atha hṛdroganidānam |
atyuṣṇagurvannakaṣāyatiktaśramābhighātādhyaśanaprasaṅgaiḥ |
sañcintanairvegavidhāraṇaiśca hṛdāmayaḥ pañcavidhaḥ pradiṣṭaḥ
||1||
gulmasya hṛdayaṃ sthānamuktam, ato hṛdayasaṅkīrtanāt hṛdrogārambhaḥ| prasaṅgaḥ
sātatyena sevā, atyuṣṇādayo yathāyogyaṃ vātādīnāṃ krimeśca nidānamiti
bodhyam||1||
gulmasya hṛdayaṃ sthānamuktamato gulmānantaraṃ hṛdrogārambhaḥ| tasya hetumāha–
atītyādi| uṣṇādibhiratiśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate| uṣṇādayo'tisevitā
vātādīnāṃ hṛdāmayānāṃ krimijasya ca hetavo bhavanti, śramo dhanuḥkarṣaṇādiḥ,
abhighāto hṛdyeva, sañcintanaṃ nṛpatibhayādikaṃ; sa ca pañcaprakāraḥ–
vātādibhistrayaḥ, sannipātena, krimibhiśca||1||
dūṣayitvā rasaṃ doṣā viguṇā hṛdayaṃ gatāḥ | hṛdi bādhāṃ prakurvanti hṛdrogaṃ
taṃ pracakṣate ||2|| (su. u. taṃ. a. 43) |
tasya samprāptiṃ sāmānyalakṣaṇaṃ cāha– dūṣayitvetyādi| dūṣayitvā rasamiti
rasasya hṛdayāśrayatvāt| viguṇāḥ kupitāḥ| hṛdrogamiti vācye yadbādhāgrahaṇaṃ,
taddoṣabhedena bādhāvaicitryajñāpanārthaṃ, bādhāśabdena cātra nānāvidhā pīḍeti
jejjaṭaḥ, bhaṅgavat pīḍeti gayadāsaḥ| hṛdrogamiti ‘vā śokaṣyañrogeṣu’ iti roge
pare hṛdayasya hṛdbhāvaḥ, athavā hṛdo rogo hṛdrogaḥ||2||
tasya samprāptimāha– dūṣayitvetyādi| viguṇāḥ kupitā doṣā rasaṃ dūṣayitvā
hṛdayaṃ gatāḥ, hṛdrogamiti vācye yadbādhāgrahaṇaṃ taddoṣabhedena
1
bādhāvaicitryajñāpanārthaṃ, bādhāśabdenātra nānāvidhā pīḍeti jejjaṭaḥ,
bhaṅgavatpīḍeti gayadāsaḥ| hṛdi rogo hṛdroga iti niruktiḥ||2||
āyamyate mārutaje hṛdayaṃ tudyate tathā | nirmathyate dīryate ca sphoṭyate
pāṭyate'pi ca ||3|| (su. u. taṃ. a. 43) |
vātikahṛdrogalakṣaṇamāha– āyamyata ityādi| āyamyate ākṛṣyata iva| tudyate
sūcyeva| nirmathyate daṇḍeneva| dīryate dvidheva kriyate| sphoṭyate ārayeva|
pāṭyate kuṭhāreṇeva||3||
vātikamāha– āyamyata ityādi| mārutaje hṛdroge hṛdayamāyamyate ākṛṣyata iva,
tudyate sūcyeva, nirmathyate daṇḍeneva, sphoṭyate ārayeva, pāṭyate
kuṭhāreṇeva||3||
tṛṣṇoṣmādāhacoṣāḥ syuḥ paittike hṛdayaklamaḥ | dhūmāyanaṃ ca mūrchā ca svedaḥ
śoṣo mukhasya ca ||4|| (su. u. taṃ. a. 43) |
paittikalakṣaṇamāha– tṛṣṇetyādi| ūṣmā kiñciddāhaḥ| hṛdayaklamaḥ
hṛdayākulatvaṃ, glāniriti yāvat||4||
paittikamāha–
2
tṛṣṇetyādi| ūṣmā prādeśiko dāhaḥ, hṛdi kiñciddāha ityarthaḥ| dāhaḥ
3
sārvāṅgikaḥ; coṣaḥ cūṣyate iva, hṛdaye klamo hṛdayākulatvaṃ glānirityarthaḥ|
dhūmāyanaṃ dhūmodgiraṇamiva,
4
kledaḥ kiñcit durgandhaḥ saṭita iva, mukhasyaiva śoṣaśca||4||
gauravaṃ kaphasaṃsrāvo'ruciḥ stambho'gnimārdavam | mādhuryamapi cāsyasya
balāsāvatate hṛdi ||5|| (su. u. taṃ. a. 43)
|
ślaiṣmikamāha– gauravamityādi| balāsāvatate kupitakaphavyāpte, “doṣā duṣṭā
dūṣayitāro bhavanti” ityāgamāt||5||
ślaiṣmikamāha– gauravamityādi| balāsāvatate hṛdi kupitakaphavyāpte, duṣṭā doṣā
dūṣayitāro bhavantītyuktatvāt| gauravaṃ hṛdayasya; stambho jaḍatā, mārdavaṃ
jalaplutamiva, mādhuryaṃ mukhe||5||
vidyāttridoṣaṃ tvapi sarvaliṅgaṃ tīvrārtitodaṃ krimijaṃ sakaṇḍūm | (ca. ci. a.
26) | utkledaḥ ṣṭhīvanaṃ todaḥ śūlaṃ hṛllāsakastamaḥ | aruciḥ śyāvanetratvaṃ
śothaśca krimije bhavet ||6|| (su. u. taṃ.
a. 43) |
sānnipātikamāha– vidyādityādi| sarvaliṅgamityanena
prakṛtisamasamavāyārabdhatvamuktaṃ, tena cikitsā'pyasya pratyekaṃ vātādijasya
yā sā militaiva kāryā| apacārācceha granthirutpadyate tataḥ krimisambhavaḥ|
uktaṃ hi carakeṇa– “tridoṣaje tu hṛdroge yo durātmā niṣevate|
tilakṣīraguḍādīni granthistasyopajāyate|| marmaikadeśe saṅkledaṃ
rasaścāsyopagacchati| saṅkledāt krimayaścāsya bhavantyupahatātmanaḥ||” (ca.
sū. a. 17) iti| tasyaivedaṃ lakṣaṇamāha– tīvrārtitodaṃ krimijaṃ sakaṇḍūmiti|
utkleda ityādinā tamo'ntaṃ tridoṣajahṛdrogalakṣaṇaṃ; tatra todaśūle vātāt,
utkledahṛllāsau kaphāt, tamaḥ pittāt, ṣṭhīvanaṃ kaphapittāt| arucirityādinā
krimijasyeti jejjaṭaḥ; gayadāsastvāha– śyāvanetratvaparyantena
tridoṣajalakṣaṇamiti| syādetat, tridoṣajapadaṃ na tāvadatra suśrutena
paṭhitam; ataḥ sarvameva utkledādi śothāntaṃ krimijalakṣaṇaṃ bhaviṣyati|
naivaṃ, “vidyāttridoṣaṃ tvapi sarvaliṅgaṃ tīvrārtitodaṃ krimijaṃ sakaṇḍūm|”
(ca. ci. a. 26) iti dṛḍhabalasya
5
vākyāt| utkleda ityādistu eka eva ślokaḥ suśrutena paṭhitaḥ, natu pṛthak
sannipātalakṣaṇaṃ, tatastridoṣajasyānabhidhāne suśrute nyūnatvaṃ syāt|
tridoṣāśmarīvattasyāsambhava eveti cet? naivaṃ, tantrāntareṣu paṭhitatvāt|
tathāca hārītaḥ– “sarvāṇi rūpāṇi ca sannipātāccirotthitaṃ cāpi
vadantyasādhyam|” iti| carake'pyuktam– “hetulakṣaṇasaṃsargāducyate
sānnipātikaḥ|” (ca. sū. a. 17) iti; tathā ‘tridoṣaje tu hṛdroge yo durātmā
niṣevate|’ (ca. sū. a. 17) ityādi| kaṇṭharaveṇa tu tridoṣajapadaṃ yanna
paṭhitaṃ suśrutena, tat krimijasyāpi tridoṣajatvakhyāpanārthamityācakṣate|
nanu, doṣajāvāntarāvasthāviśeṣatvāt krimijo'pi doṣaja eva, tat kathaṃ
hṛdāmayaḥ pañcavidha iti? naivaṃ, rogajasyāpi rogasya pṛthaktvadarśanāt|
yaduktam– ‘nidānārthakara’ (ca. ci. a. 8) ityādi| dvidoṣajastvanukto'pi
prakṛtisamasamavāyatvādbodhyaḥ||6||
tridoṣajakṛmijayormilitameva lakṣaṇamāha– vidyādityādi|
6
vidyāttridoṣamityādi dṛḍhabaloktalakṣaṇam, utkleda ityādikamekapadyaṃ
suśrutoktaṃ; tīvrārtitodamiti bhinnatantrīyatvātpaunaruktyaṃ na vācyam|
tridoṣaje sarvadoṣāṇāṃ liṅgāni bhavanti| sarvaliṅgamityanena
prakṛtisamavāyārabdhatvamuktaṃ, tena cikitsā'pyasya pratyekaṃ vātādijasya yā
sā militaiva kāryā| apacārāt kṛmije granthirbhavati, tataśca kṛmisambhavaḥ,
kṛmayo jāyante'sminniti krimija iti niruktiḥ| uktaṃ hi carake– “tridoṣaje tu
hṛdroge yo durātmā niṣevate| tilakṣīraguḍādīni granthistasyopajāyate||” iti|
7
utkleda ityādikameva tridoṣahṛdrogalakṣaṇam| tatra todaśūle vātāt, todo
vyathāviśeṣaḥ; utkledahṛllāsau kaphāt, utkledaḥ apakvadoṣāṇāṃ
svāṃśodayāccyutiḥ, hṛllāsaḥ hṛdayādīpadambunirgamaḥ; tamaḥ pittāt
tamo'ndhakārapraviṣṭasyeva; ṣṭhīvanaṃ kaphapittāt; etattridoṣalakṣaṇam|
arucītyādinā kṛmijasyeti
8| etatsugamam||6||
9
marmaikadeśaṃ saṅkledaṃ rasaścāpyupagacchati | saṅkledātkṛmayaścāsya
bhavantyupahatātmanaḥ ||7|| klamaḥ sādo
bhramaḥ śoṣo jñeyāsteṣāmupadravāḥ | krimije krimijātīnāṃ ślaiṣmikāṇāṃ ca ye
matāḥ ||8||
sarveṣāmupadravānāha– klama ityādi| ślaiṣmikāṇāṃ kṛmīṇāṃ ye upadravāste
krimijahṛdroge'pi syuḥ| te ca hṛllāsāsyasravaṇāvipākādayaḥ||7-8||
sarveṣāmevopadravānāha– klama ityādi| ślaiṣmikāṇāṃ kṛmīṇāṃ ye upadravāḥ te
kṛmije hṛdroge'pi matāḥ| te ca hṛllāsāsyasravaṇāvipākādaya iti||7-8||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne hṛdroganidānaṃ samāptam
||29||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ hṛdroganidānaṃ samāptam||29||
10
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ
hṛdroganidānam||29||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘bādhāvaicitryajñāpanārtham’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 2 . ‘tṛṣṇetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 3 . ‘sarvāṅgikaḥ’ iti pā.| ↩
- 4 . etacca ‘kledaḥ śoṣo mukhasya ca’ iti pā.| ↩
- 5 . ‘vākyam’ iti pā.| ↩
- 6 . ‘vidyāttridoṣādivad dvayam’ iti pā.| ↩
- 7 . atra ‘saptottare marmaśate trīṇi marmāṇi śirohṛdayabastayaḥ pradhānāni, tatra hṛdayāvagatavikārānāha– marmeti| tīvrārtitodaṃ krimijaṃ sakaṇḍūmityādi|’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 8 . lakṣaṇamiti śeṣaḥ| ↩
- 9 . ayaṃ śloka ātaṅkadarpaṇasahitamudritapustakānusāreṇa ↩
- 10 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ hṛdroganidānam||29||’ iti pā.| ↩