24. ūrustambhanidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
athorustambhanidānam | śītoṣṇadravasaṃśuṣkagurusnigdhairniṣevitaiḥ | jīrṇājīrṇe tathā''yāsasaṅkṣobhasvapnajāgaraiḥ ||1|| saśleṣmamedaḥpavanaḥ sāmamatyarthasañcitam | abhibhūyetaraṃ doṣamūrū cet pratipadyate ||2|| sakthyasthinī prapūryāntaḥ śleṣmaṇā stimitena ca | tadā stabhnāti tenorū stabdhau śītāvacetanau ||3|| parakīyāviva gurū syātāmatibhṛśavyathau | dhyānāṅgamardastaimityatandrācchardyarucijvaraiḥ ||4|| saṃyuktau pādasadanakṛcchroddharaṇasuptibhiḥ | tamūrustambhamityāhurāḍhyavātamathāpare ||5|| (vā. ni. a. 15) |
vātavyādhiviśeṣatvādūrustambhamāha– śītoṣṇetyādi| śītoṣṇagrahaṇamanuktaparasparavirodhidvandvopalakṣaṇārthaṃ, tena gurusnigdhābhyāṃ laghurūkṣayorgrahaṇaṃ bodhyamiti jejjaṭaḥ| saṃśuṣkaṃ kaṭhinaṃ, dravavirodhitvāt| jīrṇājīrṇe iti prabhūtaṃ jīrṇaṃ, stokamajīrṇamityāhuḥ, tasmin; ‘bhojane’ iti śeṣaḥ| ata eva dṛḍhabalena– ‘jīrṇājīrṇe samaśnataḥ|’ (ca. ci. a. 27) iti paṭhitam| ete ca yathāsambhavaṃ śleṣmādīnāṃ hetavaḥ| saśleṣmamedaḥpavanaḥ iti saśleṣmamedaścāsau pavanaśceti saśleṣmamedaḥpavanaḥ 1 iti vigrahaḥ| itaraṃ doṣaṃ pittam| asyāṃ samprāptau vātasya prādhānyamuktam, ata eva 2 suśrutena mahāvātavyādhāvayaṃ rogaḥ paṭhitaḥ| carake tu 3 kaphasya prādhānyamuktam| yadāha– “ūrū śleṣmā samedasko vātapitte'bhibhūya tu|” (ca. ci. a. 27) ityādi| tatra carake āvarakasya śleṣmaṇaḥ prākcikitsyatvena prādhānyam, ārambhakatvena tu suśrute pavanasyeti na virodhaḥ| parakīyāvivetyanena utkṣepaṇagamanādiṣvaprabhutvaṃ darśayati| dhyānādibhirjvarāntairupalakṣitaḥ ‘puruṣa’ iti śeṣaḥ||1-5|| 4
vātavyādhiviśeṣatvādūrustambhanidānārambhaḥ| tasya nidānapūrvāṃ samprāptimāha– śītetyādi| śītoṣṇādigrahaṇamanuktaparasparavirodhidvandvadoṣopalakṣaṇārthaṃ, tena gurusnigdhābhyāṃ laghurūkṣayorgrahaṇaṃ boddhavyamiti jejjaṭaḥ| saṃśuṣkaṃ kaṭhinaṃ, dravavirodhitvāt| jīrṇājīrṇe iti prabhūtaṃ jīrṇaṃ, stokamajīrṇamityāhuḥ, tasmin; ‘bhojane’ iti śeṣaḥ| ata eva dṛḍhabalena ‘jīrṇājīrṇe samaśnataḥ’ iti paṭhitam| āyāso vyāyāmaḥ| svapnaṃ divā, jāgaraṇaṃ 5 niśi| saśleṣmamedaḥpavana iti saśleṣmamedaścāsau pavanaśca saśleṣmamedaḥ pavanaḥ| atyarthasañcitamitaraṃ doṣaṃ pittam| asyāṃ samprāptau vātasya prādhānyamuktam, ata eva suśrute mahāvātavyādhāvayaṃ paṭhitaḥ; carake tu kaphaprādhānyam| 6 tatra carake āvarakasya kaphasya prākcikitsyatvena prādhānyam| ārambhakatvena tu suśrute pavanasyeti na virodhaḥ| stimitena mandena, stabhnāti stambhayati, acetanau sparśajñānarahitau| parakīyāvivetyanena utkṣepaṇagamanādiṣvaprabhutvaṃ darśayati| dhyānādibhiḥ jvarāntairupalakṣitaḥ, ‘puruṣa’ iti śeṣaḥ| 7 ūrustambhamapare āḍhyavātamāhuḥ||1-5||
prāgrūpaṃ tasya nidrā'tidhyānaṃ stimitatā jvaraḥ | romaharṣo'ruciśchardirjaṅghorvoḥ sadanaṃ tathā ||6||
prāgrūpamāha– prāgityādi||6||
vātaśaṅkibhirajñānāttasya syāt snehanāt punaḥ | pādayoḥ sadanaṃ suptiḥ kṛcchrāduddharaṇaṃ tathā ||7|| jaṅghoruglāniratyarthaṃ śaśvaccādāhavedane | pādaṃ ca vyathate nyastaṃ śītasparśaṃ na vetti ca ||8|| saṃsthāne pīḍane gatyāṃ cālane cāpyanīśvaraḥ | 8 anyasyeva hi sambhagnāvūrū pādau ca manyate ||9|| yadā dāhārtitodārto vepanaḥ puruṣo bhavet | ūrustambhastadā hanyāt, sādhayedanyathā navam ||10|| (ca. ci. a. 27) | 9
anupaśayamāha– vātetyādi| vātaśaṅkibhiriti suptisaṅkocakampādivātarogasadṛśaliṅgadarśanāttacchaṅkibhiḥ| ajñānādaniścayāt, mohāditi īśānaḥ| tatropaśayānupaśayajñānārthaṃ snehanaṃ, yaduktaṃ carake– “gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayābhyāṃ parīkṣeta|” (ca. ci. a. 4) iti| tataḥ snehanādanupaśayo bhavatītyāha– pādayorityādi| uddharaṇam ūrdhvacālanam| ādāhavedane iti āṅ īṣadarthe; anye tvīṣadartha eva nañamāhuḥ, udbhūtadāhasyāsādhyatvena vakṣyamāṇatvāt| ‘ānāhavepa(da)ne’ iti pāṭhāntaramayuktaṃ, carakaṭīkākāraiḥ sarvairavyākhyātatvāt| vyādhisvabhāvādayaṃ corustambha eka eva tridoṣārabdhaḥ, natu vātādibhedādanekavidhaḥ| uktaṃ hi carake vyādhisaṅkhyāyām– “eka evorustambhaḥ” (ca. sū. a. 19) iti| 10 sambhagnāviti sambhagnāviva sambhagnau||7-10||
tasyānupaśayamāha– vātetyādi| suptisaṅkocakampādivātarogasadṛśaliṅgadarśanāt tacchaṅkibhirvātarogo'yamiti, 11 ajñānāt bhramāt, snehanāt abhyaṅgādeḥ tatropaśayānupaśayajñānārthaṃ 12 snehanam– “gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayābhyāṃ parīkṣeta|” iti| tataḥ snehanādanupaśayo bhavatītyāha– pādayorityādi| uddharaṇamūrdhvacālanam| śaśvaccādāhavedaneti āṅ īṣadarthe, anye tvīṣadarthe nañamāhuḥ; udbhūtadāhasyāsādhyatvena vakṣyamāṇatvāt| ‘ānāhaveda(pa)ne’ iti pāṭhāntaraṃ na yuktaṃ, carakaṭīkākāraiḥ sarvairavyākhyātatvāt| vyādhisvabhāvādayaṃ corustambha eka eva tridoṣārabdhaḥ, na tu vātādibhedādanekavidhaḥ| asādhyatvamāha– yadeti| anyatheti pūrvoktairupadravai rahitaṃ cotpannamātrameva||7-10||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne ūrustambhanidānaṃ samāptam ||24||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmūrustambhanidānaṃ samāptam||24|| 13
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmūrustambhanidānam||24||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘iti vigrahaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  2. 2 . ‘suśrute’ iti pā.| ↩
  3. 3 . ‘kaphaprādhānyamuktam’ iti pā.| ↩
  4. 4 . ‘vātavyādhiviśeṣatvādūrustambhamāha’ iti pā.| ↩
  5. 5 . ‘niśi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  6. 6 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  7. 7 . ‘apare’ iti pā.| ↩
  8. 8 . ‘anyaneyau’ iti pā. | ↩
  9. 9 . ‘anupaśayamāha– vātetyādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  10. 10 . ‘sambhagnāviti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  11. 11 . ‘bhramaḥ ajñānādaniyamāt’ iti pā.| ↩
  12. 12 . ‘snehanam| yaduktam-’ iti pā.| ↩
  13. 13 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāmūrustambhanidānam||24||’ iti pā.| ↩