atha medoroganidānam | avyāyāmadivāsvapnaśleṣmalāhārasevinaḥ |
madhuro'nnarasaḥ prāyaḥ snehānmedaḥ pravardhayet
||1|| medasā''vṛtamārgatvāt puṣyantyanye na
dhāvataḥ | medastu cīyate tasmādaśaktaḥ sarvakarmasu
||2||
kṣudraśvāsatṛṣāmohasvapnakrathanasādanaiḥ | yuktaḥ
kṣutsvedadurgandhairalpaprāṇo'lpamaithunaḥ
||3|| medastu sarvabhūtānāmudareṣvasthiṣu
sthitam | ata evodare vṛddhiḥ prāyo medasvino bhavet
||4|| medasā''vṛtamārgatvādvāyuḥ koṣṭhe
viśeṣataḥ | caran sandhukṣayatyagnimāhāraṃ śoṣayatyapi
||5|| tasmāt sa śīghraṃ
jarayatyāhāramabhikāṅkṣati | vikārāṃścāpnute ghorān kāṃścit kālavyatikramāt
||6|| etāvupadravakarau viśeṣādagnimārutau |
etau tu dahataḥ sthūlaṃ vanadāvo vanaṃ yathā
||7|| medasyatīva saṃvṛddhe
sahasaivānilādayaḥ | vikārān dāruṇān kṛtvā nāśayantyāśu jīvitam
||8||
medomāṃsātivṛddhatvāccalasphigudarastanaḥ | ayathopacayotsāho naro'tisthūla
ucyate ||9|| (ca. sū. a. 21) |
“vinā pramehamapyetā jāyante duṣṭamedasaḥ|” ityatra medaḥsaṅkīrtanāt
medoduṣṭerabhidhānaṃ, medoduṣṭyā ca sthaulyam| madhuro'nnarasa iti
madhuraprāya āma ivānnarasaḥ sambhavan snehānmedo janayati| suśrute'pyuktam–
“āma ivānnaraso madhurataraśca bhavati” ityādi| nanu, medasvinastīkṣṇāgnitvāt
kathamāma ivānnaraso bhavati? yaduktaṃ carakeṇa– “caran sandhukṣayatyagniṃ”
(ca. sū. a. 21) iti| agnau ca mande āmotpādaḥ, yadāha– “āmāśayasthaḥ
kāyāgnerdaurbalyādavipācitaḥ| ādya āhāradhāturyaḥ sa āma iti kīrtitaḥ||” iti|
ucyate– śleṣmalāhārādhyaśanaśīlatvena kadācit kālavyatikramabhojanena ca
bahuvikārakaraṇāgnivyāpatterannarasasyāmatulyatā, athavā
madhuratarānnarasopalipte'nnavahasrotasi sarva evānnaraso madhurataro
niṣpadyate| yathā pittayukte'nnavahasrotasi madhurarasasyāpi vidāhaḥ|
yaduktam– “srotasyannavahe pittaṃ paktau vā yasya tiṣṭhati| vidāhi
bhuktamanyadvā tasyāpyannaṃ vidahyate||” (su. sū. a. 46) iti| sa
cāmatulyatvādāma ityucyate| aśaktaḥ sarvakarmasviti medasaḥ saukumāryāt|
kṣudraśvāsaḥ ‘rūkṣāyāsodbhava’ (mā. ni. a. 12) ityādinā'bhihitaḥ|
krathanamakasmāducchvāsāvarodhaḥ|
1
medasetyādi| caran sandhukṣayatyagnimiti medoruddhamārgatvāt
kumbhakārapavananyāyenāntarbalavān
2
vṛddho vāyuragniṃ dīpayati| ativṛddhastu vāyuragnivaiṣamyajanakaḥ|
vikārāṃścāpnute ghorāniti vātavikārāṇāmanyatamān| kālavyatikramāt
bhojanakālavyatikramāt| vikārān dāruṇāniti
pramehapiḍakājvarabhagandaravidradhivātarogāṇāmanyatamān| ayathopacayotsāha
iti ayathāvanmāṃsopacaya utsāhaśca yasya sa tathā||1-9||
“vinā pramehamapyetā jāyante duṣṭamedasaḥ” iti kīrtanāt piḍakānantaraṃ
medonidānamāha– tasyotpattau hetumāha– avyāyāmetyādi| avyāyāmādisevinaḥ
puruṣasya prāyo bāhulyena āma iva madhuro'nnarasaḥ sambhavan snehānmedo
janayati| uktaṃ ca suśrute– “āma ivānnaraso madhurataraśca bhavati|” iti| nanu
medasvinastīkṣṇāgnitvātkathamāma ivānnaraso bhavati| yaduktaṃ carake–
“caransandhukṣayatyagnimāhāraṃ śoṣayatyapi|” iti, agnau ca mande āmotpādaḥ,
yadāha– “āmāśayasthaḥ kāyāgnerdaurbalyādavipācitaḥ| ādya āhāradhāturyaḥ sa āma
iti kīrtitaḥ|” iti| ucyate– śleṣmalāhārādhyaśanaśīlatvena
kadācitkālavyatikramabhojanena ca tasya mahāvikārodayaḥ, ‘vikārāṃścāpnute
ghorānkāṃścitkālavyatikramāt|” iti; athavā madhuratarānnarasopalipte'nnavahe
srotasi sarva evānnaraso madhurataro niṣpadyate, yathā pittayuktānnavahe
srotasi madhurasyāpi vidāhaḥ| yaduktam– “srotasyannavahe pittaṃ paktau vā
yasya tiṣṭhati| vidāhi bhuktamanyadvā tasyāpyannaṃ vidahyate||” iti| sa
cāmatulyatvādāma ityucyate| tasyātivṛddhāṃ śaktimāha– medasetyādi| anye
dhātavo rasādayaḥ śukrāntāḥ na puṣyanti, medaścīyate vṛddhiṃ gacchati| tasyāpi
pravṛddhasyopadravānāha– kṣudretyādi| śvāsanidānoktaḥ kṣudraśvāsaḥ, svapnaḥ
nidrā, krathanamakasmāt śvāsāvarodhaḥ, anye– krathanaṃ tasya kaṇṭhe
ghurghuraravaḥ, sādanaṃ śarīrasya, kṣut chikkā, alpaprāṇo hīnabalaḥ,
alpamaithunaḥ śukrasyāvṛddhitvāt| tasya sthānasaṃśrayamāha– meda ityādi|
sugamam| tasyātivṛddhasya vahnerdīptitāmāha– medasetyādi| medoruddhamārgatvāt
yadi
3
kumbhakārapavananyāyenāntarbalavānatipravṛddho vāyurviśeṣādagniṃ dīpayati,
dīptāgnitvādāhāramabhilaṣati| atipravṛddhastu vāyuragnivaiṣamyakṛt syāt|
kāṃścidvikārān vātavikārāṇāmanyatamān, ghorān dāruṇān| kālavyatikramāditi
bhojanakālavyatikramāt,
pramehapiḍakājvarabhagandaravidradhivātarogāṇāmanyatamān|
4
koṣṭhāntaḥruddhamārgatvāt pravṛddhau vināśāya bhavata ityata āha– etāvityādi|
viśeṣātpravṛddhāvetau rogotpādakau bhavataḥ| etau hi sthūlaṃ naraṃ nāśayataḥ,
yathā dāvāgnirvanam| punaratipravṛddhasya medaso viśeṣahetumāha– medasītyādi|
vikārān pūrvoktāneva| sthūlalakṣaṇamāha– sphik ūrvoruparitano bhāgaḥ,
ayathāvanmāṃsopacaya utsāhaśca yasya sa tathā||1-9||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne medonidānaṃ samāptam
||34||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ medonidānaṃ samāptam||34||
5
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ
medonidānam||34||