athodāvartānāhanidānam |
1
vātaviṇmūtrajṛmbhāśrukṣavodgāravamīndriyaiḥ | kṣuttṛṣṇocchvāsanidrāṇāṃ
dhṛtyodāvartasambhavaḥ ||1||
udāvarte'pi śūlaṃ bhavatīti śūlānantaramudāvartamāha– vātetyādi| asramaśru,
indriyaśabdenātra śukraṃ, kṣut bubhukṣā| dhṛtyā vegavidhāraṇena| ete
vātādayastrayodaśa niyamārthāḥ; tenānyeṣāṃ krodhādīnāṃ vegavidhāraṇaṃ na
taddhetuḥ, svāsthyahetutvāt| yadāha carakaḥ– “lobhaśokabhayakrodhamānavegān
vidhārayet|” (ca. sū. a. 7) ityādi| sarvodāvarteṣu ca vāyureva kāraṇam| yadāha
suśrutaḥ– “sarveṣveteṣu vidhivadudāvarteṣu kṛtsnaśaḥ| vāyoḥ kriyā vidhātavyāḥ
svamārgapratipattaye||” (su. u. taṃ. a. 55) ityādi| udbhūtena
vegavidhāraṇenāvṛtasya vāyorvartanamityudāvartaniruktiḥ; anye tu
vāyorūrdhvamāvarto gamanamityudāvartamāhuḥ; tanna, aśrusrāvāderavyāpakatvāt;
chatriṇo gacchantīti nyāyena vā
2
samādheyam||1||
udāvarte śūlaṃ bhavatīti śūlānantaramudāvartārambhaḥ| udāvartamāha– vātetyādi|
eteṣāṃ dhṛtyā vegavidhāraṇena; aśru cakṣurjalaṃ, kṣavaśchikkā, indriyaśabdena
śukramucyate, kṣut kṣudhā, ete vātādayastrayodaśa niyamārthāḥ, tenānyeṣāmapi
3
kopādīnāṃ vidhāraṇaṃ na taddhetuḥ, svāsthyahetutvāt| yaduktaṃ carake–
“lobhaśokabhayakrodhamānavegānvidhārayet” ityādi| sarveṣūdāvarteṣu vāyureva
kāraṇam| yadāha suśrutācāryaḥ– “sarveṣveteṣu
4
vidhivadudāvarteṣu kṛtsnaśaḥ| vāyoḥ kriyā vidhātavyāḥ svamārgapratipattaye||”
iti| udbhūtena vegavidhāraṇenāvṛtasya vāyorāvartanamudāvarta iti niruktiḥ;
anye tu vāyorūrdhvamāvarto gamanamityudāvarta ityāhuḥ||1||
vātamūtrapurīṣāṇāṃ saṅgo dhmānaṃ klamo rujā | jaṭhare vātajāścānye rogāḥ
syurvātanigrahāt ||2|| (ca. sū. a. 7) |
āṭopaśūlau parikartikā ca saṅgaḥ purīṣasya tathordhvavātaḥ |
purīṣamāsyādathavā nireti purīṣavege'bhihate narasya
||3|| (su. u. taṃ. a. 55) | bastimehanayoḥ
śūlaṃ mūtrakṛcchraṃ śirorujā | vināmo vaṅkṣaṇānāhaḥ syālliṅgaṃ mūtranigrahe
||4|| (ca. sū. a. 7) |
manyāgalastambhaśirovikārā jṛmbhopaghātāt pavanātmakāḥ syuḥ |
tathā'kṣināsāvadanāmayāśca bhavanti tīvrāḥ saha karṇarogaiḥ
||5||
5
ānandajaṃ vā'pyatha śokajaṃ vā netrodakaṃ prāptamamuñcato hi | śirogurutvaṃ
nayanāmayāśca bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena
||6|| (su. u. taṃ. a. 55) | manyāstambhaḥ
śiraḥśūlamarditārdhāvabhedakau | indriyāṇāṃ ca daurbalyaṃ kṣavathoḥ
syādvidhāraṇāt ||7|| (ca. sū. a. 7) |
kaṇṭhāsyapūrṇatvamatīva todaḥ kūjaśca vāyorathavā'pravṛttiḥ |
udgāravege'bhihate bhavanti ghorā vikārāḥ pavanaprasūtāḥ
||8|| (su. u. taṃ. a. 55) |
kaṇḍūkoṭhārucivyaṅgaśothapāṇḍvāmayajvarāḥ |
kuṣṭhavīsarpahṛllāsāśchardinigrahajā gadāḥ
||9|| (ca. sū. a. 7) | mūtrāśaye vai
gudamuṣkayośca śotho rujā mūtravinigrahaśca | śukrāśmarī tatsravaṇaṃ bhavecca
te te vikārā vihate ca śukre
||10|| tandrāṅgamardāvaruciḥ śramaśca
kṣudhābhighātāt kṛśatā ca dṛṣṭeḥ | kaṇṭhāsyaśoṣaḥ
śravaṇāvarodhastṛṣṇāvighātāddhṛdaye vyathā ca
||11|| śrāntasya niḥśvāsavinigraheṇa
hṛdrogamohāvathavā'pi gulmaḥ | jṛmbhā'ṅgamardo'kṣiśiro'tijāḍyaṃ
nidrābhighātādathavā'pi tandrā ||12|| (su.
u. taṃ. a. 55) |
uktavātādyudāvartānāṃ krameṇa lakṣaṇamāha– vātetyādi| anye iti todaśūlādayaḥ|
mehanaṃ śephaḥ| vināma ānāhapīḍayā (bandhanavatpīḍayā) natagātratvam|
vaṅkṣaṇayorānāho bandhanavatpīḍā| netrodakamaśru, prāptamāgatamamuñcato
‘narasya’ iti śeṣaḥ| cakārāttantrāntaroktapratiśyāyahṛdrogāruciprabhṛtīnāṃ
grahaṇam| ardhāvabhedo'rdhaśiraḥśūlam| kūjo'vyaktabhāṣaṇamiti kārtikaḥ|
vāyorapravṛttirucchvāsanirodhaḥ| ghorā vikārāḥ
6
pavanajā hikkādayaḥ| mūtrāśaye bastau, ‘mūtrāyana’ iti pāṭhe sa evārthaḥ|
vaiśabdaḥ pādapūraṇe| tatsravaṇaṃ śukrasya syandanam| atijāḍyaṃ gauravam|
‘śirogātrākṣigauravam’ iti tantrāntare pāṭhaḥ||2-12||
uktavātādyudāvartānāṃ krameṇa lakṣaṇamāha– vātetyādi| apānavātasya dhāraṇāt
ādhmānaṃ dhmātamivodare, saṅgo'pravṛttiḥ, klamo'nāyāsaśramaḥ, rujā udare, anye
iti śūlatodādayaḥ| purīṣāvarodhajamāha– āṭopetyādi| purīṣavege dhārite sati
āṭopaḥ saruk guḍaguḍāśabdaḥ| śūlamiti pakvāśaye, parikartikā kartanavadvyathā,
saṅgaḥ purīṣasyāpravṛttiḥ, ūrdhvavāta udgārabāhulyam, athavā mukhāt
purīṣanirgamanam ūrdhvavātādeva| mūtranigrahajamāha– bastītyādi| mūtranigrahe
7
mūtravidhāraṇe sati, bastau mūtrāśaye, mehane meḍhre,
8
śūlaṃ vyathā, mūtrakṛcchramalpamalpaṃ kaṣṭena mūtrapravartanaṃ, vināmaḥ
ānāhapīḍayā natagātratvaṃ, vaṅkṣaṇayorūrusandhyoḥ ānāhaḥ pūrṇatvam|
jṛmbhāghātajamāha– manyetyādi|
9
śūlaṃ manyākaṇṭhayoḥ stambhaḥ, śirorogāḥ pavanajāḥ, tathā'kṣināsādīnāṃ
pavanajā rogāḥ syuḥ, tīvrā dāruṇāḥ, tathā karṇarogāḥ syurjṛmbhāvidhāraṇāt|
aśrūdāvartamāha– ānandajamityādi| netrodakamānandajanitaṃ śokajaṃ vā
dvividhamapi locanajalaṃ, prāptamāgatamuñcato ‘narasya’ iti śeṣaḥ|
śirogurutvādayo rogāḥ pīnasena saha tīvrā jāyante,
cakārāttantrāntaroktapratiśyāyahṛdrogāruciprabhṛtīnāṃ grahaṇam|
chikkodāvartamāha– manyetyādi| kṣavathoḥ chikkāyāḥ,
ardhāvabhedako'rdhaśiraḥśūlam, indriyāṇāṃ cakṣurādīnāṃ grahaṇe daurbalyaṃ
śravaṇanayananāsānāmayathārthaṃ viparyayagrahaṇam| udgārodāvartamāha–
kaṇṭhetyādi| udgāre vidhārite sati kaṇṭhamukhayoḥ pūrṇatvamāhāreṇa veti, atīva
todaḥ hṛdyāmāśaye vā'tivyathā, kūjaḥ avyaktabhāṣaṇaṃ,
vāyorapravṛttirucchvāsādinirodhaḥ, ghorā vikārāḥ pavanajā hikkādayaḥ|
chardyudāvartamāha– koṭho varaṭīdaṣṭasaṃsthānaḥ, vyaṅgaṃ mukhalāñchanaṃ,
10
śophādayaḥ prasiddhāḥ| śukrodāvartamāha– mūtrāśaya ityādi| maithunapravṛttau
śukravidhāraṇāt| mūtrāśaye bastau; anye ‘mūtrāyane’ iti paṭhanti, tatra
mūtramārge gudamuṣkayośca śvayathuḥ, vaiśabdaḥ pādapūraṇe, teṣveva pīḍā|
mūtranigraho mūtrāghātaḥ, śukrāśmarī rogaḥ, tatsravaṇaṃ śukraspandanaṃ, te
vikārā iti vātakuṇḍalyādayaḥ| kṣududāvartalakṣaṇamāha– tandretyādi| tandrā
nidrābhedaḥ,
11
aṅgamardo'ṅgabhaṅgaḥ, śramaḥ karmendriyāṇāmasāmarthyaṃ, dṛṣṭeḥ kṛśatā māndyaṃ,
cakārāt kārśyadaurbalyādayaḥ tantrāntaroktā grāhyā| tṛḍudāvartalakṣaṇamāha–
kaṇṭhetyādi| śravaṇāvarodhaḥ śabdasyāgrahaṇam aṅgulipihita iva|
śvāsodāvartalakṣaṇamāha– śrāntasyetyādi| śrāntasya dhāvanādinā khinnasya,
niḥśvāsavinigraheṇa hṛdrogādayo bhavanti| hṛdrogo hṛdayavikāraḥ, moho mūrchā,
gulmasyāpi sambhavaḥ| nidrodāvartamāha– jṛmbhetyādi| akṣṇoḥ śirasi ca
12
jāḍyaṃ gauravam| anye ‘jṛmbhā'ṅgamardo'kṣiśirobhijāḍyam’ iti paṭhanti; tatra
śirasyatigauravam||2-12||
vāyuḥ koṣṭhānugo rūkṣaiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ | bhojanaḥ kupitaḥ sadya
udāvartaṃ karoti
13
hi ||13|| vātamūtrapurīṣāsṛkkaphamedovahāni
vai | srotāṃsyudāvartayati purīṣaṃ cātivartayet
||14|| tato hṛdbastiśūlārto
hṛllāsāratipīḍitaḥ | vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa labhate naraḥ
||15|| śvāsakāsapratiśyāyadāhamohatṛṣājvarān
| vamihikkāśirorogamanaḥśravaṇavibhramān | bahūnanyāṃśca labhate vikārān
vātakopajān ||16|| (su. u. taṃ. a. 55) |
veganirodhajānudāvartānabhidhāya rūkṣādikupitavātajamāha– vāyurityādi|
udāvartayati āvṛṇoti| ativartayet śoṣayet| kṛcchreṇa labhate iti kaṣṭena
pravartayati| atra kecit suśrutoktamasādhyalakṣaṇaṃ paṭhanti– “tṛṣṇārditaṃ
parikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ śūlairupadrutam| śakṛdvamantaṃ matimānudāvartinamutsṛjet||”
(su. u. taṃ. a. 55) iti||13-16||
trayodaśavegāvarodhajānudāvartānabhidhāyedānīṃ rūkṣādibhojanajanitavātajamāha–
vāyurityādi| koṣṭhānugaḥ koṣṭhaśabdena samastamudaramadhyamucyate,
rūkṣādibhiścaṇakarājamāṣādibhiḥ, tathā kaṣāyādibhiḥ rasaiḥ kupitaḥ| tasya
samprāptimāha– vātetyādi| tataḥ svaiḥ kāraṇaiḥ kupito vāyuḥ vātamūtrādīnāṃ
srotāṃsyudāvartayati ūrdhvamāvṛṇoti purīṣaṃ cātivartayet|
14
hṛdbastiśūlaiḥ tathā hṛllāsādibhiḥ pīḍitaḥ kṛcchreṇa kaṣṭena vātamūtrapurīṣāṇi
labhate, vaidyaprayatnāt prāpnotītyarthaḥ| śvāsādīnanyāṃśca vātaprakopajān
15
gadān labhate| manovibhramaḥ sthāṇau puruṣajñānamityādi, śravaṇavibhramo
viparītaśravaṇam| atra kecit suśrutoktamasādhyalakṣaṇaṃ paṭhanti– “tṛṣṇārditaṃ
parikliṣṭam” ityādi||13-16||
āmaṃ śakṛdvā nicitaṃ krameṇa bhūyo vibaddhaṃ viguṇānilena | pravartamānaṃ na
yathāsvamenaṃ vikāramānāhamudāharanti
||17|| tasmin bhavantyāmasamudbhave tu
tṛṣṇāpratiśyāyaśirovidāhāḥ | āmāśaye śūlamatho gurutvaṃ hṛtstambha
udgāravighātanaṃ ca ||18|| stambhaḥ
kaṭīpṛṣṭhapurīṣamūtre śūlo'tha mūrchā śakṛtaśca chardiḥ | śothaśca pakvāśayaje
bhavanti tathā'lasoktāni ca lakṣaṇāni
||19|| (su. u. taṃ. a. 56) |
16
tṛṣṇārditaṃ parikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ śūlairabhidrutam | śakṛdvamantaṃ
matimānudāvartinamutsṛjet ||20|| (su. u.
taṃ. a. 55) |
idānīṃ viguṇānilajatvena samānacikitsyatvenānāhamāha– āmamityādi| neti pūrveṇa
sambadhyate| evaṃ chardirityeka eva chakāraśchando'nurodhāt| stambhaśabdaḥ
kaṭyādeḥ stabdhatāvācī, mūtrapurīṣayoścāpravṛttivācī| alasoktānīti
ādhmānavātanirodhādīni||17-20||
viguṇānilajatvena samānacikitsyatvenānāhamāha– āmamityadi| pravartamānaṃ neti
pūrveṇa sambadhyate, tenāpravartamānamityarthaḥ| yathāsvaṃ svaṃ
mārgamityarthaḥ| evamāmaṃ nicitaṃ viguṇānilena vibaddhaṃ santaṃ svamārge na
pravartamānaṃ śakṛdvā evambhūtamānāhavikāramudāharantīti piṇḍārthaḥ|
āmajamānāhamāha– tasminnityādi| tasminnānāhe āmasamudbhave tṛṣṇā
sañcitāmajātā, gurutvamāmāśaya eva, udgāravighātanam udgārāpravṛttiḥ, śeṣaṃ
sugamam| śakṛtsañcayajamāha– stambha iti| stambhaśabdaḥ kaṭyādeḥ
stabdhabhāvavācī, purīṣamūtrayoścāpravṛttivācīti| śūlo'tra kaṭyādiṣveva|
chardirityeka eva chakāraḥ chandonurodhāt| pakvāśayaje pakvāśayotthe ānāhe iti
vyākhyānayanti, te ca pakvāśayodbhavāḥ ānāhāḥ purīṣādbhavatītīcchanti,
tathā'pi sa pūrvokta eva pariphalito'rthaḥ| alasoktānīti
ādhmānavātanirodhādīni||17-20||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne udāvartānāhanidānaṃ samāptam
||27||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmudāvartānāhanidānaṃ
samāptam||27||
17
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ
mādhavanidānaṭīkāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmudāvartānāhanidānam||27||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘ ... jṛmbhāsrakṣavodgāra ... ’ iti pā. | ↩
- 2 . ‘samādhānīyam’ iti pā.| ↩
- 3 . ‘krodhādīnām’ iti pā.| ↩
- 4 . ‘vidhivadudāvarteṣu’ iti pā.| ↩
- 5 . etadādyāḥ pañca ślokā ātaṅkadarpaṇasahitamudritapustake ‘vāyuḥ koṣṭhānugo rūkṣaiḥ’ ityāditrayodaśaślokānte upalabhyante| ↩
- 6 . ‘pavanajā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 7 . ‘vidhāraṇe’ iti pā.| ↩
- 8 . ‘śūlam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 9 . ‘śūlam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 10 . etacca– ‘śothapāṇḍvāmayajvaraḥ’ iti pā.| ↩
- 11 . ‘aṅgabhedo'ṅgabhaṅgaḥ’ iti pā.| ↩
- 12 . ‘jāḍyagauravam’ iti pā.| ↩
- 13 . ‘ca’ iti pā. | ↩
- 14 . ‘tadvadbastyādibhiḥ’ iti pā.| ↩
- 15 . ‘rogān’ iti pā.| ↩
- 16 . ayaṃ ślokaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
- 17 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāmudāvartānāhanidānam||27||’ iti pā.| ↩