25. āmavātanidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
athāmavātanidānam | viruddhāhāraceṣṭasya mandāgnerniścalasya ca | snigdhaṃ bhuktavato hyannaṃ vyāyāmaṃ kurvatastathā ||1|| vāyunā prerito hyāmaḥ śleṣmasthānaṃ pradhāvati | tenātyarthaṃ vidagdho'sau dhamanīḥ pratipadyate ||2|| vātapittakaphairbhūyo dūṣitaḥ so'nnajo rasaḥ | srotāṃsyabhiṣyandayati nānāvarṇo'tipicchilaḥ ||3|| janayatyāśu daurbalyaṃ gauravaṃ hṛdayasya ca | vyādhīnāmāśrayo hyeṣa āmasañjño'tidāruṇaḥ ||4|| yugapatkupitāvantastrikasandhipraveśakau | stabdhaṃ ca kuruto gātramāmavātaḥ sa ucyate ||5||
ūrustambhe vāyuḥ sāma ityuktam, atastadanantaramāmavātanidānamāha– viruddhetyādi| viruddhāhāraḥ saṃyogādiviruddhaḥ, viruddhā ca ceṣṭā yathā– ajīrṇe vyāyāmavyavāyajalaprataraṇādi| snigdhaṃ bhuktavato vyāyāmaṃ kurvata iti milito hetuḥ, 1 na pṛthaktvena| śleṣmasthānamāmāśayasandhyādi| tena vātena vidagdho dūṣito'sāvāmo dhamanīḥ pratipadyate, ‘dhamanībhiḥ pratipadyata’ iti pāṭhāntare śleṣmasthānamiti yojyam| so'nnajo rasa iti āmaḥ, annarasasyaivāpakvasya tantrāntare āmavyapadeśāt| yaduktam– “ūṣmaṇo'lpabalatvena dhātumādyamapācitam| 2 duṣṭamāmāśayagataṃ rasamāmaṃ pracakṣate||” (vā. sū. a. 13) ityādi| anyairapyuktam– “āmāśayasthaḥ kāyāgnerdaurbalyādavipācitaḥ| ādya āhāradhāturyaḥ sa āma iti kīrtitaḥ||” iti apare tvāhuḥ– “avipakvamasaṃyuktaṃ durgandhaṃ bahu picchilam| sadanaṃ sarvagātrāṇāmāma ityabhidhīyate||” iti| anye tvāhuḥ– “āhārasya rasaḥ śeṣo yo na pakvo'gnilāghavāt| sa mūlaṃ sarvarogāṇāmāma ityabhidhīyate||” iti| tathā cāpare– “āmamannarasaṃ kecit, kecittu malasañcayam| prathamāṃ doṣaduṣṭiṃ ca kecidāmaṃ pracakṣate||” iti| nānāvarṇa iti vātādidūṣitatvādbahuvarṇaḥ| yugapadityādi, vātakaphau yugapatkupitāvantaḥ koṣṭhe trikasandhipraveśakau bhavataḥ, athavā gātraṃ stabdhaṃ kurutaḥ; trikasandhiṣu praveśastadgatavedanayā bodhyaḥ||1-5||
ūrustambhe vāyuḥ sāma ityuktam, atastadantaramāmavātanidānamāha– viruddhetyādi| viruddhāhāraceṣṭasya tathā mandāgnerevaṃvidhasya puruṣasya, niścalasya vyāpārarahitasya; viruddhāhāraḥ kṣīramatsyādiḥ saṃyogādiviruddhaḥ; viruddhā ceṣṭā'jīrṇe 3 vyāyāmavyavāyajalaprataraṇādikā| snigdhamannaṃ bhuktavato vyāyāmaṃ kurvata iti milito heturna pṛthaktvena| āmavāte vigatavyāyāmatvāt| anye ‘vyāyāmaṃ vā'pyakurvata’ ityādi paṭhanti| tannātiyuktaṃ, niścalasyetyanenaiva labdhatvāt| śleṣmasthānaṃ pradhāvatīti 4 śleṣmasthānāni āmāśayoraḥśiraḥkaṇṭhasandhaya iti| śleṣmasthānanicitena vātena vidagdho dūṣita āmo dhamanīḥ sirāḥ pratipadyate| ‘dhamanībhiḥ prapadyate’ iti pāṭhāntaraṃ, tatra śleṣmasthānamiti yojyam| apakvasyaivāma iti sañjñā, annarasasyaivā'pakvasya tantrāntare āma iti vyapadeśāt| yaduktam– “ūṣmaṇo'lpabalatvena dhātumādyamapācitam| duṣṭamāmāśayagataṃ rasamāmaṃ pracakṣate|| jaṭharānaladaurbalyādavipakvastu yo rasaḥ| sa āmasañjñako dehe sarvarogaprakopakaḥ||” iti| anyairapyuktam– “āmāśayasthaḥ kāyāgnerdaurbalyādavipācitaḥ| ādya āhāradhāturyaḥ sa āmaḥ parikīrtitaḥ||” iti| anyatrāpi– “avipakvamasaṃyuktaṃ durgandhaṃ bahu picchilam| sadanaṃ sarvagātrāṇāmāma ityabhidhīyate||” iti| tathā'pare– “avipakvarasaṃ kecitkecittaṃ malasañcayam| prathamāṃ doṣaduṣṭiṃ vā kecidāmaṃ pracakṣate||” iti| tribhirdoṣairatiśayadūṣito'nnarasaḥ srotāṃsyabhiṣyandayati limpati, atipicchilatvāt| nānāvarṇa iti vātādidūṣitatvādbahuvarṇaḥ| 5 tato vahnermandatvaṃ janayati| hṛdaye gauravaṃ bhavati, tasya sthānatvāt| sarveṣāṃ rogāṇāmayameva kāraṇībhūta āmasañjñakaḥ| tasyaiva rūpamāha– yugapaditi| 6 yugapadekavārameva kupitau vātakaphau antaḥkoṣṭhe trikasandhipraveśakau bhavataḥ| (trike kaṭimanyāśayasandhī tatra, tathā sandhiṣu praviśya) athavā gātraṃ stabdhaṃ kurutaḥ, 7 sa āmavātaḥ kathyate| 8 trikasandhipraveśaśca tadgatavedanayā boddhavyaḥ||1-5||
aṅgamardo'rucistṛṣṇā 9 ālasyaṃ gauravaṃ jvaraḥ | apākaḥ 10 śūnatā'ṅgānāmāmavātasya lakṣaṇam ||6||
āmavātasya sāmānyalakṣaṇamāha– aṅgamarda ityādi||6||
āmavātasya sāmānyalakṣaṇamāha– aṅgetyādi| aṅgamardo'ṅgabhaṅgaḥ| arucitṛṣṇe prasiddhe| ālasyayuktamaṅgagauravaṃ jvaraśca| apāka āhārasya| aṅgānāṃ śūnatvam| etadāmavātasya svarūpakathanam||6||
sa kaṣṭaḥ sarvarogāṇāṃ yadā prakupito bhavet | hastapādaśirogulphatrikajānūrusandhiṣu ||7|| karoti sarujaṃ śothaṃ yatra doṣaḥ prapadyate | sa deśo 11 rujyate'tyarthaṃ vyāviddha iva vṛścikaiḥ ||8|| janayet so'gnidaurbalyaṃ prasekārucigauravam | utsāhahāniṃ vairasyaṃ dāhaṃ ca bahumūtratām ||9|| kukṣau kaṭhinatāṃ śūlaṃ tathā nidrāviparyayam | tṛṭchardibhramamūrchāśca hṛdgrahaṃ viḍvibaddhatām | jāḍyāntrakūjamānāhaṃ kaṣṭāṃścānyānupadravān ||10|| 12
tasyaivātivṛddhasya lakṣaṇamāha– sa ityādi| vṛścikaiḥ 13 saviṣakīṭaviśeṣaiḥ| sa iti āmavātaḥ| jāḍyamakarmaṇyatvam| anyānupadravān saṅkocakhañjatvādīn||7-10||
tasyaivā'tipravṛddhasya lakṣaṇamāha– sa ityādi| āmavāto yadā kupito bhavati, tadā sarvarogāṇāṃ madhye kaṣṭatamaḥ kṛcchrasādhyaḥ syādityarthaḥ| hastapādādīnāṃ sandhiṣu sarujaṃ śvayathuṃ kuryāt| 14 sandhimanye pṛthagvyākhyānayanti| gulphau caraṇoparigranthī, trikaṃ sphikpṛṣṭhasandhiḥ, ūru jaṅghādeśaḥ| sa deśo vṛścikaiḥ saviṣakīṭaviśeṣairvyāviddho daṣṭa ivātyarthaṃ rujyate tudyate| upadravānāha- 15 janayedityādi| 16 agnimāndyādīn janayet, praseko lālāsrāvaḥ, 17 arucigaurave prasiddhe, utsāhahāniṃ karmākṣamatvaṃ, vairasyādayaḥ prasiddhāḥ| kukṣau kāṭhinyaṃ, śūlaṃ kukṣāveva, nidrāviparyayo nidrānāśaḥ, tṛḍādayaḥ prasiddhāḥ, viḍvibaddhatā viḍgrahaḥ, jāḍyamaṅgānāmakarmaṇyatā, anye jāḍyaṃ karkaśatvamityāhuḥ| ānāha ūrdhvādhobhāganirodhitā| anyānupadravāniti vātavyādhinidānoktān||7-10||
pittāt sadāharāgaṃ ca, saśūlaṃ pavanānugam | stimitaṃ gurukaṇḍūṃ ca kaphaduṣṭaṃ tamādiśet ||11||
tasya viśeṣalakṣaṇānyāha– pittādityādi||11||
pittādiyuktasya viśeṣalakṣaṇamāha– pittādityādi| yadā pittena milito bhavati, tadā 18 dāharāgavān bhavati, yadi tu vātānugaṃ, tadā saśūlaṃ savyathaṃ jānīyāt| yadyapyāmo vātena nīyamānastathā'pi pradeśasthitena militatvāttenaivānugatatvamiti| stimitaṃ jaḍaṃ, guruṃ gauravayuktaṃ, kaṇḍūmantaṃ ca kaphottaraṃ jānīyāt||11||
ekadoṣānugaḥ sādhyo, dvidoṣo yāpya ucyate | sarvadehacaraḥ śothaḥ sa kṛcchraḥ sānnipātikaḥ ||12||
tasya sādhyatvādikamāha– eketyādi||12||
sādhyāsādhyatvamāha– ekadoṣānuga iti| sugamam||12||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne āmavātanidānaṃ samāptam ||25||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmāmavātanidānaṃ samāptam||25|| 19
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmāmavātanidānam||25||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘na pṛthaktvena’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  2. 2 . ‘duṣṭamāmāśayagataṃ rasamāmaṃ pracakṣate||” (vā. sū. a. 13)’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  3. 3 . ‘cāhāravidhiḥ| tato'dhikavyāyāmavyavāyajalaprataraṇādikam’ iti pā.| ↩
  4. 4 . ‘śleṣmasthānāni’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  5. 5 . ‘tato’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  6. 6 . ‘yugapadekabhāgameva’ iti pā.| ↩
  7. 7 . ‘sa āmavātaḥ kathyate|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake ‘trikasandhipraveśaśca tadgatavedanayā boddhavyaḥ’ etatpāṭhasya paścādupalabhyate | ↩
  8. 8 . ‘triṣu sandhipraveśaśca’ iti pā.| ↩
  9. 9 . ‘hyālasyam’ iti samucitaḥ pāṭhaḥ, anyathā dīrghasandhipaścāt chandabhaṅgaḥ syāt| ↩
  10. 10 . ‘śūnyatā ... ’ iti pā. | ↩
  11. 11 . ‘rujate ... ’ iti pā. | ↩
  12. 12 . ‘asyaiva ... ’ iti pā.| ↩
  13. 13 . ‘karīṣajakīṭaviśeṣaiḥ’ iti pā.| ↩
  14. 14 . ‘sandhimeva’ iti pā.| ↩
  15. 15 . ‘janayedityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  16. 16 . ‘agnimāndyam’ iti pā.| ↩
  17. 17 . ‘arucigauravaṃ prasiddham’ iti pā.| ↩
  18. 18 . ‘dāharogavān’ iti pā.| ↩
  19. 19 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāmāmavātanidānam||25||’ iti pā.| ↩