23. vātaraktanidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
atha vātaraktanidānam | lavaṇāmlakaṭukṣārasnigdhoṣṇājīrṇabhojanaḥ | klinnaśuṣkāmbujānūpamāṃsapiṇyākamūlakaiḥ ||1|| kulatthamāṣaniṣpāvaśākādipalalekṣubhiḥ | dadhyāranālasauvīraśuktatakrasurāsavaiḥ ||2|| viruddhādhyaśanakrodhadivāsvapnaprajāgaraiḥ | prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇām | (ca. ci. a. 29) | sthūlānāṃ sukhināṃ cāpi kupyate 1 vātaśoṇitam ||3|| (su. ci. a. 1) |
vātavyādhiviśeṣatvāttadanantaraṃ vātaraktamāha| nanu, suśrute vātarogādhyāye eva vātaraktaṃ paṭhitaṃ, tat kuto'tra saṅgrahe pṛthak pāṭhaḥ? ucyate– satyapi vātarogatve nidānavaiśiṣṭyāt viśiṣṭadoṣadūṣyakhyāpanārthaṃ hastādideśa eva samprāptikathanārthaṃ kriyāviśeṣakhyāpanārthaṃ ca pṛthakkaraṇam| ata eva 2 carake'pi vātavyādhyanantaraṃ pṛthagvātaraktādhikāraḥ| nanu, ‘rujastīvrāḥ sasantāpā’ ityādinā raktagatasya vātasya lakṣaṇaṃ vātavyādhāvevoktaṃ, tataśca vātaraktābhidhānaṃ punaruktaṃ syāt; naivaṃ, vātaraktaṃ hi 3 duṣṭena vātena duṣṭena raktena ca viśiṣṭasamprāptikaṃ vikārāntarameva| uktaṃ hi carake– “vāyuḥ pravṛddho vṛddhena raktenāvāritaḥ pathi| kruddhaḥ sandūṣayedraktaṃ tajjñeyaṃ vātaśoṇitam||” (ca. ci. a. 29) iti| raktagatavāte tu vāta eva duṣṭo raktamaduṣṭameva gacchatīti bhedaḥ| lavaṇāmletyādi, klinnaśuṣkaśabdau māṃsena sambadhyete| piṇyākastilakalkaḥ| niṣpāvaḥ śimbiḥ, palalaṃ māṃsam| prāyaśa ityādi, sukumārā mṛdudehāvayavāḥ, “teṣāmalpaceṣṭatvāllavaṇādibhiḥ raktaṃ 4 kaṭutiktaprajāgarādibhiśca vātaḥ kupyati|” iti īśānaḥ||1-3||
vātavyādhiviśeṣatvāttadanantaraṃ vātaraktamāha| nanu, suśrute 5 vātarogādhyāye eva vātaraktaṃ paṭhitaṃ, tat kuto'tra saṅgrahe pṛthak paṭhitam? ucyate– satyapi vātarogatve 6 nidānavaiśiṣṭyādviśiṣṭasamprāptikathanārthaṃ kriyāviśeṣajñāpanārthaṃ ca pṛthakkaraṇam| ata eva carake'pi vātavyādhyanantaraṃ pṛthagvātaraktādhyāya uktaḥ| tasya nidānamāha– lavaṇetyādi| lavaṇādibhirbhojanaiḥ, tathā klinnaśuṣkāmbujādibhiḥ, tathā kulatthādibhiḥ, tathā dadhyādibhiḥ, tathā viruddhādibhiḥ, tathā prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ puṃsāṃ, tathā mithyāhāravihāriṇāṃ sthūlānāṃ ca sukhināṃ ca vātaraktaṃ prakupyati| klinnaśuṣkaśabdau māṃsena sambadhyete| piṇyākaḥ tilakalkaḥ, niṣpāvaḥ śimbiḥ, palalaṃ māṃsaṃ, klinnaṃ śaṭitam, ambujā matsyādayaḥ, āranālādayaḥ kāñjikabhedāḥ, surā piṣṭakṛtā, āsavo madyaṃ, viruddhaṃ kṣīramatsyādi, adhyaśanaṃ bhuktoparibhojanaṃ, sukumārā mṛdudehāvayavāḥ, sthūlā medasvinaḥ, sukhinaśca samyakpravṛttyādivarjitāḥ; teṣāmalpaceṣṭatvāt lavaṇādibhiḥ raktaṃ, tiktakaṭukaṣāyādibhirvātaśca kupyatīti īśānaḥ||1-3||
hastyaśvoṣṭrairgacchataścāśnataśca vidāhyannaṃ savidāho'śanasya | kṛtsnaṃ raktaṃ vidahatyāśu tacca 7 srastaṃ duṣṭaṃ pādayoścīyate tu | tat sampṛktaṃ vāyunā dūṣitena tatprābalyāducyate vātaraktam ||4|| (su. ni. a. 1) |
samprāptimāha– hastyaśvetyādi| hastyādigamanaṃ vātavṛddhau viśeṣeṇa raktasya dravasyādhogamane'pi hetuḥ, vidāhyannaṃ ca śoṇitavṛddhau| hastyādigamanaṃ viśeṣeṇa, pādenāpi gamanaṃ hetureva| tat raktam| sampṛktaṃ vāyunā dūṣitena svahetuvṛddhena| tatprābalyāditi dvayorduṣṭatve'pivātasya prābalyāt doṣatvena prādhānyādvātaraktavyapadeśaḥ, natu raktavāta iti||4||
tasya samprāptimāha– hastītyādi| vidāhi virūḍhakādikam| aśnataḥ bhuktavataḥ, 8 vidāhāt kṛṣṇaśarīragataraktamāśu vidahati, vidāhyannaṃ śoṇitavṛddhau hastyādigamanaṃ ca viṣamapādenāpi gamanaṃ hetuḥ| tatsampṛktamiti tadraktapittaṃ saṃsṛṣṭaṃ vāyunā dūṣitena svahetuvṛddhena saha, tatprābalyādvātaraktamucyate– tatprābalyāditi dvayorduṣṭatve'pi vātasya prābalyāddoṣatvena prādhānyādvātaraktavyapadeśaḥ, natu raktavāta iti| tadvatpittamiti duṣṭaṃ pittamityarthaḥ| dūṣitenāsṛjāktamiti dūṣitena raktena miśraṃ tathā duṣṭaḥ śleṣmā dūṣitena raktenākto miśraḥ||4||
svedo'tyarthaṃ na vā kārṣṇyaṃ sparśājñatvaṃ kṣate'tiruk | sandhiśaithilyamālasyaṃ sadanaṃ piḍakodgamaḥ ||5|| jānujaṅghorukaṭyaṃsahastapādāṅgasandhiṣu | nistodaḥ sphuraṇaṃ bhedo gurutvaṃ suptireva ca ||6|| kaṇḍūḥ sandhiṣu rugbhūtvā bhūtvā naśyati cāsakṛt | vaivarṇyaṃ maṇḍalotpattirvātāsṛkpūrvalakṣaṇam ||7|| (ca. ci. a. 29) |
pūrvarūpamāha– svedetyādi| svedo'tyarthaṃ na veti gharmāgamanamatyarthaṃ bhavati sarvathā vā na bhavati, etacca vyādhimahimnā kuṣṭhavat| kṣate'tirugiti yadi kāraṇāntarāt kṣataṃ syāttadā'tiśayaṃ rujā syāt, taddeśasya duṣṭatvāt||5-7||
tasya pūrvarūpamāha– sveda ityādi| gharmāgamanamatyarthaṃ bhavati sarvathā vā na bhavati, etacca vyādhimahimnā kuṣṭhavat boddhavyam| kārṣṇyamaṅgānām| kṣate'tirugiti yadi kāraṇāntarāt kṣataṃ bhedaḥ syāt, tadā hyatiśayena rujā bhavati, taddeśasya duṣṭatvāt| sadanamaṅgānām| piḍikāprādurbhāvo jānvādiṣu, nistodaḥ pīḍāviśeṣaḥ, suptistvacaḥ, vaivarṇyaṃ vicchāyatā, etatpūrvarūpaṃ vātaraktasya||5-7||
vāte'dhike'dhikaṃ tatra śūlasphuraṇabhañjanam | śothasya raukṣyaṃ kṛṣṇatvaṃ śyāvatā vṛddhihānayaḥ ||8|| dhamanyaṅgulisandhīnāṃ saṅkoco'ṅgagraho'tiruk | śītadveṣānupaśayau stambhavepathusuptayaḥ ||9|| rakte śotho'tiruktodastāmraścimicimāyate | snigdharūkṣaiḥ śamaṃ naiti kaṇḍūkledasamanvitaḥ ||10|| pitte vidāhaḥ sammohaḥ svedo mūrchā 9 madastṛṣā | sparśāsahatvaṃ rugrāgaḥ śothaḥ pāko bhṛśoṣmatā ||11|| kaphe staimityagurutāsuptisnigdhatvaśītatāḥ | kaṇḍūrmandā ca rugdvandvaṃ sarvaliṅgaṃ ca saṅkarāt ||12|| (vā. ni. a. 16) |
vātaraktasya doṣāntarasaṃsargeṇa lakṣaṇānyāha– vāte'dhika ityādi| vṛddhihānaya iti vātaraktalakṣaṇānām| 10 rakta ityādi| rakta ityatra ‘adhika’ ityanuvartanīyam, evaṃ vakṣyamāṇapittādiṣu| etaccārambhakaraktādanyadraktāntaraṃ bodhyaṃ, raktamapi raktāntaradūṣakaṃ 11 bhavati| yaduktaṃ duṣṭaraktalakṣaṇe– “ 12 pittavadraktenātikṛṣṇaṃ ca|” (su. sū. a. 14) iti| śamaṃ naiti śāntiṃ na yāti| 13 kapha ityādi| dvandvasarvaliṅgaṃ ca 14 saṅkarāditi saṅkarāt dvidoṣatridoṣamelakāt dvandvaliṅgaṃ sarvaliṅgaṃ ca kramādvātaraktaṃ bhavati||8-12||
doṣāntarasaṃsarge 15 lakṣaṇamāha– vāte'dhika ityādi| 16 tatra jānujaṅghādisthāneṣu śūlādikaṃ jñeyaṃ, tathā śothasya raukṣyādikaṃ vṛddhihānayaśca vijñeyāḥ, 17 dhamanyādīnāṃ saṅkocaḥ| 18 aṅgagrahaḥ śītadveṣaḥ, anupaśayaḥ 19 asātmyam; 20 śītena rogavṛddhiḥ| raktādhikalakṣaṇamāha– rakta iti| rakta ityatrādhika ityanuvartanīyam, evaṃ vakṣyamāṇapittādiṣu| 21 kaṇḍūkledau śamaṃ na yātaḥ, kledo dravatvam| etaccārambhakaraktādraktāntaraṃ boddhavyam| 22 raktamapi raktāntaradūṣakaṃ bhavati, yaduktaṃ duṣṭaraktalakṣaṇe– “pittavat raktenātikṛṣṇaṃ ca” iti| pittādhikamāha– pitta iti| bhṛśoṣmatā santāpādhikyam| kaphādhikamāha– kapha iti| kaphādhike staimityamārdratā, 23 mandā adāruṇā, ruk pīḍā| dvandvajasānnipātikāvāha– dvandvamityādi| saṅkarāt dvidoṣamelakāt tridoṣamelakācca dvandvaliṅgaṃ sarvaliṅgaṃ ca bhavet||8-12||
pādayormūlamāsthāya kadāciddhastayorapi | ākhorviṣamiva kruddhaṃ taddehamupasarpati ||13|| (su. ni. a. 1) |
pādayorjātamapratikriyamāṇaṃ deśāntaraṃ vyāpnoti, pādavaddhastayorapi bhavatīti darśayannāha– pādayorityādi| ākhorviṣamityanena mandavisarpaṇatāṃ darśitavān; etadvātaraktaṃ carakeṇa dvividhamuktam| yadāha– “uttānamatha gambhīraṃ dvividhaṃ vātaśoṇitam| tvaṅmāṃsāśrayamuttānaṃ gambhīraṃ tvantarāśrayam||” (ca. ci. a. 29) iti| suśrutena tu kuṣṭhavadutpattau uttānasyottarakālaṃ gambhīratvamuktamiti matabheda eva||13||
pādayorjātamapratikriyamāṇaṃ pradeśāntaraṃ prāpnoti; pādabaddhastayorapi bhavatīti darśayannāha– pādayorityādi| kadāciditi apratikriyamāṇam| hastayorapīti mūlamāsthāya| ākhorviṣamivetyanena mandavisarpitāṃ darśitavān| etacca vātaraktaṃ carakeṇa dvividhamuktaṃ tadyathā– “uttānamatha gambhīraṃ dvividhaṃ vātaśoṇitam| tvaṅmāṃsāśrayamuttānaṃ gambhīraṃ tvantarāśrayam||” iti||13||
ājānu sphuṭitaṃ yacca prabhinnaṃ prasrutaṃ ca yat | upadravaiśca yajjuṣṭaṃ prāṇamāṃsakṣayādibhiḥ ||14|| vātaraktamasādhyaṃ syādyāpyaṃ saṃvatsarotthitam | (su. ni. a. 1) | asvapnārocakaśvāsamāṃsakothaśirograhāḥ ||15|| 24 sammūrchāmadaruktṛṣṇājvaramohapravepakāḥ | hikkāpāṅgulyavīsarpapākatodabhramaklamāḥ ||16|| aṅgulīvakratāsphoṭadāhamarmagrahārbudāḥ | etairupadravairvarjyaṃ mohenaikena vā'pi yat ||17|| akṛtsnopadravaṃ yāpyaṃ, sādhyaṃ syānnirupadravam | ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ navaṃ, yāpyaṃ dvidoṣajam | tridoṣajamasādhyaṃ syādyasya ca syurupadravāḥ ||18|| (ca. ci. a. 29) |
asādhyatvādikamāha– ājānvityādi| ājānu jānuparyantaṃ gatamasādhyam| tathā sphuṭitādikaṃ sphuṭitaṃ dalitatvak, prabhinnaṃ vidīrṇatvak| upadravairityādau ādiśabdena vakṣyamāṇānāmasvapnādīnāṃ grahaṇam| yāpyaṃ saṃvatsarotthitamityanena saṃvatsarādarvāk sādhyaṃ, yadi sphuṭitatvagādayo na bhaveyurityāhuḥ| 25 asvapnetyādi| pāṅgulyaṃ paṅgutā| mohenaikeneti vacanāt pūrvoktaiḥ samastairdvitryādibhiśceti 26 jñāpayatīti||14-18||
etasyaivāsādhyayāpyatve āha– ājānvityādi| ājānu jānuparyantaṃ 27 gatamasādhyam| sphuṭitaṃ dalitatvak| prabhinnaṃ vidīrṇam| prasrutaṃ srāvayuktam| upadravairiti prāṇamāṃsakṣayādibhiḥ, ādigrahaṇena ca vakṣyamāṇānāmasvapnādīnāṃ grahaṇam| yāpyaṃ saṃvatsarotthitamityanena saṃvatsarādarvāk sādhyaṃ, yadi sphuṭitatvādayo na bhaveyuḥ| upadravānāha– asvapnetyādi| māṃsakotho māṃsagalanam| 28 mūrchāyo mūrchā| amandaruk pīḍābāhulyam| moha indriyārthānām| pāṅgulyaṃ paṅgutā| mohenaikeneti vacanāt pūrvoktaiḥ samastaiśceti jñāpayati| punaśca sādhyāsādhyatvamāha– akṛtsnetyādi| yasya ca sarve upadravā bhaveyuḥ so'pyasādhyaḥ| ‘akṛtsnopadravam’ ityādikaṃ mādhavena 29 na gṛhītaṃ, pustakāntareṣu dṛṣṭatvāllikhitamiti||14-18||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne vātaraktanidānaṃ samāptam ||23||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ vātaraktanidānaṃ samāptam||23|| 30
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ vātaraktanidānam||23||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘vātaraktaṃ prakupyati’ iti pā. | ↩
  2. 2 . ‘carake’ iti pā.| ↩
  3. 3 . ‘duṣṭena’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  4. 4 . ‘kaṭuprajāgarādibhiśca’ iti pā.| ↩
  5. 5 . ‘vātavyādhyadhyāye’ iti pā.| ↩
  6. 6 . ‘nidānavaiśiṣṭyādviśiṣṭasamprāptikathanam’ iti pā.| ↩
  7. 7 . ‘duṣṭaṃ srutam’ iti pā. | ↩
  8. 8 . ‘vidāhāt’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  9. 9 . ‘madaḥ satṛṭ’ iti pā. | ↩
  10. 10 . ‘rakta ityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  11. 11 . ‘bhavati’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  12. 12 . ‘pittavadraktenātiduṣṭam’ iti pā.| ↩
  13. 13 . ‘kapha ityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  14. 14 . ‘saṅkarāditi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  15. 15 . ‘kāraṇamāha’ iti pā.| ↩
  16. 16 . ‘jānujaṅghādisthāneṣu vātaraktalakṣaṇānām’ iti pā.| ↩
  17. 17 . ‘dhamanyāḥ’ iti pā.| ↩
  18. 18 . ‘aṅgagrahaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  19. 19 . ‘asātmyam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  20. 20 . ‘śītena rogavṛddhiḥ|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  21. 21 . ‘cimicimeti kaṇḍūbhedaḥ śamaṃ na yāti, kledaśca dravatvam|’ iti pā.| ↩
  22. 22 . ‘yato raktāntaraṃ dūṣakaṃ, yat duṣṭaraktalakṣaṇaṃ pittavat raktenātikṛṣṇaṃ bhavati|’ iti pā.| ↩
  23. 23 . ‘alpapīḍā mandā ruk ceti lakṣaṇabhedaḥ|’ iti pā.| ↩
  24. 24 . ‘mūrchātimadaruk ... ’ iti pā. | ↩
  25. 25 . ‘asvapnetyādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  26. 26 . ‘bodhayatīti’ iti pā.| ↩
  27. 27 . ‘asādhyam’ iti pā.| ↩
  28. 28 . etacca ‘mūrchāyo'mandaruktṛṣṇā’ iti pā.| ↩
  29. 29 . ‘na’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  30. 30 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ vātaraktanidānam||23||’ iti pā.| ↩