31. mūtrāghātanidānam · e-Mādhavanidāna

atha mūtrāghātanidānam | jāyante kupitairdoṣairmūtrāghātāstrayodaśa | prāyo mūtravighātādyairvātakuṇḍalikādayaḥ ||1||

mūtravikārasādharmyāt mūtrāghātānāha– jāyanta ityādi| mūtrakṛcchramūtrāghātayoścāyaṃ viśeṣaḥ– mūtrakṛcchre kṛcchratvamatiśayitam, īṣadvibandhaḥ; mūtrāghāte tu vibandho balavān, kṛcchratvamalpamiti| mūtravighātādyairmūtravegavidhāraṇādibhiḥ; ādyaśabdena purīṣaśukravegavighātādīnāṃ rūkṣāśanādīnāṃ ca grahaṇam| vātakuṇḍalikādayastrayodaśeti sambandhaḥ||1||

mūtravikārasādharmyānmūtrāghātānāha| mūtrakṛcchramūtrāghātayoścāyameva bhedaḥ– mūtrakṛcchre kṛcchratvamatiśayitamīṣadvibandhaḥ, mūtrāghāte tu vibandho balavān kṛcchratvamalpamiti| teṣāṃ samprāptimāha– jāyanta ityādi| mūtravegavidhāraṇādyaiḥ ādiśabdena purīṣaśukrādivegavighātānāṃ rūkṣāśanādīnāṃ ca grahaṇam| vātakuṇḍalikādayastrayodaśeti sambandhaḥ||1||

raukṣyādvegavighātādvā vāyurbastau savedanaḥ | mūtramāviśya carati viguṇaḥ kuṇḍalīkṛtaḥ ||2|| mūtramalpālpamathavā sarujaṃ sampravartate | vātakuṇḍalikāṃ tāṃ tu vyādhiṃ vidyāt sudāruṇam ||3|| (su. u. taṃ. a. 58) |

vātakuṇḍalikāmāha– raukṣyādityādi| āviśyetyāvṛtya; ‘āvidhya’ iti pāṭhāntare sa evārthaḥ| carati gacchati| viguṇaḥ kupitaḥ| kuṇḍalīkṛta iti vātyāvadbastāveva bhramaṃstiṣṭhatīti||2-3||

teṣāṃ madhye vātakuṇḍalikālakṣaṇamāha– raukṣyetyādi| raukṣyādibhirvegavighātādibhiśca viguṇo duṣṭaḥ, kuṇḍalībhūto vāyuḥ, bastau mūtrāśaye, carati pradhāvati, ¹ ābaddhatvādbhramaṃstiṣṭhatītyarthaḥ vātyāvat| āviśya āvṛtya mūtramiti| tasmānmūtramalpamalpaṃ savyathaṃ pravartate, taṃ vyādhiṃ vātakuṇḍalikāmāhuḥ| sudāruṇaṃ māraṇātmakatvāt||2-3||

ādhmāpayan bastigudaṃ ruddhvā vāyuścalonnatām | kuryāttīvrārtimaṣṭhīlāṃ ² mūtraviṇmārgarodhinīm ||4||

aṣṭhīlāmāha– ādhmāpayannityādi| ruddhveti bastigudameva| aṣṭhīlātulyatvādaṣṭhīlā, sā ca vātavyādhāvuktā||4||

aṣṭhīlāmāha– ādhmāpayannityādi| ādhmāpayan pūrayan bastigudaṃ tathā bastigudameva ruddhvā vāyuraṣṭhīlāṃ kuryāt| aṣṭhīlātulyatvādaṣṭhīlā, aṣṭhīlā ³ uttarāpathe nadīṣu pāṣāṇapiṇḍī| calonnatāṃ calāṃ calanaśīlām| unnatām ūrdhvasthitām| tīvrārtimativyathām| ⁴ mūtramārgaḥ meḍhraṃ, viṇmārgaḥ pāyuḥ, tayoḥ rodhinīm||4||

vegaṃ vidhārayedyastu mūtrasyākuśalo naraḥ | niruṇaddhi mukhaṃ tasya basterbastigato'nilaḥ ||5|| mūtrasaṅgo bhavettena bastikukṣinipīḍitaḥ | vātabastiḥ sa vijñeyo vyādhiḥ kṛcchraprasādhanaḥ ||6|| (su. u. taṃ. a. 58) |

vātabastimāha– vegamityādi| bastikukṣinipīḍita iti bastau kukṣau ca nipīḍitaḥ sampiṇḍito vāyuriti sambandhaḥ; ‘bastikukṣī nipīḍayan’ iti pāṭhāntare bastikukṣyo rujākara iti||5-6||

vātabastimāha– vegamityādi| akuśalo mūrkhaḥ, tasya puruṣasya bastermukhaṃ niruṇaddhi bastigato vāyuḥ, tena vāyunā mūtrasaṅgo vidyāt| bastikukṣinipīḍita iti bastau kukṣau nipīḍitaḥ, sampiṇḍito vāyuriti sambandhaḥ| ‘bastikukṣī nipīḍayan’ iti pāṭhe tatra bastikukṣau caran||5-6||

ciraṃ dhārayato mūtraṃ tvarayā na pravartate | mehamānasya mandaṃ vā mūtrātītaḥ sa ucyate ||7||

mūtrātītamāha– ciramityādi| tvarayā na pravartate iti mūtramityarthaḥ| mehamānasya mūtraṃ tyajataḥ| ‘vahamānasya’ iti pāṭhāntaraṃ sugamam||7||

mūtrātītamāha– ciramityādi| ciraṃ carakalaṃ mūtraṃ dhārayataḥ puṃsaḥ tvarayā vegena na pravartate, mehamānasya mūtraṃ tyajataḥ pravartate cettadā mandaṃ śanaiḥ, ‘vāhamānasya’ iti pāṭhāntaraṃ sugamam||7||

mūtrasya vege'bhihate tadudāvartahetukaḥ | apānaḥ kupito vāyurudaraṃ pūrayedbhṛśam ||8|| nābheradhastādādhmānaṃ janayettīvravedanam | tanmūtrajaṭharaṃ vidyādadhobastinirodhanam ||9|| (su. u. taṃ. a. 58) |

mūtrajaṭharamāha– mūtrasya vega ityādi| tadudāvartahetuka iti mūtravegadhāraṇajanitodāvartanimittaḥ| adhobastinirodhanamiti basteradhobhāge vibandhakārakam||8-9||

mūtrajaṭharamāha– mūtrasyetyādi| ⁵ tadudāvartahetuta iti mūtravegadhāraṇajanitodāvartanimittataḥ| apānaḥ ⁶ ’apānasañjñako vātaḥ kupitaḥ’ atiśayenodaraṃ pūrayati| tato nābheradhastāttīvravedanamādhmānaṃ kuryāt| adhastādbastinirodhanaṃ basteradhobhāge vibandhakārakam||8-9||

bastau vā'pyathavā nāle maṇau vā yasya dehinaḥ | mūtraṃ pravṛttaṃ sajjeta saraktaṃ vā pravāhataḥ ||10|| sravecchanairalpamalpaṃ sarujaṃ vā'tha nīrujam | viguṇānilajo vyādhiḥ sa mūtrotsaṅgasañjñitaḥ ||11|| (su. u. taṃ. a. 58) |

mūtrotsaṅgamāha– bastāvityādi| nāle meḍhre, maṇau meḍhrāgre| pravṛttaṃ sajjeteti saṃsaktaṃ sanna pravartate| saraktaṃ vā pravāhata iti pravāhaṇakupitavāyunā bastyādibhedajanitaraktayuktaṃ mūtraṃ pravartate||10-11||

mūtrotsaṅgamāha– bastāvityādi| bastau mūtrāśaye, athavā nāle meḍhre, athavā maṇau meḍhrāgre, mūtraṃ sajjate na pravartate, saraktaṃ vā pravartate pravāhata iti; śanairmandam, alpamalpaṃ stoktaṃ savyathaṃ vā rujārahitaṃ vā pravartate mūtramiti sambandhaḥ||10-11||

rūkṣasya klāntadehasya bastisthau pittamārutau | mūtrakṣayaṃ sarugdāhaṃ janayetāṃ tadāhvayam ||12|| (su. u. taṃ. a. 58) |

mūtrakṣayamāha– rūkṣasyetyādi| tadāhvayamiti mūtrakṣayākhyaṃ, kāraṇe kāryopacārāt||12||

mūtrakṣayamāha– rūkṣasyetyādi| klāntadehasya śrāntaśarīrasya, bastisthau mūtrāśayasthau, pittamārutau mūtranāśaṃ kurutaḥ vyathādāhayuktam| tadāhvayaṃ mūtrakṣayākhyaṃ, kāraṇe kāryopacārāt||12||

antarbastimukhe vṛttaḥ sthiro'lpaḥ sahasā bhavet | aśmarītulyaruggranthirmūtragranthiḥ sa ucyate ||13|| (vā. ni. a. 9) |

mūtragranthimāha– antarityādi| antarbastimukhe bastimukhasyābhyantare| granthirguḍakākāraḥ| nanu, sthānavedanākāraṇānāmabhinnatvādaśmaryā saha ko bhedaḥ? ucyate– aśmaryāṃ pittādikaṃ saṃhanyate, atra tu raktameva| uktaṃ hi tantrāntare– “raktaṃ vātakaphādduṣṭaṃ bastidvāre sudāruṇam| granthiṃ kuryāt sa kṛcchreṇa sṛjenmūtraṃ tadāvṛtam|| aśmarīsamaśūlaṃ taṃ raktagranthiṃ pracakṣate||” iti| viśeṣajñānaṃ tu kuta iti cet? aśmarīpūrvarūpoktasya mūtre bastasagandhatvāderbhāvābhāvābhyām||13||

mūtragranthimāha– antarityādi| antarbastimukhasyābhyantare, granthirguṭikākāraḥ, sthiraḥ acalaḥ, alpo laghurāmalakākāraḥ| nanu, sthānavedanākāraṇāmabhinnatvādaśmaryā saha ko bhedaḥ? ucyate– aśmaryāṃ pittādikaṃ saṃhanyate, atra tu raktameva; athavā ayaṃ sahasā bhavet, aśmarī tu sañcayena| anyacca aśmarī pittena pacyate, vāyunā śoṣyate, kaphena vadhyate, atra tu raktameva| uktaṃ hi tantrāntare– “raktaṃ vātakaphādduṣṭaṃ bastidvāre sudāruṇam| granthiṃ kuryātsa kṛcchreṇa sṛjenmūtraṃ tadāvṛtam|| aśmarīsamaśūlaṃ hi raktagranthiṃ pracakṣate|” iti| tathā aśmarīpūrvarūpoktasya mūtre bastasagandhatvāderabhāvāt||13||

mūtritasya striyaṃ yāto vāyunā śukramuddhatam | sthānāccyutaṃ mūtrayataḥ prāk paścādvā pravartate ||14|| bhasmodakapratīkāśaṃ mūtraśukraṃ taducyate | (vā. ni. a. 9) |

mūtraśukramāha– mūtritasyetyādi| mūtritasya mūtravegitasya| sthānāccyutaṃ svasthānādbhraṣṭaṃ śukram||14||–

mūtraśukramāha– mūtritasyetyādi| mūtritasya mūtravegayuktasya vātenoddhūtaṃ sthānāccyutaṃ svasthānādbhraṣṭaṃ, mūtrayato mūtraṃ kurvataḥ puruṣasya prāk prathamaṃ pravartate, athavā paścāt bhasmamilitodakasadṛśam||14||–

vyāyāmādhvātapaiḥ pittaṃ bastiṃ prāpyānilānvitam ||15|| bastiṃ meḍhraṃ gudaṃ caiva pradahet srāvayedadhaḥ | mūtraṃ hāridramathavā saraktaṃ raktameva vā ||16|| kṛcchrāt punaḥ punarjantoruṣṇavātaṃ bruvanti tam | (su. u. taṃ. a. 58) |

uṣṇavātamāha– vyāyāmetyādi| vyāyāmāt virodhisaumyadhātukṣayāttejovṛddhyā pittavṛddhiḥ| anilānvitamanilasaṃyutam| ‘anilāvṛtam’ iti pāṭhāntaraṃ sugamam| saraktamīṣallohitam||15-16||–

uṣṇavātamāha– vyāyāmetyādi| vyāyāmādvirodhitvena saumyadhātukṣayāttejovṛddhyā ⁷ pittavṛddhiḥ, tat kupitaṃ pittamanilānvitamanilasaṃyutaṃ bastiṃ prāpya bastyādikaṃ pradahan mūtramadhaḥ srāvayet| kīdṛśaṃ? hāridram, athavā saraktaṃ īṣadraktam, athavā kevalaṃ raktameva| ‘anilāvṛtam’ iti pāṭhāntaram||15-16||–

pittaṃ kapho dvāvapi vā saṃhanyete'nilena cet ||17|| kṛcchrānmūtraṃ tadā pītaṃ śvetaṃ raktaṃ ghanaṃ sṛjet | sadāhaṃ rocanāśaṅkhacūrṇavarṇaṃ bhavettu tat ||18|| śuṣkaṃ samastavarṇaṃ vā mūtrasādaṃ vadanti tam | (vā. ni. a. 9) |

mūtrasādamāha– pittamityādi| saṃhanyete styānīkriyete| śuṣkamalpaṃ, tanmūtraṃ pittena rocanābhaṃ, kaphena śaṅkhacūrṇābhaṃ, samastavarṇamuktasakalavarṇaṃ sannipātāt||17-18||–

mūtrasādamāha– pittamityādi| vātena saṃhanyete styānīkriyete, ⁸ tadā kṛcchrāt mūtrayet| pittena ⁹ pītaraktaṃ kaphena śvetaṃ ghanaṃ, tridoṣeṇa samastavarṇaṃ, tadeva śuṣkaṃ, pittena rocanācūrṇābhaṃ, kaphena śaṅkhacūrṇābhaṃ, sannipātāduktasakalavarṇam||17-18||– ¹⁰

rūkṣadurbalayorvātenodāvṛttaṃ śakṛdyadā ||19|| mūtrasroto'nupadyeta viṭsaṃsṛṣṭaṃ tadā naraḥ | viḍgandhaṃ mūtrayet kṛcchrādviḍvighātaṃ vinirdiśet ||20|| (vā. ni. a. 9) |

viḍvighātamāha– rūkṣetyādi| anupadyeta prāpnuyāt| viḍgandhamityatra vāśabdo draṣṭavyaḥ||19-20||

viḍvighātamāha– rūkṣetyādi| dvayostayorvātena adhovṛtaṃ ¹¹ mūtrāśayātsrotāṃsi anupadyeta āpnuyāt, tadā viṭsaṃsṛṣṭaṃ ¹² purīṣamiśraṃ viḍgandhaṃ mūtraṃ kṛcchrāt mūtrayet| ‘udāvartam’ iti pāṭhāntaraṃ, tatrāpi sa evārthaḥ||19-20||

drutādhvalaṅghanāyāsairabhighātāt prapīḍanāt | svasthānādbastirudvṛttaḥ sthūlastiṣṭhati garbhavat ||21|| śūlaspandanadāhārto binduṃ binduṃ sravatyapi | pīḍitastu sṛjeddhārāṃ saṃstambhodveṣṭanārtimān ||22|| bastikuṇḍalamāhustaṃ ghoraṃ śastraviṣopamam | pavanaprabalaṃ prāyo durnivāramabuddhibhiḥ |24|

bastikuṇḍalamāha– drutetyādi| laṅghanamutpatanam| udvṛttaḥ svasthānādūrdhvaṃ gataḥ, garbhavaditi garbhiṇyā udarāntargatāpatyavat, etena bastipuṭasya pārśvagamanaṃ darśitam| pīḍita iti nābheradhaḥ| udveṣṭanārtiḥ udveṣṭanarūpā''rtiḥ| śastraviṣopamaṃ śastraviṣasadṛśamiti ¹³ vibhinnārthasūcanārthaṃ prasiddhānubhavopadarśanārtham||21-22||

bastikuṇḍalamāha– drutetyādi| drutādhvalaṅghanaṃ drutena adhvagamanaṃ, laṅghanamutpatanaṃ vā, abhighātāllaguḍādibhiḥ, prapīḍanādvā niṣpīḍanāt, etairhetubhirbastirudvṛttaḥ svasthānādūrdhvaṃ gataḥ| garbhavaditi garbhiṇyā udarāntargatā'patyavattiṣṭhati, etena bastipuṭasya pārśvagamanamapi sūcitam| pīḍita iti nābheradhaḥ, tathā saṃstambhādiyuktaḥ, udveṣṭanarūpā artiḥ| udveṣṭanarūpapīḍātiyuktam| śastraviṣopamamiti vibhinnārthasūcanārthaṃ, prasiddhaprabhāvopadarśanārthaṃ ca| śastropamaṃ śīghreṇa māraṇātmakaṃ, viṣopamamiti kālāntareṇa| viṣamatra garaḥ ¹⁴ prāyeṇa vātabahulam||21-22||–

tasmin pittānvite dāhaḥ śūlaṃ mūtravivarṇatā ||23|| śleṣmaṇā gauravaṃ śothaḥ snigdhaṃ mūtraṃ ghanaṃ sitam |24| ¹⁵

vātasyaiva doṣāntarānubandhino lakṣaṇamāha– tasminnityādi| śleṣmaṇā anvite tasminniti boddhavyam||23||– ¹⁶

tasyaivetaradoṣānubandhena lakṣaṇamāha– tasminnityādi||23||–

śleṣmaruddhabilo bastiḥ pittodīrṇo na sidhyati ||24|| avibhrāntabilaḥ sādhyo, na tu yaḥ kuṇḍalīkṛtaḥ |25|

tasyaiva sādhyatvāsādhyatvamāha– śleṣmaruddhabila ityādi| bilaṃ bastimukhaśuṣiram| pittodīrṇaḥ upacitapittaḥ, sa eva avibhrāntabilo'nāvṛtabilaḥ| kaphena kuṇḍalīkṛto'sādhya iti bodhyam| akuṇḍalīkṛtastu sādhyatvenoktaḥ||24||–

avibhrāntabilaḥ kaphenāruddhamukhaḥ, ghanakaphena kuṇḍalīkṛto na bhavati sa sādhyaḥ, kuṇḍalīkṛtastvasādhyaḥ| bilaṃ bastimukhasuṣiram||24||

syādbastau kuṇḍalībhūte tṛṇmohaḥ śvāsa eva ca ||25||

kuṇḍalībhūtasyaiva liṅgamāha– syādityādi| etau viḍvighātabastikuṇḍalau suśrutena na paṭhitau, tena hi mūtrodakasādameva dvidhā paṭhitvā ‘dvādaśa mūtrāghātā’ ityuktaṃ, sarvānabhidhānaṃ tu parādhikāratveneti mantavyam||25||

kuṇḍalībhūtasya tasyaiva liṅgamāha– syādityādi| śleṣmaṇā ruddhabilaḥ bastiḥ kuṇḍalākāratvena tiṣṭhati| “vātakuṇḍalikā'ṣṭhīlā vātabastistathaiva ca| mūtrātītaḥ sajaṭharo mūtrotsaṅgaḥ kṣayastathā|| mūtragranthirmūtraśukramuṣṇavātastathaiva ca| mūtrasādo viḍvighāto bastikuṇḍalikā tathā||” ete mūtrāghātāstrayodaśa jñeyāḥ||25||

iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne mūtrāghātanidānaṃ samāptam ||31||

iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ mūtrāghātanidānaṃ samāptam||31|| ¹⁷

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ mūtrāghātanidānaṃ samāptam||31||

pāṭhāntarāḥ

1 . ‘ābaddhatvādgamanaṃ tiṣṭhatītyarthaḥ’ iti pā.| ↩
2 . ātaṅkadarpaṇavyākhyāyāṃ ‘mūtraviṇmārga ... ’ ityasya sthāne ‘mūtravimārga ... ’ iti pā. | ↩
3 . ‘uttarāpathena’ iti pā.| ↩
4 . ‘mūtramārgaṃ meḍhraṃ, vimārgaḥ vāyuḥ’ iti pā.| ↩
5 . etacca– ‘tadudāvartahetutaḥ’ iti pā.| ↩
6 . ‘apānasañjñakaḥ kupitaḥ’ iti pā.| ↩
7 . ‘pittavṛddhiḥ, tat’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
8 . ‘tadā kṛcchrāt mūtrayet’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
9 . ‘pītaraktakaphena’ iti pā.| ↩
10 . ‘ ... rvātenodāvartam’ iti pā. | ↩
11 . ‘mūtrāśayādyo nālamūtrātsrotāṃsi’ iti pā.| ↩
12 . ‘purīṣamiti tam’ iti pā.| ↩
13 . ‘vibhinnārthasūcanārthaṃ prasiddhānubhavopadarśanārtham’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake agrimaślokavyākhyāyāmupalabhyate | ↩
14 . ‘prāyeṇa vātabahulam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake agrimaślokavyākhyāyāmupalabhyate | ↩
15 . ‘vibhinnārthasūcanārthaṃ prasiddhānubhavopadarśanārthaṃ vā tasyaiva’ iti pā.| ↩
16 . kvacitpustake atra ‘prāyeṇa vātabahulam’ ityadhikaḥ pāṭhaḥ upalabhyate | ↩
17 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ mūtrāghātanidānaṃ samāptam||31||’ iti pā.| ↩