atha śothanidānam | raktapittakaphān vāyurduṣṭo duṣṭān bahiḥsirāḥ | nītvā
ruddhagatistairhi kuryāttvaṅmāṃsasaṃśrayam
||1|| utsedhaṃ saṃhataṃ śothaṃ
tamāhurnicayādataḥ | sarvaṃ hetuviśeṣaistu rūpabhedānnavātmakam
||2|| doṣaiḥ pṛthagdvayaiḥ
sarvairabhighātādviṣādapi |3| (vā. ni. a. 13) |
udare śothasyopadravatvenoktatvāttadanantaraṃ śothanidānam| tasya
samprāptimāha– raktapittakaphānityādi| raktapittakaphān svahetubhiḥ
svātantryeṇa duṣṭān kupitān, duṣṭaḥ svahetukupito vāyurbahiḥsirā bāhyā
agambhīrāḥ sirā nītvā gamayitvā, taiḥ raktapittakaphaiḥ ruddhagatirāvṛtamārgo
vāyurutsedhamucchrāyaṃ kuryāditi yojanā| bahiḥsirāśabdenātrāgambhīratayoktānāṃ
srotasāmapi grahaṇam| tvaṅmāṃsasaṃśrayamityanena vraṇaśothādbhedaṃ darśayati,
aṣṭasu vraṇavāstuṣu vraṇaśothasya sambhavāt| yaduktaṃ suśrutena–
“tvaṅmāṃsasirāsnāyvasthisandhikoṣṭhamarmāṇītyaṣṭau vraṇavāstūni bhavanti|”
(su. sū. a. 22) iti| saṃhataṃ saṃhatātmakam| kutaḥ saṃhatātmakamityata āha–
nicayādata iti| ato'smāt pūrvoktāt raktasahitadoṣatrayasamudāyāt; etena
raktasahitatridoṣajanyatvamasyoktaṃ bhavati| sarvamityādi sarvamiti pūrveṇa
sambadhyate, sarvamutsedhaṃ śothamāhurityarthaḥ| hetuviśeṣairiti
doṣatrayābhighātaprabhṛtibhiḥ kāraṇabhedairyo rūpabhedastasmāt sarvaṃ
navātmakamāhuriti pūrvakriyayā sambandhaḥ| ‘sarvahetuviśeṣaiḥ’ iti pāṭhāntare
sarveṣāṃ hetuviśeṣairityarthaḥ| dvayairiti dvandvaiḥ, sarvaistribhiḥ||1-2||–
udare
1
śothasyopadravatvenoktatvāt tadanantaraṃ śothanidānam| asya samprāptimāha–
raktetyādi| svahetubhiḥ svātantryeṇa duṣṭān kupitān raktapittakaphān
svahetuduṣṭaḥ kupito vāyurbahiḥsirāḥ bāhyā agambhīrāḥ sirāḥ nītvā gamayitvā
taiḥ raktapittakaphaiḥ ruddhagatirāvṛtamārgo vāyurutsedhamucchrāyaṃ kuryāditi
yojanā| bahiḥsirāśabdena agambhīratayā uttānasrotasāmapi grahaṇam|
tvaṅmāṃsasaṃśrayamityanena vraṇaśothādbhedaṃ darśayati,
2
pacyato vraṇasya vāstūnyaṣṭau, śothasya tvaṅmāṃse, iti bhedaḥ; taduktam–
“tvaṅmāṃsasirāsnāyvasthisandhikoṣṭhamarmāṇītyaṣṭau vraṇavāstūni bhavanti|”
iti| aṣṭasu vraṇavāstuṣu vraṇaśothasya sambhavāt| saṃhataṃ saṃhatātmakaṃ,
kutaḥ saṃhatātmakamityāha– nicayāt| ataḥ pūrvoktāt
raktasahitadoṣatrayasamudāyāt; etena doṣatrayajanyatvamasyoktam| tasya
saṅkhyāmāha– sarvamiti pūrveṇa sambadhyate, sarvamutsedhaṃ
śophamityāhurityarthaḥ|
3
hetuviśeṣairdoṣatrayābhighātaprabhṛtikāraṇabhedairyo rūpabhedaḥ
tasmānnavātmakamāhuriti pūrvakriyayā sambandhaḥ, ‘sarvahetuviśeṣaiḥ’ iti
pāṭhāntare sarveṣāṃ śothānāṃ hetuviśeṣairityarthaḥ| doṣairiti pṛthak
tribhirdoṣaistrayaḥ,
4
militairdvayaistrayaḥ, abhighātenaikaḥ, viṣeṇa caikaḥ||1-2||
tatpūrvarūpaṃ davathuḥ sirāyāmo'ṅgagauravam
||3|| (vā. ni. a. 13) |
pūrvarūpamāha– tadityādi| davathurupatāpaḥ| sirāyāmaḥ sirāprasaraṇavat
pīḍā||3||
pūrvarūpamāha– tadityādi| davathuścakṣurādiṣu tīvradāhaḥ, yaduktaṃ carake–
“davathuścakṣurādibhyastīvra ūṣmā pravartate”| sirāyāmaḥ sirāprasāraṇavat
pīḍā||3||
śuddhyāmayābhuktakṛśābalānāṃ
5
kṣārāmlatīkṣṇoṣṇagurūpasevā |
dadhyāmamṛcchākavirodhiduṣṭagaropasṛṣṭānnaniṣevaṇaṃ ca
||4|| arśāṃsyaceṣṭā na ca
dehaśuddhirmarmopaghāto viṣamā prasūtiḥ | mithyopacāraḥ pratikarmaṇāṃ ca
nijasya hetuḥ śvayathoḥ pradiṣṭaḥ ||5|| (ca.
ci. a. 12) |
pūrvarūpānantaraṃ kāmacārānnidānamāha– śuddhyāmayetyādi|
śuddhirvamanavirecanādiḥ, āmayā jvarādayaḥ; abhuktamabhojanaṃ viguṇaṃ ca
bhojanaṃ, taiḥ kṛśānāmabalānāṃ ca kṣārādisevā nijasya śvayathorhetuḥ|
dadhyādayaḥ svatantrā eva hetavaḥ, āmamapakvaṃ, duṣṭaṃ doṣajanakaṃ
6
mandakanavodakādi, garaṃ saṃyogajaṃ viṣam| aceṣṭā niṣkriyatvam| na ca
dehaśuddhiriti śodhanārhe'pi doṣe dehāśuddhiḥ| marmopaghāta iha doṣakṛta eva
jñeyaḥ, bāhyahetujastu marmopaghāta āgantuśothahetureva| viṣamā
prasūtirāmagarbhapatanādikā| mithyopacāro'samyakkaraṇamasamyagupacāraḥ|
pratikarmaṇāṃ vamanādīnām||4-5||
atha kāraṇamāha– śuddhītyādi| śuddhirvamanādiḥ, āmayā jvarādayaḥ,
abhuktamabhojanam, etairye kṛśāstathā abalāśca, teṣāṃ
7
kṣīrādisevanaṃ nijasya śvayathoḥ kāraṇaṃ;
8
dadhyādi tu svatantrameva kāraṇam| āmamapakvaṃ, duṣṭaṃ doṣajanakaṃ
maṇḍakanavodakādi, garaṃ saṃyogajaṃ viṣam, aceṣṭā niṣkriyatvaṃ, na ca
dehaśuddhiriti śodhanārhe'pi doṣe tatra dehāśuddhiḥ| marmopaghāta iha doṣakṛta
eva jñeyaḥ, bāhyahetujaśca marmopaghāta āgantuśophahetureva| viṣamā
prasūtiriti āmagarbhapatanādikā| pratikarmaṇāṃ vamanādīnāṃ, mithyopacāraḥ
asamyagupacāraḥ||4-5||
sagauravaṃ syādanavasthitatvaṃ sotsedhamūṣmā'tha sirātanutvam | salomaharṣaśca
vivarṇatā ca sāmānyaliṅgaṃ śvayathoḥ pradiṣṭam
||6||
sāmānyaliṅgamāha–
9
setyādi| sagauravamiti anavasthitatvaviśeṣaṇaṃ, tathā sotsedhamiti ca||6||
tasya sāmānyalakṣaṇamāha– sagauravamityādi| ūṣmasantāpayuktaṃ sirākṛśatvaṃ
tāsāmalābhāt||6||
calastanutvak paruṣo'ruṇo'sitaḥ suṣuptiharṣārtiyuto'nimittataḥ | praśāmyati
pronnamati prapīḍito divābalī ca śvayathuḥ samīraṇāt
||7|| (ca. ci. a. 12) |
vātaśothaliṅgamāha– cala ityādi| tanutvak
10
abahalatvak| asitaḥ kṛṣṇaḥ| suṣuptiḥ sparśājñatā; harṣo jhiṇijhiṇivadvedanā,
kiṃvā romaharṣaḥ| animittataḥ praśāmyatīti vāyoścalatvena kadācinnimittaṃ
vinā'pi līno bhavati; ‘nimittata’ iti pāṭhe snehoṣṇamardanādernimittataḥ
praśāmyati upaśamaṃ prāpnotīti, upaśayārthametaduktam| pronnamati prapīḍita
iti prapīḍitaḥ sannantarunnamatītyarthaḥ| divābalīti divā balavān, natvabalī|
snehoṣṇamardanādyaiśca praśāmyet, sa ca vātikaḥ; “yaścāpyaruṇavarṇābhaḥ śotho
naktaṃ praṇaśyati|” (ca. sū. a. 18) iti carakavacanāt||7||
atha vātaśothalakṣaṇamāha– caletyādi| calaḥ sthānāt sthānāntaragatiḥ, tanutvak
11
abahalatvak, paruṣaḥ karkaśaḥ, aruṇaḥ raktavarṇaḥ, asitaḥ kṛṣṇaḥ, suṣuptiḥ
sparśājñānaṃ, harṣo lomaharṣaḥ,
12
animittataḥ praśāmyatīti vāyoścalatvena ca kadācinnimittaṃ vinā'pi vilīno
bhavati, pronnamati prapīḍita iti prapīḍitaḥ sannanantaramunnamatītyarthaḥ|
divābalī divābalavān, yaduktaṃ carake– “yaścāpyaruṇavarṇābhaḥ śopho naktaṃ
praśāmyati|” iti||7||
mṛduḥ sagandho'sitapītarāgavān bhramajvarasvedatṛṣāmadānvitaḥ | ya uṣyate
spaṣṭarugakṣirāgakṛt sa pittaśotho bhṛśadāhapākavān
||8|| (ca. ci. a. 12) |
paittikamāha– mṛdurityādi| uṣyate iti dahyate||8||
paittikamāha– mṛdurityādi| mṛdusparśaḥ, gandhayuktaḥ, akṣṇo rogakṛt,
atiśayadāhapākavān||8||
guruḥ sthiraḥ pāṇḍurarocakānvitaḥ prasekanidrāvamivahnimāndyakṛt | sa
kṛcchrajanmapraśamo nipīḍito na connamedrātribalī kaphātmakaḥ
||9|| (ca. ci. a. 12) |
kaphajamāha– gururityādi| arocakānvita iti arocakavyādhisahacārī|
kṛcchrajanmapraśama iti cirotpattivināśaḥ| rātribalīti rātrau
sroto'varodhajena dehakledenāceṣṭayā ca kaphasya vṛddhatvāt tajjaḥ śotho
balavān bhavati; divā tu sphuṭasrotasi śarīre saceṣṭe ca na kapho balī
bhavati, kiṃ tarhi vāyuḥ, tena tajjaḥ śotho divābalī bhavati||9||
kaphajamāha– gururityādi| sthiraḥ acalaḥ, praseko lālāsrāvaḥ, sa
kṛcchrajanmapraśama iti rātrau sroto'varodhajena dehakledena ceṣṭayā ca
kaphasya vṛddhyā tajjaḥ śotho balavān bhavati| divā sphuṭasrotasi śarīre
ceṣṭāyukte ca kapho na balī vāyustena balī, tajjaḥ śotho divābalī bhavati||9||
nidānākṛtisaṃsargācchvayathuḥ syāddvidoṣajaḥ | sarvākṛtiḥ sannipātācchotho
vyāmiśralakṣaṇaḥ ||10|| (ca. sū. a. 18) |
vyāmiśrauṣadhavidhānārthaṃ kvāpi kvāpi prakṛtisamasamavetā api
śiṣyahitaiṣitayā dvandvasannipātā atideśena
13
paṭhyante, ye tu vikṛtiviṣamasamavetāstān kaṇṭharaveṇa
14
paṭhanti; ato'tideśena dvandvatrayasannipātānāha– nidānākṛtisaṃsargādityādi|
vyāmiśralakṣaṇa iti militavātāditrayaliṅgaḥ| anenaiva sarvākṛtirityasyārthe
siddhe tadabhidhānaṃ vātādipratyekaṃ kṛtsnaliṅganiyamārtham||10||
dvandvajatrayasannipātajamāha– nidānetyādi| dvidoṣayornidānalakṣaṇasaṃsargayoḥ
dvidoṣajā jñeyāḥ| sannipātāt sarvākṛtiḥ, vyāmiśralakṣaṇaḥ
militavātāditrayaliṅgaḥ||10||
abhighātena śastrādicchedabhedakṣatādibhiḥ |
himānilodadhyanilairbhallātakapikacchujaiḥ
||11|| rasaiḥ śūkaiśca saṃsparśācchvayathuḥ
syādvisarpavān | bhṛśoṣmā lohitābhāsaḥ prāyaśaḥ pittalakṣaṇaḥ
||12|| (vā. ni. a. 13) |
abhighātajaṃ śvayathumāha– abhighātenetyādi| abhighātena yaḥ śothaḥ sa
śastrādibhirbhavati| himānilodadhyanilairiti
15
himānilairudadhyanilaiśca; udadhiḥ samudraḥ| bhallātakapikacchujai rasaiḥ
śūkairiti bhallātakarasaiḥ, kapikacchvā śūkaiśca; kapikacchuḥ śūkaśimbī||11-12||
abhighātajaśothamāha– abhighātenetyādi|
16
sa śvayathuḥ śastrādibhiḥ kṛto bhavati| himānilaḥ śītavāyuḥ, udadhyanilaḥ
samudravātaḥ, bhallātakarasaiḥ kapikacchuśūkaiḥ kapikacchuḥ śūkaśimbī, eteṣāṃ
sparśāt; prasaraṇaśīlaḥ, bhṛśoṣmā atiśayasantāpakṛt,
pittaśvayathulakṣaṇaḥ||11-12||
viṣajaḥ saviṣaprāṇiparisarpaṇamūtraṇāt |
daṃṣṭrādantanakhāghātādaviṣaprāṇināmapi
||13||
viṇmūtraśukropahatamalavadvastrasaṅkarāt |
viṣavṛkṣānilasparśādgarayogāvacūrṇanāt
||14|| mṛduścalo'valambī ca śīghro
dāharujākaraḥ |15| (vā. ni. a. 13) |
viṣajamāha–
17
viṣaja ityādi| saviṣaprāṇinaḥ sarpādayasteṣāṃ parisarpaṇaṃ bhramaṇaṃ tasmāt,
saviṣaprāṇināṃ mūtraṇācca| daṃṣṭrādanteti daṃṣṭrā kuṭilā ‘dāḍha’ iti khyātā,
tadviparītaśca danto gobalīvardanyāyāt|
viṇmūtraśukropahatamalavadvastrasaṅkarāditi saviṣaprāṇināṃ viṇmūtrādyupahataṃ
malavacca vastraṃ yattasya saṃsparśāt| avalambī adhogamanaśīlaḥ| śīghraḥ
śīghrotpattiḥ| ayaṃ cāganturapi viśiṣṭaliṅgacikitsopayogāt pṛthak
paṭhitaḥ||13-14||–
18
viṣajaśothalakṣaṇamāha– viṣajetyādi| saviṣaprāṇinaḥ saviṣā ye jantavaḥ
śatapadīlūtādayaḥ, teṣāṃ śarīropari sarpaṇaṃ
19
mūtraṇaṃ ca dvayamapi śvayathorhetuḥ| daṃṣṭrādanteti daṃṣṭrā kuṭilākārā
‘dāḍha’ iti loke, dantā agrebhavāḥ, anye daṃṣṭridantanakheti paṭhanti, tatra
daṃṣṭriṇo vyāghrādayaḥ, nakhāḥ prasiddhāḥ| aviṣaprāṇināṃ
manuṣyādīnāmapyabhighātaḥ śothahetuḥ| viṇmūtretyādi saviṣaprāṇināṃ
viṇmūtrādyupahatamalavadvastrasya saṃsparśāt; anye ‘malavadvastu’ iti
paṭhanti, tatra saviṣaprāṇināṃ viṇmūtraśukropahatatvenaitadyanmalavadvastu
tasya samparkādityarthaḥ| saviṣā ye vṛkṣāsteṣāṃ yo'nilaḥ, tasya sparśādapi|
20
garaḥ kṛtrimaviṣaṃ tasyāvacūrṇanāt, tasya śarīrasparśādityarthaḥ|
21
mṛduḥ mṛdusparśaḥ, calaḥ sthānāntaragatiḥ, avalambī adhogamanaśīlaḥ, śīghraḥ
śīghrotpattiḥ||13-14||
doṣāḥ śvayathumūrdhvaṃ hi kurvantyāmāśayasthitāḥ
||15|| pakvāśayasthā madhye tu
varcaḥsthānagatāstvadhaḥ | kṛtsnadehamanuprāptāḥ kuryuḥ sarvasaraṃ tathā
||16|| (su. ci. a. 23) |
yatrasthā doṣā yatra deśe śothaṃ kurvanti tamāha–
22
doṣā ityādi| ūrdhvamiti uraḥprabhṛtyūrdhvadehe| madhya iti
uraḥpakvāśayamadhye| adha iti pakvāśayādadhaḥ| sarvasaraṃ
sarvaśarīrasaraṇaśīlam||15-16||
yasmin deśe doṣāḥ śophaṃ kurvanti tamāha– doṣā ityādi| ūrdhvamiti
uraḥprabhṛtyūrdhvadehe| madhya iti uraḥpakvāśayamadhye, adha iti
pakvāśayādadho varcaḥsthānaṃ purīṣāśayaḥ, sarvaśarīrasaraṇaśīlam||15-16||
yo madhyadeśe śvayathuḥ sa kaṣṭaḥ sarvagaśca yaḥ |
23
ardhāṅge riṣṭabhūtaḥ syādyaścordhvaṃ parisarpati
||17|| śvāsaḥ pipāsā chardiśca daurbalyaṃ
jvara eva ca | yasya cānne rucirnāsti śvayathuṃ taṃ vivarjayet
||18|| (su. ci. a. 23) | ananyopadravakṛtaḥ
śothaḥ pādasamutthitaḥ | puruṣaṃ hanti nārīṃ ca mukhajo guhyajo dvayam |
navo'nupadravaḥ śothaḥ sādhyo'sādhyaḥ pureritaḥ
||19|| (vā. ni. a. 13) | vivarjayet
kukṣyudarāśritaṃ ca tathā gale marmaṇi saṃśritaṃ ca | sthūlaḥ kharaścāpi
bhavedvivarjyo yaścāpi bālasthavirābalānām
||20||
ataḥ paraṃ kṛcchrādibhedamāha– yo madhyadeśa ityādi| madhyadehagasya kaṣṭatvaṃ
taddeśagaśothaprabhāvāt| sarvaga iti sarvadehagāmī| sarvaja iti pāṭhāntare
sarvajaḥ sānnipātikaḥ| riṣṭabhūta iti riṣṭatulyaḥ, bhūtaśabda upamāne; yathā–
mātṛbhūtaḥ, pitṛbhūta iti| vyādherevātra riṣṭabhūtatvaṃ, tasya ca
nimittakṛtatvāt bhūtaśabda upātta iti kārtikaḥ| anye tu bhūtaśabdaṃ
svarūpavacanamāhuḥ| yaścordhvaṃ parisarpatīti puruṣaviṣayakametat; cakārāt
striyāśca uparijo yo'dho yāti sa gṛhyate, tathā guhyajo yaḥ sarvagaḥ| vacanaṃ
hi– “yastu pādābhinirvṛttaḥ śothaḥ sarvāṅgago bhavet| puruṣaṃ hanti, nārīṃ ca
mukhajo, guhyajo dvayam||” (ca. sū. a. 18) iti| ananyopadravakṛta iti anyasya
upadravā anyopadravāstadviparītā ananyopadravāḥ; etenāyamarthaḥ– śothasyaiva
ye upadravāstaiḥ kṛtaḥ| te ca– “śvāsaḥ pipāsā daurbalyaṃ
jvaraśchardirarocakaḥ| hikkātīsārakāsāśca śothinaṃ kṣapayanti hi||” (su. ci.
a. 23) iti suśrutoktāḥ| carake'pyuktam– “chardistṛṣṇā'ruciḥ śvāso jvaro'tīsāra
eva ca| saptako'yaṃ sadaurbalyaḥ śothopadravasaṅgrahaḥ||” (ca. ci. a. 18) iti|
athavā anyamupadravaṃ karotīti anyopadravakṛnnidānam|
nānyopadravakṛdananyopadravakṛt, tataḥ svanidānāt ‘jātaḥ’ iti śeṣaḥ; tena
śothajanakanidānādeva utpanna ityarthaḥ| pāṇḍurogādau tu yaḥ śothaḥ
pādasamutthitaḥ so'nyopadravakṛto nidānāntarājjātaḥ sādhya eva|
‘ānanopadravagata’ iti pāṭhāntare ayamarthaḥ– pādayorutthitaḥ pūrvaṃ
paścādānanamupadraveṇa prasāreṇa upadravatvena vā gataḥ| tathāca tantrāntaram–
“
24
pādapravṛttaḥ śvayathurnṛṇāṃ yaḥ prāpnuyānmukham| strīṇāṃ vaktrādadho yāti,
bastijaśca na sidhyati||” iti|
25
kṣārapāṇinā'pyuktam– “ūrdhvagāmī naraṃ padbhyāmadhogāmī mukhāt striyam|
ubhayaṃ bastisañjātaḥ śotho hanti na saṃśayaḥ||” iti| guhyaja iti bastijātaḥ|
dvayamiti naraṃ nārīṃ ca| asādhyaḥ purerita iti “ardhāṅge riṣṭabhūta”
ityādinā||17-20||
ataḥ sthānāśrayatve kṛcchrādibhedamāha– ya ityādi| madhyagaśvayathoḥ
kaṣṭasādhyatvaṃ taddeśaprabhāvāt| sarvaga iti sarvadehagāmī, ‘sarvaja’ iti
26
pāṭhāntaraṃ, tatra sānnipātikaḥ| riṣṭabhūta iti riṣṭatulyaḥ; bhūtaśabdo
hyupamāne, yathā mātṛbhūtaḥ pitṛbhūta iti| yaścordhvaṃ parisarpatīti
puruṣaviṣayametat, cakārāt striyāścoparijo yo'dho yāti sa gṛhyate, tathā
guhyajo yaḥ sa sarvagaḥ| upadravaviśeṣasyāsādhyatvamāha– śvāsa iti| yasyaitāni
santi śvayathau sati, taṃ parivarjayet| sthānabhedenāsādhyatvamāha–
ananyetyādi| na anyopadravāḥ ananyopadravāḥ śophasyopadravāstaiḥ kṛtaḥ, te ca
suśrutoktāḥ– “śvāsaḥ pipāsā daurbalyaṃ jvaraśchardirarocakaḥ|
hikkātīsārakāsāśca śothinaṃ kṣapayanti hi|” iti| carake'pyuktam– “chardiḥ
śvāso'rucistṛṣṇā jvaro'tīsāra eva ca|
27
saptako'yaṃ sadaurbalyaḥ śothopadravasaṅgraha||” iti| athavā anyamupadravaṃ
karotīti anyopadravakṛt nidānaṃ, na anyopadravakṛt ananyopadravakṛt, tato
nidānājjāta ityanena śophajanakanidānādevotpanna ityarthaḥ| pāṇḍurogādau tu
yaḥ śophaḥ so'nyopadravakṛto nidānājjātaḥ sādhya eva| pādasamutthitaḥ puruṣaṃ
hanti nārīṃ tu mukhajo hanti, guhyajo bastisañjātaḥ,
28
dvayamiti naraṃ nārīṃ ca| yaduktaṃ tantrāntare– “pādapravṛttaḥ śvayathurnṛṇāṃ
yaḥ prāpnuyānmukham| vakrādadhastādyo yāti bastijaśca na siddhyati|”
kṣīrapāṇinā'pyuktam– “ūrdhvagāmī naraṃ padbhyāmadhogāmī mukhātstriyam|
ubhayorbastisañjātaḥ śotho hanti na saṃśayaḥ||”
29
iti| sādhyāsādhyalakṣaṇamāha– nava iti| navo navotthānaḥ, upadravarahitaḥ,
upadravāḥ pūrvoktāḥ śvāsādayaḥ, tairmuktaḥ sa sādhyaḥ, asādhyaḥ
30
pūrvairita ūrdhvāṅge riṣṭabhūtaḥ||17-20||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne śothanidānaṃ samāptam
||36||
iti
31
śrīkaṇṭhadattaviracitāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ śothanidānaṃ samāptam||36||
ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ śothanidānam||36||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘śothasya upadravatvena’ iti pā.| ↩
- 2 . ‘pāṭhato’ iti pā.| ↩
- 3 . ‘ ... prabhūtakāraṇabhedairyo’ iti pā.| ↩
- 4 . ‘militairekadvayaistrayaḥ’ iti pā.| ↩
- 5 . ‘kṣīrāmla...’ iti pā. | ↩
- 6 . ‘maṇḍakanavodakādi’ iti pā.| ↩
- 7 . etacca– kṣīrāmleti pāṭha.| ↩
- 8 . ‘dadhyādiṣu’ iti pā.| ↩
- 9 . ‘setyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 10 . ‘abahulatvak’ iti pā.| ↩
- 11 . ‘abalatvak’ iti pā.| ↩
- 12 . atra ‘atiratiḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake upalabhyate | ↩
- 13 . ‘gaṇyante’ iti pā.| ↩
- 14 . ‘paṭhati’ iti pā.| ↩
- 15 . ‘himānilairudadhyanilaiḥ’ iti pā.| ↩
- 16 . ‘śvayathuḥ saśastrādibhiḥ’ iti pā.| ↩
- 17 . ‘viṣajaḥ saviṣaprāṇītyādi’ iti pā.| ↩
- 18 . ‘viṣe śothalakṣaṇamāha’ iti pā.| ↩
- 19 . ‘mūtraṇam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 20 . ‘garakṛtrimaviṣam’ iti pā.| ↩
- 21 . ‘mṛduḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 22 . ‘doṣāḥ śvayathumūrdhvamityādi’ iti pā.| ↩
- 23 . ‘adhāṅga’ iti aśuddhaḥ pā. | ↩
- 24 . ‘pādapravṛttaśvayathurnṛṇām’ iti pā.| ↩
- 25 . ‘kṣīrapāṇinā ... ’ iti pā.| ↩
- 26 . ‘pāṭhāntare’ iti pā.| ↩
- 27 . ‘saptakopam’ iti pā.| ↩
- 28 . atra ‘sarpan’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 29 . ‘iti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 30 . ‘pūrverita ūrdhvāṅge iti bhūtaḥ’ iti pā.| ↩
- 31 . ‘śrīkaṇṭhadattakṛtāyām’ iti pā.| ↩