athāmavātanidānam | viruddhāhāraceṣṭasya mandāgnerniścalasya ca | snigdhaṃ
bhuktavato hyannaṃ vyāyāmaṃ kurvatastathā
||1|| vāyunā prerito hyāmaḥ śleṣmasthānaṃ
pradhāvati | tenātyarthaṃ vidagdho'sau dhamanīḥ pratipadyate
||2|| vātapittakaphairbhūyo dūṣitaḥ so'nnajo
rasaḥ | srotāṃsyabhiṣyandayati nānāvarṇo'tipicchilaḥ
||3|| janayatyāśu daurbalyaṃ gauravaṃ
hṛdayasya ca | vyādhīnāmāśrayo hyeṣa āmasañjño'tidāruṇaḥ
||4||
yugapatkupitāvantastrikasandhipraveśakau | stabdhaṃ ca kuruto gātramāmavātaḥ
sa ucyate ||5||
ūrustambhe vāyuḥ sāma ityuktam, atastadanantaramāmavātanidānamāha–
viruddhetyādi| viruddhāhāraḥ saṃyogādiviruddhaḥ, viruddhā ca ceṣṭā yathā–
ajīrṇe vyāyāmavyavāyajalaprataraṇādi| snigdhaṃ bhuktavato vyāyāmaṃ kurvata iti
milito hetuḥ,
1
na pṛthaktvena| śleṣmasthānamāmāśayasandhyādi| tena vātena vidagdho
dūṣito'sāvāmo dhamanīḥ pratipadyate, ‘dhamanībhiḥ pratipadyata’ iti pāṭhāntare
śleṣmasthānamiti yojyam| so'nnajo rasa iti āmaḥ, annarasasyaivāpakvasya
tantrāntare āmavyapadeśāt| yaduktam– “ūṣmaṇo'lpabalatvena dhātumādyamapācitam|
2
duṣṭamāmāśayagataṃ rasamāmaṃ pracakṣate||” (vā. sū. a. 13) ityādi|
anyairapyuktam– “āmāśayasthaḥ kāyāgnerdaurbalyādavipācitaḥ| ādya
āhāradhāturyaḥ sa āma iti kīrtitaḥ||” iti apare tvāhuḥ– “avipakvamasaṃyuktaṃ
durgandhaṃ bahu picchilam| sadanaṃ sarvagātrāṇāmāma ityabhidhīyate||” iti|
anye tvāhuḥ– “āhārasya rasaḥ śeṣo yo na pakvo'gnilāghavāt| sa mūlaṃ
sarvarogāṇāmāma ityabhidhīyate||” iti| tathā cāpare– “āmamannarasaṃ kecit,
kecittu malasañcayam| prathamāṃ doṣaduṣṭiṃ ca kecidāmaṃ pracakṣate||” iti|
nānāvarṇa iti vātādidūṣitatvādbahuvarṇaḥ| yugapadityādi, vātakaphau
yugapatkupitāvantaḥ koṣṭhe trikasandhipraveśakau bhavataḥ, athavā gātraṃ
stabdhaṃ kurutaḥ; trikasandhiṣu praveśastadgatavedanayā bodhyaḥ||1-5||
ūrustambhe vāyuḥ sāma ityuktam, atastadantaramāmavātanidānamāha–
viruddhetyādi| viruddhāhāraceṣṭasya tathā mandāgnerevaṃvidhasya puruṣasya,
niścalasya vyāpārarahitasya; viruddhāhāraḥ kṣīramatsyādiḥ saṃyogādiviruddhaḥ;
viruddhā ceṣṭā'jīrṇe
3
vyāyāmavyavāyajalaprataraṇādikā| snigdhamannaṃ bhuktavato vyāyāmaṃ kurvata iti
milito heturna pṛthaktvena| āmavāte vigatavyāyāmatvāt| anye ‘vyāyāmaṃ
vā'pyakurvata’ ityādi paṭhanti| tannātiyuktaṃ, niścalasyetyanenaiva
labdhatvāt| śleṣmasthānaṃ pradhāvatīti
4
śleṣmasthānāni āmāśayoraḥśiraḥkaṇṭhasandhaya iti| śleṣmasthānanicitena vātena
vidagdho dūṣita āmo dhamanīḥ sirāḥ pratipadyate| ‘dhamanībhiḥ prapadyate’ iti
pāṭhāntaraṃ, tatra śleṣmasthānamiti yojyam| apakvasyaivāma iti sañjñā,
annarasasyaivā'pakvasya tantrāntare āma iti vyapadeśāt| yaduktam–
“ūṣmaṇo'lpabalatvena dhātumādyamapācitam| duṣṭamāmāśayagataṃ rasamāmaṃ
pracakṣate|| jaṭharānaladaurbalyādavipakvastu yo rasaḥ| sa āmasañjñako dehe
sarvarogaprakopakaḥ||” iti| anyairapyuktam– “āmāśayasthaḥ
kāyāgnerdaurbalyādavipācitaḥ| ādya āhāradhāturyaḥ sa āmaḥ parikīrtitaḥ||” iti|
anyatrāpi– “avipakvamasaṃyuktaṃ durgandhaṃ bahu picchilam| sadanaṃ
sarvagātrāṇāmāma ityabhidhīyate||” iti| tathā'pare– “avipakvarasaṃ
kecitkecittaṃ malasañcayam| prathamāṃ doṣaduṣṭiṃ vā kecidāmaṃ pracakṣate||”
iti| tribhirdoṣairatiśayadūṣito'nnarasaḥ srotāṃsyabhiṣyandayati limpati,
atipicchilatvāt| nānāvarṇa iti vātādidūṣitatvādbahuvarṇaḥ|
5
tato vahnermandatvaṃ janayati| hṛdaye gauravaṃ bhavati, tasya sthānatvāt|
sarveṣāṃ rogāṇāmayameva kāraṇībhūta āmasañjñakaḥ| tasyaiva rūpamāha–
yugapaditi|
6
yugapadekavārameva kupitau vātakaphau antaḥkoṣṭhe trikasandhipraveśakau
bhavataḥ| (trike kaṭimanyāśayasandhī tatra, tathā sandhiṣu praviśya) athavā
gātraṃ stabdhaṃ kurutaḥ,
7
sa āmavātaḥ kathyate|
8
trikasandhipraveśaśca tadgatavedanayā boddhavyaḥ||1-5||
āmavātasya sāmānyalakṣaṇamāha– aṅgamarda ityādi||6||
āmavātasya sāmānyalakṣaṇamāha– aṅgetyādi| aṅgamardo'ṅgabhaṅgaḥ| arucitṛṣṇe
prasiddhe| ālasyayuktamaṅgagauravaṃ jvaraśca| apāka āhārasya| aṅgānāṃ
śūnatvam| etadāmavātasya svarūpakathanam||6||
sa kaṣṭaḥ sarvarogāṇāṃ yadā prakupito bhavet |
hastapādaśirogulphatrikajānūrusandhiṣu
||7|| karoti sarujaṃ śothaṃ yatra doṣaḥ
prapadyate | sa deśo
11
rujyate'tyarthaṃ vyāviddha iva vṛścikaiḥ
||8|| janayet so'gnidaurbalyaṃ
prasekārucigauravam | utsāhahāniṃ vairasyaṃ dāhaṃ ca bahumūtratām
||9|| kukṣau kaṭhinatāṃ śūlaṃ tathā
nidrāviparyayam | tṛṭchardibhramamūrchāśca hṛdgrahaṃ viḍvibaddhatām |
jāḍyāntrakūjamānāhaṃ kaṣṭāṃścānyānupadravān
||10||
12
tasyaivātivṛddhasya lakṣaṇamāha– sa ityādi| vṛścikaiḥ
13
saviṣakīṭaviśeṣaiḥ| sa iti āmavātaḥ| jāḍyamakarmaṇyatvam| anyānupadravān
saṅkocakhañjatvādīn||7-10||
tasyaivā'tipravṛddhasya lakṣaṇamāha– sa ityādi| āmavāto yadā kupito bhavati,
tadā sarvarogāṇāṃ madhye kaṣṭatamaḥ kṛcchrasādhyaḥ syādityarthaḥ|
hastapādādīnāṃ sandhiṣu sarujaṃ śvayathuṃ kuryāt|
14
sandhimanye pṛthagvyākhyānayanti| gulphau caraṇoparigranthī, trikaṃ
sphikpṛṣṭhasandhiḥ, ūru jaṅghādeśaḥ| sa deśo vṛścikaiḥ
saviṣakīṭaviśeṣairvyāviddho daṣṭa ivātyarthaṃ rujyate tudyate| upadravānāha-
15
janayedityādi|
16
agnimāndyādīn janayet, praseko lālāsrāvaḥ,
17
arucigaurave prasiddhe, utsāhahāniṃ karmākṣamatvaṃ, vairasyādayaḥ prasiddhāḥ|
kukṣau kāṭhinyaṃ, śūlaṃ kukṣāveva, nidrāviparyayo nidrānāśaḥ, tṛḍādayaḥ
prasiddhāḥ, viḍvibaddhatā viḍgrahaḥ, jāḍyamaṅgānāmakarmaṇyatā, anye jāḍyaṃ
karkaśatvamityāhuḥ| ānāha ūrdhvādhobhāganirodhitā| anyānupadravāniti
vātavyādhinidānoktān||7-10||
pittāt sadāharāgaṃ ca, saśūlaṃ pavanānugam | stimitaṃ gurukaṇḍūṃ ca
kaphaduṣṭaṃ tamādiśet ||11||
tasya viśeṣalakṣaṇānyāha– pittādityādi||11||
pittādiyuktasya viśeṣalakṣaṇamāha– pittādityādi| yadā pittena milito bhavati,
tadā
18
dāharāgavān bhavati, yadi tu vātānugaṃ, tadā saśūlaṃ savyathaṃ jānīyāt|
yadyapyāmo vātena nīyamānastathā'pi pradeśasthitena
militatvāttenaivānugatatvamiti| stimitaṃ jaḍaṃ, guruṃ gauravayuktaṃ,
kaṇḍūmantaṃ ca kaphottaraṃ jānīyāt||11||
ekadoṣānugaḥ sādhyo, dvidoṣo yāpya ucyate | sarvadehacaraḥ śothaḥ sa kṛcchraḥ
sānnipātikaḥ ||12||
tasya sādhyatvādikamāha– eketyādi||12||
sādhyāsādhyatvamāha– ekadoṣānuga iti| sugamam||12||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne āmavātanidānaṃ samāptam
||25||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmāmavātanidānaṃ samāptam||25||
19
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ
mādhavanidānavyākhyāyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmāmavātanidānam||25||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘na pṛthaktvena’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 2 . ‘duṣṭamāmāśayagataṃ rasamāmaṃ pracakṣate||” (vā. sū. a. 13)’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 3 . ‘cāhāravidhiḥ| tato'dhikavyāyāmavyavāyajalaprataraṇādikam’ iti pā.| ↩
- 4 . ‘śleṣmasthānāni’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 5 . ‘tato’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 6 . ‘yugapadekabhāgameva’ iti pā.| ↩
- 7 . ‘sa āmavātaḥ kathyate|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake ‘trikasandhipraveśaśca tadgatavedanayā boddhavyaḥ’ etatpāṭhasya paścādupalabhyate | ↩
- 8 . ‘triṣu sandhipraveśaśca’ iti pā.| ↩
- 9 . ‘hyālasyam’ iti samucitaḥ pāṭhaḥ, anyathā dīrghasandhipaścāt chandabhaṅgaḥ syāt| ↩
- 10 . ‘śūnyatā ... ’ iti pā. | ↩
- 11 . ‘rujate ... ’ iti pā. | ↩
- 12 . ‘asyaiva ... ’ iti pā.| ↩
- 13 . ‘karīṣajakīṭaviśeṣaiḥ’ iti pā.| ↩
- 14 . ‘sandhimeva’ iti pā.| ↩
- 15 . ‘janayedityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 16 . ‘agnimāndyam’ iti pā.| ↩
- 17 . ‘arucigauravaṃ prasiddham’ iti pā.| ↩
- 18 . ‘dāharogavān’ iti pā.| ↩
- 19 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāmāmavātanidānam||25||’ iti pā.| ↩