29. hṛdroganidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
atha hṛdroganidānam | atyuṣṇagurvannakaṣāyatiktaśramābhighātādhyaśanaprasaṅgaiḥ | sañcintanairvegavidhāraṇaiśca hṛdāmayaḥ pañcavidhaḥ pradiṣṭaḥ ||1||
gulmasya hṛdayaṃ sthānamuktam, ato hṛdayasaṅkīrtanāt hṛdrogārambhaḥ| prasaṅgaḥ sātatyena sevā, atyuṣṇādayo yathāyogyaṃ vātādīnāṃ krimeśca nidānamiti bodhyam||1||
gulmasya hṛdayaṃ sthānamuktamato gulmānantaraṃ hṛdrogārambhaḥ| tasya hetumāha– atītyādi| uṣṇādibhiratiśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate| uṣṇādayo'tisevitā vātādīnāṃ hṛdāmayānāṃ krimijasya ca hetavo bhavanti, śramo dhanuḥkarṣaṇādiḥ, abhighāto hṛdyeva, sañcintanaṃ nṛpatibhayādikaṃ; sa ca pañcaprakāraḥ– vātādibhistrayaḥ, sannipātena, krimibhiśca||1||
dūṣayitvā rasaṃ doṣā viguṇā hṛdayaṃ gatāḥ | hṛdi bādhāṃ prakurvanti hṛdrogaṃ taṃ pracakṣate ||2|| (su. u. taṃ. a. 43) |
tasya samprāptiṃ sāmānyalakṣaṇaṃ cāha– dūṣayitvetyādi| dūṣayitvā rasamiti rasasya hṛdayāśrayatvāt| viguṇāḥ kupitāḥ| hṛdrogamiti vācye yadbādhāgrahaṇaṃ, taddoṣabhedena bādhāvaicitryajñāpanārthaṃ, bādhāśabdena cātra nānāvidhā pīḍeti jejjaṭaḥ, bhaṅgavat pīḍeti gayadāsaḥ| hṛdrogamiti ‘vā śokaṣyañrogeṣu’ iti roge pare hṛdayasya hṛdbhāvaḥ, athavā hṛdo rogo hṛdrogaḥ||2||
tasya samprāptimāha– dūṣayitvetyādi| viguṇāḥ kupitā doṣā rasaṃ dūṣayitvā hṛdayaṃ gatāḥ, hṛdrogamiti vācye yadbādhāgrahaṇaṃ taddoṣabhedena 1 bādhāvaicitryajñāpanārthaṃ, bādhāśabdenātra nānāvidhā pīḍeti jejjaṭaḥ, bhaṅgavatpīḍeti gayadāsaḥ| hṛdi rogo hṛdroga iti niruktiḥ||2||
āyamyate mārutaje hṛdayaṃ tudyate tathā | nirmathyate dīryate ca sphoṭyate pāṭyate'pi ca ||3|| (su. u. taṃ. a. 43) |
vātikahṛdrogalakṣaṇamāha– āyamyata ityādi| āyamyate ākṛṣyata iva| tudyate sūcyeva| nirmathyate daṇḍeneva| dīryate dvidheva kriyate| sphoṭyate ārayeva| pāṭyate kuṭhāreṇeva||3||
vātikamāha– āyamyata ityādi| mārutaje hṛdroge hṛdayamāyamyate ākṛṣyata iva, tudyate sūcyeva, nirmathyate daṇḍeneva, sphoṭyate ārayeva, pāṭyate kuṭhāreṇeva||3||
tṛṣṇoṣmādāhacoṣāḥ syuḥ paittike hṛdayaklamaḥ | dhūmāyanaṃ ca mūrchā ca svedaḥ śoṣo mukhasya ca ||4|| (su. u. taṃ. a. 43) |
paittikalakṣaṇamāha– tṛṣṇetyādi| ūṣmā kiñciddāhaḥ| hṛdayaklamaḥ hṛdayākulatvaṃ, glāniriti yāvat||4||
paittikamāha– 2 tṛṣṇetyādi| ūṣmā prādeśiko dāhaḥ, hṛdi kiñciddāha ityarthaḥ| dāhaḥ 3 sārvāṅgikaḥ; coṣaḥ cūṣyate iva, hṛdaye klamo hṛdayākulatvaṃ glānirityarthaḥ| dhūmāyanaṃ dhūmodgiraṇamiva, 4 kledaḥ kiñcit durgandhaḥ saṭita iva, mukhasyaiva śoṣaśca||4||
gauravaṃ kaphasaṃsrāvo'ruciḥ stambho'gnimārdavam | mādhuryamapi cāsyasya balāsāvatate hṛdi ||5|| (su. u. taṃ. a. 43) |
ślaiṣmikamāha– gauravamityādi| balāsāvatate kupitakaphavyāpte, “doṣā duṣṭā dūṣayitāro bhavanti” ityāgamāt||5||
ślaiṣmikamāha– gauravamityādi| balāsāvatate hṛdi kupitakaphavyāpte, duṣṭā doṣā dūṣayitāro bhavantītyuktatvāt| gauravaṃ hṛdayasya; stambho jaḍatā, mārdavaṃ jalaplutamiva, mādhuryaṃ mukhe||5||
vidyāttridoṣaṃ tvapi sarvaliṅgaṃ tīvrārtitodaṃ krimijaṃ sakaṇḍūm | (ca. ci. a. 26) | utkledaḥ ṣṭhīvanaṃ todaḥ śūlaṃ hṛllāsakastamaḥ | aruciḥ śyāvanetratvaṃ śothaśca krimije bhavet ||6|| (su. u. taṃ. a. 43) |
sānnipātikamāha– vidyādityādi| sarvaliṅgamityanena prakṛtisamasamavāyārabdhatvamuktaṃ, tena cikitsā'pyasya pratyekaṃ vātādijasya yā sā militaiva kāryā| apacārācceha granthirutpadyate tataḥ krimisambhavaḥ| uktaṃ hi carakeṇa– “tridoṣaje tu hṛdroge yo durātmā niṣevate| tilakṣīraguḍādīni granthistasyopajāyate|| marmaikadeśe saṅkledaṃ rasaścāsyopagacchati| saṅkledāt krimayaścāsya bhavantyupahatātmanaḥ||” (ca. sū. a. 17) iti| tasyaivedaṃ lakṣaṇamāha– tīvrārtitodaṃ krimijaṃ sakaṇḍūmiti| utkleda ityādinā tamo'ntaṃ tridoṣajahṛdrogalakṣaṇaṃ; tatra todaśūle vātāt, utkledahṛllāsau kaphāt, tamaḥ pittāt, ṣṭhīvanaṃ kaphapittāt| arucirityādinā krimijasyeti jejjaṭaḥ; gayadāsastvāha– śyāvanetratvaparyantena tridoṣajalakṣaṇamiti| syādetat, tridoṣajapadaṃ na tāvadatra suśrutena paṭhitam; ataḥ sarvameva utkledādi śothāntaṃ krimijalakṣaṇaṃ bhaviṣyati| naivaṃ, “vidyāttridoṣaṃ tvapi sarvaliṅgaṃ tīvrārtitodaṃ krimijaṃ sakaṇḍūm|” (ca. ci. a. 26) iti dṛḍhabalasya 5 vākyāt| utkleda ityādistu eka eva ślokaḥ suśrutena paṭhitaḥ, natu pṛthak sannipātalakṣaṇaṃ, tatastridoṣajasyānabhidhāne suśrute nyūnatvaṃ syāt| tridoṣāśmarīvattasyāsambhava eveti cet? naivaṃ, tantrāntareṣu paṭhitatvāt| tathāca hārītaḥ– “sarvāṇi rūpāṇi ca sannipātāccirotthitaṃ cāpi vadantyasādhyam|” iti| carake'pyuktam– “hetulakṣaṇasaṃsargāducyate sānnipātikaḥ|” (ca. sū. a. 17) iti; tathā ‘tridoṣaje tu hṛdroge yo durātmā niṣevate|’ (ca. sū. a. 17) ityādi| kaṇṭharaveṇa tu tridoṣajapadaṃ yanna paṭhitaṃ suśrutena, tat krimijasyāpi tridoṣajatvakhyāpanārthamityācakṣate| nanu, doṣajāvāntarāvasthāviśeṣatvāt krimijo'pi doṣaja eva, tat kathaṃ hṛdāmayaḥ pañcavidha iti? naivaṃ, rogajasyāpi rogasya pṛthaktvadarśanāt| yaduktam– ‘nidānārthakara’ (ca. ci. a. 8) ityādi| dvidoṣajastvanukto'pi prakṛtisamasamavāyatvādbodhyaḥ||6||
tridoṣajakṛmijayormilitameva lakṣaṇamāha– vidyādityādi| 6 vidyāttridoṣamityādi dṛḍhabaloktalakṣaṇam, utkleda ityādikamekapadyaṃ suśrutoktaṃ; tīvrārtitodamiti bhinnatantrīyatvātpaunaruktyaṃ na vācyam| tridoṣaje sarvadoṣāṇāṃ liṅgāni bhavanti| sarvaliṅgamityanena prakṛtisamavāyārabdhatvamuktaṃ, tena cikitsā'pyasya pratyekaṃ vātādijasya yā sā militaiva kāryā| apacārāt kṛmije granthirbhavati, tataśca kṛmisambhavaḥ, kṛmayo jāyante'sminniti krimija iti niruktiḥ| uktaṃ hi carake– “tridoṣaje tu hṛdroge yo durātmā niṣevate| tilakṣīraguḍādīni granthistasyopajāyate||” iti| 7 utkleda ityādikameva tridoṣahṛdrogalakṣaṇam| tatra todaśūle vātāt, todo vyathāviśeṣaḥ; utkledahṛllāsau kaphāt, utkledaḥ apakvadoṣāṇāṃ svāṃśodayāccyutiḥ, hṛllāsaḥ hṛdayādīpadambunirgamaḥ; tamaḥ pittāt tamo'ndhakārapraviṣṭasyeva; ṣṭhīvanaṃ kaphapittāt; etattridoṣalakṣaṇam| arucītyādinā kṛmijasyeti 8| etatsugamam||6|| 9
marmaikadeśaṃ saṅkledaṃ rasaścāpyupagacchati | saṅkledātkṛmayaścāsya bhavantyupahatātmanaḥ ||7|| klamaḥ sādo bhramaḥ śoṣo jñeyāsteṣāmupadravāḥ | krimije krimijātīnāṃ ślaiṣmikāṇāṃ ca ye matāḥ ||8||
sarveṣāmupadravānāha– klama ityādi| ślaiṣmikāṇāṃ kṛmīṇāṃ ye upadravāste krimijahṛdroge'pi syuḥ| te ca hṛllāsāsyasravaṇāvipākādayaḥ||7-8||
sarveṣāmevopadravānāha– klama ityādi| ślaiṣmikāṇāṃ kṛmīṇāṃ ye upadravāḥ te kṛmije hṛdroge'pi matāḥ| te ca hṛllāsāsyasravaṇāvipākādaya iti||7-8||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne hṛdroganidānaṃ samāptam ||29||
iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ hṛdroganidānaṃ samāptam||29|| 10
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ hṛdroganidānam||29||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘bādhāvaicitryajñāpanārtham’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  2. 2 . ‘tṛṣṇetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  3. 3 . ‘sarvāṅgikaḥ’ iti pā.| ↩
  4. 4 . etacca ‘kledaḥ śoṣo mukhasya ca’ iti pā.| ↩
  5. 5 . ‘vākyam’ iti pā.| ↩
  6. 6 . ‘vidyāttridoṣādivad dvayam’ iti pā.| ↩
  7. 7 . atra ‘saptottare marmaśate trīṇi marmāṇi śirohṛdayabastayaḥ pradhānāni, tatra hṛdayāvagatavikārānāha– marmeti| tīvrārtitodaṃ krimijaṃ sakaṇḍūmityādi|’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  8. 8 . lakṣaṇamiti śeṣaḥ| ↩
  9. 9 . ayaṃ śloka ātaṅkadarpaṇasahitamudritapustakānusāreṇa ↩
  10. 10 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ hṛdroganidānam||29||’ iti pā.| ↩