30. mūtrakṛcchranidānam · e-Mādhavanidāna

atha mūtrakṛcchranidānam | vyāyāmatīkṣṇauṣadharūkṣamadyaprasaṅganityadrutapṛṣṭhayānāt | ānūpamāṃsādhyaśanādajīrṇātsyurmūtrakṛcchrāṇi ¹ nṛṇāṃ tathā'ṣṭau ||1|| pṛthaṅmalāḥ svaiḥ kupitā nidānaiḥ sarve'thavā kopamupetya bastau | mūtrasya mārgaṃ paripīḍayanti yadā tadā mūtrayatīha kṛcchrāt ||2|| (ca. ci. a. 26) |

saptottare marmaśate trīṇi marmāṇi śirohṛdayabastayaḥ pradhānāni| tatra hṛdayagatavikārānabhidhāya bastigatavikārānāha– vyāyāmetyādi| mūtrakṛcchrāṇīti mūtrasya kṛcchreṇa mahatā duḥkhena pravṛttiḥ| aṣṭāviti doṣaiḥ pṛthak trīṇi, sannipātenaikaṃ, śalyajapurīṣajaśukrajāśmarījānītyekaikāni| nanu, śarkarājaṃ mūtrakṛcchraṃ suśrutena paṭhitaṃ; taccātra saṅgrahe'pi paṭhitam– “aśmarī śarkarā caiva ² tulyasambhavalakṣaṇe|” ityādinā, tat kathamaṣṭau? nava prāpnuvanti| ucyate– śarkarā aśmarībheda eva| yadāha dṛḍhabalaḥ– “eṣā'śmarī mārutabhinnamūrtiḥ syāccharkarā mūtrapathāt kṣarantī|” (ca. ci. a. 26) iti| ato'śmarījenaiva śarkarājagrahaṇamiti manyamāno dṛḍhabalaḥ aṣṭāvityapaṭhat||1-2|| ³

saptottare marmaśate trīṇi marmāṇi śirohṛdayabastayaḥ pradhānāni, hṛdayasya pradhānamarmatvādbasterapi marmatvāt, ⁴ ato hṛdrogānantaraṃ bastivyādhitvānmūtrakṛcchrārambhaḥ| tasya hetumāha– vyāyāmetyādi| tīkṣṇauṣadhaṃ rājikādiyuktaṃ, madyaprasaṅgo'timadyasevā| ⁵ nṛtyetyādi pṛṣṭhayānāt ⁶ aśvādipṛṣṭhayānāt, anye– nityadrutapṛṣṭhayānāditi paṭhanti| nityaṃ śīghraṃ turagādigamanam| ānūpāḥ sajalapradeśacāriṇo matsyādayaḥ, adhyaśanaṃ bhuktasyoparibhojanam| mūtrakṛcchrāṇīti mūtrasya kṛcchreṇa mahatā duḥkhena pravṛttiḥ| aṣṭāviti doṣaistrīṇi, sannipātenaikaṃ, śalyajaṃ, purīṣajaṃ, śukajamaśmarījamityaṣṭau| tasya samprāptipūrvakaṃ lakṣaṇamāha– pṛthagiti| pṛthak bhinnāḥ, atha sarvaiḥ svairhetubhiḥ kupitāstato bastau mūtrāśaye kopaṃ prāpya yadā mūtramārge meḍhraṃ paripīḍayanti, tadā naraḥ kaṣṭena mūtrayatītyarthaḥ||1-2||

tīvrārtirugvaṅkṣaṇabastimeḍhre svalpaṃ muhurmūtrayatīha vātāt | pītaṃ saraktaṃ sarujaṃ sadāhaṃ kṛcchraṃ muhurmūtrayatīha pittāt ||3|| basteḥ saliṅgasya gurutvaśothau mūtraṃ sapicchaṃ kaphamūtrakṛcchre | sarvāṇi rūpāṇi tu sannipātādbhavanti tatkṛcchratamaṃ hi kṛcchram ||4|| (ca. ci. a. 26) | mūtravāhiṣu śalyena kṣateṣvabhihateṣu vā | mūtrakṛcchraṃ tadāghātājjāyate bhṛśadāruṇam ||5|| vātakṛcchreṇa tulyāni tasya liṅgāni nirdiśet | śakṛtastu pratīghātādvāyurviguṇatāṃ gataḥ ||6|| ādhmānaṃ vātaśūlaṃ ca mūtrasaṅgaṃ karoti ca | aśmarīhetu tatpūrvaṃ mūtrakṛcchramudāharet ||7|| (su. u. taṃ. a. 59) | śukre doṣairupahate mūtramārge vidhāvite saśukraṃ mūtrayet kṛcchrādbastimehanaśūlavān ||8||

mūtrakṛcchrasya vātajādibhedena lakṣaṇānyāha– tīvretyādi| saliṅgasya sameḍhrasya| sapicchaṃ picchilam| kṛcchratamaṃ kaṣṭasādhyam| kṛcchraṃ mūtrakṛcchram| mūtravāhiṣviti mūtravahasrotaḥsu| aśmarīhetu tatpūrvamiti aśmarīhetviti lakṣyapadaṃ, tatpūrvamiti lakṣaṇapadaṃ, tatpūrvamaśmarīpūrvakam||3-8||

vātajamāha– tīvretyādi| tīvrā māraṇātmikā, vaṅkṣaṇe ⁷ ūruvṛṣaṇameḍhrāṇāmantarālasandhau, svalpaṃ stokaṃ, muhurvāraṃvāraṃ, vātāt kṛcchram| paittikamāha– pītamityādi| iha pittāt kṛcchre pītādiliṅgaṃ mūtraṃ muhurmūtrayati, ‘nara’ iti śeṣaḥ| pītaṃ saraktaṃ varṇadvayaṃ nyūnādhikapittaprakopāt| ślaiṣmikamāha– basterityādi| basteḥ saliṅgasya mehanayuktasya basteḥ gurutvaśothau bhavataḥ| sapicchaṃ picchilaṃ bhavati| tridoṣajamāha– sarvāṇītyādi| sarvāṇi sarvadoṣaliṅgāni, tat kṛcchraṃ tridoṣajaṃ kṛcchratamaṃ kaṣṭasādhyam| śalyajamāha– mūtretyādi| mūtravahasrotaḥsu śalyena kṣateṣu satsu athavā abhihateṣu pīḍiteṣu tadāghātāt bhṛśaṃ dāruṇaṃ tīvraṃ māraṇātmakam| purīṣajamāha– śakṛta ityādi| purīṣasya pratīghātāt avarodhāt viguṇībhūto dūṣito vāyuḥ ādhmānaṃ vātaśūlaṃ ca kuryāt, mūtranāśaṃ ca kuryāt, tato mūtrakṛcchraṃ ⁸ ca jāyate| aśmarījamāha– aśmarīhetu ⁹ mūtrakṛcchramiti tasya kṛcchrasya aśmaryeva kāraṇam| śukrajamāha– śukra ityādi| mūtrāśaye sravaṇavyathāyuktaḥ ‘puruṣa’ iti śeṣaḥ||3-8||

aśmarī śarkarā caiva tulyasambhavalakṣaṇe | viśeṣaṇaṃ śarkarāyāḥ śṛṇu kīrtayato mama ||9|| pacyamānā'śmarī pittācchoṣyamāṇā ca vāyunā | vimuktakaphasandhānā kṣarantī śarkarā matā ||10|| hṛtpīḍā vepathuḥ śūlaṃ kukṣāvagniśca durbalaḥ | tayā bhavati mūrchā ca mūtrakṛcchraṃ ca dāruṇam ||11|| mūtraveganirastābhiḥ praśamaṃ yāti vedanā | yāvadasyāḥ punarnaiti guḍikā srotaso mukham ||12|| (su. u. taṃ. a. 59) |

mūtrakṛcchrahetutvenoktayoraśmarīśarkarayoḥ samānatāmavāntarabhedaṃ cāha– aśmarītyādi| aśmarī śarkarā caivetyanantaraṃ ‘ete’ ityadhyāhārya ‘tulyasambhavalakṣaṇe’ ityanena dvivacanāntena sambandhanīyaṃ, yathā– “tayorjagṛhatuḥ pādān rājā rājñī ca māgadhī|” ityādivat| tulyaḥ sambhava utpattikāraṇaṃ lakṣaṇaṃ ca yayoste tathā, “tulye sambhavalakṣaṇaiḥ” iti pāṭhāntare tulye sadṛśe, kairityata uktam– sambhavalakṣaṇairiti; ‘tulyā sambhavalakṣaṇaiḥ’ iti pāṭhāntare sa evārthaḥ| viśeṣaṇaṃ viśeṣaḥ| tameva vivṛṇoti– pacyamānetyādi| kaphasandhānaṃ kaphenāvayavasaṃśleṣaḥ; kapha eva vā sandhānaṃ kaphasandhānaṃ, sandhīyate'neneti vyutpattyā| tena pittapākavātaśoṣau sandhānavimokṣahetutvenoktau| kṣarantīti bastitaḥ| carake hi– “syāccharkarā mūtrapathāt kṣarantī|” (ca. ci. a. 26) ityevaṃ paṭhitam| kukṣau śūlamiti sambandhaḥ| tayā śarkarayā iti||9-12||

mūtrakṛcchrahetutvenoktayoraśmarīśarkarayornavatvasaṅkhyānirāsārthaṃ ¹⁰ samānatvamavāntarabhedaṃ cāha– aśmarītyādi| aśmarī ca śarkarā ca ete ubhe tulyasambhavalakṣaṇe tulyaḥ sambhava utpattiḥ ¹¹ lakṣaṇaṃ ca yayoste tathā, samānanidānaliṅga ityarthaḥ| kīrtayataḥ kathayato mama śarkarāyā viśeṣaṇaṃ śṛṇu| pittena pacyate vāyunā śoṣyate, sandhānaṃ kaphenāvalambanaṃ saṃśleṣaḥ, athavā kapha eva sandhānaṃ sandhīyate'neneti vyutpattyā; etena pavanādviśoṣaṇāt pittavātau sandhānarūpasya kaphasya śoṣatvena tau śarkarāyā hetutvenoktau, pittena pācitā, vāyunā śoṣitā, śleṣmaṇā sandhitā aśmarī; tābhyāṃ vimuktasandhānā śarkarā kṣarantī satī śarkarārūpā, kṣarantīti bastitaḥ| etāvatā hetulakṣaṇatvena eka eva rogaḥ sandhānābhāvāt kriyābhedaḥ, ato mūrchā ca mūtrakṛcchre dve api kāraṇe| tasya upadravānāha– hṛdityādi| śūlaṃ kukṣāviti sambandhaḥ| tayā śarkarayā||9-12||

iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne mūtrakṛcchranidānaṃ samāptam ||30||

iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ mūtrakṛcchranidānaṃ samāptam||30|| ¹²

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ mūtrakṛcchranidānam||30||

pāṭhāntarāḥ

1 . ‘nṛṇāmihāṣṭau’ iti pā. | ↩
2 . ‘ ... sambhavalakṣaṇe’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
3 . ‘saptottare marmaśate trīṇi marmāṇi śirohṛdayabastayaḥ pradhānāni,’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
4 . ‘ato’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
5 . etacca– ‘nṛtyadrutapṛṣṭhayānāt’ iti pā., ‘nṛtyādeḥ pṛṣṭhajaṅgamayānāt’ iti ca pā.| ↩
6 . ‘aśvādipṛṣṭhayānāt’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
7 . ‘ūrumeḍhrāṇāmantarālasandhau’ iti pā.| ↩
8 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
9 . ‘mūtrakṛcchramapi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
10 . ‘samānatve avāntarabhedamāha’ iti pā.| ↩
11 . ‘kāraṇam’ iti pā.| ↩
12 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ mūtrakṛcchranidānam||30||’ iti pā.| ↩