . ‘kapolasthaḥ’ iti pā.| ↩
  75. 75 . ‘hanū’ iti pā.| ↩
  76. 76 . ‘vivṛtāsyatvam āsyavivṛtiṃ, saṃvṛtāsyatām āsyasaṃvṛtiṃ; sā ca’ ityasya sthāne ‘vivṛtāsyatvaṃ saṃvṛtāsyatvaṃ ca’ iti pā.| ↩
  77. 77 . ‘hanustambha’ iti pā.| ↩
  78. 78 . ‘śuṣketādi’ iti pā.| ↩
  79. 79 . atra ‘bhakṣaṇāt’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  80. 80 . ‘ ... vivṛti’ iti pā.| ↩
  81. 81 . ‘svapnā''sanasthāna ... ’ iti pā.| ↩
  82. 82 . ‘vāgityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  83. 83 . ‘vāgvāhinītyādi’ iti pā.| ↩
  84. 84 . ‘yā’ iti pā.| ↩
  85. 85 . ‘gauravādiyuktā’ iti pā.| ↩
  86. 86 . padyadvayamidaṃ madhukośe na jagrāha, ātaṅkadarpaṇakārastu saṅgṛhya vyācakhyau ↩
  87. 87 . ‘pravaktatā’ iti pā. | ↩
  88. 88 . ‘vepanena’ iti pā.| ↩
  89. 89 . ‘muktetyādimityāhuḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  90. 90 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  91. 91 . ‘rukpāda ityādi’ iti pā.| ↩
  92. 92 . atra ‘pādayorityādi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  93. 93 . ‘aṃsetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  94. 94 . ‘taṃ aṃsabandhanam’ iti pā.| ↩
  95. 95 . ‘tatrasthoṃ'sasthaḥ’ iti pā.| ↩
  96. 96 . ‘ayaṃ aṃśaśoṣa ... ’ iti pā.| ↩
  97. 97 . ‘rogarūpam’ iti pā.| ↩
  98. 98 . ‘mūkādīnāha’ iti pā.| ↩
  99. 99 . ‘luptavyañjanābhidhāyī|’ iti pā.| ↩
  100. 100 . atra ‘ca’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  101. 101 . ‘pratilomam’ iti pā.| ↩
  102. 102 . ‘āṭopaścalacalam’ iti pā.| ↩
  103. 103 . ‘vimuktapārśvahṛdayamiti’ iti pā.| ↩
  104. 104 . ‘kaphavyākulatānilam’ iti pā.| ↩
  105. 105 . ‘pāṣāṇa’ iti pā.| ↩
  106. 106 . etacca– ‘aṣṭhīlāvadghanaṃ granthimūrdhvamāyatamunnatam’ iti pā.| ↩
  107. 107 . etacca– ‘bahirmārganirodhinīm’ iti pā.| ↩
  108. 108 . ‘māruteviguṇe’ iti pā. | ↩
  109. 109 . ‘aviguṇe'nulomage’ iti pā.| ↩
  110. 110 . atra ‘pratilomage’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  111. 111 . atra ‘ ... vātakṛtāṣṭhīlākṛcchrā ... ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  112. 112 . ‘hastapādayorapi’ iti pā.| ↩
  113. 113 . ‘khalvī’ iti pā. | ↩
  114. 114 . ‘mahatā vātā’ ityasya sthāne ‘mahatāḍhyānām’ iti pā. | ↩
  115. 115 . ‘narān balavatastvetān’ ityasya sthāne ‘narāṃstu taruṇānetān’ iti pā. | ↩
  116. 116 . ‘sthānānurūpairyathā’ iti pā.| ↩
  117. 117 . atra ‘pṛṣṭhaśūlam’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  118. 118 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  119. 119 . ‘hanustambhā’ iti pā.| ↩
  120. 120 . ‘svasthāna ... ’ iti pā.| ↩
  121. 121 . ‘śatamiti’ ityasya sthāne ‘śatam’ iti pā.| ↩
  122. 122 . atra ‘avyāhata ityādi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  123. 123 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ vātavyadhinidānam||22||’ iti pā.| ↩