athorustambhanidānam | śītoṣṇadravasaṃśuṣkagurusnigdhairniṣevitaiḥ |
jīrṇājīrṇe tathā''yāsasaṅkṣobhasvapnajāgaraiḥ
||1|| saśleṣmamedaḥpavanaḥ
sāmamatyarthasañcitam | abhibhūyetaraṃ doṣamūrū cet pratipadyate
||2|| sakthyasthinī prapūryāntaḥ śleṣmaṇā
stimitena ca | tadā stabhnāti tenorū stabdhau śītāvacetanau
||3|| parakīyāviva gurū
syātāmatibhṛśavyathau | dhyānāṅgamardastaimityatandrācchardyarucijvaraiḥ
||4|| saṃyuktau
pādasadanakṛcchroddharaṇasuptibhiḥ | tamūrustambhamityāhurāḍhyavātamathāpare
||5|| (vā. ni. a. 15) |
vātavyādhiviśeṣatvādūrustambhamāha– śītoṣṇetyādi|
śītoṣṇagrahaṇamanuktaparasparavirodhidvandvopalakṣaṇārthaṃ, tena
gurusnigdhābhyāṃ laghurūkṣayorgrahaṇaṃ bodhyamiti jejjaṭaḥ| saṃśuṣkaṃ
kaṭhinaṃ, dravavirodhitvāt| jīrṇājīrṇe iti prabhūtaṃ jīrṇaṃ,
stokamajīrṇamityāhuḥ, tasmin; ‘bhojane’ iti śeṣaḥ| ata eva dṛḍhabalena–
‘jīrṇājīrṇe samaśnataḥ|’ (ca. ci. a. 27) iti paṭhitam| ete ca yathāsambhavaṃ
śleṣmādīnāṃ hetavaḥ| saśleṣmamedaḥpavanaḥ iti saśleṣmamedaścāsau pavanaśceti
saśleṣmamedaḥpavanaḥ
1
iti vigrahaḥ| itaraṃ doṣaṃ pittam| asyāṃ samprāptau vātasya prādhānyamuktam,
ata eva
2
suśrutena mahāvātavyādhāvayaṃ rogaḥ paṭhitaḥ| carake tu
3
kaphasya prādhānyamuktam| yadāha– “ūrū śleṣmā samedasko vātapitte'bhibhūya
tu|” (ca. ci. a. 27) ityādi| tatra carake āvarakasya śleṣmaṇaḥ
prākcikitsyatvena prādhānyam, ārambhakatvena tu suśrute pavanasyeti na
virodhaḥ| parakīyāvivetyanena utkṣepaṇagamanādiṣvaprabhutvaṃ darśayati|
dhyānādibhirjvarāntairupalakṣitaḥ ‘puruṣa’ iti śeṣaḥ||1-5||
4
vātavyādhiviśeṣatvādūrustambhanidānārambhaḥ| tasya nidānapūrvāṃ samprāptimāha–
śītetyādi| śītoṣṇādigrahaṇamanuktaparasparavirodhidvandvadoṣopalakṣaṇārthaṃ,
tena gurusnigdhābhyāṃ laghurūkṣayorgrahaṇaṃ boddhavyamiti jejjaṭaḥ| saṃśuṣkaṃ
kaṭhinaṃ, dravavirodhitvāt| jīrṇājīrṇe iti prabhūtaṃ jīrṇaṃ,
stokamajīrṇamityāhuḥ, tasmin; ‘bhojane’ iti śeṣaḥ| ata eva dṛḍhabalena
‘jīrṇājīrṇe samaśnataḥ’ iti paṭhitam| āyāso vyāyāmaḥ| svapnaṃ divā, jāgaraṇaṃ
5
niśi| saśleṣmamedaḥpavana iti saśleṣmamedaścāsau pavanaśca saśleṣmamedaḥ
pavanaḥ| atyarthasañcitamitaraṃ doṣaṃ pittam| asyāṃ samprāptau vātasya
prādhānyamuktam, ata eva suśrute mahāvātavyādhāvayaṃ paṭhitaḥ; carake tu
kaphaprādhānyam|
6
tatra carake āvarakasya kaphasya prākcikitsyatvena prādhānyam| ārambhakatvena
tu suśrute pavanasyeti na virodhaḥ| stimitena mandena, stabhnāti stambhayati,
acetanau sparśajñānarahitau| parakīyāvivetyanena
utkṣepaṇagamanādiṣvaprabhutvaṃ darśayati| dhyānādibhiḥ jvarāntairupalakṣitaḥ,
‘puruṣa’ iti śeṣaḥ|
7
ūrustambhamapare āḍhyavātamāhuḥ||1-5||
prāgrūpaṃ tasya nidrā'tidhyānaṃ stimitatā jvaraḥ |
romaharṣo'ruciśchardirjaṅghorvoḥ sadanaṃ tathā
||6||
prāgrūpamāha– prāgityādi||6||
vātaśaṅkibhirajñānāttasya syāt snehanāt punaḥ | pādayoḥ sadanaṃ suptiḥ
kṛcchrāduddharaṇaṃ tathā
||7|| jaṅghoruglāniratyarthaṃ
śaśvaccādāhavedane | pādaṃ ca vyathate nyastaṃ śītasparśaṃ na vetti ca
||8|| saṃsthāne pīḍane gatyāṃ cālane
cāpyanīśvaraḥ |
8
anyasyeva hi sambhagnāvūrū pādau ca manyate
||9|| yadā dāhārtitodārto vepanaḥ puruṣo
bhavet | ūrustambhastadā hanyāt, sādhayedanyathā navam
||10|| (ca. ci. a. 27) |
9
anupaśayamāha– vātetyādi| vātaśaṅkibhiriti
suptisaṅkocakampādivātarogasadṛśaliṅgadarśanāttacchaṅkibhiḥ| ajñānādaniścayāt,
mohāditi īśānaḥ| tatropaśayānupaśayajñānārthaṃ snehanaṃ, yaduktaṃ carake–
“gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayābhyāṃ parīkṣeta|” (ca. ci. a. 4) iti| tataḥ
snehanādanupaśayo bhavatītyāha– pādayorityādi| uddharaṇam ūrdhvacālanam|
ādāhavedane iti āṅ īṣadarthe; anye tvīṣadartha eva nañamāhuḥ,
udbhūtadāhasyāsādhyatvena vakṣyamāṇatvāt| ‘ānāhavepa(da)ne’ iti
pāṭhāntaramayuktaṃ, carakaṭīkākāraiḥ sarvairavyākhyātatvāt|
vyādhisvabhāvādayaṃ corustambha eka eva tridoṣārabdhaḥ, natu
vātādibhedādanekavidhaḥ| uktaṃ hi carake vyādhisaṅkhyāyām– “eka evorustambhaḥ”
(ca. sū. a. 19) iti|
10
sambhagnāviti sambhagnāviva sambhagnau||7-10||
tasyānupaśayamāha– vātetyādi| suptisaṅkocakampādivātarogasadṛśaliṅgadarśanāt
tacchaṅkibhirvātarogo'yamiti,
11
ajñānāt bhramāt, snehanāt abhyaṅgādeḥ tatropaśayānupaśayajñānārthaṃ
12
snehanam– “gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayābhyāṃ parīkṣeta|” iti| tataḥ
snehanādanupaśayo bhavatītyāha– pādayorityādi| uddharaṇamūrdhvacālanam|
śaśvaccādāhavedaneti āṅ īṣadarthe, anye tvīṣadarthe nañamāhuḥ;
udbhūtadāhasyāsādhyatvena vakṣyamāṇatvāt| ‘ānāhaveda(pa)ne’ iti pāṭhāntaraṃ na
yuktaṃ, carakaṭīkākāraiḥ sarvairavyākhyātatvāt| vyādhisvabhāvādayaṃ
corustambha eka eva tridoṣārabdhaḥ, na tu vātādibhedādanekavidhaḥ|
asādhyatvamāha– yadeti| anyatheti pūrvoktairupadravai rahitaṃ
cotpannamātrameva||7-10||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne ūrustambhanidānaṃ samāptam
||24||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmūrustambhanidānaṃ samāptam||24||
13
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ
mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmūrustambhanidānam||24||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘iti vigrahaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 2 . ‘suśrute’ iti pā.| ↩
- 3 . ‘kaphaprādhānyamuktam’ iti pā.| ↩
- 4 . ‘vātavyādhiviśeṣatvādūrustambhamāha’ iti pā.| ↩
- 5 . ‘niśi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 6 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 7 . ‘apare’ iti pā.| ↩
- 8 . ‘anyaneyau’ iti pā. | ↩
- 9 . ‘anupaśayamāha– vātetyādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 10 . ‘sambhagnāviti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 11 . ‘bhramaḥ ajñānādaniyamāt’ iti pā.| ↩
- 12 . ‘snehanam| yaduktam-’ iti pā.| ↩
- 13 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāmūrustambhanidānam||24||’ iti pā.| ↩