26. śūlapariṇāmaśūlānnadravaśūlanidānam

atha śūlapariṇāmaśūlānnadravaśūlanidānam | doṣaiḥ pṛthak samastāmadvandvaiḥ śūlo'ṣṭadhā bhavet | sarveṣveteṣu śūleṣu prāyeṇa pavanaḥ prabhuḥ ||1|| ¹

āmavāte'pi śūlaṃ bhavatītyatastadanantaraṃ śūlanidānam| jvarādivat śūlasyāpi prāgutpattirasti| yadāha hārītaḥ– “anaṅganāśāya harastriśūlaṃ mumoca kopānmakaradhvajaśca| tamāpatantaṃ sahasā nirīkṣya bhayārdito viṣṇutanuṃ praviṣṭaḥ|| sa viṣṇuhuṅkāravimohitātmā papāta bhūmau prathitaḥ sa śūlaḥ| sa pañcabhūtānugataṃ śarīraṃ pradūṣayatyasya hi pūrvasṛṣṭiḥ||” iti| etena śūlasambhavatvādasya śūlamiti sañjñā, śūlanikhātavadvedanājanakatvācca| ² tadāha vṛddhasuśrutaḥ– “śaṅkusphoṭanavattasya ³ yasmāttīvrā hi vedanā| śūlāsaktasya bhavati tasmācchūlamihocyate||” (su. u. taṃ. a. 42) iti| kaphapittādiśūleṣvavaśyambhāvī ⁴ vāyurityāha– sarveṣvityādi| prabhuḥ kartā||1||

āmavāte ca śūlaṃ bhavati, atastadanantaraṃ śūlanidānamāha– ⁵ doṣairityādi| jvarādivacchūlasyāpi prāgutpattirasti| yaduktaṃ hārīte– “anaṅganāśāya harastriśūlaṃ mumoca kopānmakaradhvajaśca| tamāpatantaṃ sahasā nirīkṣya bhayārdito viṣṇutanuṃ praviṣṭaḥ|| sa viṣṇuhuṅkāravimohitātmā papāta bhūmau prathitaḥ sa śūlaḥ| sa pañcabhūtānugataṃ śarīraṃ pradūṣayatyasya hi pūrvasṛṣṭiḥ||” iti| ⁶ sa ca dehināṃ śarīraṃ dūṣayatyasya hi prāgutpattiriti| ata evāsya śūlisambhavatvāt śūla iti sañjñā, śūlanikhāta iva vedanājanakatvācca| yadāha vṛddhasuśrutaḥ– “śaṅkusphoṭanavattasya yasmāttīvrā ca vedanā| śūlāsaktasya bhavati tasmācchūlamihocyate||” iti| ⁷ saṅkhyāyāṃ samprāptau ca kaphapittādiśūleṣvapi vāyoḥ prādhānyamityata āha– ⁸ sarveṣvityādi| prabhuḥ kartā||1||

vyāyāmayānādatimaithunācca prajāgarācchītajalātipānāt | kalāyamudgāḍhakikoradūṣādatyartharūkṣādhyaśanābhighātāt ||2|| kaṣāyatiktātivirūḍhajānnaviruddhavallūrakaśuṣkaśākāt | viṭśukramūtrānilavegarodhācchokopavāsādatihāsyabhāṣyāt ||3|| vāyuḥ pravṛddho janayeddhi śūlaṃ hṛtpārśvapṛṣṭhatrikabastideśe | jīrṇe pradoṣe ca ghanāgame ca śīte ca kopaṃ samupaiti gāḍham ||4|| muhurmuhuścopaśamaprakopī viḍvātasaṃstambhanatodabhedaiḥ | saṃsvedanābhyañjanamardanādyaiḥ snigdhoṣṇabhojyaiśca śamaṃ prayāti ||5||

vātikamāha– vyāyāmetyādi| śītajalātipānāt śītalajalasya prabhūtapānāt| āḍhakī tuvarī, koradūṣaḥ kodravaḥ, virūḍhajānnamaṅkuritadhānyakṛtamannaṃ, viruddhaṃ kṣīramatsyādikaṃ, vallūraṃ śuṣkamāṃsam| yadyapi sarvaireva vātakopanairvātaśūlaṃ syāttathā'pi vyāyāmādipāṭhenaitaddarśayati– vyāyāmādayo yathā vātahetavastathā śūlahetavo'pīti; doṣavyādhihetava ityarthaḥ| evaṃ ⁹ pittaśūlādiṣu draṣṭavyam| jīrṇe ityāhāre| ghanāgame varṣāsu, meghodaye ca| muhurmuhurupaśamaprakopau vāyoścalatvena||2-5||

vātikamāha– vyāyāmetyādi| vyāyāmo mallayuddhādiḥ, yānaṃ turagarathādi, maithunaṃ strīsevā, prajāgaraṃ rātrau, eṣāmatiyogāt, śītajalasya prabhūtapānāt, kalāyastripuṭaḥ, āḍhakī tuvarī, koradūṣaḥ kodravaḥ, atyartharūkṣadravyasevā, adhyaśanaṃ bhuktasyopari bhojanam, abhighāto loṣṭādibhiḥ, kaṣāyatiktarasasevā, virūḍhajānnamaṅkuritadhānyakṛtamannaṃ, viruddhaṃ matsyakṣīrādi, vallūraṃ śuṣkamāṃsaṃ, śuṣkaśākaṃ prasiddham| yadyapi sarvaireva vātakopanaiḥ vātaśūlaṃ syāt, tathā'pi vyāyāmādipāṭhenaitadbodhayati– yathā vyāyāmādayo vātahetavastathā śūlasyāpi hetava iti| ¹⁰ doṣavyādhyubhayahetava ityarthaḥ| evaṃ pittaśūlādiṣu draṣṭavyam| śoko bandhuviyogāt, upavāsaḥ abhojanam, atihāsaḥ, aṭṭāṭṭahāsaḥ, atibhāṣyaṃ bahupralapanam, etaiḥ kāraṇairduṣṭo vāyuḥ śūlaṃ kuryāt| sthānasaṃśrayamāha– hṛt hṛdayaṃ, pārśvaṃ, ¹¹ pṛṣṭhaṃ, trikaṃ sphikkaṭisandhiḥ ¹² vāyoḥ sthānatvāt, bastiḥ mūtrāśayaḥ| jīrṇe āhāre, pradoṣe sandhyāsamaye, ghanāgame varṣāgame, śīte śītakāle, eteṣvadhikaṃ prakopaṃ prayāti| muhurmuhurupaśamaprakopau vāyoścañcalatvāt, muhurmuhuḥ vāraṃvāraṃ prakopopaśamau bhavataḥ| viḍvātasaṃstambhanatodabhedairiti purīṣādīnāṃ yadā stambhaḥ tadā prakopaḥ, yadā ca teṣāṃ pravṛttistadopaśamaḥ, bhedo'bhighāta iva, etadupalakṣaṇam| yadā todabhedau tadā prakopaḥ ¹³ śāntirupaśayaḥ| upaśayamāha– saṃsvedanādibhiḥ śamaṃ śāntiṃ prayāti ¹⁴ snigdhoṣṇabhojanaiśca||2-5||

kṣārātitīkṣṇoṣṇavidāhitailaniṣpāvapiṇyākakulatthayūṣaiḥ | kaṭvamlasauvīrasurāvikāraiḥ krodhānalāyāsaravipratāpaiḥ ||6|| grāmyātiyogādaśanairvidagdhaiḥ pittaṃ prakupyāśu karoti śūlam | tṛṇmohadāhārtikaraṃ hi nābhyāṃ saṃsvedamūrchābhramacoṣayuktam ||7|| madhyandine kupyati cārdharātre vidāhakāle jaladātyaye ca | śīte ca śītaiḥ samupaiti śāntiṃ susvāduśītairapi bhojanaśca ||8||

paittikamāha– kṣāretyādi| kṣāro yavakṣārādiḥ muṣkakādikṛtakṣāradravyaṃ ca, tīkṣṇoṣṇaṃ maricarājikādi, vidāhi vaṃśakarīrādi, tailaṃ tilavikṛtiḥ, niṣpāvaḥ śimbiḥ, ¹⁵ piṇyāko niḥsnehaḥ sarṣapādikalkaḥ, kulatthayūṣo'tra kulatthānnapānopalakṣaṇaḥ| sauvīraṃ sandhānaviśeṣaḥ| ravipratāpo raudraḥ| grāmyātiyogo maithunātisevā| vidāhīti pūrvaṃ paṭhitvā'pi aśanairvidagdhairityanenāvidāhivastuno'pi doṣavaśena vidāhitvaṃ darśitam| yadāha suśrutaḥ– “srotasyannavahe pittamagnau vā yasya tiṣṭhati| vidāhi bhuktamanyadvā tasyāpyannaṃ vidahyate||” (su. sū. a. 46) iti| vidāhakāla ityāhārasya| jaladātyaye śaradi||6-8||

paittikamāha– kṣāretyādi| kṣāro yavakṣārādiḥ muṣkakādikṛtakṣāraśca, tīkṣṇoṣṇaṃ maricarājikādi, vidāhi vaṃśakarīrādi, tailaṃ tailavikṛtiḥ, niṣpāvaḥ śimbiḥ, piṇyāko niḥsnehastilakalkaḥ ‘khallī’ iti loke, kulatthayūṣo'tra kulatthānnapānopalakṣaṇaḥ| kaṭuḥ kaṭurasaḥ, amlaśca; sauvīraṃ sandhānaviśeṣaḥ, anye kāñjikaṃ, surāvikāraḥ śāliṣaṣṭikapiṣṭaiḥ kṛtaṃ madyaṃ surā tasyā vikāraḥ, punarnavāśālipiṣṭaiḥ kṛtā śvetasurā, bibhītakatvakśālitaṇḍulapiṣṭaistu baibhītikī surā ityādi| krodhaḥ kopaḥ, analo vahnisevā, āyāsaḥ śramakāri karma, ravipratāpo'tigharmaḥ| grāmyātiyogaḥ maithunātisevā, aśanairvidagdhairityanenāvidāhivastuno'pi doṣavaśena vidāhitvaṃ darśitam| yadāha suśrutaḥ– “srotasyannavahe pittamagnau vā yasya tiṣṭhati| vidāhi bhuktamanyadvā tasyāpyannaṃ vidahyate||” iti| ebhiḥ kāraṇairduṣṭaṃ pittaṃ śūlaṃ janayet| tṛṭ tṛṣā, moho naṣṭacittatā, dāhaḥ prasiddhaḥ| nābhyāṃ pittaśūlasya sthānatvāt| svedādayaḥ prasiddhāḥ, coṣaḥ cuṣyata iva vedanāviśeṣaḥ, etairyuktam| madhyandine'rdharātre ca kopaṃ yāti| vidāhakālaḥ āhārasya pākāvasthikaḥ, ‘nidāghakāle’ iti pāṭhāntaram| jaladātyaye śaradi, śīte ¹⁶ śītakāle, śītavīryaiḥ susvāduśītaiḥ madhuraśītabhojanaiśca śāntiṃ gacchati||6-8||

ānūpavārijakilāṭapayovikārairmāṃsekṣupiṣṭakṛśarātilaśaṣkulībhiḥ | anyairbalāsajanakairapi hetubhiśca śleṣmā prakopamupagamya karoti śūlam ||9|| hṛllāsakāsasadanārucisamprasekairāmāśaye stimitakoṣṭhaśirogurutvaiḥ | bhukte sadaiva hi rujaṃ kurute'timātraṃ sūryodaye'tha śiśire kusumāgame ca ||10||

ślaiṣmikamāha– ānūpetyādi| ānūpavārijaṃ māṃsādikaṃ, kilāṭaṃ takrakūrcikā, kṛśarā tilataṇḍulamāṣayavāgūḥ| sūryodaye prātaḥ| kusumāgame vasante||9-10||

ślaiṣmikamāha– ānūpetyādi| ānūpamāṃsaṃ jalapradeśacāriṇāṃ māṃsaṃ, vārijaṃ matsyādīnāṃ jalacarāṇāṃ māṃsaṃ, kilāṭaḥ ¹⁷ takrakūrcikā, anye sadyaḥprasūtamahiṣīkṣīrakṛtamāhuḥ, payovikāraḥ pāyasaṃ dadhyādi| māṃsaṃ grāmyamāṃsam, ikṣuriti ikṣuvikāraiḥ, piṣṭamiti piṣṭānnam, kṛśarā tilataṇḍulamāṣayavāgūḥ, etaiḥ śleṣmajananaiḥ śleṣmā prakopaṃ prāpya śūlaṃ kuryāt| upadravānāha– hṛllāsetyādi| hṛllāsa upasthitavamanatvamiva, sadanaṃ gātrabhaṅgaḥ, sampraseko lālāsrāvaḥ| āmāśaye rujaṃ kuruta iti yojyam| stimitakoṣṭhamiti baddhakoṣṭhatā, sūryodaye prātaḥ, puṣpāgame vasante, eteṣu ¹⁸ kāleṣu viśeṣeṇa kupyati||9-10||

sarveṣu doṣeṣu ca sarvaliṅgaṃ vidyādbhiṣak sarvabhavaṃ hi śūlam | sukaṣṭamenaṃ viṣavajrakalpaṃ vivarjanīyaṃ pravadanti tajjñāḥ ||11||

sānnipātikamāha– sarveṣvityādi| tridoṣāṇāṃ militairlakṣaṇaistridoṣajaṃ jānīyāt| sukaṣṭamasādhyam| ¹⁹ viṣavajratulyaṃ māraṇātmakatvāt||11||

āṭopahṛllāsavamīgurutvastaimityakānāhakaphaprasekaiḥ | kaphasya liṅgena samānaliṅgamāmodbhavaṃ śūlamudāharanti ||12||

āmaśūlamāha– āṭopetyādi| kaphasya liṅgena kaphaśūloktaliṅgena||12|| ²⁰

āmajamāha– āṭopetyādi| āṭopo guḍaguḍāśabdaḥ, saruk, gurutvaṃ, staimityam, udare ānāha ūrdhvādhovātanirodhaḥ, kaphaprasekaḥ kaphasrāvaḥ| kaphasya liṅgeneti ślaiṣmikaśūloktaliṅgena tamāmodbhavaṃ śūlaṃ jānīyāt||12|| ²¹

dvidoṣalakṣaṇairetairvidyācchūlaṃ dvidoṣajam | bastau hṛtpārśvapṛṣṭheṣu sa śūlaḥ kaphavātikaḥ | kukṣau hṛnnābhimadhyeṣu sa śūlaḥ kaphapaittikaḥ ||13|| dāhajvarakaro ghoro vijñeyo vātapaittikaḥ |14|

vātapaittikaścarakoktavātapaittikaśūlasthāne draṣṭavyaḥ| evaṃ sānnipātiko'pi uktadoṣatrayasthāne| yaduktam– “vātātmakaṃ bastigataṃ vadanti, pittātmakaṃ cāpi vadanti nābhyām| hṛtpārśvakukṣau kaphasanniviṣṭaṃ, sarveṣu deśeṣu ca sannipātāt||” iti||13-14||–

vātakaphajasya sthānasaṃśrayatvenopadravānāha– bastāviti| bastau mūtrāśaye, pārśvayordvayoḥ| kaphapaittikamāha– kukṣāvityādi| kukṣāvudare| vātapaittikamāha– dāhetyādi| dāhaḥ sarvāṅgatāpaḥ, ghoro dāruṇaḥ| ²² sānnipātikastūktadoṣatrayasthāne, yaduktaṃ tantrāntare– “vātātmakaṃ vastigataṃ vadanti pittātmakaṃ cāpi vadanti nābhau| hṛtpārśvakukṣau kaphasanniviṣṭaṃ sarveṣu deśeṣu ca sannipātāt||” iti||13-14||–

ekadoṣotthitaḥ sādhyaḥ, kṛcchrasādhyo dvidoṣajaḥ ||14|| sarvadoṣotthito ghorastvasādhyo bhūryupadravaḥ |15|

sādhyatvādilakṣaṇamāha– eketyādi| bhūryupadrava iti upadravāstu vedanādayaḥ| yaduktam– “vedanā ca tṛṣā mūrchā ²³ ānāho gauravārucī| kāsaḥ śvāsaśca hikkā ca śūlasyopadravāḥ smṛtāḥ||” iti||14||–

sādhyāsādhyatvamāha– eketyādi| bhūryupadrava iti upadravāstṛṣādayaḥ| yaduktam– “vedanā ca tṛṣā mūrchā ²⁴ ānāho gauravārucī| kāsaśvāsau ca hikkā ca śūlasyopadravāḥ smṛtāḥ||” iti||14||–

svairnidānaiḥ prakupito vāyuḥ sannihitastadā ||15|| kaphapitte samāvṛtya śūlakārī bhavedbalī | bhukte jīryati yacchūlaṃ tadeva pariṇāmajam ||16|| tasya lakṣaṇamapyetat samāsenābhidhīyate |17|

pariṇāmaśūlamāha– svairityādi| asya ca tridoṣajasyāpi niyatapariṇāmakālasambhavatvena pittolbaṇatvaṃ draṣṭavyam| yaduktamanyatra– “balāsaḥ pracyutaḥ sthānāt pittena saha mūrchitaḥ| vāyumādāya kurute śūlaṃ jīryati bhojane|| kukṣau jaṭharapārśveṣu nābhau bastau stanāntare| pṛṣṭhamūlapradeśeṣu sarveṣveteṣu vā punaḥ|| bhuktamātre'thavā vānte jīrṇe'nne ca praśāmyati| ṣaṣṭikavrīhiśālīnāmodanena vivardhate|| tat pariṇāmajaṃ śūlaṃ durvijñeyaṃ mahāgadam| tamāhū rasavāhānāṃ srotasāṃ duṣṭihetukam|| kecidannadravaṃ prāhuranye tat paktidoṣataḥ| paktiśūlaṃ vadantyeke kecidannavidāhajam||” iti| bhukte jīryati āhāre pacyamāne||15-16||—

pariṇāmaśūlamāha– svairityādi| svaiḥ kāraṇaiḥ kupito balavān vātaḥ sannihito nikaṭo yadā ubhe kaphapitte samāvṛtya vyāpya tiṣṭhet, tadā śūlakārī bhavet| asya ca tridoṣajasyāpi niyatapariṇāmakālasambaddhatvena pittolbaṇatvaṃ draṣṭavyam| yaduktamanyatra– “balāsaḥ pracyutaḥ sthānātpittena saha mūrchitaḥ vāyumādāya kurute śūlaṃ jīryati bhojane|| kukṣau jaṭharapārśveṣu nābhyāṃ bastau stanāntare| pṛṣṭhamūlapradeśeṣu sarveṣveteṣu vā punaḥ|| bhuktamātre'thavā vānte jīrṇe cānne praśāmyati| ṣaṣṭikavrīhiśālīnāmodanena vivardhate|| pariṇāmabhavaṃ śūlaṃ durvijñeyaṃ mahāgadam| tamāhū rasavāhānāṃ srotasāṃ duṣṭihetukam| kecidannadravaṃ prāhuranye tatpaktidoṣajam| paktiśūlaṃ vadantyeke kecidannavidāhajam||” iti| tasya sāmānyalakṣaṇamāha– bhukta iti| āhāre pacyamāne||15-16||—

ādhmānāṭopaviṇmūtravibandhārativepanaiḥ ||17|| snigdhoṣṇopaśamaprāyaṃ vātikaṃ tadvadedbhiṣak | tṛṣṇādāhāratisvedaṃ kaṭvamlalavaṇottaram ||18|| śūlaṃ śītaśamaprāyaṃ paittikaṃ lakṣayedbudhaḥ | chardihṛllāsasammohaṃ svalparugdīrghasantati ||19|| kaṭutiktopaśāntaṃ ca tacca jñeyaṃ kaphātmakam | saṃsṛṣṭalakṣaṇaṃ buddhvā dvidoṣaṃ parikalpayet ||20|| tridoṣajamasādhyaṃ tu kṣīṇamāṃsabalānalam |21|

tasya vātādibhedena lakṣaṇānyāha– ādhmānetyādi| tṛṣṇādāhāratisvedā yatra santi tattṛṣṇādāhāratisvedam| kaṭvamlalavaṇottaraṃ kaṭvamlalavaṇairvṛddham| ²⁵ śītaśamaprāyaṃ śītalopaśama(ya)bahulam| chardihṛllāsasammohaliṅgāni yasmin santi tacchardihṛllāsasammoham| dīrghasantatīti cirānubandhi||17-20||–

vātikamāha– ādhmānetyādi| ādhmānaṃ dhmātamiva vātenodarapūraṇam| āṭopo guḍaguḍāśabdavat, viṇmūtrayorapravṛttiḥ, aratiḥ sukhābhāvaḥ, vepanaṃ kampaḥ| snigdhairuṣṇaiśca śāntiṃ vrajet| paittikamāha– tṛṣṇetyādi| āhāre pacyamāne| tṛṣṇādāhā'rucisvedā yasmin tattṛṣṇādāhārucisvedaṃ, kaṭvamlalavaṇottaraṃ kaṭvamlalavaṇairvṛddham| śītaśamaprāyaṃ ²⁶ śītopaśayabahulam| ślaiṣmikamāha– chardītyādi| chardihṛllāsasammohā yasmin ²⁷ tacchardihṛllāsasammohaṃ, svalpā ruk yasmin, dīrghasantati cirānubandhi| kaṭutiktai rasairupaśamameti| dvidoṣajasānnipātikamāha– saṃsṛṣṭamityādi| kṣīṇaṃ māṃsaṃ balamanalo vahniryatra tat ²⁸ kṣīṇamāṃsabalānalam||17-20||–

jīrṇe jīryatyajīrṇe vā yacchūlamupajāyate ||21|| pathyāpathyaprayogeṇa bhojanabhojanana ca | na śamaṃ yāti niyamāt so'nnadrava udāhṛtaḥ ||22|| (annadravākhyaśūleṣu na tāvat svāsthyamaśnute | vāntamātre jaratpittaṃ śūlamāśu vyapohati) ||1||

tridoṣavikṛtiviśeṣamannadravākhyaṃ śūlamāha– jīrṇa ityādi| jīrṇe ‘āhāre’ iti śeṣaḥ, evaṃ jīryatyajīrṇe ²⁹ vetyatra, sarvadetyarthaḥ| na śamaṃ yāti nopaśete ityarthaḥ, na tvasādhyaṃ, cikitsāvidhānāditi||21-22||

asādhyatridoṣajavikṛtiviśeṣamannadravākhyamāha– jīrṇetyādi| jīrṇe āhāre, tathā jīryati pacyamāne, ³⁰ sarvadetyarthaḥ; pathye'pi bhukte na śāntiṃ gacchati| prāyeṇa tridoṣajavikṛtitvādasādhyam||21-22||

iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne śūlapariṇāmaśūlānnadravaśūlanidānaṃ samāptam ||26||

iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ śūlanidānaṃ samāptam||26|| ³¹

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇavyākhyāyāṃ śūlanidānam||26||

pāṭhāntarāḥ

1 . ‘āmavāte’ iti pā.| ↩
2 . ‘yadāha’ iti pā.| ↩
3 . ‘yasmāttīvrātivedanā’ iti pā.| ↩
4 . ‘vāyoḥ prādhānyaṃ’ (ā. da.)| ↩
5 . ‘doṣairityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
6 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
7 . ‘saṅkhyāyāṃ samprāptau ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
8 . ‘doṣairiti’ iti pā.| ↩
9 . ‘pittaśleṣmādiṣvapi’ iti pā.| ↩
10 . ‘doṣavyādhihetava’ iti pā.| ↩
11 . ‘pṛṣṭhatrikam’ iti pā.| ↩
12 . ‘vāyoḥ sthānatvāt’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
13 . ‘śāntirupaśayaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
14 . ‘snigdhoṣṇabhojyairbhojanaiśca’ iti pā.| ↩
15 . ‘piṇyākaḥ niḥsnehasarṣapādikalkaḥ’ iti pā.| ↩
16 . ‘śītakāle’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
17 . takrabhedaḥ| ↩
18 . ‘kāleṣvati’ iti pā.| ↩
19 . etacca ‘viṣavajratulyam’ iti pā.| ↩
20 . ‘āmajamāha– āṭopetyādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
21 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
22 . ‘sānnipātikastūktadoṣatrayasthāne’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
23 . ‘ānāho’ etatsthāne ‘hyānāho’ iti pāṭhaḥ vyākaraṇachandaniyamābhyāmucitam anyathā dīrghasandhinā chndabhaṅgaḥ syāt| ↩
24 . ‘ānāho’ etatsthāne ‘hyānāho’ iti pāṭhaḥ vyākaraṇachandaniyamābhyāmucitam anyathā dīrghasandhinā chndabhaṅgaḥ syāt| ↩
25 . ‘śītasamaprāyam’ iti pā.| ↩
26 . ‘upakṣayabahulam’ iti pā.| ↩
27 . ‘tacchardihṛllāsasammohaṃ, svalpā’ etatsthāne ‘indriyārthānāmalpā’ iti pā.| ↩
28 . ‘kṣīṇamāṃsabalānalam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
29 . ‘veti’ iti pā.| ↩
30 . ‘apathye'pi tathā bhukte'pi na śāntiṃ gacchati sarvadetyarthaḥ|’ iti pā.| ↩
31 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ śūlānnadravanidānam||26||’ iti pā.| ↩