33. pramehapramehapiḍakānidānam

atha prameha-pramehapiḍakānidānam | āsyāsukhaṃ svapnasukhaṃ dadhīni grāmyaudakānūparasāḥ payāṃsi | navānnapānaṃ guḍavaikṛtaṃ ca pramehahetuḥ kaphakṛcca sarvam ||1|| (ca. ci. a. 7) |

candrodayapraṇayapīvaradugdhasindhupūrabhramaṃ vahati yadguṇakīrtigucchaḥ| tena vyadhāyi guruṇā vijayena śiṣyapremṇā'śmarīrugavadhermadhukoṣabandhaḥ||1|| śrīkaṇṭhadattabhiṣajā gurubhaktileśādārabhyate prabhṛti samprati meharogāt| sūktīrvicintya madhuśīkaramudgirantīṣṭīkākṛtaḥ katipayasya tadīyaśeṣaḥ||2|| aśmarīrogānantaraṃ bastivikṛtisāmyāt pramehanidānamucyate– āsyāsukhamityādi| āsyā upaviṣṭasya ceṣṭoparamaḥ, tena kṛtaṃ sukhamāsyāsukham; evaṃ svapnasukhamiti draṣṭavyam| tenāsanādidoṣādāsyāduḥkhaṃ svapnaduḥkhaṃ vā na pramehahetuḥ| guḍavaikṛtamiti guḍavikārāḥ śarkarādayaḥ tathā guḍakṛtāśca bhakṣyāḥ| pramehahetuḥ kaphakṛcca sarvamityanuktahetusaṅgrahārthamuktam| eṣa sādhāraṇo hetuḥ pramehasya; viśeṣahetustu carake nidānasthāne– ‘hāyanakoddālaka’ ityādinā kaphajasya, ‘uṣṇāmlalavaṇa’ ityādinā pittajasya, ‘kaṭutiktakaṣāya’ (ca. ni. a. 4) ityādinā vātajasyābhihitaḥ| etena sāmānyahetusahito viśiṣṭahetuḥ kaphajādipramehasya| kiñca kaphajanidānamapyetadāsyāsukhādi boddhavyam||1||

aśmarīrogānantaraṃ bastivikṛtyadhikārāt pramehanidānamāha– āsyetyādi| āsanamāsyā upaviṣṭasya ceṣṭoparamaḥ, tena kṛtaṃ sukham, evaṃ svapnasukhaṃ draṣṭavyam| dadhīnīti bahuvacanāt sarvajātīnāṃ dadhnāṃ niṣedhaḥ| grāmyaudakānūparasāḥ rasyanta iti rasāḥ; rasaśabdena āhāra ucyate, kārye kāraṇopacārāt| kāni grāmyaudakāni? māṃsāni; tatra grāmyāḥ chāgorabhramedaḥpucchaprabhṛtayaḥ, audakā matsyakūrmādayaḥ, ānūpāḥ jalasannidhicāriṇo haṃsacakravākādayaḥ, evaṃ māṃsāni; payāṃsi kṣīrāṇi, atrāpi bahuvacanaṃ dadhivat| pānaṃ ¹ navābhivṛṣṭajalapānam| guḍavaikṛtamiti śarkarādayo guḍavikārā guḍakṛtabhakṣyāśca, etatsarvaṃ pramehahetuḥ| kaphakṛcca sarvamiti āhārācārādikaṃ ² kaphakāri; eṣa sādhāraṇo hetuḥ, pramehasya viśiṣṭahetustu carake nidānasthāne– “hāyanakoddālaka” ityādinā kaphajasya, “uṣṇāmlalavaṇa” ityādinā pittajasya, “kaṭutiktakaṣāya” ityādinā vātajasyābhihitaḥ||1||

medaśca māṃsaṃ ³ ca śarīrajaṃ ca kledaṃ kapho bastigataḥ pradūṣya | karoti mehān samudīrṇamuṣṇaistāneva pittaṃ paridūṣya cāpi ||2|| kṣīṇeṣu doṣeṣvavakṛṣya dhātūn sandūṣya mehān kurute'nilaśca | sādhyāḥ kaphotthā daśa, pittajāḥ ṣaḍ yāpyā, na sādhyaḥ pavanāccatuṣkaḥ ||3|| samakriyatvādviṣamakriyatvānmahātyayatvācca yathākramaṃ te | (ca. ci. a. 6) |

kaphapittavātajamehānāṃ krameṇa samprāptimāha– meda ityādinā| atra kaphajā eva mehā bhūyastvena sādhyatvena ca ādāvucyante| tāneveti medomāṃsaśarīrajakledān| uṣṇairiti uṣṇavīryasparśairdravyaiḥ| kṣīṇeṣu doṣeṣviti pravṛddhatvenaiva kṣīṇeṣu, na tu samānāpekṣayā kṣīṇeṣu; anena vṛddhe kaphe pitte vā yo vāyurlaṅghanādinā krameṇa vṛddho bhavati, sa nehāsādhyamehacatuṣṭayaprakaraṇe vivakṣita iti sūcyate| tatra hi cikitsāvidhānāt sādhyatvamasti| yaduktam– “yā vātamehān prati pūrvamuktā vātolbaṇānāṃ vihitā kriyā sā| vāyurhi ⁴ dhātuṣvatikarṣiteṣu kupyatyasādhyān prati nāsti cintā||” (ca. ci. a. 6) iti| doṣeṣviti kaphapitteṣu, dvayośca bahuvacanaṃ vyaktyapekṣayā bahutvāt| avakṛṣyeti bastimukhaṃ nītvā| dhātūniti vasāmajjaujolasīkākhyān| samakriyatvāditi kaphasya doṣasya dūṣyasya ca medaḥprabhṛteḥ samānatvāt kaṭutiktādikriyāyāḥ| atra vyādhimahimnā tulyadūṣyatā sādhyatāyā hetuḥ| tena “na ca tulyaguṇo dūṣyo na doṣaḥ prakṛtirbhavet|” (ca. sū. a. 11) iti carakavacanaṃ ⁵ kaṣṭasādhyatārthaṃ nodbhāvanīyam| yaduktam– “jvare tulyartudoṣatvaṃ pramehe tulyadūṣyatā| raktagulme purāṇatvaṃ sukhasādhyasya lakṣaṇam||” iti| viṣamakriyatvāditi pittasya pramehapradhānadūṣyasya ca medaḥprabhṛteścānyonyaviparītakriyatvāt; pittaharaṃ hi madhurādi medaskaraṃ, medoharaṃ ca kaṭukādi pittakaramiti kriyāvaiṣamyam; atra vyādhisvabhāvo hetuḥ, tenānyeṣu vyādhiṣu parasparaviruddhadoṣadūṣyasaṃsarge'pyubhayapratyanīkabheṣajavidhiravirodhīti| mahātyayatvāditi majjādigambhīradhātvapakarṣakatvena bahuvyāpattikaratvāt; āśukāritvāditi īśānaḥ| cakārāt viṣamakriyatvaṃ ca vātajānāṃ samuccīyate||2-3||

kaphapittavātamehānāṃ krameṇa samprāptimāha– atra kaphajā eva mehā bhūyastvena sādhyatvena cādāvucyante| śarīrajaṃ kledaṃ bastigataṃ bastiprāptaṃ pradūṣya ślaiṣmikān mehān karoti| yaduktam– “mūtrāghātāḥ pramehāśca śukradoṣāstathaiva ca| mūtradoṣāśca ye cāpi bastau ⁶ caiva bhavanti hi||” iti| uṣṇairuṣṇavīryasparśairdravyaiḥ, samudīrṇavegaṃ pittaṃ tāneva medomāṃsaśarīrakledān bastigatān pradūṣya paittikān mehān karoti| pittapramehasamprāptimuktvā vātapramehasamprāptimāha– kṣīṇeṣvityādi| anilo doṣeṣu kṣīṇeṣu bastau dhātūnavakṛṣya ⁷ mehān vātajān kurute| dhātūn vasāmajjaujolasīkākhyān; avakṛṣya bastimukhaṃ nītvā| ⁸ mehāniti bahuvacanaṃ vyaktyapekṣayā bahutvāt| krameṇa kaphapittavātajānāṃ ⁹ dūṣyavargatvena sādhyāsādhyatvamāha– sādhyā ityādi| doṣadūṣyāṇāṃ ¹⁰ samakriyatvāditi| atra doṣaḥ śleṣmā, dūṣyāṇi rasamāṃsamedomajjāśukralasīkaujāṃsi; doṣasya śleṣmaṇaḥ, eṣāṃ dūṣyavargāṇāṃ ca kaṭutiktakaṣāyādibhiḥ samaiva kriyā, ata eva kaphajāḥ pramehāḥ daśa sādhyāḥ; ¹¹ pramehena vinā anyeṣāṃ rogāṇāmatulyadūṣyatvameva sādhyatvahetuḥ| yaduktam– “jvare tulyartudoṣatvaṃ pramehe tulyadūṣyatā| raktagulme purāṇatvaṃ sukhasādhyasyatvahetavaḥ||” iti| doṣadūṣyāṇāṃ viṣamakriyatvāditi| atra doṣaḥ pittaṃ, dūṣyāṇi rasamāṃsādīni; śītamadhurādikā kriyā pittahantrī, sā rasamāṃsamedojanayitrī; etena viṣamakriyatvāt ṣaṭ pittajā yāpyāḥ| majjādigambhīradhātvakarṣakatvena bahuvyāptiparatvāt āśukāritvāt vātajacatuṣṭayasyāsādhyatvaṃ, mahātyayatvādvināśakāritvāt| apravṛddhe kaphe pitte vā vāyurvṛddho bhavati, tatra hi cikitsāvidhānād vātacatuṣṭayasyāsādhyatvamuktam– “yā vātamehānprati pūrvamuktā vātolbaṇānāṃ vihitā kriyā sā| vāyurhi meheṣvatikarṣiteṣu ¹² kupyatyasādhyānprati nāsti cintā||” iti||2-3||

kaphaḥ sapittaḥ pavanaśca doṣā medo'sraśukrāmbuvasālasīkāḥ | majjā rasaujaḥ piśitaṃ ca dūṣyāḥ pramehiṇāṃ viṃśatireva mehāḥ ||4|| (ca. ci. a. 6) |

sarvamehānāṃ doṣadūṣyasaṅgrahamāha– kapha ityādinā| vasā māṃsasnehaḥ, sarvadehasneha ityanye| lasīkā udakaviśeṣaḥ| yathāha carakaḥ– “yattu māṃsatvagantare udakaṃ tallasīkāśabdaṃ labhate|” (ca. śā. a. 7) iti| rasauja iti rasaśca ojaśca iti dvandvaḥ| ojaścātrārdhāñjaliparimitaṃ śleṣmarūpaṃ; yaduktam– “śleṣmalasyaujaso'rdhāñjaliḥ parimāṇam|” (ca. śā. a. 7) iti; natvaṣṭabindvātmakaṃ, tasya bhraṃśena maraṇābhidhānāt| nanu, rasa evaujo rasauja iti kuto na kalpyate? raso'pyojaḥśabdenocyate; yaduktam– “tasmin kāle pacatyagniryadannaṃ koṣṭhamāgatam| malībhavati tat prāyaḥ kalpate kiñcidojase||” (ca. ci. a. 8) iti; ojase iti rasāyetyarthaḥ| naivam, ojaso hi madhumehe dūṣyatvenoktatvāt, ojaḥśabdopādānavaiphalyācca| yadyapyatra bahūni medaḥprabhṛtīni dūṣyatvenocyante, tathā'pi pūrvaṃ medomāṃsaśarīrajakledānāṃ sarvameheṣvavaśyambhāvidūṣyatvena pṛthagabhidhānam| majjādayastu mehaviśeṣe dūṣyāḥ| tadyathā– lasīkāvasāmajjaujāṃsi vātike, na paittike, na ślaiṣmike| īśānaḥ punarāha– rasaraktaśukrāṇi sarvameheṣu kadācit duṣyante, na tvavaśyamiti| kiñca sarvamehānāmeva doṣatrayajanyatvaṃ sakaladūṣyāśrayitvaṃ ca ‘kaphaḥ sapittaḥ’ ityādinopadarśyate| medomāṃsādīni tu atyantadūṣyopadarśanārthaṃ pṛthaguktāni| yataścarake'pi kiyantaḥśirasīyādhyāye sakalamehavācakamadhumehakathane doṣatrayaprakopo'bhihitaḥ| tathāhi– “samārutasya pittasya kaphasya ca muhurmuhuḥ| darśayatyākṛtiṃ gatvā kṣayamāpyāyyate punaḥ||” (ca. sū. a. 17) iti| tathā suśruto'pyāha– “vātapittamedobhiranvitaḥ śleṣmā mehān janayati|” (su. ni. a. 6) ityādi| kaphādīnāṃ dvyulbaṇādisaṃsargasyānantyena sarvamehāvasthāviśeṣeṇa madhumehena ca saṅkhyādhikyaprasaṅganirāsāyāvadhāraṇārthamāha– viṃśatireva mehā iti||4||

pramehe dūṣyavargamāha– kapha ityādi| sarvatra mehānāmayaṃ doṣadūṣyasaṅgrahaḥ– trayo doṣāḥ, asraṃ raktam, ambu śarīrakledaḥ, vasā māṃsasnehaḥ, lasīkā udakaviśeṣaḥ, yaduktaṃ carake– “yattu māṃsatvagantare udakaṃ, tallasīkāśabdena ¹³ labhyate|” yaduktamanyatrāpi– “tejobhūtaḥ paraṃ sūkṣmaḥ sa raktarasa ucyate| ‘lasīkā’ nāma labhate ¹⁴ sāmagandhistvagāśritaḥ||” iti| rasaśca ojaśca rasauja iti dvandvaḥ| ojaścātrārdhāñjaliparimitaṃ śleṣmarūpam| yaduktaṃ “śleṣmarūpasyaujaso'rdhāñjaliḥ parimāṇam|” iti| na tvaṣṭabindukam, tasya bhraṃśena niyataṃ maraṇamiti| kaphādīnāṃ saṃsargasyānantyena tathā sarvamehāvasthāviśeṣeṇa madhumehena saṅkhyādhikyaprasaṅganirāsāyāvadhāraṇamāha– viṃśatireva mehā iti| tantrāntare'pi dūṣyasaṅgraha uktaḥ– “ ¹⁵ vasā māṃsaṃ śarīrasya kledaḥ śukraṃ saśoṇitam| ¹⁶ medo majjā lasīkaujaḥ pramehe dūṣyasaṅgrahaḥ||” iti||4||

dantādīnāṃ malāḍhyatvaṃ prāgrūpaṃ pāṇipādayoḥ | dāhaścikkaṇatā dehe tṛṭ svādvāsyaṃ ca jāyate ||5||

pūrvarūpamāha– dantādīnāmityādi| ādiśabdena nayanatālukarṇādīnāṃ grahaṇam| yaduktaṃ suśrute– ‘tālugalajihvādanteṣu malotpattiḥ|’ (su. ni. a. 6) iti| atra ca malabhūyastvaṃ medodoṣāt| cikkaṇatā dehe medaḥkaphaduṣṭeḥ| atra cakārāt suśrutoktakeśajaṭilībhāvanakhātivṛddhī bodhye| etacca vyādhiviśeṣaniyatameva, yenānyatra, vidyamānā'pi kaphamedoduṣṭiḥ naivaṃ kartuṃ kṣamā||5||

pūrvarūpamāha– dantādīnāmityādi| ādiśabdena ¹⁷ tālvādīnāṃ grahaṇam| yaduktaṃ suśrute– “tālugalajihvādanteṣu malotpattiḥ|” (su. ni. sthā. a. 6) iti| atra ¹⁸ malabhūyastvaṃ medodoṣāt| hastapādayoḥ santāpaḥ, cikkaṇatā dehe medaḥkaphaduṣṭeḥ| svādvāsyaṃ madhurāsyatā, cakārāt suśrutoktakeśajaṭilībhāvanakhavṛddhī bodhye| etacca vyādhimahimnā boddhavyam, anyathā kaphamedoduṣṭirevaṃ kartuṃ na kṣamā||5||

sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ prabhūtāvilamūtratā | doṣadūṣyāviśeṣe'pi tatsaṃyogaviśeṣataḥ ||6|| mūtravarṇādibhedena bhedo meheṣu kalpyate | (vā. ni. a. 10) |

sāmānyalakṣaṇamāha– sāmānyamityādi| prabhūtetyādi prabhūtamūtratvaṃ dūṣyadravadhātusambandhāt āvilatvaṃ doṣadūṣyasaṃsargāt| nanu, kathaṃ kaphena daśa, pittena ṣaḍityādivyavasthā? yataḥ kāraṇabhedāt kāryabheda ityāśaṅkyāha– doṣadūṣyāviśeṣe'pi tatsaṃyogaviśeṣata iti| teṣāṃ doṣadūṣyāṇāmutkarṣāpakarṣakṛtāt saṃyogabhedādbhedo meheṣu bhavati| yathā– pañcānāṃ varṇānāṃ śvetakṛṣṇapītalohitaśyāvānāṃ saṃyogabhedādanekapiṅgalapāṭalādibhedāḥ| suśrute'pyuktam– “yathā pañcānāṃ varṇānāmutkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa kapilādinānāvarṇotpattirevaṃ doṣādisaṃsargānmehānāṃ nānātvam|” (su. ni. a. 6) iti| saṃyogabhedapratītiḥ kuta ityata āha– mūtretyādi| mūtravarṇādibhedaṃ dṛṣṭvā kāraṇānāṃ samānānāṃ bhedaḥ kalpanīyaḥ, yathā– mṛdādikāraṇakalāpasyābhede'pi kumbhakārādisaṃyogabhedādudañcanādiprapañcabhedaḥ| nanu, udañcanādau kumbhakārādiprayatnabhedāt saṃyogabhedaḥ, atra tu kaḥ saṃyogabhedahetuḥ? ucyate– tattadāhārādikamadṛṣṭaṃ ca bhavatītyadoṣaḥ||6||–

sāmānyalakṣaṇamāha– sāmānyamityādi| prabhūtamūtraṃ dūṣyadravadhātusambandhāt, āvilamūtratvaṃ doṣadūṣyasaṃsargāt| nanu, kathaṃ kaphena daśa, pittena ṣaṭ ityādivyavasthā? yataḥ kāraṇabhedāt kāryabheda ityāśaṅkyāha– doṣetyādi| doṣadūṣyayoraviśeṣe'pi tatsaṃyogaviśeṣataḥ, teṣāṃ doṣadūṣyāṇāmutkarṣāpakarṣakṛtāt saṃyogabhedāt meheṣu bhedo bhavati| daśa ṣaṭ catvāra ityādikā| doṣā vātādayaḥ, dūṣyā medomajjādikāḥ, yathā pañcānāṃ śvetapītakṛṣṇalohitaśyāmavarṇānāṃ saṃyogabhedāt anekapiṅgalādibhedo jāyate| yaduktaṃ suśrute– “yathā pañcānāṃ varṇānāmutkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa kapilādinānāvarṇotpattirevaṃ doṣadūṣyasaṃyogānmehānāṃ nānātvam|” iti| ¹⁹ mūtravarṇādibhedena mūtravarṇādibhedaṃ dṛṣṭvā kāraṇānāṃ samānānāṃ bhedaḥ kalpanīyaḥ, yathā mṛtpātrāṇāṃ mṛdādikāraṇakalāpasyābhede'pi kumbhakārādisaṃyogāt ghaṭasthālyādiprapañcabhedaḥ||6||–

acchaṃ bahu sitaṃ śītaṃ nirgandhamudakopamam ||7|| mehatyudakamehena kiñcidāvilapicchilam | ikṣo rasamivātyarthaṃ madhuraṃ cekṣumehataḥ ||8|| sāndrībhavet paryuṣitaṃ sāndramehena mehati | surāmehī surātulyamuparyacchamadho ghanam ||9|| saṃhṛṣṭaromā piṣṭena ²⁰ piṣṭavadbahalaṃ sitam | śukrābhaṃ śukramiśraṃ vā śukramehī pramehati ||10|| mūrtāṇūn sikatāmehī sikatārūpiṇo malān | śītamehī subahuśo madhuraṃ bhṛśaśītalam ||11|| śanaiḥ śanaiḥ śanairmehī mandaṃ mandaṃ pramehati | lālātantuyutaṃ mūtraṃ lālāmehena picchilam ||12|| (vā. ni. a. 10) |

atra kaphasya śvetaśītamūrtapicchilācchasnigdhagurumadhurasāndraprasādamandeṣu guṇeṣu madhye kutracit kiñcidguṇaprakarṣādudakamehādayo daśa dṛśyanta ityāha– acchamityādi| sāndraprasādastu eka eva guṇo gaṇanīyaḥ, sāndramehavyapadeśastvekadeśena bhaviṣyatīti| etaiśca śvetādibhirguṇairvyastaiḥ samastaiśca yogāddaśa mehā na tu yathākramaṃ, “yena guṇenaikenānekena vā bhūyastaramupasṛjyate tatsamākhyaṃ gauṇaṃ nāmaviśeṣaṃ prāpnoti|” (ca. ni. a. 4) iti carakavacanāt| naca yathā daśabhirguṇairdaśa mehān karoti tathā saṃsargavikalpāntareṇāparānapi kuto na karotītyāśaṅkanīyaṃ, bhāvasvabhāvasyāparyanuyojyatvāt, adṛṣṭakalpanāyāścānarhatvāt| tatra śvetācchaśītairguṇairudakamehaḥ; madhuraśītābhyāmikṣumehaḥ; sāndrapicchilābhyāṃ sāndramehaḥ; acchena pittānurāgiṇā surāmehaḥ; śuklena piṣṭamehaḥ, atra piṣṭavadityālepanapiṣṭavat; śvetasnigdhābhyāṃ śukramehaḥ; atra śukrābhamiti sarvameva mūtraṃ śukratulyaṃ, śukramiśraṃ veti śukrābhaśukramiśraṃ; ²¹ vāstavaśukramiśratve tu kaphajasyāpyasādhyatvaṃ syāditi; vāpyacandrastu śukrasya mūtreṇa guṇakṛtaṃ sādṛśyaṃ, śukramiśraṃ veti ca śukraguṇānāṃ saṃyuktasamavāyāt mūtre darśanamityāha; sāndramūrtābhyāṃ sikatāmehaḥ, atra mūrtāṇūniti mūrtān kaṭhinān, aṇūn alpān; malāniti bahuvacanaṃ doṣāṇāmavayavabahutvāt, jātyākhyāyāmekasmin bahuvacanamiti vāpyacandraḥ, malo'tra prakaraṇāt kaphaḥ; gurumadhuraśītaiḥ śītamehaḥ; mandamūrtābhyāṃ śanairmehaḥ; picchilena lālāmehaḥ| carake surāmehasthāne sāndraprasādamehaḥ paṭhitaḥ, tathā piṣṭamehaḥ śuklamehaśabdena, tenaiva śītamehalālāmehau paṭhitau, pittajaśca kālamehaḥ; suśrutastu carakoktaśītamehalālāmehayoḥ sthāne phenamehalavaṇamehau, kālamehasthāne cāmlamehaṃ paṭhitavān| sāmañjasyaṃ cātra nāstyeva, parasparalakṣaṇasaṃvādābhāvāt. smṛtirdvaidhavat sarvaṃ pramāṇam||7-12||

tatra kaphasya ²² śvetamṛdupicchilasnigdhagurumadhurasāndraprasādamandeṣu guṇeṣu madhye kvacit kiñcidgaṇaprakarṣāt udakamehādayo daśa syustān kaphajānāha– tatrādāvudakamehamāha– acchamityādi| āvilaṃ ghanam| śeṣaṃ sugamam| ikṣumehamāha– ikṣorityādi| sugamam| sāndramehamāha– sāndrībhavedityādi| paryuṣitaṃ rātrau pātre sthāpitam| surāmehamāha– upari accham adho ghanam| piṣṭamehamāha– saṃhṛṣṭetyādi| ²³ taṇḍulādikṛtālepanapiṣṭavat| saṃhṛṣṭaromā romāñcitaśarīraḥ| piṣṭamityanena śvetatvaṃ, śleṣmaṇaḥ śvetatvāt| śukramehamāha– śukrābhamityādi| śukreṇa miśritaṃ śukramiśritaṃ; śukrābhamiti śukrasadṛśaṃ, na tu vāstavaṃ śukraṃ, tasyāsādhyatvaprasaṅgaḥ| sikatāmehamāha– mūrtāṇūniti| kaṭhinānalpān| malāniti bahuvacanaṃ doṣāvayavabahutvāditi vāpyacandraḥ| malo'tra ²⁴ prakaraṇāt kaphaḥ, sikatā vālukā| śītamehamāha– śītamehīti| atiśītalam| śanairmehamāha– mandaśabdena śleṣmaivocyate, madhuratvānmūtraṃ mandena vegena śanaiḥ pramehati| lālāpramehamāha– lāletyādi| evaṃ daśa śleṣmaṇaḥ| ete doṣadūṣyasaṃyogaguṇāt viṃśatisaṅkhyāṃ labhante| uktaṃ ca tantrāntare– “śītācchaśītairudakapramehaḥ syādikṣuvālī madhurācchaśītāt| pittotkaṭaḥ svacchaguṇātsurākhyo mūtreṇa yuktaḥ sikatāpramehaḥ| mandena mūtreṇa śanaiḥ prameho gurorvidagdhāllavaṇapramehaḥ| piṣṭapramehaḥ khalu śukrabhāgātsamastasāndreṇa tu sāndramehaḥ| snigdhena śukreṇa ca śukramehaḥ syātphenameho ²⁵ guruśukrayogāt| ityebhiraṃśaiḥ kaphadoṣajātairnṛṇāṃ pramehā daśa sambhavanti| ²⁶ autkaṭyato'yaṃ vyapadeśa eṣu saṃsargabhāvo guṇadoṣadūṣyāt| pittānnīlaharidrāmlakṣāramāñjiṣṭhaśoṇitaiḥ| sarpirmehaṃ marutkuryādyuktaśca lavaṇena hi| medoyukto vasāyukto vasāmehakarastu saḥ| kṣaudramehe raukṣyaguṇādviṣṭambho hastimehataḥ||” iti||7-12||

gandhavarṇarasasparśaiḥ kṣāreṇa kṣāratoyavat | nīlamehena nīlābhaṃ kālamehī masīnibham ||13|| hāridramehī kaṭukaṃ haridrāsannibhaṃ dahat | visraṃ māñjiṣṭhamehena mañjiṣṭhāsalilopamam ||14|| visramuṣṇaṃ salavaṇaṃ raktābhaṃ raktamehataḥ |15| (vā. ni. a. 10) |

pittāttu ṣaḍbhiḥ pittaguṇaiḥ kṣāranīlakālapītalohitavisrairyathākramaṃ kṣāramehādayaḥ ṣaṭ, tān gandhavarṇarasasparśairityādinā darśayati– gandhetyādi| nīlābhamiti cāsapakṣaprabhaṃ, cāsaḥ ‘svarṇacūḍa’ iti loke khyātaḥ; kvacit ‘ṭāksanā cāsaḥ’ iti gadādharaḥ, tatpakṣaśca snigdhanīlo bhavati| dahaditi mūtraviśeṣaṇam| ‘dahan’ iti pāṭhāntare dāhamanubhavan puruṣaḥ||13-14||–

paittikānāha– tatra kṣārapramehamāha– gandhetyādi| gandhādibhiḥ kṣāratoyavat kṣāramehena| nīlamehamāha– nīletyādi| nīlābhaṃ cāṣapakṣapratimaṃ, cāṣaḥ pakṣiviśeṣaḥ, ‘suvarṇacūḍa’ iti loke| kālamehamāha– kāletyādi| sugamam| haridrāmehamāha– hāridretyādi| dahaditi mūtraviśeṣaṇaṃ, ‘dahan’ iti pāṭhāntare dāhamanubhavan ‘puruṣaḥ’ iti śeṣaḥ| māñjiṣṭhamehamāha– visraṃ visragandhi| raktamehamāha– visramityādi| sugamam| evaṃ ṣaṭ paittikāḥ sarveṣāṃ mūtraṃ yojyam||13-14||

vasāmehī vasāmiśraṃ vasābhaṃ mūtrayenmuhuḥ ||15|| majjābhaṃ majjamiśraṃ vā majjamehī muhurmuhuḥ | kaṣāyaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ kṣaudramehaṃ vadedbudhaḥ ||16|| hastī matta ivājasraṃ mūtraṃ vegavivarjitam | salasīkaṃ vibaddhaṃ ca hastimehī pramehati ||17|| (vā. ni. a. 10) |

vātena yathākramaṃ vasāmajjaujolasīkābhiryathākramaṃ vasāmehādayaḥ; tānāha– ²⁷ vasetyādi| ²⁸ ayaṃ vasāmehaḥ suśrute sarpirmehanāmnā, kṣaudramehaścarake madhumehanāmnā paṭhitaḥ||15-17|| ²⁹

atha caturṇāṃ vātajānāṃ lakṣaṇam| vasāmehamāha– vasā māṃsasnehaḥ, vasāmiśraṃ vasāmilitaṃ, vasābhaṃ vasātulyaṃ, muhurmūtrayet| majjamehamāha– majjābhamityādi| suśrute'yaṃ sarpirmehanāmnā paṭhitaḥ, śeṣaṃ pūrvavat vyākhyeyam| kṣaudramehamāha– kaṣāyamityādi| sugamam| hastimehamāha– hastītyādi| ajasramanavarataṃ, vegavivarjitaṃ vegarahitaṃ, salasīkaṃ lasīkayā saha, vibaddhaṃ piṇḍībhūtamiva||15-17||

avipāko'ruciśchardirnidrā kāsaḥ sapīnasaḥ | upadravāḥ prajāyante mehānāṃ kaphajanmanām ||18|| bastimehanayostodo muṣkāvadaraṇaṃ jvaraḥ | dāhastṛṣṇā'mlikā mūrchā viḍbhedaḥ pittajanmanām ||19|| vātajānāmudāvartaḥ kampahṛdgrahalolatāḥ | śūlamunnidratā śoṣaḥ kāsaḥ śvāsaśca jāyate ||20|| (vā. ni. a. 10) |

idānīṃ kaphajādimehānāṃ kṛcchrasādhyatvamasādhyatvaṃ ca jñāpayituṃ bhedenopadravānāha– avipāko'rucirityādi| kaphaje kāsa ārdraḥ, vātaje śuṣkaḥ| todaḥ saṃsargivātajanyaḥ, mehānāṃ tridoṣajanyatvāt| muṣkāvadaraṇaṃ pākena| amlikā amlodgāraḥ| lolatā sarvarasabhakṣaṇecchā, iyaṃ tu prabhāvāt dhātukṣayādvā bhavati; yathā vātagrahaṇyāṃ ‘gṛddhiḥ sarvarasānām’ ityuktam||18-20||

idānīmupadravānāha– avipāka ityādi| kaphaje kāsa ārdraḥ, vātaje śuṣkaḥ, sapīnasaḥ pratiśyāyayuktaḥ, ete ³⁰ kaphajānāmupadravāḥ| pittajānāmupadravānāha– bastītyādi| bastiḥ mūtrāśayaḥ, mehanaṃ meḍhraṃ, ³¹ śūlaṃ todaḥ saṃsargivātajanyaḥ, mehānāṃ tridoṣajanyatvāt, muṣkāvadaraṇaṃ pākena, amlikā amlodgāraḥ, viḍbhedaḥ bhinnapurīṣatā| vātajānāmupadravānāha– vātajānāmityādi| lolatā sarvarasabhakṣaṇecchā, ayaṃ ca prabhāvo rogasya, athavā dhātukṣayādbhavati, yathā vātagrahaṇyāṃ ‘gṛddhiḥ sarvarasānām’ ityuktaṃ; śūlaṃ ³² bastimehanayoreva, kāso'tra śuṣkaḥ||18-20||

yathoktopadravāviṣṭamatiprasrutameva ca | piḍakāpīḍitaṃ gāḍhaḥ prameho hanti mānavam ||21|| (su. sū. a. 33) |

asādhyatāmāha– ³³ yathoktopadravāviṣṭamityādi| uktairavipākādibhiranyaiśca suśrutādyuktairupadravaiḥ; tadyathā– kaphaje ālasyāsyopadehaśaithilyakaphaprasekamakṣikopasarpaṇādikaṃ, pittaje pāṇḍurogādikam| atiprasrutamiti atiśayaṃ dhātumūtrasrāvayuktam| ³⁴ piḍakāpīḍitamiti śarāvikādipiḍakāpīḍitam| gāḍhaḥ kālaprakarṣāt| yadyapi piḍakā apyupadravatvenābhimatāḥ; yaduktaṃ carake– “upadravāstu khalu pramehiṇāṃ tṛṣṇātīsārajvaradāhadaurbalyārocakāvipākāḥ pūtimāṃsapiḍakālajīvidradhyādayaḥ|” (ca. ni. a. 4) iti, tathā'pi piḍakānāṃ pṛthagutpādasūcanārthaṃ pṛthakkaraṇam| uktaṃ ca carake– “vinā pramehamapyetā jāyante duṣṭamedasaḥ|” (ca. sū. a. 17) iti| anyadapi asādhyalakṣaṇaṃ boddhavyam| yadāha carakaḥ– “sapūrvarūpāḥ kaphapittamehāḥ krameṇa ye vātakṛtāśca mehāḥ| sādhyā na te, pittakṛtāstu yāpyāḥ, sādhyāstu medo yadi na praduṣṭam||” (ca. ci. a. 6) iti| asyārthaḥ– ye kaphajāḥ sādhyāste sapūrvarūpāḥ santo'sādhyāḥ, pittakṛtāstu yāpyā ye te sapūrvarūpā eva asādhyāḥ ³⁵ pratyākhyeyāḥ| sarvarogāṇāmeva yadyapi pūrvarūpānuvṛttau asādhyatvamuktaṃ, tathā'pyatrāsakalapūrvarūpānvaye asādhyatvam, anyatra tu sakalapūrvarūpānvaye satīti viśeṣaḥ| krameṇeti svanidānakrameṇa| tena nijahetvādikṛtā ye vātajāścatvāro mehāste pūrvarūparahitā api nahi sādhyāḥ, ye tu paścāt dhātvapakarṣaṇādvātānubandhena vātajāste sādhyāḥ yāpyā vā| ata evoktam– “yā vātamehān prati pūrvamuktā vātolbaṇānāṃ vihitā kriyā sā” (ca. ci. a. 6) ityādi||21||

asādhyatāmāha– yathetyādi| ³⁶ uktopadravairapākādibhiranyaiśca suśrutoktaiḥ– “ālasyāsyopadehaśaithilyakaphaprasekamakṣikopasarpaṇādibhiḥ yuktamatiprasrutamatiśayaṃ dhātumūtrasrāvayuktam|” ³⁷ ityādibhiḥ piḍakāpīḍitaṃ śarāvikādipiḍakāpīḍitaṃ, ³⁸ gāḍhaṃ kālaprakarṣāt||21||

jātaḥ pramehī madhumehino vā na sādhya uktaḥ sa hi bījadoṣāt | ye cāpi kecit kulajā vikārā bhavanti tāṃstān pravadantyasādhyān ||22|| (ca. ci. a. 6) |

asādhyatāyāḥ prakārāntaramāha– jāta ityādi| śleṣmamedasoratiduṣṭyā mūtramedaḥśleṣmaṇāmatimādhuryāt madhumehino jāto yaḥ pramehī sa cāpyasādhyo bhavatīti| bījadoṣāditi pramehārambhakadoṣaduṣṭabījajātapramehitvāt| madhumehaśabdena cātra mehamātramucyate, yadi tu vātika upekṣito vā meho madhumeha ucyate, tadā cetarapramehayuktamātṛpitṛjanitapramehiṇo nāsādhyatvamuktaṃ syāt; kiñca madhumehinā janitasya madhumehitvameva kāraṇānurūpatayā yuktaṃ tataśca madhumehī madhumehinā vā jāto na sādhya iti vaktumucitaṃ; tasyāsādhyatvamapi na vaktavyaṃ, madhumehasyāsādhyatvādeva| anyatrāpi madhumehaśabdena mehamātramuktam| yathā– “ ³⁹ gulmī ca madhumehī ca rājayakṣmī ca yo naraḥ| acikitsyā bhavantyete balamāṃsaparikṣayāt|” (ca. i. a. 9) iti| yadi hyatra madhumeho'bhīṣṭaḥ syāttadā balamāṃsaparikṣayāditi na kṛtaṃ syāt, tasya svarūpata evāsādhyatvāt| ⁴⁰ yathā kiyantaḥśirasīyādhyāye “upekṣayā'sya jāyante piḍakā madhumehikāḥ|” (ca. sū. a. 17) ityādinā yā madhumehasambandhitvenoktāstā eva “pramehiṇāṃ yāḥ piḍakā mayoktāḥ” (ca. ci. a. 6) ityantena ca cikitsāsthāne pramehimātrasambandhitayā anūdya cikitsāyāṃ saṃyojitāḥ| tasmādbhāvinīṃ madhumehatāmāśritya sarva eva mehā madhumehaśabdavācyāḥ| uktaṃ hi vāgbhaṭe– “madhuraṃ yacca meheṣu prāyo madhviva mehati| sarve'pi madhumehākhyā mādhuryācca tanorataḥ||” (vā. ni. a. 10) iti| gadādhareṇa tu piḍakāsambandhenaiva madhumehatvamuktaṃ, yataścarake kiyantaḥśirasīyādhyāye (ca. sū. a. 17) madhumehamabhidhāya piḍakā uktā iti| tanna manoharaṃ, tatra madhumehaśabdena pramehamātrābhidhānāt| yadi tu madhumeha evābhīṣṭaḥ syāt, tadā “upekṣayā'sya jāyante” iti upekṣaṇābhidhānamanupapannaṃ syāt, piḍakānāṃ ca madhumehabhavānāṃ cikitsopadeśo vyarthaḥ syāditi| kulajamehasyāsādhyatāprasaṅgenāpareṣāmapi kulajānāmasādhyatvamāha– ye cāpītyādi| keciditi kuṣṭhādayaḥ| kulajā iti pitṛpitāmahādisambhūtāḥ| etena pramehipitṛpitāmahamātāmahasyāpi pramehamasādhyaṃ darśayati| nanu, yasya pitāmahaḥ pramehī tasya pitā'pi pramehī, pramehijātatvāt; tathāca sati “jātaḥ pramehī madhumehino vā na sādhya uktaḥ sa hi bījadoṣāt|” ityanenaiva gatārtham| naivaṃ, na hi ⁴¹ pramehiṇo jāta ityetāvatā utpannamātra eva pramehī bhavati, kiṃ tarhi kālavaśena duṣṭerabhivyaktyā; yathā– kuṣṭhijātasya kuṣṭham; etena yadā anatiduṣṭabījena pramehijātena pitrā janyate puruṣaḥ pramehī so'pyasādhya iti| kulajā ityanenaiva mehasyāpyasādhyatāyāṃ ⁴² labdhatāyāṃ punastadvacanaṃ ⁴³ pramehiṇāṃ prāyeṇa santānānubandhitvapradarśanārtham| uktaṃ ca– ‘ ⁴⁴ prameho'nuṣaṅgiṇām’ (ca. sū. a. 25) iti||22||

prakārāntareṇāsādhyatvamāha– jāta ityādi| madhumehino jāto janito yaḥ puruṣaḥ pramehī, sa cāsādhyo bhavati; bījadoṣāditi ⁴⁵ mehārambhakadoṣaduṣṭabījajātamadhumehatvāt, madhumehaśabdena cātra mehamātramucyate; yadi tu vātika upekṣito vā meho madhumeha ucyate, tadā itaramehayuktamātāpitṛjanitapramehiṇāṃ nāsādhyatvamuktaṃ syāt; madhumehijanitasya madhumehitvameva ⁴⁶ kāraṇānurūpatayā yuktaṃ, tataśca madhupramehī madhumehinā vā jāto na sādhya iti vaktumucitaṃ; tasyāsādhyatvamapi na vaktavyaṃ, madhumehasyāsādhyatvāt| anyatrāpi madhumehaśabdena mehamātramuktam| tathā ca– “kuṣṭhī ca madhumehī ca rājayakṣmī ca yo naraḥ| acikitsyā bhavantyeva balamāṃsaparikṣayāt||” iti| yadyatra madhumeho'bhīṣṭaḥ syāt, tadā balamāṃsaparikṣayāditi na kṛtaṃ syāt, tasya svarūpata evāsādhyatvāt| tathā ca suśrute– “madhuraṃ yacca meheṣu prāyo madhviva mehati| sarve'pi madhumehākhyā mādhuryācca tanorataḥ||” iti| ye cāpi kecitkulajā iti keciditi pitṛpitāmahādisambhūtāḥ kuṣṭhādayaḥ||22||

sarva eva pramehāstu kālenāpratikāriṇaḥ | madhumehatvamāyānti tadā'sādhyā bhavanti hi ||23|| (su. ni. a. 6) | madhumehe madhusamaṃ jāyate sa kila dvidhā | kruddhe dhātukṣayādvāyau ⁴⁷ doṣāvṛtapathe'thavā ||24|| āvṛto doṣaliṅgāni so'nimittaṃ pradarśayan | kṣaṇāt kṣīṇaḥ kṣaṇāt pūrṇo bhajate kṛcchrasādhyatām ||25|| (vā. ni. a. 10) |

upekṣayā hi pittakaphajānāmapi madhumehatvaṃ pradarśayitumāha– sarva evetyādi| dhātukṣayāvaraṇābhyāṃ kupitavātena madhumehasambhavamāha– madhumeha ityādi| madhusamamiti ‘mūtram’ iti śeṣaḥ| sa iti madhumehaḥ| sāvaraṇaliṅgamāha– āvṛta ityādi| āvṛta iti āvṛtavātakṛtaḥ| doṣaliṅgānīti yena pittādinā ⁴⁸ āvṛtastasya vātasya ca liṅgāni pradarśayati| animittam akasmāt| kṣīṇaḥ kṣaṇāt kṣaṇāt pūrṇa iti āvaraṇena punaḥ pūrṇo bhavan kṛcchrasādhyo bhavati| tathāca carakaḥ– “samārutasya pittasya kaphasya ca muhurmuhuḥ| darśayatyākṛtiṃ gatvā kṣayamāpyāyyate punaḥ||” (ca. sū. a. 17) iti| dhātukṣayakupitavātajasya tu kevalavātajameva liṅgam| gadādharastvāha– madhumehaḥ sāvaraṇavāyunaiva kriyate| yadāha carakaḥ– “tairāvṛtagatirvāyuroja ādāya gacchati| yadā bastiṃ tadā kṛcchro madhumehaḥ pravartate||” (ca. sū. a. 17) iti| kevalavātajeṣu tu kaṣāyādivamanādyatiyogādikṛteṣu dhātukṣayajeṣu vāyorāvaraṇaṃ nāstīti bhedaḥ||23-25||

upekṣayā pittakaphajānāmapi madhumehitvaṃ darśayannāha– sarva ityādi| sarva eva pramehāḥ apratikāriṇaḥ pratīkāramakurvataḥ puṃsaḥ kālena madhumehatvamāyānti, tadā asādhyā bhavanti| dhātukṣayāvaraṇābhyāṃ kupitavātena madhumehasambhavamāha– ⁴⁹ madhvityādi madhumehasamamiti ‘mūtram’ iti śeṣaḥ| sa ca dvidhā bhavati, eko dhātukṣayāt kupitavāyau, dhātukṣayakupitavātajasya tu madhumehasya kevalavātamehaliṅgaṃ; yaduktam– “kṛtsnaṃ śarīraṃ niṣpīḍya ⁵⁰ medomajjavasāyutaḥ| adhaḥ prakramate vāyustenāsādhyāstu vātajāḥ||” ⁵¹ iti; aparastu doṣairāvṛtapathe| gadādharastu– madhumehaḥ sāvaraṇena vāyunā kriyate| yaduktaṃ carake– “ ⁵² tairāvṛtagatirvāyuroja ādāya gacchati| yadā bastiṃ tadā kṛcchro madhumehaḥ pravartate||” iti| kevalavātajeṣu tu kaṣāyādivamanādyatiyogāddhātukṣaye vāyorāvaraṇaṃ nāstīti bhedaḥ| sāvaraṇaliṅgamāha– āvṛta ityādi| yena pittādinā doṣeṇāvṛtaśca ⁵³ bhavati tasya liṅgaṃ lakṣaṇaṃ darśayan, animittamakasmāt kṣīṇaḥ, kṣaṇāt punaḥ āvaraṇe sati pūrṇo bhavet, sa kṛcchrasādhyo bhavati| uktaṃ carake– “samārutasya pittasya kaphasya ca muhurmuhuḥ| darśayatyākṛtiṃ gatvā kṣayamāpādyate punaḥ||” iti||23-25||

madhuraṃ yacca meheṣu prāyo madhviva mehati | sarve'pi madhumehākhyā mādhuryācca tanorataḥ ||26|| (vā. ni. a. 10) |

madhumehaśabdapravṛttau nimittamāha– madhuraṃ yacca meheṣvityādi||26||

madhumehaśabdapravṛttau nimittamāha– madhuramityādi| śarīrasya mādhuryādataḥ sarva eva pramehā madhumehākhyāṃ labhante| śeṣaṃ sugamam||26||

śarāvikā kacchapikā jālinī vinatā'lajī | masūrikā sarṣapikā putriṇī savidārikā ||27|| vidradhiśceti piḍakāḥ pramehopekṣayā daśa | sandhimarmasu jāyante māṃsaleṣu ca dhāmasu ||28|| (vā. ni. a. 10) |

pramehopekṣayā piḍakāsambhavaṃ darśayitumāha– śarāviketyādi| iha daśapiḍakāsu vinatāyāḥ pāṭho bhojaviruddhaḥ, bhoje hi nava piḍakāḥ; tadyathā– “śarāvikā sarṣapikā kūrmikā jālinī tathā| kulatthikā'lajī putrī vidārī vidradhī tathā|| navaitāḥ piḍakā jñeyāḥ” ityādi| kulatthikā bhoje masūrikā jñeyā; kintu ⁵⁴ bhoje eva vinatā nyūneti vaktuṃ sukaraṃ, suśrute ⁵⁵ carake ca vinatāyā darśanāt| carake tu sapta piḍakāḥ| tadyathā– “śarāvikā kacchapikā jālinī sarṣapī tathā| alajī vinatākhyā ca vidradhī ceti saptamī||” (ca. sū. a. 17) iti| tatra prāyobhāvāt saptānāmabhidhānam| yataḥ tenaiva kiyantaḥśirasīye “tathā'nyāḥ piḍakāḥ santi” ityādinā adhikapiḍakāsambhavaḥ sūcitaḥ| pramehopekṣayetyabhidhānaṃ madhumehena pramehamātreṇa ca piḍakāsambhavaṃ darśayati| ata eva “vinā pramehamapyetāḥ” (ca. sū. a. 17) ityatra pramehamātragrahaṇaṃ kṛtam| dhāmasviti sthāneṣu||27-28||

pramehopekṣayā piḍakāsambhavaṃ darśayitumāha– śarāviketyādi| etaiḥ svanāmabhiḥ prasiddhāḥ| pramehopekṣayā apratikriyamāṇeṣu kālaprakarṣādityarthaḥ| pramehopekṣayetyabhidhānaṃ madhumehena pramehamātreṇa ca piḍakāsambhavaṃ darśayati| dhāmasu sthāneṣu, ata eva ‘vinā pramehamapyetā’ ityādi| sandhimarmasu sandhyāśriteṣu marmasu, anye sandhau marmasu ceti vyākhyānayanti||27-28||

antonnatā tu tadrūpā nimnamadhyā śarāvikā | gaurasarṣapasaṃsthānā tatpramāṇā ca sarṣapī ||29|| sadāhā kūrmasaṃsthānā jñeyā kacchapikā budhaiḥ | jālinī tīvradāhā tu māṃsajālasamāvṛtā ||30|| avagāḍharujākledā pṛṣṭhe vā'pyudare'pi vā | mahatī piḍakā nīlā vinatā nāma sā smṛtā ||31|| mahatyalpacitā jñeyā piḍakā cāpi putriṇī | masūrākṛtisaṃsthānā vijñeyā tu masūrikā ||32|| raktā sitā sphoṭacitā dāruṇā tvalajī bhavet | vidārīkandavadvṛttā kaṭhinā ca vidārikā ||33|| vidradherlakṣaṇairyuktā jñeyā vidradhikā tu sā |34| (su. ni. a. 6) |

sarvāsāmākṛtimāha– antonnatetyādi| tadrūpeti śarāvarūpā| alpacitā alpapiḍakāntarācitā| vidradherlakṣaṇairyuktetyabhidhānena vidradherasyā bhedo bodhyaḥ||29-33||–

śarāvikālakṣaṇamāha– antonnatetyādi| ante unnatā madhye nimnā, tadrūpā śarāvarūpā| kacchapikāmāha– sadāhetyādi| dāhayuktā kūrmā''kārā| jālinīmāha– jālinītyādi| atiśayadāhayuktā māṃsajālairvyāvṛteva, asyā lakṣaṇaṃ tantrāntare– “parasparābhisambandhātpiḍakā caikadeśajā| pittotkaṭā dāhavatī bhṛśarugjālinī matā||” iti| vinatāmāha– avagāḍhetyādi| avagāḍharujā kledā, antarniviṣṭavedanā kledā pṛṣṭhe vā jaṭhare vā jāyate| mahatī sthūlā, nīlā nīlavarṇā| alpaciteti alpapiḍakāntaracitā, sā putriṇī jñeyā| vidārikā piḍakā vidārīkandavadvṛttā parivartulā, kaṭhinā aśmavat| vidradherlakṣaṇairyuktetyabhidhānena vidradherasyā ⁵⁶ abhedo boddhavyaḥ||29-33||

ye yanmayāḥ smṛtā mehāsteṣāmetāstu tanmayāḥ ||34|| (su. ni. a. 6) | vinā pramehamapyetā jāyante duṣṭamedasaḥ | tāvaccaitā na lakṣyante yāvadvāstuparigrahāḥ ||35|| (ca. sū. a. 17) |

piḍakānāmārambhakakāraṇamāha– ye yanmayā ityādi| tanmayā iti nirdeśaḥ kvacidapavādaviṣaye'pyutsargo'bhiniviśata iti ṅīpaṃ bādhitvā ṭāpā sādhanīyaḥ| ⁵⁷ taddoṣaṃ matvā kaiścit ‘tatkṛtāḥ’ iti pāṭhāntaraṃ kṛtam| ayamatra piṇḍārthaḥ– yo yaddoṣolbaṇo mehastaddoṣolbaṇenaiva piḍakā ⁵⁸ bhavanti| nanu, jālinyāṃ tīvradāhaḥ paṭhitaḥ, sa ca pittakṛtaḥ, bhoje'pi jālinī pittakṛtaiva paṭhitā; yathā– “parasparābhisambandhā piḍakā caikadeśajā| pittotkaṭā dāhavatī bhṛśarug jālinī matā||” iti| tatkathaṃ jālinyāṃ pittajatvaniyamāt ye yanmayā ityādigranthārthasaṅgatiḥ? naivaṃ, pracurapiḍakānāṃ tanmayatvena bāhulyenābhidhānaṃ; yathā– chatriṇo gacchantīti gadādharaḥ; kiṃvā svamahimnā jālinī pittapradhānā bhavati, śleṣmavātajamehabhavatvena śleṣmavātapradhānā ca; tena doṣatrayapradhānatvāt sarvadā sā bhavati| anyastvāha– tīvradāhatvaṃ pittotkaṭatvaṃ ca paittikamehajāyāṃ jālinyāmavagantavyam, anyamehajā tu anyadoṣotkaṭā nirdāhā ca| ata eva carake jālinī kapholbaṇā nirdāhā eva paṭhitā| tadyathā– “śarāvikā kacchapikā jālinī ceti duḥsahāḥ| jāyante tā hyatibalāḥ prabhūtaśleṣmamedasām|| stabdhā ⁵⁹ sirājālavatī snigdhasrāvā mahāśrayā| rujānistodabahulā sūkṣmacchidrā ca jālinī||” (ca. sū. a. 17) iti| na cātiprasaktiḥ, uktaṃ hi carake samarthyate; asmiṃśca samādhāne ye yanmayā ityādi na vyāhanyate| carakabhojavacanayoścāvirodhārthaṃ yatnāntaraṃ mṛgyam| kārtikastvāha– pākakāle pittotkaṭatvaṃ, “tasmāddhi sarve paripākakāle pacanti ⁶⁰ śothāṃstraya eva doṣāḥ|” (su. sū. a. 17) iti vacanāt; etattu sarvatrāviśeṣānnādriyante||34-35||

piḍakānāmārambhakāraṇamāha– ya ityādi| ye mehā yanmayā yaddoṣārabdhāḥ teṣāṃ mehānāmetāḥ piḍakāstanmayāstaddoṣamayā vācyāḥ| śleṣmajeṣu śleṣmajāḥ, pittajeṣu pittajāḥ, vātajeṣu vātajāḥ| kadācitpramehān vinā'pi vātādiduṣṭamedasaḥ puruṣasya jāyante, etāstāvanna ⁶¹ jñāyante, yāvadvāstuparigraho vāstvadhiṣṭhānaṃ na bhavati||34-35||

gude hṛdi śirasyaṃsye pṛṣṭhe marmasu cotthitāḥ | sopadravā durbalāgneḥ piḍakāḥ parivarjayet ||36|| (su. ni. a. 6) |

asādhyapiḍakālakṣaṇamāha– gude ityādi| sopadravā iti upadravāśca tṛṭkāsādayaḥ| yathāha carakaḥ– “tṛṭkāsamāṃsasaṅkocamohahikkāmadajvarāḥ| visarpamarmasaṃrodhāḥ piḍakānāmupadravāḥ||” (ca. sū. a. 17) iti| piḍakāstu prāyeṇādhaḥkāya eva, doṣadūṣyāṇāmadhaḥprasaraṇāt, “rasāyanīnāṃ ca daurbalyānnordhvamuttiṣṭhanti pramehiṇāṃ doṣāḥ||” (su. ci. a. 12) iti vacanācca| kecidāhuḥ– strīṇāṃ prameho na bhavatīti| tathāca tantrāntare– “rajaḥprasekānnārīṇāṃ māsi māsi viśudhyati| sarvaṃ śarīraṃ doṣāśca na pramehantyataḥ striyaḥ||” iti| kintu strīṣu pramehadarśanāt, etaddhetubalādanyarogāsambhavatvāccaitat prāyovādamāśrityoktam| mehanivṛttilakṣaṇaṃ ca suśrute paṭhitam| tadyathā– “pramehiṇo yadā mūtramanāvilamapicchilam| viśadaṃ tiktakaṭukaṃ tadā''rogyaṃ pracakṣate||” (su. ci. a. 12) iti||36||

piḍakānāmasādhyalakṣaṇamāha– guda ityādi| aṃse bāhumūle, marmasu śārīrokteṣu, sopadravāḥ upadravāśca tṛṭkāsādayaścarakoktāḥ| yaduktam– “tṛṭkāsamāṃsasaṅkocamohahikkāmadajvarāḥ| visarpamarmasaṃrodhāḥ piḍakānāmupadravāḥ||” iti| piḍakāstu prāyeṇādhaḥkāya eva bhavanti, doṣadūṣyāṇāmadhaḥprakramaṇāt ‘rasāyanīnāṃ ca daurbalyāt nordhvamuttiṣṭhanti doṣā’ iti vacanāt| kecidāhuḥ– “strīṇāṃ prameho na bhavati|” iti| yaduktaṃ tantrāntare– “rajaḥprasekānnārīṇāṃ māsi māsi viśuddhyati| kṛtsnaṃ śarīraṃ doṣāśca na pramehantyataḥ striyaḥ||” iti| kintu strīṣu pramehahetudarśanādetaddhetunā'nyarogāsambhavāccaitatprāyovādamāśrityoktam| pramehanivṛttiliṅgaṃ ca suśrute paṭhitaṃ, tadyathā– “pramehiṇāṃ yadā mūtramanāvilamapicchilam| viśadaṃ kaṭu tiktaṃ ca tadārogyaṃ pracakṣate||” iti| meharaktapittayorvyaktimācaṣṭe vāgbhaṭaḥ– “hāridravarṇaṃ raktaṃ vā mehaprāgrūpavarjitam| yo mūtrayenna taṃ mehaṃ raktapittaṃ tu taṃ viduḥ||” iti||36||

iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne pramehapramehapiḍakānidānaṃ samāptam ||33||

iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ pramehapramehapiḍakānidānaṃ samāptam||33|| ⁶²

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ pramehapramehapiḍakānidānaṃ samāptam||33||

pāṭhāntarāḥ

1 . ‘navābhivṛṣṭijalapānam’ iti pā.| ↩
2 . ‘kaphakāriṣu’ iti pā.| ↩
3 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
4 . ‘meheṣvatikarṣitānām’ iti pā.| ↩
5 . ‘kṛtasādhyatārtham’ iti pā.| ↩
6 . ‘te sambhavanti’ iti pā.| ↩
7 . ‘mehān vātajān kurute| dhātūn vasāmajjaujolasīkākhyān; avakṛṣya bastimukhaṃ nītvā|’ etatsthāne ‘mehān dhātūn vasāmajjaujolasīkākhyān avakṛṣya bastimukhaṃ nītvā vātajān mehān kurute|’ iti pā.| ↩
8 . ‘mehāniti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
9 . ‘dūṣyavargatvena’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
10 . ‘samakriyatvāt’ iti pā.| ↩
11 . ‘prameham’ iti pā.| ↩
12 . ‘kupyatyato'nyānprati’ iti pā.| ↩
13 . ‘labhate’ iti pā.| ↩
14 . ‘samagandhi ... ’ iti pā.| ↩
15 . ‘vasāmāṃsaśarīrasya’ iti pā.| ↩
16 . ‘medomajjālasīkaujaḥ’ iti pā.| ↩
17 . ‘nayanatālukarṇādīnām’ iti pā.| ↩
18 . ‘ca malabhūyattvam’ iti pā.| ↩
19 . ‘mūtravarṇādibhedena’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
20 . ‘piṣṭavadbahulam’ iti pā. | ↩
21 . ‘avāntaraśukramiśratve’ iti pā.| ↩
22 . ‘śvetaśītamṛdu ... ’ iti pā.| ↩
23 . ‘taṇḍulādikṛtālepena piṣṭavat’ iti pā.| ↩
24 . ‘prakārāntarakaphaḥ’ iti pā.| ↩
25 . ‘guruśuklayogāt’ iti pā.| ↩
26 . ‘autkaṇṭhyato'yam’ iti pā.| ↩
27 . ‘vasāmehī vasāmiśramityādi’ iti pā.| ↩
28 . ‘atra majjamehaḥ’ iti pā.| ↩
29 . ‘atha’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
30 . ‘kaphajā upadravāḥ’ iti pā.| ↩
31 . etacca– ‘bastimehanayoḥ śūlam’ iti pā.| ↩
32 . ‘bastimehanayorevam’ iti pā.| ↩
33 . ‘yathoktopadravāriṣṭamityādi’ iti pā.| ↩
34 . ‘piḍikāpīḍitamiti’ iti pā.| ↩
35 . ‘pratyākhyeyāḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
36 . ‘uktopadravairavipākādibhiranyaiśca suśrutoktam’ iti pā.| ↩
37 . ‘ityādibhiḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
38 . ‘gāḍhakālaprakarṣāt’ iti pā.| ↩
39 . ‘kuṣṭhī’ iti pā.| ↩
40 . ‘tathā’ iti pā.| ↩
41 . ‘pramehinā’, ‘pramehino’ iti ca pā.| ↩
42 . ‘labdhāyām’ iti pā.| ↩
43 . ‘pramehāṇām’ iti pā.| ↩
44 . ‘prameho'nuṣaṅginām’ iti pā.| ↩
45 . ‘ ... madhumehitvāt’ iti pā.| ↩
46 . ‘karaṇānurūpatayā’ iti pā.| ↩
47 . ‘ ... 'tha vā’ iti pā. | ↩
48 . ‘āvṛtastasya ca liṅgāni pradarśayan’ iti pā.| ↩
49 . ‘madhusamamiti’ iti pā.| ↩
50 . ‘meho majjavasāyutaḥ’ iti pā.| ↩
51 . ‘iti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
52 . ‘tairāvṛtagatirvāyurojaścādāya’ iti pā.| ↩
53 . ‘bhavati tasya’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
54 . ‘bhojasyaiva nyūnateti’ iti pā.| ↩
55 . atra ‘sarvatra’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
56 . ‘bhedo’ iti pā.| ↩
57 . ‘etaddoṣam’ iti pā.| ↩
58 . ‘bhavati’ iti pā.| ↩
59 . ‘śirājālavatī’ iti pā.| ↩
60 . ‘śothāṃstribhieva doṣaiḥ’ iti pā.| ↩
61 . ‘jāyante’ iti pā.| ↩
62 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ pramehapramehapiḍakānidānaṃ samāptam||33||’ iti pā.| ↩