32. aśmarīnidānam · e-Mādhavanidāna

athāśmarīnidānam | vātapittakaphaistisraścaturthī śukrajā'parā | prāyaḥ śleṣmāśrayāḥ sarvā aśmaryaḥ syuryamopamāḥ ||1|| viśoṣayedbastigataṃ saśukraṃ mūtraṃ sapittaṃ pavanaḥ kaphaṃ vā | yadā tadā'śmaryupajāyate tu krameṇa pitteṣviva rocanā goḥ ||2|| naikadoṣāśrayāḥ sarvāḥ... | (ca. ci. a. 26) |

mūtrarodhitvasādharmyādaśmarīmāha– vātetyādi| śleṣmāśrayā iti śleṣmasamavāyikāraṇāḥ, śukrajāṃ vinā; tatra śukrasyaiva samavāyikāraṇatvāt| tathāca dṛḍhabalaḥ– “viśoṣayedbastigataṃ saśukraṃ” (ca. ci. a. 26) ityādi, etacca sāmānyoktamapi viśeṣeṇa sambadhyate| yathā– halṅyādisūtre ‘dīrghāt’ iti viśeṣaṇaṃ ṅyābhyāṃ sambadhyate, na tu halā| ata evātra prāyograhaṇaṃ kṛtavān| anye tu śukrāśmaryāmapi kaphakāraṇatvamicchantyeva, virodhābhāvāt| prāyaḥśabdaścātra viśeṣārthaḥ| yamopamā iti asati cikitsite avaśyameva mārakatvāt| ¹ viśoṣayedityādi pitteṣviveti vātaśoṣiteṣu| naikadoṣāśraya iti tridoṣajāḥ, udgatadoṣeṇa vyapadeśaḥ||1-2||

mūtrarodhitvasāmānyādaśmarīmāha– vātetyādi| śleṣmāśrayāḥ śleṣmasamavāyikāraṇāḥ paraṃ śukrajāṃ vinā, tatra śukrasyaiva samavāyikāraṇatvāt| tathā ca dṛḍhabalaḥ– “viśoṣayedbastigataṃ saśukraṃ mūtram” ityādi| ata evātra prāyograhaṇam| anye tu śukrāśmaryāmapi kaphakāraṇatvamicchantyeva, virodhābhāvāt| prāyaḥśabdaścātra viśeṣārthaḥ| yamopamāḥ asati cikitsite'vaśyameva mārakatvāt| tasyāḥ samprāptimāha– viśoṣayedityādi| pavano bastigataṃ saśukraṃ mūtraṃ sapittaṃ kaphaṃ vā śoṣamupanayedyadā tadā'śmarī bhavati, krameṇa śanairvardhamānā yathā goḥ pitteṣu rocanā bhavati| tasyāmanekadoṣāśrayatvamāha– naiketyādi| tridoṣajā ityarthaḥ||1-2||

... ² athāsāṃ pūrvalakṣaṇam | bastyādhmānaṃ tadāsannadeśeṣu parito'tiruk ||3|| ³ mūtre bastasagandhatvaṃ mūtrakṛcchraṃ jvaro'ruciḥ | (vā. ni. a. 9) |

pūrvarūpamāha– ⁴ athetyādi| bastasagandhatvaṃ bastasamānagandhatvam||3||–

pūrvarūpamāha– ⁵ athetyādi| bastyādhmānamityādi| bastyādhmānaṃ vasterāpūraḥ, tadāsannadeśeṣu bastiśiromuṣkameḍhrādiṣu, paritaḥ samantāt, atiruk ativedanā| mūtre bastasagandhatvaṃ bṛhattamabastasamānagandhatvaṃ, tathā mūtrakṛcchraṃ jvaro'ruciśca bhavati||3||–

sāmānyaliṅgaṃ ruṅnābhisevanībastimūrdhasu ||4|| viśīrṇadhāraṃ mūtraṃ syāttayā mārge nirodhite | tadvyapāyāt sukhaṃ mehedacchaṃ gomedakopamam ||5|| tatsaṅkṣobhāt kṣate sāsramāyāsāccātirugbhavet | (vā. ni. a. 9) |

tāsāṃ sāmānyalakṣaṇamāha– sāmānyetyādi| ruk śūlaṃ, bastimūrdhā nābheradhodeśaḥ| viśīrṇadhāraṃ savicchedadhāram| tayā ⁶ aśmaryā| mārgo mūtravāhisrotaḥ| tadvyapāyāt vāyunā kadācidaśmarīkṛtamārgarodhavyapagamāt| mehet mūtrayet| acchamanāvilam| gomedakopamamiti gomedako lohitamaṇistadvarṇam| tatsaṅkṣobhāt niruddhamārgamūtreṇa ⁷ pīḍanādaśmarīsampātādvā kṣate jāte mūtravahādau, sāsraṃ saraktaṃ mūtraṃ pravartate| āyāsāt pravāhaṇādijanitaklamāt||4-5||–

tāsāṃ sāmānyalakṣaṇamāha– viśīrṇetyādi| viśīrṇadhāraṃ savicchedaṃ, tathā aśmaryā, ⁸ mārganirodhane mūtravāhisrotasa āvaraṇe sati| bastimūrdhā nābheradhodeśaḥ, tasmin ruddhe sati ruk śūlam| punaḥ svalakṣaṇāntaramāha– tadvyapāyādityādi| tadvyapāyāt vāyunā kadācidaśmarīkṛtamārganirodhavyapagamāt| mehet mūtrayet| acchamanāvilam| gomedakopamamiti gomedaka ālohitapītamaṇistadvarṇam| tatsaṅkṣobhāt niruddhamārgamūtrapīḍanādaśmarīsaṅghaṭṭanādvā kṣate jāte sati mūtravahasrotasi sāsraṃ saraktaṃ mūtraṃ pravartate| āyāsāt pravāhaṇādikajanitāt, pravāhaṇaṃ kaṇṭhabalena śabdam, mūtrasyājananaṃ nikunthanamiti loke||4-5||–

tatra vātādbhṛśaṃ cārto dantān khādati vepate ||6|| gṛhṇāti mehanaṃ nābhiṃ pīḍayatyaniśaṃ kvaṇan | sānilaṃ muñcati śakṛnmuhurmehati binduśaḥ ||7|| śyāvāruṇā'śmarī cāsya syāccitā kaṇṭakairiva | (vā. ni. a. 9) |

vātajāmāha– tatretyādi| kvaṇan ārtanādaṃ kurvan| ⁹ sānilaṃ saśabdaṃ mūtrapravṛttyarthaṃ kṛtātikunthanāt| mehati binduśa iti binduṃ binduṃ mūtrayati, “bahvalpārthācchas kārakādanyatarasyām” iti alpārthe śaspratyayaḥ| śyāvetyādi| aśmaryā ākārakathanam; etaccākṛṣṭānāṃ pratyakṣasaṃvādena śāstraprāmāṇyakhyāpanārthamityāhuḥ, ākṛṣṭāsu doṣocitacikitsārthamityanye||6-7||–

vātajāśmarīmāha– tatretyādi| bhṛśamatyarthamārtaḥ pumān dantairdantān khādati kaṭakaṭāyate, vepate kampate, mehanaṃ liṅgaṃ, ¹⁰ mṛdnāti mathnāti, aniśaṃ kvaṇan krandayan nābhideśaṃ pīḍayati| śakṛtpurīṣaṃ, sānilaṃ saśabdaṃ muñcati, muhurvāraṃvāraṃ, binduśaḥ binduṃ binduṃ, mehati mūtrayet| śyāvetyādi| śyāvā aruṇā kiñcit śyāmā, ¹¹ aruṇā kiñcidraktā, etaccāśmaryā varṇākārakathanamākṛṣṭānāṃ pratyakṣasaṃvādena śāstrasya prāmāṇyakhyāpanārthamityāhuḥ, ākṛṣṭāsu doṣocitakriyārthamityanye, kaṇṭakairanviteva||6-7||–

pittena dahyate bastiḥ pacyamāna ivoṣmavān ||8|| bhallātakāsthisaṃsthānā raktapītā'sitā'śmarī | (vā. ni. a. 9) |

pittajāmāha– pittenetyādi| pacyamānaḥ kṣāreṇeva| ūṣmavān uṣṇasparśaḥ| asitā kṛṣṇā||8||–

pittajāmāha– pittenetyādi| pittena yā'śmarī tayā bastirmūtrakośo dahyate, pacyamānaḥ kṣāreṇeva, ūṣmavān uṣṇasparśaḥ, bhallātakāsthisaṃsthānā bhallātakamajjākārā, asitā kṛṣṇā||8||–

bastirnistudyata iva śleṣmaṇā śītalo guruḥ ||9|| aśmarī mahatī ślakṣṇā madhuvarṇā'thavā sitā | (vā. ni. a. 9) |

śleṣmajāmāha– bastirityādi| ślakṣṇā masṛṇā| madhuvarṇā īṣat piṅgalaśuklā||9||–

śleṣmajāmāha– bastirityādi| bastirnistudyata iva śūleneva, śītasparśaḥ, gururgauravayuktaḥ, mahatī kukkuṭāṇḍatulyā, ślakṣṇā masṛṇā, madhuvarṇā īpatpītaśuklā, sitā śubhrā||9||–

etā bhavanti bālānāṃ teṣāmeva ca bhūyasā ||10|| āśrayopacayālpatvādgrahaṇāharaṇe sukhāḥ | (vā. ni. a. 9) |

etā iti tridoṣajā bālānāṃ syuḥ, teṣāṃ tannidānābhyāsāt| bhūyasā prāyeṇa, tena mahatāmapi tridoṣajā bhavanti| teṣāmeva bālānāṃ grahaṇāharaṇe sukhā iti sambandhaḥ| āśrayopacayālpatvāditi āśrayo bastiḥ, upacayaḥ sthaulyaṃ, tayoralpatvaṃ; tacca taddehālpatvāt| āharaṇaṃ pāṭanādipūrvakamākarṣaṇaṃ, grahaṇaṃ tadarthamevāṅgulibhyāṃ dhāraṇam| uktaṃ hi suśrute– “prāyeṇaitāstisro'śmaryo divāsvapnasamaśanādhyaśanaśītasnigdhamadhurāhārapriyatvādviśeṣeṇa bālānāṃ bhavanti, teṣāmevālpabastikāyatvādalpamāṃsopacayācca basteḥ sukhagrahaṇāharaṇā bhavanti|” (su. ni. a. 3) iti||10||– ¹²

etāḥ prāyeṇa śiśūnāṃ bhavantītyāha– etā ityādi| tridoṣajā bālānāṃ bhavanti, teṣāmeva tannidānābhyāsāt| bhūyasā prāyeṇeti, tena mahatāmapi hetunā tridoṣajā bhavanti, teṣāmeva bālānāṃ grahaṇāharaṇe sukhā iti sambandhaḥ| atraiva hetumāha– āśrayopacayālpatvāditi| āśraya ādhāro bastiḥ, upacayaḥ sthaulyaṃ, tayoralpatvaṃ; tacca taddehālpatvāt| atastā grahaṇāharaṇe sukhāḥ sukhenāhartuṃ śakyāḥ| mahatāṃ tu yathoktahetvabhāvādgrahaṇāharaṇe tā duḥkhāvahā iti| grahaṇaṃ baḍiśādinā, āharaṇaṃ pāṭanādipūrvaṃ karmākarṣaṇaṃ, tadarthamevāṅgulībhyāṃ dhāraṇaṃ grahaṇam| uktaṃ hi suśrute– “prāyeṇaitāstisro'śmaryo divāsvapnasamaśanādhyaśanaśītasnigdhagurumadhurāhārapriyatvādviśeṣeṇa bālānāṃ bhavanti, teṣāmevālpabastikāyatvānmāṃsopacayālpatvācca basteḥ sukhagrahaṇāharaṇā bhavanti|” iti||10||–

śukrāśmarī tu mahatāṃ jāyate śukradhāraṇāt ||11|| sthānāccyutamamuktaṃ hi muṣkayorantare'nilaḥ | śoṣayatyupasaṅgṛhya śukraṃ tacchukramaśmarī ||12|| bastiruṅmūtrakṛcchratvamuṣkaśvayathukāriṇī | tasyāmutpannamātrāyāṃ śukrameti vilīyate ||13|| pīḍite tvavakāśe'smin... | (vā. ni. a. 9) |

śukrāśmarīmāha– śukretyādi| tuśabdo'vadhāraṇe; tena mahatāmeva natu bālānāṃ, teṣāṃ vakṣyamāṇasamprāpterabhāvāt; na tu śukrābhāvāt, anyathā ṣaḍdhātukatvaṃ syāt| śukradhāraṇādupasthitaśukravegasya maithunākaraṇāt| muṣkayorantare ‘meḍhreṇa saha’ iti śeṣaḥ| suśrute hi ‘meḍhravṛṣaṇayorantare’ (su. ni. a. 3) ityevoktam| meḍhravṛṣaṇamadhyagatabastimukha ityarthaḥ, tatraiva śukravahasrotaso bastimukhena saha sambandhāt| tathābhūtaṃ śukramevāśmarīti| bastiruk bastiśūlaṃ, muṣkaśvayathukāriṇī vṛṣaṇayoḥ śothakāriṇī| tasyāṃ śukrāśmaryām| eti vartate| tuśabdo'vadhāraṇe| avakāśe'sminniti meḍhravṛṣaṇayorantare| asminneva pīḍite sati vilīyate pravilayamāpadyata ityarthaḥ| ata eva suśrutaḥ– “pīḍitamātre ca tasminnevāvakāśe pravilayamāpadyate|” (su. ni. a. 3) iti||11-13||–

śukrāśmarīmāha– śukretyādi| śukrāśmarī tu mahatāmeva jāyate natu bālānāṃ, tuśabdo'vadhāraṇe, teṣāṃ vakṣyamāṇasamprāpterabhāvāt, na tu śukrābhāvāt| anyathā ṣaḍdhātukatvaṃ syāt| cyutamamuktāmiti maithunādupasthitavegasya śukrasya dhāraṇādityarthaḥ| amuktaṃ dhṛtamityarthaḥ| muṣkayorantare meḍhravṛṣaṇamadhyagatabastimukha ityarthaḥ| tathābhūtaṃ śukramanilaḥ ekīkṛtya śoṣayati, sā śukrāśmarīti| tasyā lakṣaṇamāha– bastirugiti| bastirugityādi sugamam| utpannamātrāyāṃ tasyāṃ yadā sā kathamapi vilīyate vilayaṃ yāti, tadā śukrameti mūtrapathādāgacchati, paramavakāśe chidre pīḍite sati||11-13||–

...aśmaryeva ca śarkarā |14| (vā. ni. a. 9) |

caturthapādena śarkarālakṣaṇam|14|–

aṇuśo vāyunā bhinnā sā tasminnanulomage ||14|| nireti saha mūtreṇa pratilome nirudhyate | (vā. ni. a. 9) | mūtrasrotaḥpravṛttā sā saktā kuryādupadravān ||15|| daurbalyaṃ sadanaṃ kārśyaṃ kukṣiśūlamathārucim | pāṇḍutvamuṣṇavātaṃ ca tṛṣṇāṃ hṛtpīḍanaṃ vamim ||16|| (su. ni. a. 3) |

kathamaśmarī śarkarā bhavatītyāha– aṇuśa ityādi| aṇuśo'lpaśaḥ| atrārthe suśrutaḥ– ‘pavane'nuguṇe sā tu niretyalpā viśeṣataḥ| sā bhinnamūrtirvātena śarkaretyabhidhīyate||’ (su. ni. a. 6) iti| mūtrasrotaḥpravṛttā sā sakteti mūtramārgagā satī saṃlagnetyarthaḥ||14-16|| ¹⁴

aṇuśa ityādi| saivāśmarī aṇuśo vāyunā bhinnā vidāritā śarkarā kathyate| sā śarkarā anulomage mūtrasrotasā'dhaḥpravṛtte tasminvāyau mūtreṇa saha eti, pratilomage ¹⁵ ūrdhvaṃ pravṛtte vāyau ¹⁶ vibadhyate bandhaṃ prāpnoti, na bahirmūtreṇa niṣkrāmati, aśmarī tvanulomage mārute na nireti, śarkarā tu mūtreṇa saha niṣkrāmatītyanayorbhedaḥ| sā'śmarī mūtramārgapravṛttā saktā nirgatā daurbarlyādīnupadravān kuryāt| tānevāha– daurbalyamiti| daurbalyamindriyāṇāṃ, sadanaṃ glāniḥ, kārśyamaṅgānāṃ, kukṣiśūlaṃ hṛdayaśūlam, uṣṇavātaṃ ¹⁷ mūtrāghātanidānoktaṃ, śeṣaṃ sugamam||14-16||

praśūnanābhivṛṣaṇaṃ baddhamūtraṃ rujāturam | aśmarī kṣapayatyāśu sikatā śarkarānvitā ||17|| (su. sū. a. 33) |

asādhyalakṣaṇamāha– praśūnetyādi| rujāturaṃ śūlapīḍitamityarthaḥ||17||

tasyā asādhyatvamāha– praśūnetyādi| praśūnanābhivṛṣaṇaṃ śvayathuyuktanābhivṛṣaṇaṃ puruṣamaśmarī kṣapayati vināśayati, sikatā vālukā tatsadṛśī yā śarkarā tayā sahitā aśmarītyarthaḥ||17||

iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne'śmarīnidānaṃ samāptam ||32||

iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmaśmarīnidānaṃ samāptam||32|| ¹⁸

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmaśmarīnidānam||32||

pāṭhāntarāḥ

1 . ‘viśoṣayedityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
2 . ‘aśmaryāḥ’ iti pā. | ↩
3 . ‘mūtreṣu bastagandhatvam’ iti pā. | ↩
4 . ‘aśmaryā ityādi’ iti pā.| ↩
5 . ‘athetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
6 . ‘ityaśmaryā’ iti pā.| ↩
7 . ‘pīḍanādaśmarīsaṅghaṭṭanādvā’ iti pā.| ↩
8 . ‘mārge nirodhite’ ityatra ‘mārganirodhane’ iti pā.| ↩
9 . ‘sānilam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
10 . ‘gṛhṇāti’ ityatra ‘mṛdnāti’ iti pā.| ↩
11 . ‘aruṇā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
12 . ‘etāḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
13 . etacca ‘tasyām’ ityataḥ ślokārambhābhiprāyeṇa| ↩
14 . ‘aṇuśa ityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
15 . ‘ūrdhve’ iti pā.| ↩
16 . etacca– ‘pratilome vibadhyate’ iti pā.| ↩
17 . ‘mūtradhātunidānoktam’ iti pā.| ↩
18 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāmaśmarīnidānam||32||’ iti pā.| ↩