34. medoroganidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
atha medoroganidānam | avyāyāmadivāsvapnaśleṣmalāhārasevinaḥ | madhuro'nnarasaḥ prāyaḥ snehānmedaḥ pravardhayet ||1|| medasā''vṛtamārgatvāt puṣyantyanye na dhāvataḥ | medastu cīyate tasmādaśaktaḥ sarvakarmasu ||2|| kṣudraśvāsatṛṣāmohasvapnakrathanasādanaiḥ | yuktaḥ kṣutsvedadurgandhairalpaprāṇo'lpamaithunaḥ ||3|| medastu sarvabhūtānāmudareṣvasthiṣu sthitam | ata evodare vṛddhiḥ prāyo medasvino bhavet ||4|| medasā''vṛtamārgatvādvāyuḥ koṣṭhe viśeṣataḥ | caran sandhukṣayatyagnimāhāraṃ śoṣayatyapi ||5|| tasmāt sa śīghraṃ jarayatyāhāramabhikāṅkṣati | vikārāṃścāpnute ghorān kāṃścit kālavyatikramāt ||6|| etāvupadravakarau viśeṣādagnimārutau | etau tu dahataḥ sthūlaṃ vanadāvo vanaṃ yathā ||7|| medasyatīva saṃvṛddhe sahasaivānilādayaḥ | vikārān dāruṇān kṛtvā nāśayantyāśu jīvitam ||8|| medomāṃsātivṛddhatvāccalasphigudarastanaḥ | ayathopacayotsāho naro'tisthūla ucyate ||9|| (ca. sū. a. 21) |
“vinā pramehamapyetā jāyante duṣṭamedasaḥ|” ityatra medaḥsaṅkīrtanāt medoduṣṭerabhidhānaṃ, medoduṣṭyā ca sthaulyam| madhuro'nnarasa iti madhuraprāya āma ivānnarasaḥ sambhavan snehānmedo janayati| suśrute'pyuktam– “āma ivānnaraso madhurataraśca bhavati” ityādi| nanu, medasvinastīkṣṇāgnitvāt kathamāma ivānnaraso bhavati? yaduktaṃ carakeṇa– “caran sandhukṣayatyagniṃ” (ca. sū. a. 21) iti| agnau ca mande āmotpādaḥ, yadāha– “āmāśayasthaḥ kāyāgnerdaurbalyādavipācitaḥ| ādya āhāradhāturyaḥ sa āma iti kīrtitaḥ||” iti| ucyate– śleṣmalāhārādhyaśanaśīlatvena kadācit kālavyatikramabhojanena ca bahuvikārakaraṇāgnivyāpatterannarasasyāmatulyatā, athavā madhuratarānnarasopalipte'nnavahasrotasi sarva evānnaraso madhurataro niṣpadyate| yathā pittayukte'nnavahasrotasi madhurarasasyāpi vidāhaḥ| yaduktam– “srotasyannavahe pittaṃ paktau vā yasya tiṣṭhati| vidāhi bhuktamanyadvā tasyāpyannaṃ vidahyate||” (su. sū. a. 46) iti| sa cāmatulyatvādāma ityucyate| aśaktaḥ sarvakarmasviti medasaḥ saukumāryāt| kṣudraśvāsaḥ ‘rūkṣāyāsodbhava’ (mā. ni. a. 12) ityādinā'bhihitaḥ| krathanamakasmāducchvāsāvarodhaḥ| 1 medasetyādi| caran sandhukṣayatyagnimiti medoruddhamārgatvāt kumbhakārapavananyāyenāntarbalavān 2 vṛddho vāyuragniṃ dīpayati| ativṛddhastu vāyuragnivaiṣamyajanakaḥ| vikārāṃścāpnute ghorāniti vātavikārāṇāmanyatamān| kālavyatikramāt bhojanakālavyatikramāt| vikārān dāruṇāniti pramehapiḍakājvarabhagandaravidradhivātarogāṇāmanyatamān| ayathopacayotsāha iti ayathāvanmāṃsopacaya utsāhaśca yasya sa tathā||1-9||
“vinā pramehamapyetā jāyante duṣṭamedasaḥ” iti kīrtanāt piḍakānantaraṃ medonidānamāha– tasyotpattau hetumāha– avyāyāmetyādi| avyāyāmādisevinaḥ puruṣasya prāyo bāhulyena āma iva madhuro'nnarasaḥ sambhavan snehānmedo janayati| uktaṃ ca suśrute– “āma ivānnaraso madhurataraśca bhavati|” iti| nanu medasvinastīkṣṇāgnitvātkathamāma ivānnaraso bhavati| yaduktaṃ carake– “caransandhukṣayatyagnimāhāraṃ śoṣayatyapi|” iti, agnau ca mande āmotpādaḥ, yadāha– “āmāśayasthaḥ kāyāgnerdaurbalyādavipācitaḥ| ādya āhāradhāturyaḥ sa āma iti kīrtitaḥ|” iti| ucyate– śleṣmalāhārādhyaśanaśīlatvena kadācitkālavyatikramabhojanena ca tasya mahāvikārodayaḥ, ‘vikārāṃścāpnute ghorānkāṃścitkālavyatikramāt|” iti; athavā madhuratarānnarasopalipte'nnavahe srotasi sarva evānnaraso madhurataro niṣpadyate, yathā pittayuktānnavahe srotasi madhurasyāpi vidāhaḥ| yaduktam– “srotasyannavahe pittaṃ paktau vā yasya tiṣṭhati| vidāhi bhuktamanyadvā tasyāpyannaṃ vidahyate||” iti| sa cāmatulyatvādāma ityucyate| tasyātivṛddhāṃ śaktimāha– medasetyādi| anye dhātavo rasādayaḥ śukrāntāḥ na puṣyanti, medaścīyate vṛddhiṃ gacchati| tasyāpi pravṛddhasyopadravānāha– kṣudretyādi| śvāsanidānoktaḥ kṣudraśvāsaḥ, svapnaḥ nidrā, krathanamakasmāt śvāsāvarodhaḥ, anye– krathanaṃ tasya kaṇṭhe ghurghuraravaḥ, sādanaṃ śarīrasya, kṣut chikkā, alpaprāṇo hīnabalaḥ, alpamaithunaḥ śukrasyāvṛddhitvāt| tasya sthānasaṃśrayamāha– meda ityādi| sugamam| tasyātivṛddhasya vahnerdīptitāmāha– medasetyādi| medoruddhamārgatvāt yadi 3 kumbhakārapavananyāyenāntarbalavānatipravṛddho vāyurviśeṣādagniṃ dīpayati, dīptāgnitvādāhāramabhilaṣati| atipravṛddhastu vāyuragnivaiṣamyakṛt syāt| kāṃścidvikārān vātavikārāṇāmanyatamān, ghorān dāruṇān| kālavyatikramāditi bhojanakālavyatikramāt, pramehapiḍakājvarabhagandaravidradhivātarogāṇāmanyatamān| 4 koṣṭhāntaḥruddhamārgatvāt pravṛddhau vināśāya bhavata ityata āha– etāvityādi| viśeṣātpravṛddhāvetau rogotpādakau bhavataḥ| etau hi sthūlaṃ naraṃ nāśayataḥ, yathā dāvāgnirvanam| punaratipravṛddhasya medaso viśeṣahetumāha– medasītyādi| vikārān pūrvoktāneva| sthūlalakṣaṇamāha– sphik ūrvoruparitano bhāgaḥ, ayathāvanmāṃsopacaya utsāhaśca yasya sa tathā||1-9||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne medonidānaṃ samāptam ||34||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ medonidānaṃ samāptam||34|| 5
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ medonidānam||34||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘medasetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  2. 2 . ‘anativṛddho’ iti pā.| ↩
  3. 3 . ‘kumbhakakarmakṛtyapavana ... ’ iti pā.| ↩
  4. 4 . ‘koṣṭhāntāruddhamārgatvāt’ iti pā.| ↩
  5. 5 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ medonidānam||34||’ iti pā.| ↩