35. udaranidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
athodaranidānam | rogāḥ sarve'pi mande'gnau sutarāmudarāṇi ca | ajīrṇānmalinaiścānnairjāyante malasañcayāt ||1|| (vā. ni. a. 12) |
udarotsedhasādharmyādudaranidānam| udarasya viśeṣeṇa vahniduṣṭijanyatvamāha– 1 rogā ityādi| agnimāndyaṃ ca doṣatrayajanakam| yaduktam– “varṣāsvagnibale hīne kupyanti pavanādayaḥ|” (ca. sū. a. 6) iti| malinairiti atyarthadoṣajanakairviruddhādhyaśanādibhiḥ| malasañcayāditi malā doṣāḥ purīṣādayaśca, teṣāmativṛddhatvāt| tantrāntaraṃ ca– “atisañcitadoṣāṇāṃ pāpaṃ karma ca kurvatām| udarāṇyupajāyante mandāgnīnāṃ viśeṣataḥ||” iti| yadyapi mandāgnitvamalinānnatvayoḥ pratyekamapi doṣatrayajanakatvamasti, tathā'pyatrobhayahetujanakatvena doṣaduṣṭiprakarṣaḥ khyāpyate, ata eva duṣṭiprakarṣakhyāpanārthaṃ ‘malasañcayāt’ ityatra sampūrvaṃ kṛtavān||1||
udarotsedhasādharmyādudaranidānam| udarasya viśeṣeṇa vahnijanyaduṣṭitvamāha– rogā ityādi| atrodarastho rogo'pyudaraśabdenocyate| uktañca– “ 2 tātsthyataddharmatābhyāṃ ca tatsamīpatayā'pi ca| tatsāhacaryācchabdānāṃ vṛttireṣā caturvidhā||” iti| agnimāndyaṃ doṣatrayajanakam| yaduktam– “teṣāmagnibale hīne kupyanti pavanādayaḥ|” iti| malinairiti ajīrṇādatyarthadoṣajanakairviruddhādhyaśanādibhiḥ| malasañcayāditi| malā doṣāḥ purīṣādayaśca, teṣāmativṛddhatvāt| uktaṃ ca tantrāntare– “atisañcitadoṣāṇāṃ pāpaṃ karma ca kurvatām| udarāṇyupajāyante mandāgnīnāṃ viśeṣataḥ||” iti| yadyapyatra mandāgnitvamalinānnatvayoḥ pratyekamapi doṣatrayajanakatvamasti, tathā'pyatrobhayahetujanakatvena duṣṭiprakarṣaḥ khyāpyate||1||
ruddhvā svedāmbuvāhīni doṣāḥ srotāṃsi sañcitāḥ | prāṇāgnyapānān sandūṣya janayantyudaraṃ nṛṇām ||2|| (ca. ci. a. 13) |
samprāptimāha– ruddhvetyādi| svedāmbuvāhīnīti svedavahāni ambuvahāni ca| anayośca bhedaḥ, “udakavahānāṃ srotasāṃ tālumūlaṃ kloma ca; svedavahānāṃ srotasāṃ medo mūlaṃ lomakūpāśca|” (ca. vi. a. 5) ityanenokto jñeyaḥ| srotorodhaścātra bahireva na punarantaḥ| yaduktaṃ carake– “svedastu bāhyeṣu srotaḥsu pratihatagatistiryagavatiṣṭhamānastadevodakamāpyāyayati|” (ca. ci. a. 13) iti| ata evodarapūrṇatā annarasena| prāṇāgnīti punaragnidūṣaṇābhidhānena mandasyāpyagneḥ punardoṣakṛtaṃ sutarāṃ māndyaṃ bodhayati| doṣasañcayagatenāpi vāyunā prāṇāpānayordūṣaṇaṃ na viruddhaṃ, yato vāyunā vāyvantaraduṣṭiḥ kriyata eva| suśrute tu pūrvarūpamasyoktaṃ; tadyathā– “tatpūrvarūpaṃ balavarṇakāṅkṣāvalīvināśo jaṭhare hi rājyaḥ| jīrṇāparijñānavidāhavatyo bastau rujaḥ pādagataśca śothaḥ||” (su. ni. a. 7) iti||2||
tasyāḥ samprāptimāha– ruddhetyādi| doṣāḥ svedāmbuvāhīni srotāṃsi ruddhvā prāṇāgnyapānān sandūṣya udaramutpādayanti| 3 svedāmbuvāhīnīti, anayośca bhedaḥ– udakavahānāṃ srotasāṃ tālumūlaṃ kloma ca, svedavahānāṃ medomūlaṃ romakūpāścetyanena prokto jñeyaḥ| srotonirodhaśca bahireva na punarantaḥ| yaduktaṃ carake– “svedaśca bāhyeṣu mārgeṣvabhihatagatistiryagavatiṣṭhamānastadevodakamāpyāyati” iti| ata evodarapūrṇatā'nnarasena| prāṇā'gnīti prāṇo vāyuragniśca, apāno vāyuḥ, etān; punaragniṃ sandūṣyetyabhidhānena mandasyāgneḥ punardoṣakṛtaṃ sutarāṃ māndyaṃ bodhayati| doṣasañcayagatenāpi vāyunā prāṇāpānayordūṣaṇaṃ na viruddhaṃ, yato duṣṭena vāyunā'duṣṭasyāntarvāyorduṣṭiḥ kriyata eva| asya tu pūrvarūpaṃ suśrute paṭhitaṃ, tadyathā– “tatpūrvarūpaṃ balavarṇakāṅkṣāvalīvināśo jaṭhare ca rājyaḥ| jīrṇāparijñānavidāhavatyo bastau rujaḥ pādagataśca śothaḥ||” iti||2||
ādhmānaṃ gamane'śaktirdaurbalyaṃ durbalāgnitā | śothaḥ sadanamaṅgānāṃ saṅgo vātapurīṣayoḥ ||3|| dāhastandrā ca sarveṣu jaṭhareṣu bhavanti hi | (su. ni. a. 7) | pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca plīhabaddhakṣatodakaiḥ ||4|| sambhavantyudarāṇyaṣṭau teṣāṃ liṅgaṃ pṛthak śṛṇu |5|
udarāṇāṃ sāmānyarūpamāha– ādhmānamityādi| durbalāgniteti mando'gniryadyapyatra hetustathā'pyagneratiśayadaurbalyaṃ liṅgatvena jñeyam| udarāṇyaṣṭāviti yakṛddālyudarasya plīhodareṇa sārdhaṃ samānacikitsyatayā tathotpattiviśiṣṭadakodarāt krameṇa bhūtadakodarasyāpi samānaliṅgacikitsitatvenābhinnatvāt aṣṭāvevodarāṇi bhavanti| plīhodarādīni ca yadyapi catvāri doṣajāni, tathā'pi hetuliṅgacikitsābhedāt pṛthaguktāni||3-4||–
sarveṣāmudarāṇāṃ sāmānyalakṣaṇamāha– ādhmānamityādi| mandāgniryadyapyatra hetuḥ, tathā'pyagneratiśayadaurbalyaṃ liṅgatvena jñeyam| sadanaṃ sādaḥ| vātapurīṣayoḥ saṅga iti apravṛttiḥ| teṣāṃ saṅkhyāmāha– pṛthagityādi| vātapittakaphaistrayaḥ, tribhirekaḥ, plīhnā baddhena kṣatena 4 udakenaikaikaḥ, evamaṣṭāvevodarāṇi| yakṛddālyudarasya plīhodareṇa saha samānacikitsitatayā samānaliṅgatvenābhinnatvāt aṣṭāvevodarāṇi bhavanti, natu yakṛddālyudaraṃ pṛthak| plīhodarādīni ca yadyapi catvāri doṣajāni, tathā'pi hetuliṅgacikitsābhedāt pṛthaguktāni; teṣāṃ liṅgāni pṛthak śṛṇu||3-4||–
tatra vātodare śothaḥ pāṇipānnābhikukṣiṣu ||5|| kukṣipārśvodarakaṭīpṛṣṭharuk parvabhedanam | śuṣkakāso'ṅgamardo'dhogurutā malasaṅgrahaḥ ||6|| śyāvāruṇatvagāditvamakasmādvṛddhihrāsavat | satodabhedamudaraṃ 5 tanukṛṣṇasirātatam ||7|| ādhmātadṛtivacchabdamāhataṃ prakaroti ca | vāyuścātra sarukśabdo vicaret sarvato gatiḥ ||8|| (vā. ni. a. 12) |
vātodaralakṣaṇamāha– tatretyādi| akasmādvṛddhihrāsavaditi aniyatavṛddhihrāsayuktamudaram| ādhmātadṛtivaditi vātapūrṇacarmapuṭavaditi||5-8||
tatra vātodaralakṣaṇamāha– tatretyādi| hastapādādiṣu śvayathuḥ| kukṣyādiṣu ca pīḍā, udarasya vāmadakṣiṇabhāge kukṣiḥ, parvabhedanaṃ sandhisphuṭanam, adho nābheradhaḥ pakvāśaye gurutā, malasaṅgrahaḥ purīṣasyāpravṛttiḥ| tvagādiṣu śyāvāruṇatvam, ādiśabdena nakhanetragrahaṇam| 6 akasmāddṛtihāsavaditi dṛtiścarmakhallī, hastāhatavātapūrṇadṛtivat śabdaṃ karoti, udaramiti śeṣaḥ| sarvatogatiḥ sarvakoṣṭhagato vāyuḥ sarukśabdo dhāvati||5-8||
pittodare jvaro mūrchā dāhastṛṭ kaṭukāsyatā | 7 bhramo'tisāraḥ pītatvaṃ tvagādāvudaraṃ harit ||9|| pītatāmrasirānaddhaṃ sasvedaṃ soṣma dahyate | dhūmāyate mṛdusparśaṃ kṣiprapākaṃ pradūyate ||10|| (vā. ni. a. 12) |
paittikamāha– pittetyādi| dahyata iti udaramātraṃ dahyate| dāhastu sakaladehasyaiva boddhavyaḥ| dhūmāyate dhūma ivordhvameti| kṣiprapākamiti kṣiprapākājjalodaratāṃ yātītyarthaḥ| pradūyate vyathate||9-10||
paittikamāha– pittodaretyādi| tiktāsyatā tiktamukhatvaṃ, ‘ 8 kaṭukāsyatā iti pāṭhāntaram| bhramo'tra śaṅkhādau pītajñānamiti, harit śākavarṇanam| dahyata iti udarameva dahyate, 9 dāhastvatra sakaladehasyaiva boddhavyaḥ| dhūmāyate dhūmamivordhvameti| 10 kṣiprapākājjalodaratāṃ yātītyarthaḥ| pradūyate vyathate||9-10||
śleṣmodare'ṅgasadanaṃ svāpaśvayathugauravam | nidrotkleśo'ruciḥ śvāsaḥ kāsaḥ śuklatvagāditā ||11|| udaraṃ stimitaṃ snigdhaṃ śuklarājītataṃ mahat | cirābhivṛddhaṃ kaṭhinaṃ śītasparśaṃ guru sthiram ||12|| (vā. ni. a. 12) | striyo'nnapānaṃ nakhalomamūtraviḍārtavairyuktamasādhuvṛttāḥ | yasmai prayacchantyarayo garāṃśca duṣṭāmbudūṣīviṣasevanādvā ||13|| tenāśu raktaṃ kupitāśca doṣāḥ kuryuḥ sughoraṃ jaṭharaṃ triliṅgam | tacchītavāte bhṛśadurdine ca viśeṣataḥ kupyati dahyate ca ||14|| sa cāturo muhyati hi prasaktaṃ pāṇḍuḥ kṛśaḥ śuṣyati tṛṣṇayā ca | dūṣyodaraṃ kīrtitametadeva ...|| (su. ni. a. 7) |
sannipātodaramāha– striya ityādi| strīgrahaṇamavivekisannihitajanopalakṣaṇam| garaṃ saṃyogajaṃ viṣam| duṣṭamambu sagaraprāṇitṛṇaparṇādikothayutaṃ, viṣamevāgnyādyupahataṃ mandaprabhāvaṃ vā dūṣīviṣamucyate| yaduktam– “jīrṇaṃ viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ vā| svabhāvato vā guṇaviprahīnaṃ viṣaṃ hi dūṣīviṣatāmupaiti||” (su. ka. a. 2) iti| tenāśu raktamiti viṣasyāgneyatvena raktaduṣṭiḥ| kupitāśca doṣā iti svabhāvāt doṣatrayaprakopakaṃ viṣaṃ bhavati| tacchītavātādiṣu 11 kupyatīti| dūṣyodaraṃ kīrtitametadeveti etadeva sannipātodaraṃ dūṣyodaraṃ kīrtitaṃ, na punaradhikamityarthaḥ| raktaṃ dūṣyaṃ dūṣayitvā bhavatīti dūṣyodaraṃ; kiṃvā parasparaṃ dūṣayantīti doṣā eva dūṣyāstaiḥ kṛtamudaramiti||11-14||–
ślaiṣmikamāha– śleṣmetyādi| aṅgasadanamaṅgasādaḥ, svāpaḥ aṅgānāmeva, anye āsīnapracalāyitam| gauravamaṅgānām| 12 nidrā nidrābāhulyam| utkleśo hṛllāsaḥ| stimitaṃ niścalam, 13 śuklasirānaddham| 14 cirābhivṛddhiriti cirapāka ityarthaḥ| guru gauravayuktam| sthiraṃ guḍaguḍāśabdarahitam| sānnipātikamāha– striya ityādi| strīgrahaṇamavivekijanopalakṣaṇaṃ, striyo nakharomādibhiryuktaṃ yasmai annapānaṃ prayacchanti, asādhuvṛttāḥ saubhāgyamicchantyaḥ kāryākāryavicāravimukhāḥ, ārtavaṃ rajaḥ| śatravo vā yasmai garaṃ saṃyogajaṃ viṣam| duṣṭamambu 15 saviṣakīṭatṛṇaparṇādikothayuktam| dūṣīviṣaṃ viṣameva vāyvagnyādyupahataṃ yadalpaprabhāvaṃ, viṣapītasya vā viṇmūtraṃ, tad dūṣīviṣamucyate; 16 duṣṭāmbudūṣīviṣayoḥ sevanādvā| tenāśu raktaṃ duṣṭaṃ bhavati, viṣasyāgneyatvena raktasya duṣṭiḥ| kupitāśca doṣā iti svabhāvād doṣatrayaprakopakaṃ viṣaṃ bhavati| sughoraṃ bhṛśaṃ kaṣṭakāri| jaṭharamityudaravikāram| tacchītavātādiṣu kupyati kopaṃ gacchati, dūṣīviṣasya tatraiva kopāt| dahyate santapyate| 17 mūrchati viṣayogāt| prasaktaṃ nirantaram| dūṣyodaraṃ kīrtitametadeveti etadeva sānnipātodaraṃ kīrtitaṃ, na punaradhikamityarthaḥ| raktaṃ dūṣyaṃ dūṣayitvā bhavatīti dūṣyodaram, athavā parasparaṃ dūṣayantīti doṣā eva dūṣyāstaiḥ kṛtamudaraṃ dūṣyodaram||11-14||-
... plīhodaraṃ kīrtayato nibodha ||15|| vidāhyabhiṣyandiratasya jantoḥ praduṣṭamatyarthamasṛk kaphaśca | plīhābhivṛddhiṃ kurutaḥ pravṛddhau plīhotthametajjaṭharaṃ vadanti ||16|| tadvāmapārśve parivṛddhimeti viśeṣataḥ sīdati cāturo'tra | mandajvarāgniḥ kaphapittaliṅgairupadrutaḥ kṣīṇabalo'tipāṇḍuḥ | savyānyapārśve yakṛti pravṛddhe jñeyaṃ yakṛddālyudaraṃ tadeva ||17|| (su. ni. a. 7) |
plīhodaramāha– plīhetyādi| asṛkkaphaścetyasṛgduṣṭyaiva tattulyakāraṇatayā pittaduṣṭirapyucyate, vidāhinā raktaṃ pittaṃ ca dūṣyate; ata eva paścāt vakṣyati– “kaphapittaliṅgairupadrutaḥ” iti| atra pittasya liṅgaṃ mandajvaraḥ, kaphasya liṅgaṃ mandāgnitvamiti gadādharaḥ| plīhodara eva yakṛddālyudarasyāvarodhaṃ darśayannāha– savyānyapārśva ityādi| savyānyapārśve dakṣiṇapārśve| tadeveti tādṛśameva, plīhodarasamameva; na vilakṣaṇamityarthaḥ| yakṛddālayati doṣairbhedayatīti yakṛddālyudaram||15-17||
plīhodaramāha– abhiṣyandītyādi| doṣadhātumalasrotasāṃ kledaprāptijananam| asṛkkaphaśceti asṛkkaphajaiva tulyakāraṇatayā pittaduṣṭirucyate| vidāhinā raktaṃ pittaṃ ca dūṣyati| ata eva vakṣyati– ‘kaphapittaliṅgairupadrutaḥ’ iti| tatra pittasya liṅgaṃ mando jvaraḥ, kaphasya liṅgaṃ mandāgnitvamiti gadādharaḥ| plīhodara eva yakṛddālyudarasyāvarodhaṃ darśayannāha– savyetyādi| savyānyapārśve dakṣiṇe, tadeveti tādṛśameva, tena plīhodareṇa samameva, na vilakṣaṇamityarthaḥ| yakṛddālayati doṣairbhedayatīti yakṛddālyudaram||15-17||
udāvartarujānāhairmohatṛḍdahanajvaraiḥ | gauravārucikāṭhinyairvidyāttatra malān kramāt ||18|| (vā. ni. a. 12) |
tatra doṣasambandhamāha– udāvartetyādi| udāvartarujānāhairvātaṃ, mohatṛḍdahanajvaraiḥ pittaṃ, gauravārucikāṭhinyaiḥ kaphaṃ jānīyāt||18||
tatra doṣasambandhamāha– udāvartetyādi| tatra plīhodarayakṛddālyudarayoḥ pṛthaglakṣaṇalakṣitān malān vātādīn krameṇodāvartādibhirliṅgairvidyāt| tatra udāvartarujānāhairvātaṃ, mohatṛḍdahanajvaraiḥ pittaṃ, gauravārucikāṭhinyaiḥ kaphaṃ jānīyāt||18||
yasyāntramannairupalepibhirvā bālāśmabhirvā pihitaṃ yathāvat | sañcīyate tasya malaḥ sadoṣaḥ śanaiḥ śanaiḥ saṅkaravacca nāḍyām ||19|| nirudhyate tasya gude purīṣaṃ nireti kṛcchrādapi cālpamalpam | hṛnnābhimadhye parivṛddhimeti tasyodaraṃ baddhagudaṃ vadanti ||20|| (su. ni. a. 7) |
baddhagudamāha– yasyāntramannairityādi| upalepibhiḥ picchilairannaiḥ śākaśālukādibhiḥ| pihitaṃ vibaddham| yathāvaditi yathārham| malaḥ purīṣam| sadoṣa iti doṣatrayasahitaḥ| nāḍyāmityantranāḍyām| saṅkaravaditi sammārjanīkṣipyamāṇatṛṇādyavakaro yathā cīyate krameṇa tathetyarthaḥ| baddhagudamiti gudopari antrasya baddhatvādbaddhagudam| yaduktaṃ carake– “pakṣmabālaiḥ sahānnena bhuktairbaddhāyane gude|” (ca. ci. a. 13) iti| purīṣāyatanasya 18 ruddhatvāt hṛnnābhimadhye'nnapākasthāne vṛddhiḥ; gudamātranirodhe tu maladoṣairgudādūrdhvamevodaravṛddhiḥ syāt||19-20||
baddhagudamāha– yasyetyādi| yasya puṃso'ntramupalepibhiḥ picchilairannaiḥ śākādibhirvā, yathāvaditi yathārhaṃ pihitaṃ baddhaṃ bhavati| 19 athavā'nne malaḥ purīṣaḥ, sadoṣaḥ doṣatrayasahitaḥ śanaiḥśanaiḥ sañcīyate sammārjanīkṣipyamāṇatṛṇādyavakaro yathā vṛddhiṃ nīyate krameṇa tathaivetyarthaḥ| tasya gude purīṣaṃ nirudhyate kṛcchrāccālpamalpaṃ nireti niḥsarati| baddhagudamiti gudopari antrasya baddhatvādbaddhagudam| yaduktaṃ carake– “pakṣmabālaiḥ sahānnena bhuktairbaddhāyane gude|” iti| purīṣāyatanasya ruddhatvāt| hṛnnābhimadhya iti annapākasthāne vṛddhiḥ, gudamātranirodhe tu maladoṣairgudādūrdhvamevodare vṛddhiḥ syāt||19-20||
śalyaṃ tathā'nnopahitaṃ yadantraṃ bhuktaṃ bhinattyāgatamanyathā vā | tasmātsruto'ntrātsalilaprakāśaḥ srāvaḥ sravedvai gudatastu bhūyaḥ ||21|| nābheradhaścodarameti vṛddhiṃ nistudyate dālyati cātimātram | etat parisrāvyudaraṃ pradiṣṭaṃ ... |22| (su. ni. a. 7) |
kṣatodaramāha– 20 śalyamityādi| śalyaṃ kaṇṭakaśarkarādi| annopahitamannayuktam| bhuktamāgatamiti arthataḥ pākāśayāt; vilomenāgatamantraṃ bhinatti, ṛjvāgataṃ hi śalyamapi nāntrabhedakam| anyathā veti jṛmbhaṇātyaśanābhyāmantraṃ bhidyate| yaduktaṃ carake– “śarkarātṛṇaloṣṭāsthikaṇṭakairannasaṃyutaiḥ| bhidyetāntraṃ yadā bhuktairjṛmbhayā'tyaśanena vā||” (ca. ci. a. 13) iti| sruta iti galitaḥ| ‘srāvaḥ sravedvai gudatastu bhūyaḥ’ iti 21 bhūyo bahu yathā bhavati tathā'ntrāt srutaḥ; doṣajeṣu punarupasnehanyāyenālpa eva srāvo bhūyaḥ punaḥ punaḥ gudataśca sravet| tuśabdaścārthe, bhūyaḥśabdo'trāvartanīyaḥ; tenoktā vyākhyā sādhvī bhavati| nanu, bhinnāntrāttiryagatra srāvanirgamaḥ; tat kathaṃ “srāvaḥ sravedvai gudatastu bhūya” ityupapadyate? naivaṃ, sacchidrāntramārgeṇa bahirgatasyātivṛddhasya punarāgamanāt upasnehanyāyādvā gudataḥ srāva upapanna eva| carake'pyuktam– “pūrayan gudamantraṃ ca janayatyudaraṃ nṛṇām|” (ca. ci. a. 13) iti| 22 tena srāveṇa dravasya nimnagatvānnābheradho jaṭharaṃ vṛddhimeti; etacchidrodaraṃ jalodaramiti bhaṇyate iti gadādharaḥ| yataścarakeṇoktam– “tadadho nābheḥ prāyo'bhinirvartamānaṃ jalodaraṃ syāt|” (ca. ci. a. 13) iti| tadanye nānumanyante, yataśchidrodaraṃ śīghraṃ jalodaratāṃ yātītyabhiprāyeṇa carakeṇoktam, anyathā dakodaraṃ pṛthaṅna syāt||21||–
kṣatodaramāha– śalyamityādi| śalyaṃ kaṇṭakaśarkarāsthikāṣṭhādikam| annopahitamannayuktaṃ, bhuktamāgatamityarthataḥ pakvāśayāt, vilomena nirgatamantraṃ bhinatti vidārayati, ṛjvāgataṃ śalyamapi nāntrabhedakam| anyathā veti jṛmbhaṇenātyaśitasyāntraṃ bhidyate| yaduktaṃ carake– “śarkarātṛṇaloṣṭāsthikaṇṭakairannasaṃyutaiḥ| bhidyate'ntraṃ yadā bhuktairjṛmbhayā'tyaśanena ca||” iti| sruta iti galitaḥ| srāvaḥ sravedvai gudatastu bhūya iti bhūyo bahu yathā bhavati tathā'ntrāt sruta iti nanu, bhinnāntrāt tiryagatra srāvo yuktaḥ, tatkathaṃ srāvaḥ sravedvai gudatastu bhūya ityupapadyate? naivaṃ, sacchidrāntramārgeṇa srāvasya nirgamatvādbahiṣkṛtasyātivṛddhasya punargamanādupasnehanyāyādvā gudataḥ srāva upapadyata eva| carake'pyuktam– “pūrayan gudamantraṃ ca janayatyudaraṃ nṛṇām|” iti| tena srāveṇa dravasya nimnagatvānnābheradho jaṭharaṃ vṛddhimeti, nistudyate śūlena dālyata iva| etat parisrāvyudaramanye 23 etasyeva chidrodaramāhuḥ||21||
... dakodaraṃ kīrtayato nibodha ||22|| yaḥ snehapīto'pyanuvāsito vā vānto virikto'pyathavā nirūḍhaḥ | pibejjalaṃ śītalamāśu tasya srotāṃsi dūṣyanti hi tadvahāni ||23|| snehopalipteṣvathavā'pi teṣu dakodaraṃ pūrvavadabhyupaiti | snigdhaṃ mahattatparivṛttanābhisamātataṃ pūrṇamivāmbunā ca | yathā dṛtiḥ kṣubhyati kampate ca śabdāyate cāpi dakodaraṃ tat ||24|| (su. ni. a. 7) |
utpattiviśiṣṭaṃ dakodaramāha– yaḥ snehapīta ityādi| snehapīta iti kartari ktaḥ, tena snehaṃ pītavānityarthaḥ| dūṣyantīti svakarmasu duṣṭāni 24 bhavanti| tadvahāni udakavahāni| teṣviti udakavahasrotaḥsu| pūrvavaditi yathā pūrvamuktam| annarasa upasnehanyāyena bahirniḥsṛtyodaraṃ janayatītyartha iti jejjaṭaḥ| gadādharastvāha– kṣatāntrodare yathā adhonābherudarābhivṛddhirgudasrāvaśca tathā jalodare'pi bhavatīti| nanu, sarveṣāmeva upasnehanyāyena bahirniḥsṛtānnarasamūlatvāt kathamanudakatvaṃ? naivaṃ, teṣu hi prathamato nātimandatvādagnerannarasasyālpatvāccānudakatvam, alpatvena tadvyapadeśāt; atra tu prāgeva bhūrijalotpattiriti viśeṣaḥ| samātataṃ vedanayā vistāryamāṇamivodaraṃ bhavati| yathā dṛtiḥ kṣubhyatīti dṛtiriva jalapūrṇā kṣubhyatīti, antarjalacalanamiva dhatte| śabdāyate guḍaguḍāyate||22-24||
dakodaramāha– dakodaramityādi| snehapīta iti kartari ktaḥ; tena 25 snehaṃ pītavānityarthaḥ| tasya tadvahāni srotāṃsi dūṣyantīti svakarmaṇyasamarthāni 26 bhavanti| tadvahānīti udakavahāni| athavā snehopalipteṣu teṣveva udakavahasrotaḥsu, pūrvavaditi kṣatāntrodare yathā nābheradhaḥ udarābhivṛddhiḥ, gudasrāvastathā jalodare bhavatīti| nanu sarveṣāmeva bahirniḥsṛtānnarasamūlatvātkathamanudakatvaṃ? ucyate– teṣu hi prathamato nātimandatvādagnerannarasasyālpatvāccānudakatvaṃ, svalpatvenāvyapadeśāt; atra tu prāgeva jalaṃ bhavatīti viśeṣaḥ| tadudaraṃ snigdhaṃ bhavati, tathā mahat, tathā parivṛttanābhi ucchalitanābhi, samātataṃ vedanayā vistīrṇamivodaraṃ bhavati| yathā dṛtiḥ kṣubhyatīti dṛtiriva jalapūrṇā kṣubhyatīti, antarjalacālanamiva dhatte, kampate veti kampanamatiśayena calanaṃ, śabdāyate guḍaguḍāyate||22-24||
janmanaivodaraṃ sarvaṃ prāyaḥ kṛcchratamaṃ matam | balinastadajātāmbu yatnasādhyaṃ navotthitam ||25|| pakṣādbaddhagudaṃ tūrdhvaṃ sarvaṃ jātodakaṃ tathā | prāyo bhavatyabhāvāya chidrāntraṃ codaraṃ nṛṇām ||26|| (ca. ci. a. 13)0 |27|
udararogasya sādhyatvādilakṣaṇamāha– janmanaivetyādi| janmanaivodaramiti 27 utpannamātreṇaiva| ajātodakasyodarasya lakṣaṇaṃ carake'vagantavyaṃ; tadyathā– “aśothamaruṇābhāsaṃ saśabdaṃ nātibhārikam| sadā guḍaguḍāyantaṃ 28 sirājālagavākṣitam|| nābhiṃ viṣṭabhya pāyau tu vegaṃ kṛtvā praṇaśyati| hṛdvaṅkṣaṇakaṭīnābhigudapratyekaśūlinaḥ|| karkaśaṃ sṛjato vātaṃ nātimande ca pāvake| lālayā virase cāsye mūtre'lpe saṃhate viśi|| ajātodakamityetairyuktaṃ vijñāya lakṣaṇaiḥ|” (ca. ci. a. 13) iti| atra karkaśamiti vegavantam| jātodakalakṣaṇaṃ ca carake yathā– “kukṣeratimātraṃ vṛddhiḥ sirāntardhānagamanam udakapūrṇadṛtisamānakṣobhasparśanaṃ ca bhavati|” (ca. ci. a. 13) iti| pakṣādityādi| baddhagudamudaraṃ pakṣādūrdhvaṃ vināśāya bhavatīti| jātodakaṃ pakṣāt| prāyograhaṇena kadācit pakṣādūrdhvamapi na vināśāya, tathā śalyaśāstrābhimatayā cikitsayā kadācijjātodakaṃ chidrāntraṃ baddhagudaṃ ca sidhyatīti darśayati| jātodakaṃ chidrāntraṃ ca vināśāya pakṣādūrdhvamiti sambandha iti kecit||25-26||
udarasyāsādhyatvamāha– janmanetyādi| utpattimātreṇaiva kaṣṭasādhyaṃ tadudaraṃ balinaḥ puruṣasya ajātāmbu ajātodakaṃ sat yatnataḥ sādhyaṃ kṛcchratvāditi| udarāṇāṃ viśeṣeṇāsādhyatvamāha– pakṣādityādi| baddhagudamudaraṃ pakṣādūrdhvaṃ vināśāya bhavati| jātodakaṃ pakṣāt, 29 jātodakalakṣaṇaṃ carake– “kukṣeratimātraṃ vṛddhiḥ 30 sirāntardhānamudakapūrṇaṃ sakṣobhasparśanaṃ bhavati” iti| prāyograhaṇena kadācitpakṣādūrdhvamapi chidrāntraṃ baddhagudaṃ ca siddhyatīti||25-26||
śūnākṣaṃ kuṭilopasthamupaklinnatanutvacam | balaśoṇitamāṃsāgniparikṣīṇaṃ ca varjayet ||27|| (ca. ci. a. 13) | pārśvabhaṅgānnavidveṣaśothātīsārapīḍitam | viriktaṃ cāpyudariṇaṃ pūryamāṇaṃ vivarjayet ||28|| (su. sū. a. 33) |
sādhyatayā'bhihitānāmapyavasthāviśeṣeṇāsādhyatāmāha– śūnākṣamityādi| ‘udariṇam’ iti śeṣaḥ| kuṭilopasthamiti vakramehanam| upaklinnatanutvacamiti upaklinnā tanvī tvak yasya tam| agniparikṣīṇamiti agnikṣayaśca yadyapyudare pūrvameva bhavati, tathā'pyatra viśeṣeṇāgnikṣayo lakṣaṇāntarayuktaścāsādhyatāliṅgaṃ sambhavatīti jñeyam||27-28||
punarapyasādhyamāha– śūnetyādi| atrodareṇeti śeṣaḥ| kuṭilopasthaṃ kuṭilamehanam| upaklinnatanutvacamiti upaklinnā tanvī tvagyasya tam| tathā'gniparikṣīṇamagnikṣayaścāpyudare pūrvameva bhavati, tathā'pyatra 31 viśeṣeṇāgnikṣayo lakṣaṇāntarayuktaścāsādhyatāliṅgaṃ bhavatīti jñeyam| punarapyasādhyalakṣaṇamāha– pārśvetyādi| 32 bhagnaṃ pārśve| viriktamapi pūryamāṇodaramityarthaḥ||27-28||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne udaranidānaṃ samāptam ||35||
iti 33 śrīkaṇṭhadattaviracitāyāṃ madhukośavyākhyāyāmudaranidānaṃ samāptam||35|| 34
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmudaranidānam||35||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘rogāḥ sarve'pi mande'gnāvityādi|’ iti pā.| ↩
  2. 2 . ‘tatsthyataddharmatābhyām’ iti pā.| ↩
  3. 3 . ‘svedavāhīni udakavāhīni’ iti pā.| ↩
  4. 4 . ‘udakena’ ityeva pā.| ↩
  5. 5 . ‘ ... śirātatam’ iti pā. | ↩
  6. 6 . ayamevameva pāṭhamūrīkaroti| ↩
  7. 7 . ‘ ... 'tīsāraḥ’ iti pā. | ↩
  8. 8 . ‘kaṭudrāvasyābhidhānāt’ iti pā.| ↩
  9. 9 . ‘dāhastatra’ iti pā.| ↩
  10. 10 . ‘kṣiprapākaṃ jalodaratām’ iti pā.| ↩
  11. 11 . ‘dūṣīviṣasya tatraiva kopāt| mūrchati viṣayogāt| prasaktaṃ nirantaram|’ iti pā.| ↩
  12. 12 . ‘nidrā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  13. 13 . ‘ ... śirānaddham’ iti pā.| ↩
  14. 14 . etacca– ‘cirābhivṛddhiḥ kaṭhinam’ iti pā.| ↩
  15. 15 . ‘saviṣamanuṣyatṛṇa ... ’ iti pā.| ↩
  16. 16 . ‘dūṣyambudūṣīviṣayoḥ’ iti pā.| ↩
  17. 17 . ‘muhyati’ ityatra ‘mūrchati’ iti pā.| ↩
  18. 18 . ‘baddhatvāt’ iti pā.| ↩
  19. 19 . ‘atra vāntre’ iti pā.| ↩
  20. 20 . ‘śalyaṃ tathā'nnopahitamityādi’ iti pā.| ↩
  21. 21 . ‘bhūyo’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  22. 22 . ‘tena’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  23. 23 . ‘etasyeva’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  24. 24 . ‘bhavantīti’ iti pā.| ↩
  25. 25 . ‘snehapītavānityarthaḥ|’ iti pā.| ↩
  26. 26 . ‘bhavantīti’ iti pā.| ↩
  27. 27 . ‘utpattimātreṇaiva’ iti pā.| ↩
  28. 28 . ‘śirājālagavākṣitam’ iti pā.| ↩
  29. 29 . ‘jātodakaṃ lakṣaṇam’ iti pā.| ↩
  30. 30 . ‘śirāntardhāna ... ’ iti pā.| ↩
  31. 31 . ‘viśeṣeṇāgnikṣayopalakṣaṇāntarayuktamasādhyatāliṅgam’ iti pā.| ↩
  32. 32 . ‘bhagnapārśve’ iti pā.| ↩
  33. 33 . ‘śrīkaṇṭhadattakṛtāyām’ iti pā.| ↩
  34. 34 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāmudaranidānam||35||’ iti pā.| ↩