28. gulmanidānam · e-Mādhavanidāna

atha gulmanidānam | duṣṭā vātādayo'tyarthaṃ mithyāhāravihārataḥ | kurvanti pañcadhā gulmaṃ koṣṭhāntargranthirūpiṇam | tasya pañcavidhaṃ sthānaṃ pārśvahṛnnābhibastayaḥ ||1||

gulme'pyānāho bhavatītyānāhānantaraṃ gulmamāha– duṣṭā ityādi| pañcadheti vātapittakaphasannipātaraktajāḥ| dvandvajāstu prakṛtisamasamavetatvānna pṛthaggaṇyante, arśorogavat| koṣṭhāntarāmāśayādimadhye, granthirūpiṇaṃ guḍakākāram| tasyetyādi| etadeva vivṛṇoti– pārśvetyādi| pārśve dve gaṇanīye, anyathā pañcatvānupapattiḥ, ata eva ‘pārśve’ iti dvivacanāntameva kvacit paṭhyate||1||

gulme'pyādhmānaṃ bhavatītyādhmānānantaraṃ gulmanidānaṃ, tasya samprāptimāha– duṣṭā ityādi| duṣṭāḥ svakāraṇaiḥ mithyāhārādhyaśanādibhiḥ, mithyāvihāro balavadvigrahādiḥ| pañcadheti, vātapittakaphasannipātaraktajānyevaṃ pañca, dvandvajāstu prakṛtisamavetatvātpṛthaṅ na gaṇyante, arśorogavat| koṣṭhāntaḥ āmāśayādimadhye, granthirūpiṇaṃ guṭikākāram| teṣāṃ sthānānyāha– tasyetyādi| pārśve dve gaṇanīye, anyathā pañcatvānupapattiḥ| anye pārśve iti dvivacanāntameva paṭhanti||1||

hṛnnābhyorantare granthiḥ sañcārī yadi vā'calaḥ | vṛttaścayāpacayavān sa ‘gulma’ iti kīrtitaḥ ||2|| (su. u. taṃ. a. 42) |

sāmānyagulmarūpamāha– hṛdityādi| nābhiśabdena bastirbodhyaḥ, sāmīpyāt; yathā gaṅgāyāṃ ghoṣa ityāhuḥ; basterapi gulmāśrayatvenoktatvāt| ata eva ‘hṛdbastyorantare’ iti pāṭhāntaram| anye tvāhuḥ– bastau vidradhireva syānnatu gulma iti| tanna, ¹ gulmalakṣaṇapratīteḥ| etat pañcasthānakathanaṃ doṣajābhiprāyeṇa, raktajasya tu garbhāśayaḥ sthānam; athavā pārśvasthitatvāt garbhāśayasya pārśvagrahaṇenaiva grahaṇam| vṛtto vartulaḥ| cayāpacayavāniti kadācidupacīyate, kadācidapacīyate; etacca sāmānyoktamapi vātike vyavatiṣṭhate, tallakṣaṇe tadabhidhānāditi jejjaṭaḥ; ² gadādharastu sāmānyalakṣaṇamāha, sarvagulmānāṃ vātamūlatvāt| ‘cayopacayavān’ iti pāṭhāntare doṣasya cayenopacayavāniti| gulma iti latādipihitasaṃsthānaviśeṣādau gulmavyapadeśo loke, tatsādṛśyāt sañcitaparipiṇḍitadoṣe'pi gulmasañjñetyāhuḥ; vāpyacandrastvāha– sampiṇḍitadoṣo guḍakena mīyata iti niruktiḥ||2||

sāmānyaṃ gulmarūpamāha– hṛdityādi| hṛd hṛdayaṃ, bastiḥ mūtrāśayaḥ| nābhiśabdena bastirbodhyaḥ sāmīpyādeva, yathā gaṅgāyāṃ ghoṣa iti; basterapi gulmāśrayatvenoktatvāt| anye ‘hṛdbastyorantare’ ityeva pāṭhāntaraṃ paṭhanti| anye tu bastau vidradhireva syānna tu gulma iti| tanna, basterapi gulmasthānatvāt, tathā ca carake– “pañcasthānāni gulmasya pārśve hṛnnābhivastayaḥ|” iti| sañcārī calanaśīlaḥ, athavā acalaḥ sthiraḥ, vṛtto vartulaḥ| cayāpacayavāniti kadācit cīyate vṛddhiṃ gacchati, kadācidapacīyate hīno bhavati| etallakṣaṇaṃ sāmānyoktamapi vātike vyavatiṣṭhate, tallakṣaṇe tadabhidhānāditi jejjaṭaḥ| gadādharastu sāmānyalakṣaṇamevāha, sarvagulmānāṃ vātārabdhatvāt| “cayopacayavān” iti pāṭhāntaram| tatra doṣasya cayaḥ, tena upacayavān vṛddhimānityarthaḥ| sa gulmaḥ latāpihitasthānaviśeṣādau gulmavyapadeśo loke, tatsādṛśyavatsañcitaparipiṇḍitadoṣe'pi gulmasañjñetyāhuḥ| vāpyacandrastvāha– sampiṇḍito doṣo guḍakatvena mīyata iti niruktiḥ||2||

sa vyastairjāyate doṣaiḥ samastairapi cocchritaiḥ | puruṣāṇāṃ tathā strīṇāṃ jñeyo raktena cāparaḥ ||3|| (su. u. taṃ. a. 42) |

pūrvoktaṃ pañcavidhatvaṃ vivṛṇoti– sa ityādi| vyastairityanenaikajo dvandvajo'pi grāhyaḥ| pañcadhā gulma ityanena virodha iti cet| na, nahi tatrāvadhāraṇaṃ kṛtaṃ, pañcadhaiveti| ata eva sūtrasthāne carakeṇa “pañca gulmā” (ca. sū. a. 19) ityabhidhāyāpi “saṃsṛṣṭaliṅgānaparāṃśca gulmāṃstrīnādiśedauṣadhakalpanārtham|” (ca. ci. a. 5) ityuktaṃ, samānacikitsyatvena tatrāntarbhāvāt| raktena cāpara iti strīṇāmeva| vakṣyati hi– “sa raudhiraḥ strībhava eva gulmaḥ|” (ca. ci. a. 5) iti| raktaṃ cātrārtavaṃ na dhāturūpaṃ, dhāturūparaktajastu gulmo yadyapyanyo'sti tathā'pi naitatsamprāptiko bhavatīti pṛthagupadiśyate| pṛthagjñānānabhidhānaṃ tu pittagulmasamānanidānacikitsyatatvena tatrāntarbhāvāt, suśrute raktātīsāravat| viśeṣalakṣaṇaṃ ca yadāha carakaḥ– “tṛṣṇājvaraparīdāhaśūlasvedāgnimārdavaiḥ| gulmināmarucau cāpi raktamevāvasecayet||” (ca. ci. a. 5) iti| dhāturūparaktajaḥ strīṇāṃ puṃsāṃ ca bhavatīti bhaṭṭāraharicandraḥ| tathāca kṣārapāṇiḥ– “strīṇāmārtavajo gulmo na puṃsāmupajāyate| anyastvasṛgbhavo gulmaḥ strīṇāṃ puṃsāṃ ca jāyate||” iti| vāpyacandrastvāha– vātādidoṣajasyaivāpacārādrakte duṣṭe raktajavyapadeśaḥ, yathā carake– kaphapittamehānāmatikarṣaṇāduttarakālaṃ vātasaṃsarge sati vātamehatvamuktam| yaduktam– “yā vātamehān prati pūrvamuktā vātolbaṇānāṃ vihitā kriyā sā| vāyurhi meheṣvatikarṣiteṣu kupyatyasādhyān prati nāsti cintā||” (ca. ci. a. 6) iti| kṣārapāṇerapyevamevābhiprāyaḥ| yadi tu pṛthak syāttadā tamapi navamaṃ liṅgasthānādibhirabhidhāsyat, ³ na coktam| jejjaṭagayadāsābhyāṃ tu haricandramatamevānumatamiti| sarvagulmeṣu vātakāraṇatvaṃ jñeyam| yaduktaṃ carake– “gulmināmanilaśāntirupāyaiḥ sarvaśo vidhivadācaritavyā| mārute hyavajite'nyamudīrṇaṃ doṣamalpamapi karma nihanyāt||” (ca. ci. a. 5) iti; suśrute'pyuktam– ⁴ “kupitānilamūlatvāt sañcitatvānmalasya ca| tulyatvādvā viśālatvādgulma ityabhidhīyate||” (su. u. taṃ. a. 42) iti| na caitāvatā nānātmajatvaprasaṅgaḥ, vātasyānubandharūpatvāt jvare pittavat| nanu vātāvyabhicārāt dvidoṣajastridoṣajo vā gulmaḥ syānna kevalaṃ kaphajaḥ pittajo veti, tataśca pañcadheti virodhaḥ| naitat, anubandharūpeṇa vātajavyapadeśo, na tvanubandhyarūpeṇeti||3||

tasya saṅkhyāmāha– sa ityādi| sa gulmo vyastairvātapittaśleṣmabhiḥ, ucchritaiḥ prakupitaistribhirapi jāyate puruṣāṇāṃ, vyastairityanena ekajo dvandvajaśca grāhyaḥ| evaṃ pañcadhā gulma ityanena vacanena virodha iti cet| na, nahi tatrāvadhāraṇaṃ kṛtaṃ pañcadhaiveti; ata eva sūtrasthāne carakeṇa pañca gulmā ityabhidhāyāpi “saṃsṛṣṭaliṅgānaparāṃstu gulmāṃstrīnādiśedauṣadhakalpanārtham|” ityabhihitam| jñeyo raktena cāparaḥ iti strīṇāmeva| yaduktamihaiva– “sa raudhiraḥ strībhavagulma eva|” iti| raktaṃ cātrārtavaṃ, pṛthagjñānānabhidhānaṃ tu pittagulmasamānanidānacikitsyatvena tatrāntarbhāvāt| carakasuśrutayo raktātisāravat| viśeṣalakṣaṇaṃ yadāha carakaḥ– “tṛṣṇājvaraparīdāhaśūlasvedāgnimārdavaiḥ| gulmināmarucau cāpi raktamevāvasecayet||” iti| dhāturūparaktajaśca strīṇāṃ puṃsāṃ ca bhavatīti bhaṭṭārakahariścandraḥ| tathā ca kṣīrapāṇiḥ– “strīṇāmārtavajo gulmo na puṃsāmupajāyate| anyastvasṛgbhavo gulmaḥ strīṇāṃ puṃsāṃ ca jāyate||” iti| vāpyacandrastvāha– vātādidoṣajasyaivāpacārādrakte duṣṭe raktajavyapadeśaḥ; yathā carake– kaphapittapramehāṇāmatikarṣaṇāduttarakālaṃ vātasaṃsarge sati vātamehatvamuktam| yaduktam– “yā vātamehān prati pūrvamuktā vātolbaṇānāṃ vihitā kriyā sā| vāyurhi meheṣvatikarṣiteṣu kupyatyasādhyān prati nāsti cintā||” iti| kṣīrapāṇerapyayamevābhiprāyaḥ| yadi tu pṛthak syāt, tadā tasyāpi liṅgasthānādibhirabhidhānaṃ syāt, tacca noktaṃ; jejjaṭagayadāsābhyāṃ tu hariścandramatamevānumatamiti| sarvagulmeṣu vātakāraṇatvaṃ jñeyam| yaduktaṃ carake– “gulmināmanilaśāntirupāyaiḥ sarvaśo vidhivadācaraṇīyā| mārute hyavajite'nyamudīrṇaṃ doṣamalpamapi karma nihanyāt||” iti| suśrute'pyuktam– “kupitānilamūlatvātatsañcitvānmalasya ca| tulyavadvā viśālatvādgulma ityabhidhīyate||” iti||3||

udgārabāhulyapurīṣabandhatṛptyakṣamatvāntravikūjanāni | āṭopa ādhmānamapaktiśaktirāsannagulmasya vadanti cihnam ||4|| (vā. ni. a. 11) |

pūrvarūpamāha– udgāretyādi| purīṣabandho viḍbandhaḥ| tṛptiranannābhilāṣaḥ| suśrute'pi hi ‘dveṣo'nne’ (su. u. taṃ. a. 42) iti paṭhitam| akṣamatvamasāmarthyam| āṭopo'tra rujāpūrvakaḥ kṣobhaḥ, ⁵ talatalaṃ vā; natu guḍaguḍāśabdaḥ, tasyāntrakūjanenaiva gṛhītatvāt; nāpyādhmānaṃ, tasyopāttatvāt| apaktiśaktiḥ mandāgnitā; ‘apaktṛśaktiḥ’ iti pāṭhe sa evārthaḥ||4||

tasya pūrvarūpamāha– udgāretyādi| udgārabahulatā, purīṣabandho viḍvibandhaḥ, tṛptiranannābhilāṣaḥ, suśrute hi– ‘dveṣo'nne’ iti paṭhitam| akṣamatvamasāmarthyam| tṛptyakṣamatvaṃ sauhityāsahiṣṇuteti kecit| antravikūjanamantrāṇāmavyaktaśabdānukaraṇam| āṭopo rujāpūrvakaḥ kṣobhaḥ, na tu guḍaguḍāśabdaḥ, tasyāntrakūjanenoktatvāt| ādhmānamupāntayorādhmānamiva, apaktiśaktiḥ mandāgnitvādāhārasyāpākaḥ||4||

aruciḥ kṛcchraviṇmūtravātatā'ntravikūjanam | ānāhaścordhvavātatvaṃ sarvagulmeṣu lakṣayet ||5||

gulmasādhāraṇarūpamāha– arucirityādi||5||

sarvagulmānāṃ sādhāraṇalakṣaṇamāha– arucirityādi| kṛcchraviṇmūtravātatā kaṣṭena viṇmūtravātapravartanam| antravikūjanaṃ guḍaguḍāśabdaḥ, ānāha ūrdhvādhovātanirodhaḥ, ūrdhvavātatvamudgārabāhulyam||5||

rūkṣānnapānaṃ viṣamātimātraṃ viceṣṭanaṃ vegavinigrahaśca | śoko'bhighāto'timalakṣayaśca nirannatā cānilagulmahetuḥ ||6|| yaḥ sthānasaṃsthānarujāṃ vikalpaṃ viḍvātasaṅgaṃ galavaktraśoṣam | śyāvāruṇatvaṃ śiśirajvaraṃ ca hṛtkukṣipārśvāṃsaśirorujaṃ ca ||7|| karoti jīrṇe tvadhikaṃ prakopaṃ bhukte mṛdutvaṃ samupaiti yaśca | vātāt sa gulmo naca tatra rūkṣaṃ kaṣāyatiktaṃ kaṭu copaśete ||8|| (ca. ci. a. 5) |

vātikamāha– rūkṣetyādi| viṣamātimātramiti annapānaviśeṣaṇam| viceṣṭanaṃ viruddhaceṣṭāḥ balavadvigrahādi| atimalakṣayo virekādinā| nirannatā nirāhāratā| vikalpaśabdaḥ sthānādibhiḥ pratyekaṃ yojyaḥ| sthānavikalpo yathā– kadācinnābhau, kadācitpārśvayoḥ, kadācidbastāvityādisthānāntaragamanam| saṃsthānavikalpo yathā– kadācidalpaḥ, kadācinmahān, vṛtto, dīrgho veti| rujāvikalpo yathā– kadācidalpā, kadācinmahatī, todarūpā, ⁶ bhedarūpā, anekarūpā veti| na ca tatropaśete na sukhayati||6-8||

vātagulmasya hetupūrvakaṃ lakṣaṇamāha– rūkṣetyādi| viṣamātimātramiti annapānaviśeṣaṇam| viṣamaṃ bahu stokamakālabhojanam, evaṃ jalapānamapi, atimātraṃ mātrādhikam, evaṃ jalasyāpi| viceṣṭanaṃ viruddhaceṣṭā balavadvigrahādiḥ, abhighāto laguḍādinā, atimalakṣayo virekādinā, nirannatā nirāhāratā| ya ityādi| sthānavikalpo yathā– kadācinnābhau, kadācidbastau, kadācitpārśvayorityādisthānāntaragamanam| saṃsthānavikalpo yathā– kadācidvartulaḥ, kadāciddīrgha ityarthaḥ| rujāvikalpo yathā– kadācidalpā ruk, kadācinmahatī, todarūpā, bhedarūpā, anekarūpā veti| viḍvātasaṅgaṃ viḍvātāpravṛttiḥ, kaṇṭhavaktrayoḥ śoṣaḥ, śyāvāruṇatvaṃ śarīrasya, śītajvaraḥ, hṛtkukṣyādīnāṃ pīḍā, aṃsaḥ bhujayoruparibhāgaḥ| jīrṇe āhāre prakupyati, bhukte ca śāntiṃ gacchati, sa vātiko gulmaḥ| rūkṣa āhāraḥ kaṣāyatiktakaṭukā rasāḥ, tatra tasmin vātagulme nopaśete na sukhayati, vātakāraṇatvāt||6-8||

kaṭvamlatīkṣṇoṣṇavidāhirūkṣakrodhātimadyārkahutāśasevā | āmābhighāto rudhiraṃ ca duṣṭaṃ paittasya gulmasya nimittamuktam ||9|| jvaraḥ pipāsā vadanāṅgarāgaḥ śūlaṃ mahajjīryati bhojana ca | svedo vidāho vraṇavacca gulmaḥ sparśāsahaḥ paittikagulmarūpam ||10|| (ca. ci. a. 5) |

paittikamāha– kaṭvityādi| āmābhighāta iti vidagdhājīrṇajanitaduṣṭarasenābhibhavaḥ; anye tu ‘āmābhighātau’ iti paṭhanti, tatrāma uktarūpaḥ, abhighāto laguḍādeḥ raktadūṣako jñeyaḥ| jīryatīti saptamyantam| vraṇavat sparśāsaha iti yojyam||9-10||

paittikagulmamāha– kaṭvityādi| vidāhi vaṃśakarīrādi, atiśabdo madyādiṣu yojyaḥ| āmābhighāta iti vidagdhā'jīrṇajanitaduṣṭarasenābhibhavaḥ, anye āmābhighātāviti paṭhanti, tatrāma uktarūpaḥ, abhighāto laguḍādinā raktadūṣako jñeyaḥ| ete paittikagulmasya hetavaḥ| tasya lakṣaṇamāha– jvara ityādi| jvaraḥ prasiddhaḥ, pipāsā pātumicchā, vadanāṅgarāgaḥ mukhe śarīre cāruṇatā, āhāre jīryati pacyamāne mahacchūlaṃ bhavati, vraṇavat sparśāsaha iti yojyam| etat pittagulmarūpam||9-10||

śītaṃ guru snigdhamaceṣṭanaṃ ca sampūraṇaṃ prasvapanaṃ divā ca | gulmasya hetuḥ kaphasambhavasya sarvastu duṣṭo nicayātmakasya ||11|| staimityaśītajvaragātrasādahṛllāsakāsārucigauravāṇi | śaityaṃ rugalpā kaṭhinonnatatvaṃ gulmasya rūpāṇi kaphātmakasya ||12|| (ca. ci. a. 5) |

ślaiṣmikamāha– śītamityādi| sampūraṇaṃ tṛptibhojanam| sarva iti vātajādyuktaḥ| nicayātmakasya sannipātajasya| kaṭhinonnatatvaṃ gulmasya||11-12||

ślaiṣmikamāha– śītamityādi| śītādibhirdravyaiḥ, aceṣṭanamavyāyāmaḥ| sampūraṇamiti āhārādinā koṣṭhasya tṛptiriva, etat sarvaṃ kaphagulmasya hetuḥ| etasyaiva ślokapādena sānnipātikasya hetumāha– sarva iti| nicayātmakasya sānnipātikasya gulmasya vātajādyuktahetuḥ kāraṇaṃ, tathā sarvadoṣoktalakṣaṇāni ca bhavanti| punaḥ ślaiṣmikasyaiva lakṣaṇamāha– ⁷ staimityeti| staimityaṃ niścalatvaṃ, śītajvarādayaḥ subodhyāḥ, śaityaṃ śītagātratā, kaṭhinonnatatvaṃ gulmasyaiva||11-12||

nimittarūpāṇyupalabhya gulme dvidoṣaje doṣabalābalaṃ ca | vyāmiśraliṅgānaparāṃśca gulmāṃstrīnādiśedauṣadhakalpanārtham ||13|| (ca. ci. a. 5) |

dvyātmakeṣu triṣvekajahetulakṣaṇātideśārthamāha– nimittetyādi| nimittāni ca rūpāṇi ceti dvandvaḥ| doṣabalābalaṃ cetyanena samadvidoṣadvandvajatrayeṇa ekolbaṇādidvidoṣajo'pi grāhya iti darśayati, anyathā bahutvāpatteḥ| auṣadhakalpanārthamiti ekadoṣajābhihitacikitsāmelakena tān cikitsedityarthaḥ||13||

dvandvādikeṣu triṣvekajahetulakṣaṇātideśārthamāha– nimittetyādi| ⁸ liṅgāni lakṣaṇāni, dvidoṣaje gulme doṣāṇāṃ balābalaṃ ca jñātvā vyāmiśraliṅgān militaliṅgān parān strīn gulmānauṣadhakalpanārthamādiśet, ekadoṣajābhihitacikitsāmelakena ca cikitsedityarthaḥ||13||

mahārujaṃ dāhaparītamaśmavadghanonnataṃ śīghravidāhi dāruṇam | manaḥśarīrāgnibalāpahāriṇaṃ tridoṣajaṃ gulmamasādhyamādiśet ||14|| (ca. ci. a. 5) |

sānnipātikamāha– mahārujamityādi| aśmavat ghanonnataṃ pāṣāṇavat kaṭhinamunnataṃ ca| mana ityādi mano'pahāriṇaṃ manovaikalyakāriṇaṃ, śarīrāpahāriṇaṃ kṛśatvavaivarṇyakaram, agnyapahāriṇamagnivaiṣamyakaraṃ, balāpahāriṇamasāmarthyakaram| nanu, asādhyamiti viruddhaṃ, “sannipātotthite gulme tridoṣaghno vidhirhitaḥ|” (su. u. taṃ. a. 42) iti suśrutavacanāt| naivam, ayaṃ ca vikṛtiviṣamasamaveto'sādhyaḥ, prakṛtisamasamavetastu sādhya ityāhuḥ| nanu, so'pyasādhyaḥ, yadāha suśrutaḥ– “sarvātmake sarvarujopapattistaṃ cāpyasādhyaṃ pravadanti tajjñāḥ|” (su. u. taṃ. a. 42) iti| ucyate– taṃ cāpīti apiśabdādacirotthitaḥ sādhyo viśvāmitrasaṃvādāditi gayadāsaḥ||14||

tridoṣajasyāsādhyatvamāha– mahārujamityādi| mahārujaṃ tīvrapīḍākaraṃ, dāhaparītadehaṃ santāpena vyāptākhiladehaṃ, śīghreṇa vidāhakaraṃ, dāruṇaṃ māraṇātmakam, aśmavad ghanonnataṃ pāṣāṇavat kaṭhinonnatam| mana ityādi manopahāriṇaṃ manovaikalyakaraṃ, śarīrāpahāriṇaṃ kṛśatvavaivarṇyakaram, agnyapahāriṇamagnervaiṣamyādikaraṃ, balāpahāriṇamasāmarthyakaram| etallakṣaṇaṃ ⁹ vikṛtiviṣamasamavetasya, prakṛtisamasamavetastu sādhyaḥ||14||

navaprasūtā'hitabhojana yā yā cāmagarbhaṃ visṛjedṛtau vā | vāyurhi tasyāḥ parigṛhya raktaṃ karoti gulmaṃ sarujaṃ sadāham | paittasya liṅgena samānaliṅgaṃ viśeṣaṇaṃ cāpyaparaṃ nibodha ||15|| (su. u. taṃ. a. 42) | yaḥ spandate piṇḍita eva nāṅgaiścirāt saśūlaḥ samagarbhaliṅgaḥ | sa raudhiraḥ strībhava eva gulmo māse vyatīte daśame cikitsyaḥ ||16|| (ca. ci. a. 5) |

raktagulmamāha– navetyādi| āmagarbhaṃ visṛjediti navamamāsādarvāk prasūte| ṛtau ārtavapravṛttikāle, ahitabhojaneti sambandhaḥ| etaccopalakṣaṇārthaṃ, tenāhārācārādikaṃ jñeyam| yadāha carakaḥ– “ṛtāvanāhāratayā bhayena virūkṣaṇairvegavidhāraṇaiśca| saṃstambhanollekhanayonidoṣairgulmaḥ striyaṃ raktabhavo'bhyupaiti||” (ca. ci. a. 5) iti| paittasya paittikagulmasya| viśeṣaṇaṃ paittikagulmādviśeṣalakṣaṇam| piṇḍitaḥ samuditaḥ| evakāro'tra avadhāraṇe| etadeva sphuṭayati– nāṅgairnāvayavaiścirāt spandata iti sambandhaḥ| samagarbhaliṅga iti ārtavādarśanamukhasravaṇastanamukhakṛṣṇatvadohadādigarbhalakṣaṇayuktaḥ, etacca vyādhiprabhāvāt; yathā– kṣayārśasoḥ strīriraṃsākṛṣṇatvaṅnakhādayaḥ| anye tu samagarbhaliṅgo'vikṛtagarbhaliṅga ityāhuḥ| uktaviśeṣaṇaireva strībhavatve labdhe strīgrahaṇena kumārīmativṛddhāṃ ca niṣedhayati, anudbhūtakṣīṇarajaskatvāttayoḥ| vyatīte'tikrānte| garbhasamānaliṅgatvena saṃśayaḥ– garbho vā, raktagulmo vā, iti; tacchaṅkānirāsārthaṃ daśame māse vyatīte ityuktaṃ; navamadaśamayoḥ prasavakālatvādityeke| tanna, ‘yaḥ spandate piṇḍita eva nāṅgaiḥ’ ityādinaiva viśeṣadarśanena saṃśayasya nivartitatvāt| garbho hi nirantaraṃ pratyaṅgairniḥśūlaṃ spandate, gulmastu etadviparītena| kiñca navame daśame prasūta ityutsargaḥ, natu niyamaḥ, tadadhikakāle'pi prasavadarśanāt, āgamācca| uktaṃ hi carake– “taṃ strī prasūte sucireṇa garbhaṃ puṣṭo yadā varṣagaṇairapi syāt|” (ca. śā. a. 2) iti| tasmānnedaṃ daśamamāsavyatikrame cikitsāvidhānasya prayojanaṃ, kintu vyādhimahimnā tāvataiva kālena tasya cikitsayā sukhocchedanamiti| yathā jvare purāṇe eva kṣīrapānavirecane| uktaṃ hi tantrāntare– “raktagulme purāṇatvaṃ sukhasādhyasya lakṣaṇam|” iti| purāṇatā cāsya daśamamāsavyatikrameṇaiva bhavati| jejjaṭenāpyuktam– yadyarvāk raktabhedanaṃ kriyate tadā garbhaśayyāṃ kṣiṇāti, tallīnatvādraktasya; ekādaśamāse tu paripiṇḍitagulme snehādinopaskṛtadehāyā na garbhaśayyāyā vikṛtimādadhāti raktabhedanamiti||15-16||

strīṇāṃ raktajagulmasya samprāptimāha– navetyādi| yā strī navaprasūtā satī ahitabhojanā bhavati, yā cāmagarbhaṃ visṛjediti navamāsādarvāk prasūte, ṛtāvārtavapravṛttikāle ahitabhojaneti sambandhaḥ| anyathā ṛtau tadasambhavāt| etaccopalakṣaṇaṃ, tenānāhārādikamapi jñeyam| yadāha ¹⁰ carakaḥ– “ṛtāvanāhāratayā bhayena virūkṣaṇairvegavidhāraṇaiśca| saṃstambhanollekhanayonidoṣairgulmaḥ striyaṃ raktabhavo'bhyupaiti||” iti| tasya lakṣaṇamāha– paittasyetyādi| paittikagulmasyāsyaivāparaṃ viśeṣaṇaṃ, tadeva sphuṭayati– cirāt piṇḍībhūta iva spandate hastapādādibhirityarthaḥ| saśūlaḥ pīḍāyuktaḥ| samagarbhaliṅga iti ārtavādarśanamukhapāṇḍustanakṛṣṇatvadohadādilakṣaṇayuktaḥ, etacca vyādhiprabhāvāt, yathā– kṣayārśasoḥ strīriraṃsākṛṣṇatvaṅnakhādayaḥ| anye tu samagarbhaliṅga iti avikṛtagarbhaliṅga ityāhuḥ| sa strībhava eva raktajo gulmo daśame māse vyatīte sati cikitsyaḥ syāt| raudhira ityanena ¹¹ viśeṣaṇenārtavāyuktāṃ kumārīmativṛddhāṃ ca niṣedhayati, anudbhūtakṣīṇarajaskatvāttayoḥ| vyatīte'tikrānte| garbhasamānaliṅgatvena saṃśayaḥ– garbho vā raktagulmo veti, tacchaṅkānirāsārthaṃ māse vyatīte daśame ityuktaṃ, navamadaśamayoḥ prasavakālatvādityeke; tanna, “yaḥ spandate piṇḍita eva nāṅgaiḥ” ityādinaiva saṃśayasya nivartitatvāt| garbho hyaṅgena nirantaraṃ niḥśūlaṃ spandate, gulmastu etadviparīteneti| kiñca navame daśame prasūyata iti sāmānyaṃ na tu niyamaḥ, tadadhikakāle'pi prasavadarśanāt, āgamācca| yaduktaṃ carake– “taṃ strī prasūte sucireṇa garbhaṃ puṣṭo yadā varṣagaṇairapi syāt|” iti| tasmānnedaṃ daśamāsavyatikrame cikitsābhidhānasya prayojanaṃ, kintu vyādhimahimnā tāvatā kālena tasya cikitsayā sukhocchedyatvāt| yathā jvare purāṇa eva kṣīrapānavirecane; uktaṃ hi tantrāntare– “raktagulme purāṇatvaṃ sukhasādhyasya lakṣaṇam|” iti| purāṇatā cāsya daśamāsātikrameṇaiva bhavati| yaduktaṃ jejjaṭena– yadyarvāk raktabhedanaṃ kriyate, tadā garbhāśayaṃ kṣiṇotīti, tallīnatvādraktasya, daśamāsādūrdhvaṃ piṇḍite gulme snehādinopaskṛtadehāyā na garbhāśaye kṣatimādadhāti raktabhedanamiti||15-16||

sañcitaḥ kramaśo gulmo mahāvāstuparigrahaḥ | kṛtamūlaḥ sirānaddho yadā kūrma ivotthitaḥ ||17|| daurbalyārucihṛllāsakāsacchardyaratijvaraiḥ | tṛṣṇātandrāpratiśyāyairyujyate sa na sidhyati ||18|| gṛhītvā sajvaraṃ śvāsacchardyatīsārapīḍitam | hṛnnābhihastapādeṣu śothaḥ karṣati gulminam ||19|| (ca. ci. a. 5) | śvāsaḥ śūlaṃ pipāsā'nnavidveṣo granthimūḍhatā | jāyate durbalatvaṃ ca gulmino maraṇāya vai ||20|| (su. sū. a. 33) |

cirajasyāvasthāyāmasādhyatvamāha– sañcita ityādi| mahāvāstuparigrahaḥ sakalodaravyāpī| kṛtamūlo dhātvantarāvagāhī| ¹² sirānaddhaḥ ¹³ sirājālavān| ¹⁴ gṛhītvetyādi| hṛdayādau gṛhītvā śotho gulminaṃ karṣati, ‘maraṇāya’ iti śeṣaḥ| ¹⁵ śvāsetyādi| granthimūḍhatā granthirūpasya gulmasyākasmādvilayanamiti| nanu ca, antarvidradhigulmayoḥ ko bhedaḥ? samānasthānasambhavatvāt| ucyate– vidradhiḥ pacyate, gulmo na pacyate nirāśrayatvāt| yadāha suśrutaḥ– “na nibandho'sti gulmasya vidradhiḥ sanibandhanaḥ| gulmastiṣṭhati doṣeṣu vidradhirmāṃsaśoṇite|| vidradhiḥ pacyate tasmādgulmaḥ kvāpi na pacyate|” (su. ni. a. 9) iti| nanu, gulmo'pi pacyata eva| yadāha carakaḥ– “vidāhaśūlasaṅkṣobhasvapnanāśāratijvaraiḥ| vidahyamānaṃ jānīyādgulmaṃ tamupanāhayet||” (ca. ci. a. 5) iti| ucyate– gulmo na pacyate nirāśrayatvāt; yadā tu kāraṇavaśādāśrayaṃ māṃsādikamāsādayati, vātopaśamanārthaṃ kṛtasvedādibhirvā raktaduṣṭirbhavati, tadā pacyamāno ¹⁶ vidāhanimittakaṃ vidradhitvamāpnoti| uktaṃ hi– “ ¹⁷ sa vai śīghravidāhitvādvidradhītyabhidhīyate|” (ca. sū. a. 17) iti| na hi yasmāt vikārāt yadutpadyate vikārāntaraṃ tat sa eva bhavatīti; mābhūt plīhaiva udaram, aśmaryeva śarkarā, ityādiśāstroktavirodhavistaraḥ| tasmādvidradhiḥ pacyate, gulmo na pacyate iti siddhānto nirapavādaḥ| ye tu antarvidradhiṃ na paṭhanti teṣāmayamabhiprāyaḥ– gulme pakve vidradhau ca pāṭanaśodhanaropaṇādeḥ, apakve ca virekalepavimlāpanādeścikitsitasya prāyo viśeṣābhāvādalaṃ pṛthagvikārasvīkāreṇeti||17-20||

cirajasyāvasthāyāmasādhyatvamāha– sañcita ityādi| anupakrāntatvāt cirakālānubandhitvāt, kramaśaḥ krameṇa, sañcito vṛddhiṃ gato, gulmo mahāvāstuparigrahaḥ sakalodaravyāpī, kṛtamūlo dhātvantarāvagāhī| sirānaddhaḥ sirājālavān, yadā kūrmavadunnataḥ syāt, daurbalyādibhirupadravairyukto bhavati, tadā na siddhyatītyarthaḥ| punarasādhyalakṣaṇamāha– gṛhītvetyādi| hṛllāsādiṣu gṛhītvā śopho gulminaṃ gulmayuktaṃ rogiṇaṃ, karṣati mārayatītyarthaḥ| ¹⁸ sajvaraśvāsaṃ jvaraśvāsābhyāmupadrutam| punaścāsādhyalakṣaṇamāha– śvāsetyādi| śvāsādaya upadravāḥ gulmino maraṇāya bhavanti, granthimūḍhatā granthirūpasyaiva gulmasyākasmādvilayanamadarśanamiti| nanu, vātavidradhigulmayoḥ ko bhedaḥ, samānasthānasaṃsthānatvāt? ucyate, vidradhiḥ pacyate, gulmo na pacyate, nirāśrayatvāt| yadāha suśrutaḥ– “na nibandho'sti gulmasya vidradhiḥ sanibandhanaḥ| gulmastiṣṭhati doṣe sve vidradhirmāṃsaśoṇite|| vidradhiḥ pacyate tasmādgulmaḥ kvāpi na pacyate|” ityādi| nanu, gulmo'pi ¹⁹ pacyata eva| yadāha carakaḥ– “vidāhaśūlasaṅkṣobhasvapnanāśārucijvaraiḥ| vidahyamānaṃ jānīyādgulmaṃ tamupanāhayet||” iti| ucyate– gulmo na pacyate nirāśrayatvāt, yadi tu kāraṇavaśādāśrayaṃ māṃsādikamāsādayati, vātopaśamanārthaṃ ²⁰ kṛtasvedādibhirvā raktaduṣṭirbhavati, tadā pacyamāno vidāhanimittakaṃ vidradhitvamevāpnotīti| uktaṃ hi– “sa vai śīghravidāhitvādvidradhītyabhidhīyate|” iti| yadyevaṃ, tadā yasmādvikārāntaramutpadyate tatsa eva bhavati| mābhūdevaṃ tadā plīhaiva udaraṃ jaṭhara eva śophaḥ, evaṃ śāstravirodhaḥ, tasmādvidradhiḥ pacyate, gulmo na pacyata iti siddhāntaḥ| ye tu antarvidradhiṃ na paṭhanti, teṣāmayamabhiprāyaḥ– gulmāpekṣayā vidradhau ca pāṭanaśodhanaropaṇādeḥ apakve ca virekalepanavimlāyanādeścikitsitasya prāyo viśeṣābhāvādalaṃ pṛthagvikārasvīkāreṇeti||17-20||

iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne gulmanidānaṃ samāptam ||28||

iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ gulmanidānaṃ samāptam||28|| ²¹

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ gulmanidānam||28||

pāṭhāntarāḥ

1 . ‘basterapi gulmasthānatvāt; tathā ca carake– ‘‘pañcasthānāni gulmasya pārśvahṛnnābhibastayaḥ|” iti’ iti pā.| ↩
2 . ‘gayadāsastu’ iti pā.| ↩
3 . ‘tacca noktam’ iti pā.| ↩
4 . ‘kupitānilamūlatvādgulma ityabhidhīyate||’ iti pā.| ↩
5 . ‘tanatanam’ iti pā.| ↩
6 . ‘bhedarūpā’ iti pā.| ↩
7 . ‘staimityeti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
8 . etacca– ‘nimittaliṅgāni’ iti pā.| ↩
9 . ‘vikṛtisamavetasya, prakṛtisamavetastu’ iti pā.| ↩
10 . ‘carakaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
11 . ‘viśeṣaṇenārtavāyuktāyām’ iti pā.| ↩
12 . ‘śirānaddhaḥ’ iti pā.| ↩
13 . ‘śirājālavān’ iti pā.| ↩
14 . ‘gṛhītvetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
15 . ‘śvāsetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
16 . ‘dāhanimittakam’ iti pā.| ↩
17 . ‘sa vai’ etatsthāne ‘tataḥ’ iti pā., ‘sarvaiḥ’ iti ca pā.| ↩
18 . etacca– ‘sajvaraśvāsam’ iti pā.| ↩
19 . ‘pacyamāna iva’ iti pā.| ↩
20 . ‘kṛtasvedādibhirvātaraktaduṣṭirbhavati’ iti pā.| ↩
21 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ gulmanidānam||28||’ iti pā.| ↩