atha vātaraktanidānam | lavaṇāmlakaṭukṣārasnigdhoṣṇājīrṇabhojanaḥ |
klinnaśuṣkāmbujānūpamāṃsapiṇyākamūlakaiḥ
||1|| kulatthamāṣaniṣpāvaśākādipalalekṣubhiḥ
| dadhyāranālasauvīraśuktatakrasurāsavaiḥ
||2||
viruddhādhyaśanakrodhadivāsvapnaprajāgaraiḥ | prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ
mithyāhāravihāriṇām | (ca. ci. a. 29) | sthūlānāṃ sukhināṃ cāpi kupyate
1
vātaśoṇitam ||3|| (su. ci. a. 1) |
vātavyādhiviśeṣatvāttadanantaraṃ vātaraktamāha| nanu, suśrute vātarogādhyāye
eva vātaraktaṃ paṭhitaṃ, tat kuto'tra saṅgrahe pṛthak pāṭhaḥ? ucyate– satyapi
vātarogatve nidānavaiśiṣṭyāt viśiṣṭadoṣadūṣyakhyāpanārthaṃ hastādideśa eva
samprāptikathanārthaṃ kriyāviśeṣakhyāpanārthaṃ ca pṛthakkaraṇam| ata eva
2
carake'pi vātavyādhyanantaraṃ pṛthagvātaraktādhikāraḥ| nanu, ‘rujastīvrāḥ
sasantāpā’ ityādinā raktagatasya vātasya lakṣaṇaṃ vātavyādhāvevoktaṃ, tataśca
vātaraktābhidhānaṃ punaruktaṃ syāt; naivaṃ, vātaraktaṃ hi
3
duṣṭena vātena duṣṭena raktena ca viśiṣṭasamprāptikaṃ vikārāntarameva| uktaṃ
hi carake– “vāyuḥ pravṛddho vṛddhena raktenāvāritaḥ pathi| kruddhaḥ
sandūṣayedraktaṃ tajjñeyaṃ vātaśoṇitam||” (ca. ci. a. 29) iti| raktagatavāte
tu vāta eva duṣṭo raktamaduṣṭameva gacchatīti bhedaḥ| lavaṇāmletyādi,
klinnaśuṣkaśabdau māṃsena sambadhyete| piṇyākastilakalkaḥ| niṣpāvaḥ śimbiḥ,
palalaṃ māṃsam| prāyaśa ityādi, sukumārā mṛdudehāvayavāḥ,
“teṣāmalpaceṣṭatvāllavaṇādibhiḥ raktaṃ
4
kaṭutiktaprajāgarādibhiśca vātaḥ kupyati|” iti īśānaḥ||1-3||
vātavyādhiviśeṣatvāttadanantaraṃ vātaraktamāha| nanu, suśrute
5
vātarogādhyāye eva vātaraktaṃ paṭhitaṃ, tat kuto'tra saṅgrahe pṛthak paṭhitam?
ucyate– satyapi vātarogatve
6
nidānavaiśiṣṭyādviśiṣṭasamprāptikathanārthaṃ kriyāviśeṣajñāpanārthaṃ ca
pṛthakkaraṇam| ata eva carake'pi vātavyādhyanantaraṃ pṛthagvātaraktādhyāya
uktaḥ| tasya nidānamāha– lavaṇetyādi| lavaṇādibhirbhojanaiḥ, tathā
klinnaśuṣkāmbujādibhiḥ, tathā kulatthādibhiḥ, tathā dadhyādibhiḥ, tathā
viruddhādibhiḥ, tathā prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ puṃsāṃ, tathā mithyāhāravihāriṇāṃ
sthūlānāṃ ca sukhināṃ ca vātaraktaṃ prakupyati| klinnaśuṣkaśabdau māṃsena
sambadhyete| piṇyākaḥ tilakalkaḥ, niṣpāvaḥ śimbiḥ, palalaṃ māṃsaṃ, klinnaṃ
śaṭitam, ambujā matsyādayaḥ, āranālādayaḥ kāñjikabhedāḥ, surā piṣṭakṛtā, āsavo
madyaṃ, viruddhaṃ kṣīramatsyādi, adhyaśanaṃ bhuktoparibhojanaṃ, sukumārā
mṛdudehāvayavāḥ, sthūlā medasvinaḥ, sukhinaśca samyakpravṛttyādivarjitāḥ;
teṣāmalpaceṣṭatvāt lavaṇādibhiḥ raktaṃ, tiktakaṭukaṣāyādibhirvātaśca kupyatīti
īśānaḥ||1-3||
hastyaśvoṣṭrairgacchataścāśnataśca vidāhyannaṃ savidāho'śanasya | kṛtsnaṃ
raktaṃ vidahatyāśu tacca
7
srastaṃ duṣṭaṃ pādayoścīyate tu | tat sampṛktaṃ vāyunā dūṣitena
tatprābalyāducyate vātaraktam ||4|| (su. ni.
a. 1) |
samprāptimāha– hastyaśvetyādi| hastyādigamanaṃ vātavṛddhau viśeṣeṇa raktasya
dravasyādhogamane'pi hetuḥ, vidāhyannaṃ ca śoṇitavṛddhau| hastyādigamanaṃ
viśeṣeṇa, pādenāpi gamanaṃ hetureva| tat raktam| sampṛktaṃ vāyunā dūṣitena
svahetuvṛddhena| tatprābalyāditi dvayorduṣṭatve'pivātasya prābalyāt doṣatvena
prādhānyādvātaraktavyapadeśaḥ, natu raktavāta iti||4||
tasya samprāptimāha– hastītyādi| vidāhi virūḍhakādikam| aśnataḥ bhuktavataḥ,
8
vidāhāt kṛṣṇaśarīragataraktamāśu vidahati, vidāhyannaṃ śoṇitavṛddhau
hastyādigamanaṃ ca viṣamapādenāpi gamanaṃ hetuḥ| tatsampṛktamiti
tadraktapittaṃ saṃsṛṣṭaṃ vāyunā dūṣitena svahetuvṛddhena saha,
tatprābalyādvātaraktamucyate– tatprābalyāditi dvayorduṣṭatve'pi vātasya
prābalyāddoṣatvena prādhānyādvātaraktavyapadeśaḥ, natu raktavāta iti|
tadvatpittamiti duṣṭaṃ pittamityarthaḥ| dūṣitenāsṛjāktamiti dūṣitena raktena
miśraṃ tathā duṣṭaḥ śleṣmā dūṣitena raktenākto miśraḥ||4||
svedo'tyarthaṃ na vā kārṣṇyaṃ sparśājñatvaṃ kṣate'tiruk |
sandhiśaithilyamālasyaṃ sadanaṃ piḍakodgamaḥ
||5||
jānujaṅghorukaṭyaṃsahastapādāṅgasandhiṣu | nistodaḥ sphuraṇaṃ bhedo gurutvaṃ
suptireva ca ||6|| kaṇḍūḥ sandhiṣu rugbhūtvā
bhūtvā naśyati cāsakṛt | vaivarṇyaṃ maṇḍalotpattirvātāsṛkpūrvalakṣaṇam
||7|| (ca. ci. a. 29) |
pūrvarūpamāha– svedetyādi| svedo'tyarthaṃ na veti gharmāgamanamatyarthaṃ
bhavati sarvathā vā na bhavati, etacca vyādhimahimnā kuṣṭhavat| kṣate'tirugiti
yadi kāraṇāntarāt kṣataṃ syāttadā'tiśayaṃ rujā syāt, taddeśasya duṣṭatvāt||5-7||
tasya pūrvarūpamāha– sveda ityādi| gharmāgamanamatyarthaṃ bhavati sarvathā vā
na bhavati, etacca vyādhimahimnā kuṣṭhavat boddhavyam| kārṣṇyamaṅgānām|
kṣate'tirugiti yadi kāraṇāntarāt kṣataṃ bhedaḥ syāt, tadā hyatiśayena rujā
bhavati, taddeśasya duṣṭatvāt| sadanamaṅgānām| piḍikāprādurbhāvo jānvādiṣu,
nistodaḥ pīḍāviśeṣaḥ, suptistvacaḥ, vaivarṇyaṃ vicchāyatā, etatpūrvarūpaṃ
vātaraktasya||5-7||
vāte'dhike'dhikaṃ tatra śūlasphuraṇabhañjanam | śothasya raukṣyaṃ kṛṣṇatvaṃ
śyāvatā vṛddhihānayaḥ
||8|| dhamanyaṅgulisandhīnāṃ
saṅkoco'ṅgagraho'tiruk | śītadveṣānupaśayau stambhavepathusuptayaḥ
||9|| rakte
śotho'tiruktodastāmraścimicimāyate | snigdharūkṣaiḥ śamaṃ naiti
kaṇḍūkledasamanvitaḥ ||10|| pitte vidāhaḥ
sammohaḥ svedo mūrchā
9
madastṛṣā | sparśāsahatvaṃ rugrāgaḥ śothaḥ pāko bhṛśoṣmatā
||11|| kaphe
staimityagurutāsuptisnigdhatvaśītatāḥ | kaṇḍūrmandā ca rugdvandvaṃ sarvaliṅgaṃ
ca saṅkarāt ||12|| (vā. ni. a. 16) |
vātaraktasya doṣāntarasaṃsargeṇa lakṣaṇānyāha– vāte'dhika ityādi| vṛddhihānaya
iti vātaraktalakṣaṇānām|
10
rakta ityādi| rakta ityatra ‘adhika’ ityanuvartanīyam, evaṃ
vakṣyamāṇapittādiṣu| etaccārambhakaraktādanyadraktāntaraṃ bodhyaṃ, raktamapi
raktāntaradūṣakaṃ
11
bhavati| yaduktaṃ duṣṭaraktalakṣaṇe– “
12
pittavadraktenātikṛṣṇaṃ ca|” (su. sū. a. 14) iti| śamaṃ naiti śāntiṃ na yāti|
13
kapha ityādi| dvandvasarvaliṅgaṃ ca
14
saṅkarāditi saṅkarāt dvidoṣatridoṣamelakāt dvandvaliṅgaṃ sarvaliṅgaṃ ca
kramādvātaraktaṃ bhavati||8-12||
doṣāntarasaṃsarge
15
lakṣaṇamāha– vāte'dhika ityādi|
16
tatra jānujaṅghādisthāneṣu śūlādikaṃ jñeyaṃ, tathā śothasya raukṣyādikaṃ
vṛddhihānayaśca vijñeyāḥ,
17
dhamanyādīnāṃ saṅkocaḥ|
18
aṅgagrahaḥ śītadveṣaḥ, anupaśayaḥ
19
asātmyam;
20
śītena rogavṛddhiḥ| raktādhikalakṣaṇamāha– rakta iti| rakta ityatrādhika
ityanuvartanīyam, evaṃ vakṣyamāṇapittādiṣu|
21
kaṇḍūkledau śamaṃ na yātaḥ, kledo dravatvam| etaccārambhakaraktādraktāntaraṃ
boddhavyam|
22
raktamapi raktāntaradūṣakaṃ bhavati, yaduktaṃ duṣṭaraktalakṣaṇe– “pittavat
raktenātikṛṣṇaṃ ca” iti| pittādhikamāha– pitta iti| bhṛśoṣmatā santāpādhikyam|
kaphādhikamāha– kapha iti| kaphādhike staimityamārdratā,
23
mandā adāruṇā, ruk pīḍā| dvandvajasānnipātikāvāha– dvandvamityādi| saṅkarāt
dvidoṣamelakāt tridoṣamelakācca dvandvaliṅgaṃ sarvaliṅgaṃ ca bhavet||8-12||
pādayormūlamāsthāya kadāciddhastayorapi | ākhorviṣamiva kruddhaṃ
taddehamupasarpati ||13|| (su. ni. a. 1) |
pādayorjātamapratikriyamāṇaṃ deśāntaraṃ vyāpnoti, pādavaddhastayorapi
bhavatīti darśayannāha– pādayorityādi| ākhorviṣamityanena mandavisarpaṇatāṃ
darśitavān; etadvātaraktaṃ carakeṇa dvividhamuktam| yadāha– “uttānamatha
gambhīraṃ dvividhaṃ vātaśoṇitam| tvaṅmāṃsāśrayamuttānaṃ gambhīraṃ
tvantarāśrayam||” (ca. ci. a. 29) iti| suśrutena tu kuṣṭhavadutpattau
uttānasyottarakālaṃ gambhīratvamuktamiti matabheda eva||13||
pādayorjātamapratikriyamāṇaṃ pradeśāntaraṃ prāpnoti; pādabaddhastayorapi
bhavatīti darśayannāha– pādayorityādi| kadāciditi apratikriyamāṇam|
hastayorapīti mūlamāsthāya| ākhorviṣamivetyanena mandavisarpitāṃ darśitavān|
etacca vātaraktaṃ carakeṇa dvividhamuktaṃ tadyathā– “uttānamatha gambhīraṃ
dvividhaṃ vātaśoṇitam| tvaṅmāṃsāśrayamuttānaṃ gambhīraṃ tvantarāśrayam||”
iti||13||
ājānu sphuṭitaṃ yacca prabhinnaṃ prasrutaṃ ca yat | upadravaiśca yajjuṣṭaṃ
prāṇamāṃsakṣayādibhiḥ
||14|| vātaraktamasādhyaṃ syādyāpyaṃ
saṃvatsarotthitam | (su. ni. a. 1) | asvapnārocakaśvāsamāṃsakothaśirograhāḥ
||15||
24
sammūrchāmadaruktṛṣṇājvaramohapravepakāḥ |
hikkāpāṅgulyavīsarpapākatodabhramaklamāḥ
||16||
aṅgulīvakratāsphoṭadāhamarmagrahārbudāḥ | etairupadravairvarjyaṃ mohenaikena
vā'pi yat ||17|| akṛtsnopadravaṃ yāpyaṃ,
sādhyaṃ syānnirupadravam | ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ navaṃ, yāpyaṃ dvidoṣajam |
tridoṣajamasādhyaṃ syādyasya ca syurupadravāḥ
||18|| (ca. ci. a. 29) |
asādhyatvādikamāha– ājānvityādi| ājānu jānuparyantaṃ gatamasādhyam| tathā
sphuṭitādikaṃ sphuṭitaṃ dalitatvak, prabhinnaṃ vidīrṇatvak| upadravairityādau
ādiśabdena vakṣyamāṇānāmasvapnādīnāṃ grahaṇam| yāpyaṃ
saṃvatsarotthitamityanena saṃvatsarādarvāk sādhyaṃ, yadi sphuṭitatvagādayo na
bhaveyurityāhuḥ|
25
asvapnetyādi| pāṅgulyaṃ paṅgutā| mohenaikeneti vacanāt pūrvoktaiḥ
samastairdvitryādibhiśceti
26
jñāpayatīti||14-18||
etasyaivāsādhyayāpyatve āha– ājānvityādi| ājānu jānuparyantaṃ
27
gatamasādhyam| sphuṭitaṃ dalitatvak| prabhinnaṃ vidīrṇam| prasrutaṃ
srāvayuktam| upadravairiti prāṇamāṃsakṣayādibhiḥ, ādigrahaṇena ca
vakṣyamāṇānāmasvapnādīnāṃ grahaṇam| yāpyaṃ saṃvatsarotthitamityanena
saṃvatsarādarvāk sādhyaṃ, yadi sphuṭitatvādayo na bhaveyuḥ| upadravānāha–
asvapnetyādi| māṃsakotho māṃsagalanam|
28
mūrchāyo mūrchā| amandaruk pīḍābāhulyam| moha indriyārthānām| pāṅgulyaṃ
paṅgutā| mohenaikeneti vacanāt pūrvoktaiḥ samastaiśceti jñāpayati| punaśca
sādhyāsādhyatvamāha– akṛtsnetyādi| yasya ca sarve upadravā bhaveyuḥ
so'pyasādhyaḥ| ‘akṛtsnopadravam’ ityādikaṃ mādhavena
29
na gṛhītaṃ, pustakāntareṣu dṛṣṭatvāllikhitamiti||14-18||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne vātaraktanidānaṃ samāptam
||23||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ vātaraktanidānaṃ samāptam||23||
30
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ
vātaraktanidānam||23||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘vātaraktaṃ prakupyati’ iti pā. | ↩
- 2 . ‘carake’ iti pā.| ↩
- 3 . ‘duṣṭena’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 4 . ‘kaṭuprajāgarādibhiśca’ iti pā.| ↩
- 5 . ‘vātavyādhyadhyāye’ iti pā.| ↩
- 6 . ‘nidānavaiśiṣṭyādviśiṣṭasamprāptikathanam’ iti pā.| ↩
- 7 . ‘duṣṭaṃ srutam’ iti pā. | ↩
- 8 . ‘vidāhāt’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 9 . ‘madaḥ satṛṭ’ iti pā. | ↩
- 10 . ‘rakta ityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 11 . ‘bhavati’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 12 . ‘pittavadraktenātiduṣṭam’ iti pā.| ↩
- 13 . ‘kapha ityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 14 . ‘saṅkarāditi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 15 . ‘kāraṇamāha’ iti pā.| ↩
- 16 . ‘jānujaṅghādisthāneṣu vātaraktalakṣaṇānām’ iti pā.| ↩
- 17 . ‘dhamanyāḥ’ iti pā.| ↩
- 18 . ‘aṅgagrahaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 19 . ‘asātmyam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 20 . ‘śītena rogavṛddhiḥ|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 21 . ‘cimicimeti kaṇḍūbhedaḥ śamaṃ na yāti, kledaśca dravatvam|’ iti pā.| ↩
- 22 . ‘yato raktāntaraṃ dūṣakaṃ, yat duṣṭaraktalakṣaṇaṃ pittavat raktenātikṛṣṇaṃ bhavati|’ iti pā.| ↩
- 23 . ‘alpapīḍā mandā ruk ceti lakṣaṇabhedaḥ|’ iti pā.| ↩
- 24 . ‘mūrchātimadaruk ... ’ iti pā. | ↩
- 25 . ‘asvapnetyādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 26 . ‘bodhayatīti’ iti pā.| ↩
- 27 . ‘asādhyam’ iti pā.| ↩
- 28 . etacca ‘mūrchāyo'mandaruktṛṣṇā’ iti pā.| ↩
- 29 . ‘na’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 30 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ vātaraktanidānam||23||’ iti pā.| ↩