athodaranidānam | rogāḥ sarve'pi mande'gnau sutarāmudarāṇi ca |
ajīrṇānmalinaiścānnairjāyante malasañcayāt
||1|| (vā. ni. a. 12) |
udarotsedhasādharmyādudaranidānam| udarasya viśeṣeṇa vahniduṣṭijanyatvamāha–
1
rogā ityādi| agnimāndyaṃ ca doṣatrayajanakam| yaduktam– “varṣāsvagnibale hīne
kupyanti pavanādayaḥ|” (ca. sū. a. 6) iti| malinairiti
atyarthadoṣajanakairviruddhādhyaśanādibhiḥ| malasañcayāditi malā doṣāḥ
purīṣādayaśca, teṣāmativṛddhatvāt| tantrāntaraṃ ca– “atisañcitadoṣāṇāṃ pāpaṃ
karma ca kurvatām| udarāṇyupajāyante mandāgnīnāṃ viśeṣataḥ||” iti| yadyapi
mandāgnitvamalinānnatvayoḥ pratyekamapi doṣatrayajanakatvamasti,
tathā'pyatrobhayahetujanakatvena doṣaduṣṭiprakarṣaḥ khyāpyate, ata eva
duṣṭiprakarṣakhyāpanārthaṃ ‘malasañcayāt’ ityatra sampūrvaṃ kṛtavān||1||
udarotsedhasādharmyādudaranidānam| udarasya viśeṣeṇa vahnijanyaduṣṭitvamāha–
rogā ityādi| atrodarastho rogo'pyudaraśabdenocyate| uktañca– “
2
tātsthyataddharmatābhyāṃ ca tatsamīpatayā'pi ca| tatsāhacaryācchabdānāṃ
vṛttireṣā caturvidhā||” iti| agnimāndyaṃ doṣatrayajanakam| yaduktam–
“teṣāmagnibale hīne kupyanti pavanādayaḥ|” iti| malinairiti
ajīrṇādatyarthadoṣajanakairviruddhādhyaśanādibhiḥ| malasañcayāditi| malā doṣāḥ
purīṣādayaśca, teṣāmativṛddhatvāt| uktaṃ ca tantrāntare– “atisañcitadoṣāṇāṃ
pāpaṃ karma ca kurvatām| udarāṇyupajāyante mandāgnīnāṃ viśeṣataḥ||” iti|
yadyapyatra mandāgnitvamalinānnatvayoḥ pratyekamapi doṣatrayajanakatvamasti,
tathā'pyatrobhayahetujanakatvena duṣṭiprakarṣaḥ khyāpyate||1||
ruddhvā svedāmbuvāhīni doṣāḥ srotāṃsi sañcitāḥ | prāṇāgnyapānān sandūṣya
janayantyudaraṃ nṛṇām ||2|| (ca. ci. a. 13)
|
samprāptimāha– ruddhvetyādi| svedāmbuvāhīnīti svedavahāni ambuvahāni ca|
anayośca bhedaḥ, “udakavahānāṃ srotasāṃ tālumūlaṃ kloma ca; svedavahānāṃ
srotasāṃ medo mūlaṃ lomakūpāśca|” (ca. vi. a. 5) ityanenokto jñeyaḥ|
srotorodhaścātra bahireva na punarantaḥ| yaduktaṃ carake– “svedastu bāhyeṣu
srotaḥsu pratihatagatistiryagavatiṣṭhamānastadevodakamāpyāyayati|” (ca. ci. a.
13) iti| ata evodarapūrṇatā annarasena| prāṇāgnīti punaragnidūṣaṇābhidhānena
mandasyāpyagneḥ punardoṣakṛtaṃ sutarāṃ māndyaṃ bodhayati| doṣasañcayagatenāpi
vāyunā prāṇāpānayordūṣaṇaṃ na viruddhaṃ, yato vāyunā vāyvantaraduṣṭiḥ kriyata
eva| suśrute tu pūrvarūpamasyoktaṃ; tadyathā– “tatpūrvarūpaṃ
balavarṇakāṅkṣāvalīvināśo jaṭhare hi rājyaḥ| jīrṇāparijñānavidāhavatyo bastau
rujaḥ pādagataśca śothaḥ||” (su. ni. a. 7) iti||2||
tasyāḥ samprāptimāha– ruddhetyādi| doṣāḥ svedāmbuvāhīni srotāṃsi ruddhvā
prāṇāgnyapānān sandūṣya udaramutpādayanti|
3
svedāmbuvāhīnīti, anayośca bhedaḥ– udakavahānāṃ srotasāṃ tālumūlaṃ kloma ca,
svedavahānāṃ medomūlaṃ romakūpāścetyanena prokto jñeyaḥ| srotonirodhaśca
bahireva na punarantaḥ| yaduktaṃ carake– “svedaśca bāhyeṣu
mārgeṣvabhihatagatistiryagavatiṣṭhamānastadevodakamāpyāyati” iti| ata
evodarapūrṇatā'nnarasena| prāṇā'gnīti prāṇo vāyuragniśca, apāno vāyuḥ, etān;
punaragniṃ sandūṣyetyabhidhānena mandasyāgneḥ punardoṣakṛtaṃ sutarāṃ māndyaṃ
bodhayati| doṣasañcayagatenāpi vāyunā prāṇāpānayordūṣaṇaṃ na viruddhaṃ, yato
duṣṭena vāyunā'duṣṭasyāntarvāyorduṣṭiḥ kriyata eva| asya tu pūrvarūpaṃ suśrute
paṭhitaṃ, tadyathā– “tatpūrvarūpaṃ balavarṇakāṅkṣāvalīvināśo jaṭhare ca
rājyaḥ| jīrṇāparijñānavidāhavatyo bastau rujaḥ pādagataśca śothaḥ||” iti||2||
ādhmānaṃ gamane'śaktirdaurbalyaṃ durbalāgnitā | śothaḥ sadanamaṅgānāṃ saṅgo
vātapurīṣayoḥ ||3|| dāhastandrā ca sarveṣu
jaṭhareṣu bhavanti hi | (su. ni. a. 7) | pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca
plīhabaddhakṣatodakaiḥ
||4|| sambhavantyudarāṇyaṣṭau teṣāṃ liṅgaṃ
pṛthak śṛṇu |5|
udarāṇāṃ sāmānyarūpamāha– ādhmānamityādi| durbalāgniteti mando'gniryadyapyatra
hetustathā'pyagneratiśayadaurbalyaṃ liṅgatvena jñeyam| udarāṇyaṣṭāviti
yakṛddālyudarasya plīhodareṇa sārdhaṃ samānacikitsyatayā
tathotpattiviśiṣṭadakodarāt krameṇa bhūtadakodarasyāpi
samānaliṅgacikitsitatvenābhinnatvāt aṣṭāvevodarāṇi bhavanti| plīhodarādīni ca
yadyapi catvāri doṣajāni, tathā'pi hetuliṅgacikitsābhedāt pṛthaguktāni||3-4||–
sarveṣāmudarāṇāṃ sāmānyalakṣaṇamāha– ādhmānamityādi| mandāgniryadyapyatra
hetuḥ, tathā'pyagneratiśayadaurbalyaṃ liṅgatvena jñeyam| sadanaṃ sādaḥ|
vātapurīṣayoḥ saṅga iti apravṛttiḥ| teṣāṃ saṅkhyāmāha– pṛthagityādi|
vātapittakaphaistrayaḥ, tribhirekaḥ, plīhnā baddhena kṣatena
4
udakenaikaikaḥ, evamaṣṭāvevodarāṇi| yakṛddālyudarasya plīhodareṇa saha
samānacikitsitatayā samānaliṅgatvenābhinnatvāt aṣṭāvevodarāṇi bhavanti, natu
yakṛddālyudaraṃ pṛthak| plīhodarādīni ca yadyapi catvāri doṣajāni, tathā'pi
hetuliṅgacikitsābhedāt pṛthaguktāni; teṣāṃ liṅgāni pṛthak śṛṇu||3-4||–
tatra vātodare śothaḥ pāṇipānnābhikukṣiṣu
||5|| kukṣipārśvodarakaṭīpṛṣṭharuk
parvabhedanam | śuṣkakāso'ṅgamardo'dhogurutā malasaṅgrahaḥ
||6||
śyāvāruṇatvagāditvamakasmādvṛddhihrāsavat | satodabhedamudaraṃ
5
tanukṛṣṇasirātatam
||7|| ādhmātadṛtivacchabdamāhataṃ prakaroti
ca | vāyuścātra sarukśabdo vicaret sarvato gatiḥ
||8|| (vā. ni. a. 12) |
vātodaralakṣaṇamāha– tatretyādi| akasmādvṛddhihrāsavaditi
aniyatavṛddhihrāsayuktamudaram| ādhmātadṛtivaditi
vātapūrṇacarmapuṭavaditi||5-8||
tatra vātodaralakṣaṇamāha– tatretyādi| hastapādādiṣu śvayathuḥ| kukṣyādiṣu ca
pīḍā, udarasya vāmadakṣiṇabhāge kukṣiḥ, parvabhedanaṃ sandhisphuṭanam, adho
nābheradhaḥ pakvāśaye gurutā, malasaṅgrahaḥ purīṣasyāpravṛttiḥ| tvagādiṣu
śyāvāruṇatvam, ādiśabdena nakhanetragrahaṇam|
6
akasmāddṛtihāsavaditi dṛtiścarmakhallī, hastāhatavātapūrṇadṛtivat śabdaṃ
karoti, udaramiti śeṣaḥ| sarvatogatiḥ sarvakoṣṭhagato vāyuḥ sarukśabdo
dhāvati||5-8||
pittodare jvaro mūrchā dāhastṛṭ kaṭukāsyatā |
7
bhramo'tisāraḥ pītatvaṃ tvagādāvudaraṃ harit
||9|| pītatāmrasirānaddhaṃ sasvedaṃ soṣma
dahyate | dhūmāyate mṛdusparśaṃ kṣiprapākaṃ pradūyate
||10|| (vā. ni. a. 12) |
paittikamāha– pittetyādi| dahyata iti udaramātraṃ dahyate| dāhastu
sakaladehasyaiva boddhavyaḥ| dhūmāyate dhūma ivordhvameti| kṣiprapākamiti
kṣiprapākājjalodaratāṃ yātītyarthaḥ| pradūyate vyathate||9-10||
paittikamāha– pittodaretyādi| tiktāsyatā tiktamukhatvaṃ, ‘
8
kaṭukāsyatā iti pāṭhāntaram| bhramo'tra śaṅkhādau pītajñānamiti, harit
śākavarṇanam| dahyata iti udarameva dahyate,
9
dāhastvatra sakaladehasyaiva boddhavyaḥ| dhūmāyate dhūmamivordhvameti|
10
kṣiprapākājjalodaratāṃ yātītyarthaḥ| pradūyate vyathate||9-10||
śleṣmodare'ṅgasadanaṃ svāpaśvayathugauravam | nidrotkleśo'ruciḥ śvāsaḥ kāsaḥ
śuklatvagāditā ||11|| udaraṃ stimitaṃ
snigdhaṃ śuklarājītataṃ mahat | cirābhivṛddhaṃ kaṭhinaṃ śītasparśaṃ guru
sthiram ||12|| (vā. ni. a. 12) |
striyo'nnapānaṃ nakhalomamūtraviḍārtavairyuktamasādhuvṛttāḥ | yasmai
prayacchantyarayo garāṃśca duṣṭāmbudūṣīviṣasevanādvā
||13|| tenāśu raktaṃ kupitāśca doṣāḥ kuryuḥ
sughoraṃ jaṭharaṃ triliṅgam | tacchītavāte bhṛśadurdine ca viśeṣataḥ kupyati
dahyate ca ||14|| sa cāturo muhyati hi
prasaktaṃ pāṇḍuḥ kṛśaḥ śuṣyati tṛṣṇayā ca | dūṣyodaraṃ kīrtitametadeva ...||
(su. ni. a. 7) |
sannipātodaramāha– striya ityādi| strīgrahaṇamavivekisannihitajanopalakṣaṇam|
garaṃ saṃyogajaṃ viṣam| duṣṭamambu sagaraprāṇitṛṇaparṇādikothayutaṃ,
viṣamevāgnyādyupahataṃ mandaprabhāvaṃ vā dūṣīviṣamucyate| yaduktam– “jīrṇaṃ
viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ vā| svabhāvato vā
guṇaviprahīnaṃ viṣaṃ hi dūṣīviṣatāmupaiti||” (su. ka. a. 2) iti| tenāśu
raktamiti viṣasyāgneyatvena raktaduṣṭiḥ| kupitāśca doṣā iti svabhāvāt
doṣatrayaprakopakaṃ viṣaṃ bhavati| tacchītavātādiṣu
11
kupyatīti| dūṣyodaraṃ kīrtitametadeveti etadeva sannipātodaraṃ dūṣyodaraṃ
kīrtitaṃ, na punaradhikamityarthaḥ| raktaṃ dūṣyaṃ dūṣayitvā bhavatīti
dūṣyodaraṃ; kiṃvā parasparaṃ dūṣayantīti doṣā eva dūṣyāstaiḥ
kṛtamudaramiti||11-14||–
ślaiṣmikamāha– śleṣmetyādi| aṅgasadanamaṅgasādaḥ, svāpaḥ aṅgānāmeva, anye
āsīnapracalāyitam| gauravamaṅgānām|
12
nidrā nidrābāhulyam| utkleśo hṛllāsaḥ| stimitaṃ niścalam,
13
śuklasirānaddham|
14
cirābhivṛddhiriti cirapāka ityarthaḥ| guru gauravayuktam| sthiraṃ
guḍaguḍāśabdarahitam| sānnipātikamāha– striya ityādi|
strīgrahaṇamavivekijanopalakṣaṇaṃ, striyo nakharomādibhiryuktaṃ yasmai
annapānaṃ prayacchanti, asādhuvṛttāḥ saubhāgyamicchantyaḥ
kāryākāryavicāravimukhāḥ, ārtavaṃ rajaḥ| śatravo vā yasmai garaṃ saṃyogajaṃ
viṣam| duṣṭamambu
15
saviṣakīṭatṛṇaparṇādikothayuktam| dūṣīviṣaṃ viṣameva vāyvagnyādyupahataṃ
yadalpaprabhāvaṃ, viṣapītasya vā viṇmūtraṃ, tad dūṣīviṣamucyate;
16
duṣṭāmbudūṣīviṣayoḥ sevanādvā| tenāśu raktaṃ duṣṭaṃ bhavati, viṣasyāgneyatvena
raktasya duṣṭiḥ| kupitāśca doṣā iti svabhāvād doṣatrayaprakopakaṃ viṣaṃ
bhavati| sughoraṃ bhṛśaṃ kaṣṭakāri| jaṭharamityudaravikāram| tacchītavātādiṣu
kupyati kopaṃ gacchati, dūṣīviṣasya tatraiva kopāt| dahyate santapyate|
17
mūrchati viṣayogāt| prasaktaṃ nirantaram| dūṣyodaraṃ kīrtitametadeveti etadeva
sānnipātodaraṃ kīrtitaṃ, na punaradhikamityarthaḥ| raktaṃ dūṣyaṃ dūṣayitvā
bhavatīti dūṣyodaram, athavā parasparaṃ dūṣayantīti doṣā eva dūṣyāstaiḥ
kṛtamudaraṃ dūṣyodaram||11-14||-
... plīhodaraṃ kīrtayato nibodha
||15|| vidāhyabhiṣyandiratasya jantoḥ
praduṣṭamatyarthamasṛk kaphaśca | plīhābhivṛddhiṃ kurutaḥ pravṛddhau
plīhotthametajjaṭharaṃ vadanti
||16|| tadvāmapārśve parivṛddhimeti
viśeṣataḥ sīdati cāturo'tra | mandajvarāgniḥ kaphapittaliṅgairupadrutaḥ
kṣīṇabalo'tipāṇḍuḥ | savyānyapārśve yakṛti pravṛddhe jñeyaṃ yakṛddālyudaraṃ
tadeva ||17|| (su. ni. a. 7) |
plīhodaramāha– plīhetyādi| asṛkkaphaścetyasṛgduṣṭyaiva tattulyakāraṇatayā
pittaduṣṭirapyucyate, vidāhinā raktaṃ pittaṃ ca dūṣyate; ata eva paścāt
vakṣyati– “kaphapittaliṅgairupadrutaḥ” iti| atra pittasya liṅgaṃ mandajvaraḥ,
kaphasya liṅgaṃ mandāgnitvamiti gadādharaḥ| plīhodara eva
yakṛddālyudarasyāvarodhaṃ darśayannāha– savyānyapārśva ityādi| savyānyapārśve
dakṣiṇapārśve| tadeveti tādṛśameva, plīhodarasamameva; na vilakṣaṇamityarthaḥ|
yakṛddālayati doṣairbhedayatīti yakṛddālyudaram||15-17||
plīhodaramāha– abhiṣyandītyādi| doṣadhātumalasrotasāṃ kledaprāptijananam|
asṛkkaphaśceti asṛkkaphajaiva tulyakāraṇatayā pittaduṣṭirucyate| vidāhinā
raktaṃ pittaṃ ca dūṣyati| ata eva vakṣyati– ‘kaphapittaliṅgairupadrutaḥ’ iti|
tatra pittasya liṅgaṃ mando jvaraḥ, kaphasya liṅgaṃ mandāgnitvamiti
gadādharaḥ| plīhodara eva yakṛddālyudarasyāvarodhaṃ darśayannāha– savyetyādi|
savyānyapārśve dakṣiṇe, tadeveti tādṛśameva, tena plīhodareṇa samameva, na
vilakṣaṇamityarthaḥ| yakṛddālayati doṣairbhedayatīti yakṛddālyudaram||15-17||
udāvartarujānāhairmohatṛḍdahanajvaraiḥ | gauravārucikāṭhinyairvidyāttatra
malān kramāt ||18|| (vā. ni. a. 12) |
tatra doṣasambandhamāha– udāvartetyādi| udāvartarujānāhairvātaṃ,
mohatṛḍdahanajvaraiḥ pittaṃ, gauravārucikāṭhinyaiḥ kaphaṃ jānīyāt||18||
tatra doṣasambandhamāha– udāvartetyādi| tatra plīhodarayakṛddālyudarayoḥ
pṛthaglakṣaṇalakṣitān malān vātādīn krameṇodāvartādibhirliṅgairvidyāt| tatra
udāvartarujānāhairvātaṃ, mohatṛḍdahanajvaraiḥ pittaṃ, gauravārucikāṭhinyaiḥ
kaphaṃ jānīyāt||18||
yasyāntramannairupalepibhirvā bālāśmabhirvā pihitaṃ yathāvat | sañcīyate tasya
malaḥ sadoṣaḥ śanaiḥ śanaiḥ saṅkaravacca nāḍyām
||19|| nirudhyate tasya gude purīṣaṃ nireti
kṛcchrādapi cālpamalpam | hṛnnābhimadhye parivṛddhimeti tasyodaraṃ baddhagudaṃ
vadanti ||20|| (su. ni. a. 7) |
baddhagudamāha– yasyāntramannairityādi| upalepibhiḥ picchilairannaiḥ
śākaśālukādibhiḥ| pihitaṃ vibaddham| yathāvaditi yathārham| malaḥ purīṣam|
sadoṣa iti doṣatrayasahitaḥ| nāḍyāmityantranāḍyām| saṅkaravaditi
sammārjanīkṣipyamāṇatṛṇādyavakaro yathā cīyate krameṇa tathetyarthaḥ|
baddhagudamiti gudopari antrasya baddhatvādbaddhagudam| yaduktaṃ carake–
“pakṣmabālaiḥ sahānnena bhuktairbaddhāyane gude|” (ca. ci. a. 13) iti|
purīṣāyatanasya
18
ruddhatvāt hṛnnābhimadhye'nnapākasthāne vṛddhiḥ; gudamātranirodhe tu
maladoṣairgudādūrdhvamevodaravṛddhiḥ syāt||19-20||
baddhagudamāha– yasyetyādi| yasya puṃso'ntramupalepibhiḥ picchilairannaiḥ
śākādibhirvā, yathāvaditi yathārhaṃ pihitaṃ baddhaṃ bhavati|
19
athavā'nne malaḥ purīṣaḥ, sadoṣaḥ doṣatrayasahitaḥ śanaiḥśanaiḥ sañcīyate
sammārjanīkṣipyamāṇatṛṇādyavakaro yathā vṛddhiṃ nīyate krameṇa
tathaivetyarthaḥ| tasya gude purīṣaṃ nirudhyate kṛcchrāccālpamalpaṃ nireti
niḥsarati| baddhagudamiti gudopari antrasya baddhatvādbaddhagudam| yaduktaṃ
carake– “pakṣmabālaiḥ sahānnena bhuktairbaddhāyane gude|” iti| purīṣāyatanasya
ruddhatvāt| hṛnnābhimadhya iti annapākasthāne vṛddhiḥ, gudamātranirodhe tu
maladoṣairgudādūrdhvamevodare vṛddhiḥ syāt||19-20||
śalyaṃ tathā'nnopahitaṃ yadantraṃ bhuktaṃ bhinattyāgatamanyathā vā |
tasmātsruto'ntrātsalilaprakāśaḥ srāvaḥ sravedvai gudatastu bhūyaḥ
||21|| nābheradhaścodarameti vṛddhiṃ
nistudyate dālyati cātimātram | etat parisrāvyudaraṃ pradiṣṭaṃ ... |22| (su.
ni. a. 7) |
kṣatodaramāha–
20
śalyamityādi| śalyaṃ kaṇṭakaśarkarādi| annopahitamannayuktam| bhuktamāgatamiti
arthataḥ pākāśayāt; vilomenāgatamantraṃ bhinatti, ṛjvāgataṃ hi śalyamapi
nāntrabhedakam| anyathā veti jṛmbhaṇātyaśanābhyāmantraṃ bhidyate| yaduktaṃ
carake– “śarkarātṛṇaloṣṭāsthikaṇṭakairannasaṃyutaiḥ| bhidyetāntraṃ yadā
bhuktairjṛmbhayā'tyaśanena vā||” (ca. ci. a. 13) iti| sruta iti galitaḥ|
‘srāvaḥ sravedvai gudatastu bhūyaḥ’ iti
21
bhūyo bahu yathā bhavati tathā'ntrāt srutaḥ; doṣajeṣu punarupasnehanyāyenālpa
eva srāvo bhūyaḥ punaḥ punaḥ gudataśca sravet| tuśabdaścārthe,
bhūyaḥśabdo'trāvartanīyaḥ; tenoktā vyākhyā sādhvī bhavati| nanu,
bhinnāntrāttiryagatra srāvanirgamaḥ; tat kathaṃ “srāvaḥ sravedvai gudatastu
bhūya” ityupapadyate? naivaṃ, sacchidrāntramārgeṇa bahirgatasyātivṛddhasya
punarāgamanāt upasnehanyāyādvā gudataḥ srāva upapanna eva| carake'pyuktam–
“pūrayan gudamantraṃ ca janayatyudaraṃ nṛṇām|” (ca. ci. a. 13) iti|
22
tena srāveṇa dravasya nimnagatvānnābheradho jaṭharaṃ vṛddhimeti;
etacchidrodaraṃ jalodaramiti bhaṇyate iti gadādharaḥ| yataścarakeṇoktam–
“tadadho nābheḥ prāyo'bhinirvartamānaṃ jalodaraṃ syāt|” (ca. ci. a. 13) iti|
tadanye nānumanyante, yataśchidrodaraṃ śīghraṃ jalodaratāṃ yātītyabhiprāyeṇa
carakeṇoktam, anyathā dakodaraṃ pṛthaṅna syāt||21||–
kṣatodaramāha– śalyamityādi| śalyaṃ kaṇṭakaśarkarāsthikāṣṭhādikam|
annopahitamannayuktaṃ, bhuktamāgatamityarthataḥ pakvāśayāt, vilomena
nirgatamantraṃ bhinatti vidārayati, ṛjvāgataṃ śalyamapi nāntrabhedakam|
anyathā veti jṛmbhaṇenātyaśitasyāntraṃ bhidyate| yaduktaṃ carake–
“śarkarātṛṇaloṣṭāsthikaṇṭakairannasaṃyutaiḥ| bhidyate'ntraṃ yadā
bhuktairjṛmbhayā'tyaśanena ca||” iti| sruta iti galitaḥ| srāvaḥ sravedvai
gudatastu bhūya iti bhūyo bahu yathā bhavati tathā'ntrāt sruta iti nanu,
bhinnāntrāt tiryagatra srāvo yuktaḥ, tatkathaṃ srāvaḥ sravedvai gudatastu
bhūya ityupapadyate? naivaṃ, sacchidrāntramārgeṇa srāvasya
nirgamatvādbahiṣkṛtasyātivṛddhasya punargamanādupasnehanyāyādvā gudataḥ srāva
upapadyata eva| carake'pyuktam– “pūrayan gudamantraṃ ca janayatyudaraṃ nṛṇām|”
iti| tena srāveṇa dravasya nimnagatvānnābheradho jaṭharaṃ vṛddhimeti,
nistudyate śūlena dālyata iva| etat parisrāvyudaramanye
23
etasyeva chidrodaramāhuḥ||21||
... dakodaraṃ kīrtayato nibodha ||22|| yaḥ
snehapīto'pyanuvāsito vā vānto virikto'pyathavā nirūḍhaḥ | pibejjalaṃ
śītalamāśu tasya srotāṃsi dūṣyanti hi tadvahāni
||23|| snehopalipteṣvathavā'pi teṣu
dakodaraṃ pūrvavadabhyupaiti | snigdhaṃ mahattatparivṛttanābhisamātataṃ
pūrṇamivāmbunā ca | yathā dṛtiḥ kṣubhyati kampate ca śabdāyate cāpi dakodaraṃ
tat ||24|| (su. ni. a. 7) |
utpattiviśiṣṭaṃ dakodaramāha– yaḥ snehapīta ityādi| snehapīta iti kartari
ktaḥ, tena snehaṃ pītavānityarthaḥ| dūṣyantīti svakarmasu duṣṭāni
24
bhavanti| tadvahāni udakavahāni| teṣviti udakavahasrotaḥsu| pūrvavaditi yathā
pūrvamuktam| annarasa upasnehanyāyena bahirniḥsṛtyodaraṃ janayatītyartha iti
jejjaṭaḥ| gadādharastvāha– kṣatāntrodare yathā
adhonābherudarābhivṛddhirgudasrāvaśca tathā jalodare'pi bhavatīti| nanu,
sarveṣāmeva upasnehanyāyena bahirniḥsṛtānnarasamūlatvāt kathamanudakatvaṃ?
naivaṃ, teṣu hi prathamato nātimandatvādagnerannarasasyālpatvāccānudakatvam,
alpatvena tadvyapadeśāt; atra tu prāgeva bhūrijalotpattiriti viśeṣaḥ|
samātataṃ vedanayā vistāryamāṇamivodaraṃ bhavati| yathā dṛtiḥ kṣubhyatīti
dṛtiriva jalapūrṇā kṣubhyatīti, antarjalacalanamiva dhatte| śabdāyate
guḍaguḍāyate||22-24||
dakodaramāha– dakodaramityādi| snehapīta iti kartari ktaḥ; tena
25
snehaṃ pītavānityarthaḥ| tasya tadvahāni srotāṃsi dūṣyantīti
svakarmaṇyasamarthāni
26
bhavanti| tadvahānīti udakavahāni| athavā snehopalipteṣu teṣveva
udakavahasrotaḥsu, pūrvavaditi kṣatāntrodare yathā nābheradhaḥ
udarābhivṛddhiḥ, gudasrāvastathā jalodare bhavatīti| nanu sarveṣāmeva
bahirniḥsṛtānnarasamūlatvātkathamanudakatvaṃ? ucyate– teṣu hi prathamato
nātimandatvādagnerannarasasyālpatvāccānudakatvaṃ, svalpatvenāvyapadeśāt; atra
tu prāgeva jalaṃ bhavatīti viśeṣaḥ| tadudaraṃ snigdhaṃ bhavati, tathā mahat,
tathā parivṛttanābhi ucchalitanābhi, samātataṃ vedanayā vistīrṇamivodaraṃ
bhavati| yathā dṛtiḥ kṣubhyatīti dṛtiriva jalapūrṇā kṣubhyatīti,
antarjalacālanamiva dhatte, kampate veti kampanamatiśayena calanaṃ, śabdāyate
guḍaguḍāyate||22-24||
janmanaivodaraṃ sarvaṃ prāyaḥ kṛcchratamaṃ matam | balinastadajātāmbu
yatnasādhyaṃ navotthitam
||25|| pakṣādbaddhagudaṃ tūrdhvaṃ sarvaṃ
jātodakaṃ tathā | prāyo bhavatyabhāvāya chidrāntraṃ codaraṃ nṛṇām
||26|| (ca. ci. a. 13)0 |27|
udararogasya sādhyatvādilakṣaṇamāha– janmanaivetyādi| janmanaivodaramiti
27
utpannamātreṇaiva| ajātodakasyodarasya lakṣaṇaṃ carake'vagantavyaṃ; tadyathā–
“aśothamaruṇābhāsaṃ saśabdaṃ nātibhārikam| sadā guḍaguḍāyantaṃ
28
sirājālagavākṣitam|| nābhiṃ viṣṭabhya pāyau tu vegaṃ kṛtvā praṇaśyati|
hṛdvaṅkṣaṇakaṭīnābhigudapratyekaśūlinaḥ|| karkaśaṃ sṛjato vātaṃ nātimande ca
pāvake| lālayā virase cāsye mūtre'lpe saṃhate viśi|| ajātodakamityetairyuktaṃ
vijñāya lakṣaṇaiḥ|” (ca. ci. a. 13) iti| atra karkaśamiti vegavantam|
jātodakalakṣaṇaṃ ca carake yathā– “kukṣeratimātraṃ vṛddhiḥ
sirāntardhānagamanam udakapūrṇadṛtisamānakṣobhasparśanaṃ ca bhavati|” (ca. ci.
a. 13) iti| pakṣādityādi| baddhagudamudaraṃ pakṣādūrdhvaṃ vināśāya bhavatīti|
jātodakaṃ pakṣāt| prāyograhaṇena kadācit pakṣādūrdhvamapi na vināśāya, tathā
śalyaśāstrābhimatayā cikitsayā kadācijjātodakaṃ chidrāntraṃ baddhagudaṃ ca
sidhyatīti darśayati| jātodakaṃ chidrāntraṃ ca vināśāya pakṣādūrdhvamiti
sambandha iti kecit||25-26||
udarasyāsādhyatvamāha– janmanetyādi| utpattimātreṇaiva kaṣṭasādhyaṃ tadudaraṃ
balinaḥ puruṣasya ajātāmbu ajātodakaṃ sat yatnataḥ sādhyaṃ kṛcchratvāditi|
udarāṇāṃ viśeṣeṇāsādhyatvamāha– pakṣādityādi| baddhagudamudaraṃ pakṣādūrdhvaṃ
vināśāya bhavati| jātodakaṃ pakṣāt,
29
jātodakalakṣaṇaṃ carake– “kukṣeratimātraṃ vṛddhiḥ
30
sirāntardhānamudakapūrṇaṃ sakṣobhasparśanaṃ bhavati” iti| prāyograhaṇena
kadācitpakṣādūrdhvamapi chidrāntraṃ baddhagudaṃ ca siddhyatīti||25-26||
śūnākṣaṃ kuṭilopasthamupaklinnatanutvacam | balaśoṇitamāṃsāgniparikṣīṇaṃ ca
varjayet ||27|| (ca. ci. a. 13) |
pārśvabhaṅgānnavidveṣaśothātīsārapīḍitam | viriktaṃ cāpyudariṇaṃ pūryamāṇaṃ
vivarjayet ||28|| (su. sū. a. 33) |
sādhyatayā'bhihitānāmapyavasthāviśeṣeṇāsādhyatāmāha– śūnākṣamityādi|
‘udariṇam’ iti śeṣaḥ| kuṭilopasthamiti vakramehanam| upaklinnatanutvacamiti
upaklinnā tanvī tvak yasya tam| agniparikṣīṇamiti agnikṣayaśca yadyapyudare
pūrvameva bhavati, tathā'pyatra viśeṣeṇāgnikṣayo
lakṣaṇāntarayuktaścāsādhyatāliṅgaṃ sambhavatīti jñeyam||27-28||
punarapyasādhyamāha– śūnetyādi| atrodareṇeti śeṣaḥ| kuṭilopasthaṃ
kuṭilamehanam| upaklinnatanutvacamiti upaklinnā tanvī tvagyasya tam|
tathā'gniparikṣīṇamagnikṣayaścāpyudare pūrvameva bhavati, tathā'pyatra
31
viśeṣeṇāgnikṣayo lakṣaṇāntarayuktaścāsādhyatāliṅgaṃ bhavatīti jñeyam|
punarapyasādhyalakṣaṇamāha– pārśvetyādi|
32
bhagnaṃ pārśve| viriktamapi pūryamāṇodaramityarthaḥ||27-28||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne udaranidānaṃ samāptam
||35||
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ
mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmudaranidānam||35||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘rogāḥ sarve'pi mande'gnāvityādi|’ iti pā.| ↩
- 2 . ‘tatsthyataddharmatābhyām’ iti pā.| ↩
- 3 . ‘svedavāhīni udakavāhīni’ iti pā.| ↩
- 4 . ‘udakena’ ityeva pā.| ↩
- 5 . ‘ ... śirātatam’ iti pā. | ↩
- 6 . ayamevameva pāṭhamūrīkaroti| ↩
- 7 . ‘ ... 'tīsāraḥ’ iti pā. | ↩
- 8 . ‘kaṭudrāvasyābhidhānāt’ iti pā.| ↩
- 9 . ‘dāhastatra’ iti pā.| ↩
- 10 . ‘kṣiprapākaṃ jalodaratām’ iti pā.| ↩
- 11 . ‘dūṣīviṣasya tatraiva kopāt| mūrchati viṣayogāt| prasaktaṃ nirantaram|’ iti pā.| ↩
- 12 . ‘nidrā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 13 . ‘ ... śirānaddham’ iti pā.| ↩
- 14 . etacca– ‘cirābhivṛddhiḥ kaṭhinam’ iti pā.| ↩
- 15 . ‘saviṣamanuṣyatṛṇa ... ’ iti pā.| ↩
- 16 . ‘dūṣyambudūṣīviṣayoḥ’ iti pā.| ↩
- 17 . ‘muhyati’ ityatra ‘mūrchati’ iti pā.| ↩
- 18 . ‘baddhatvāt’ iti pā.| ↩
- 19 . ‘atra vāntre’ iti pā.| ↩
- 20 . ‘śalyaṃ tathā'nnopahitamityādi’ iti pā.| ↩
- 21 . ‘bhūyo’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 22 . ‘tena’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 23 . ‘etasyeva’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 24 . ‘bhavantīti’ iti pā.| ↩
- 25 . ‘snehapītavānityarthaḥ|’ iti pā.| ↩
- 26 . ‘bhavantīti’ iti pā.| ↩
- 27 . ‘utpattimātreṇaiva’ iti pā.| ↩
- 28 . ‘śirājālagavākṣitam’ iti pā.| ↩
- 29 . ‘jātodakaṃ lakṣaṇam’ iti pā.| ↩
- 30 . ‘śirāntardhāna ... ’ iti pā.| ↩
- 31 . ‘viśeṣeṇāgnikṣayopalakṣaṇāntarayuktamasādhyatāliṅgam’ iti pā.| ↩
- 32 . ‘bhagnapārśve’ iti pā.| ↩
- 33 . ‘śrīkaṇṭhadattakṛtāyām’ iti pā.| ↩
- 34 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāmudaranidānam||35||’ iti pā.| ↩