36. śothanidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
atha śothanidānam | raktapittakaphān vāyurduṣṭo duṣṭān bahiḥsirāḥ | nītvā ruddhagatistairhi kuryāttvaṅmāṃsasaṃśrayam ||1|| utsedhaṃ saṃhataṃ śothaṃ tamāhurnicayādataḥ | sarvaṃ hetuviśeṣaistu rūpabhedānnavātmakam ||2|| doṣaiḥ pṛthagdvayaiḥ sarvairabhighātādviṣādapi |3| (vā. ni. a. 13) |
udare śothasyopadravatvenoktatvāttadanantaraṃ śothanidānam| tasya samprāptimāha– raktapittakaphānityādi| raktapittakaphān svahetubhiḥ svātantryeṇa duṣṭān kupitān, duṣṭaḥ svahetukupito vāyurbahiḥsirā bāhyā agambhīrāḥ sirā nītvā gamayitvā, taiḥ raktapittakaphaiḥ ruddhagatirāvṛtamārgo vāyurutsedhamucchrāyaṃ kuryāditi yojanā| bahiḥsirāśabdenātrāgambhīratayoktānāṃ srotasāmapi grahaṇam| tvaṅmāṃsasaṃśrayamityanena vraṇaśothādbhedaṃ darśayati, aṣṭasu vraṇavāstuṣu vraṇaśothasya sambhavāt| yaduktaṃ suśrutena– “tvaṅmāṃsasirāsnāyvasthisandhikoṣṭhamarmāṇītyaṣṭau vraṇavāstūni bhavanti|” (su. sū. a. 22) iti| saṃhataṃ saṃhatātmakam| kutaḥ saṃhatātmakamityata āha– nicayādata iti| ato'smāt pūrvoktāt raktasahitadoṣatrayasamudāyāt; etena raktasahitatridoṣajanyatvamasyoktaṃ bhavati| sarvamityādi sarvamiti pūrveṇa sambadhyate, sarvamutsedhaṃ śothamāhurityarthaḥ| hetuviśeṣairiti doṣatrayābhighātaprabhṛtibhiḥ kāraṇabhedairyo rūpabhedastasmāt sarvaṃ navātmakamāhuriti pūrvakriyayā sambandhaḥ| ‘sarvahetuviśeṣaiḥ’ iti pāṭhāntare sarveṣāṃ hetuviśeṣairityarthaḥ| dvayairiti dvandvaiḥ, sarvaistribhiḥ||1-2||–
udare 1 śothasyopadravatvenoktatvāt tadanantaraṃ śothanidānam| asya samprāptimāha– raktetyādi| svahetubhiḥ svātantryeṇa duṣṭān kupitān raktapittakaphān svahetuduṣṭaḥ kupito vāyurbahiḥsirāḥ bāhyā agambhīrāḥ sirāḥ nītvā gamayitvā taiḥ raktapittakaphaiḥ ruddhagatirāvṛtamārgo vāyurutsedhamucchrāyaṃ kuryāditi yojanā| bahiḥsirāśabdena agambhīratayā uttānasrotasāmapi grahaṇam| tvaṅmāṃsasaṃśrayamityanena vraṇaśothādbhedaṃ darśayati, 2 pacyato vraṇasya vāstūnyaṣṭau, śothasya tvaṅmāṃse, iti bhedaḥ; taduktam– “tvaṅmāṃsasirāsnāyvasthisandhikoṣṭhamarmāṇītyaṣṭau vraṇavāstūni bhavanti|” iti| aṣṭasu vraṇavāstuṣu vraṇaśothasya sambhavāt| saṃhataṃ saṃhatātmakaṃ, kutaḥ saṃhatātmakamityāha– nicayāt| ataḥ pūrvoktāt raktasahitadoṣatrayasamudāyāt; etena doṣatrayajanyatvamasyoktam| tasya saṅkhyāmāha– sarvamiti pūrveṇa sambadhyate, sarvamutsedhaṃ śophamityāhurityarthaḥ| 3 hetuviśeṣairdoṣatrayābhighātaprabhṛtikāraṇabhedairyo rūpabhedaḥ tasmānnavātmakamāhuriti pūrvakriyayā sambandhaḥ, ‘sarvahetuviśeṣaiḥ’ iti pāṭhāntare sarveṣāṃ śothānāṃ hetuviśeṣairityarthaḥ| doṣairiti pṛthak tribhirdoṣaistrayaḥ, 4 militairdvayaistrayaḥ, abhighātenaikaḥ, viṣeṇa caikaḥ||1-2||
tatpūrvarūpaṃ davathuḥ sirāyāmo'ṅgagauravam ||3|| (vā. ni. a. 13) |
pūrvarūpamāha– tadityādi| davathurupatāpaḥ| sirāyāmaḥ sirāprasaraṇavat pīḍā||3||
pūrvarūpamāha– tadityādi| davathuścakṣurādiṣu tīvradāhaḥ, yaduktaṃ carake– “davathuścakṣurādibhyastīvra ūṣmā pravartate”| sirāyāmaḥ sirāprasāraṇavat pīḍā||3||
śuddhyāmayābhuktakṛśābalānāṃ 5 kṣārāmlatīkṣṇoṣṇagurūpasevā | dadhyāmamṛcchākavirodhiduṣṭagaropasṛṣṭānnaniṣevaṇaṃ ca ||4|| arśāṃsyaceṣṭā na ca dehaśuddhirmarmopaghāto viṣamā prasūtiḥ | mithyopacāraḥ pratikarmaṇāṃ ca nijasya hetuḥ śvayathoḥ pradiṣṭaḥ ||5|| (ca. ci. a. 12) |
pūrvarūpānantaraṃ kāmacārānnidānamāha– śuddhyāmayetyādi| śuddhirvamanavirecanādiḥ, āmayā jvarādayaḥ; abhuktamabhojanaṃ viguṇaṃ ca bhojanaṃ, taiḥ kṛśānāmabalānāṃ ca kṣārādisevā nijasya śvayathorhetuḥ| dadhyādayaḥ svatantrā eva hetavaḥ, āmamapakvaṃ, duṣṭaṃ doṣajanakaṃ 6 mandakanavodakādi, garaṃ saṃyogajaṃ viṣam| aceṣṭā niṣkriyatvam| na ca dehaśuddhiriti śodhanārhe'pi doṣe dehāśuddhiḥ| marmopaghāta iha doṣakṛta eva jñeyaḥ, bāhyahetujastu marmopaghāta āgantuśothahetureva| viṣamā prasūtirāmagarbhapatanādikā| mithyopacāro'samyakkaraṇamasamyagupacāraḥ| pratikarmaṇāṃ vamanādīnām||4-5||
atha kāraṇamāha– śuddhītyādi| śuddhirvamanādiḥ, āmayā jvarādayaḥ, abhuktamabhojanam, etairye kṛśāstathā abalāśca, teṣāṃ 7 kṣīrādisevanaṃ nijasya śvayathoḥ kāraṇaṃ; 8 dadhyādi tu svatantrameva kāraṇam| āmamapakvaṃ, duṣṭaṃ doṣajanakaṃ maṇḍakanavodakādi, garaṃ saṃyogajaṃ viṣam, aceṣṭā niṣkriyatvaṃ, na ca dehaśuddhiriti śodhanārhe'pi doṣe tatra dehāśuddhiḥ| marmopaghāta iha doṣakṛta eva jñeyaḥ, bāhyahetujaśca marmopaghāta āgantuśophahetureva| viṣamā prasūtiriti āmagarbhapatanādikā| pratikarmaṇāṃ vamanādīnāṃ, mithyopacāraḥ asamyagupacāraḥ||4-5||
sagauravaṃ syādanavasthitatvaṃ sotsedhamūṣmā'tha sirātanutvam | salomaharṣaśca vivarṇatā ca sāmānyaliṅgaṃ śvayathoḥ pradiṣṭam ||6||
sāmānyaliṅgamāha– 9 setyādi| sagauravamiti anavasthitatvaviśeṣaṇaṃ, tathā sotsedhamiti ca||6||
tasya sāmānyalakṣaṇamāha– sagauravamityādi| ūṣmasantāpayuktaṃ sirākṛśatvaṃ tāsāmalābhāt||6||
calastanutvak paruṣo'ruṇo'sitaḥ suṣuptiharṣārtiyuto'nimittataḥ | praśāmyati pronnamati prapīḍito divābalī ca śvayathuḥ samīraṇāt ||7|| (ca. ci. a. 12) |
vātaśothaliṅgamāha– cala ityādi| tanutvak 10 abahalatvak| asitaḥ kṛṣṇaḥ| suṣuptiḥ sparśājñatā; harṣo jhiṇijhiṇivadvedanā, kiṃvā romaharṣaḥ| animittataḥ praśāmyatīti vāyoścalatvena kadācinnimittaṃ vinā'pi līno bhavati; ‘nimittata’ iti pāṭhe snehoṣṇamardanādernimittataḥ praśāmyati upaśamaṃ prāpnotīti, upaśayārthametaduktam| pronnamati prapīḍita iti prapīḍitaḥ sannantarunnamatītyarthaḥ| divābalīti divā balavān, natvabalī| snehoṣṇamardanādyaiśca praśāmyet, sa ca vātikaḥ; “yaścāpyaruṇavarṇābhaḥ śotho naktaṃ praṇaśyati|” (ca. sū. a. 18) iti carakavacanāt||7||
atha vātaśothalakṣaṇamāha– caletyādi| calaḥ sthānāt sthānāntaragatiḥ, tanutvak 11 abahalatvak, paruṣaḥ karkaśaḥ, aruṇaḥ raktavarṇaḥ, asitaḥ kṛṣṇaḥ, suṣuptiḥ sparśājñānaṃ, harṣo lomaharṣaḥ, 12 animittataḥ praśāmyatīti vāyoścalatvena ca kadācinnimittaṃ vinā'pi vilīno bhavati, pronnamati prapīḍita iti prapīḍitaḥ sannanantaramunnamatītyarthaḥ| divābalī divābalavān, yaduktaṃ carake– “yaścāpyaruṇavarṇābhaḥ śopho naktaṃ praśāmyati|” iti||7||
mṛduḥ sagandho'sitapītarāgavān bhramajvarasvedatṛṣāmadānvitaḥ | ya uṣyate spaṣṭarugakṣirāgakṛt sa pittaśotho bhṛśadāhapākavān ||8|| (ca. ci. a. 12) |
paittikamāha– mṛdurityādi| uṣyate iti dahyate||8||
paittikamāha– mṛdurityādi| mṛdusparśaḥ, gandhayuktaḥ, akṣṇo rogakṛt, atiśayadāhapākavān||8||
guruḥ sthiraḥ pāṇḍurarocakānvitaḥ prasekanidrāvamivahnimāndyakṛt | sa kṛcchrajanmapraśamo nipīḍito na connamedrātribalī kaphātmakaḥ ||9|| (ca. ci. a. 12) |
kaphajamāha– gururityādi| arocakānvita iti arocakavyādhisahacārī| kṛcchrajanmapraśama iti cirotpattivināśaḥ| rātribalīti rātrau sroto'varodhajena dehakledenāceṣṭayā ca kaphasya vṛddhatvāt tajjaḥ śotho balavān bhavati; divā tu sphuṭasrotasi śarīre saceṣṭe ca na kapho balī bhavati, kiṃ tarhi vāyuḥ, tena tajjaḥ śotho divābalī bhavati||9||
kaphajamāha– gururityādi| sthiraḥ acalaḥ, praseko lālāsrāvaḥ, sa kṛcchrajanmapraśama iti rātrau sroto'varodhajena dehakledena ceṣṭayā ca kaphasya vṛddhyā tajjaḥ śotho balavān bhavati| divā sphuṭasrotasi śarīre ceṣṭāyukte ca kapho na balī vāyustena balī, tajjaḥ śotho divābalī bhavati||9||
nidānākṛtisaṃsargācchvayathuḥ syāddvidoṣajaḥ | sarvākṛtiḥ sannipātācchotho vyāmiśralakṣaṇaḥ ||10|| (ca. sū. a. 18) |
vyāmiśrauṣadhavidhānārthaṃ kvāpi kvāpi prakṛtisamasamavetā api śiṣyahitaiṣitayā dvandvasannipātā atideśena 13 paṭhyante, ye tu vikṛtiviṣamasamavetāstān kaṇṭharaveṇa 14 paṭhanti; ato'tideśena dvandvatrayasannipātānāha– nidānākṛtisaṃsargādityādi| vyāmiśralakṣaṇa iti militavātāditrayaliṅgaḥ| anenaiva sarvākṛtirityasyārthe siddhe tadabhidhānaṃ vātādipratyekaṃ kṛtsnaliṅganiyamārtham||10||
dvandvajatrayasannipātajamāha– nidānetyādi| dvidoṣayornidānalakṣaṇasaṃsargayoḥ dvidoṣajā jñeyāḥ| sannipātāt sarvākṛtiḥ, vyāmiśralakṣaṇaḥ militavātāditrayaliṅgaḥ||10||
abhighātena śastrādicchedabhedakṣatādibhiḥ | himānilodadhyanilairbhallātakapikacchujaiḥ ||11|| rasaiḥ śūkaiśca saṃsparśācchvayathuḥ syādvisarpavān | bhṛśoṣmā lohitābhāsaḥ prāyaśaḥ pittalakṣaṇaḥ ||12|| (vā. ni. a. 13) |
abhighātajaṃ śvayathumāha– abhighātenetyādi| abhighātena yaḥ śothaḥ sa śastrādibhirbhavati| himānilodadhyanilairiti 15 himānilairudadhyanilaiśca; udadhiḥ samudraḥ| bhallātakapikacchujai rasaiḥ śūkairiti bhallātakarasaiḥ, kapikacchvā śūkaiśca; kapikacchuḥ śūkaśimbī||11-12||
abhighātajaśothamāha– abhighātenetyādi| 16 sa śvayathuḥ śastrādibhiḥ kṛto bhavati| himānilaḥ śītavāyuḥ, udadhyanilaḥ samudravātaḥ, bhallātakarasaiḥ kapikacchuśūkaiḥ kapikacchuḥ śūkaśimbī, eteṣāṃ sparśāt; prasaraṇaśīlaḥ, bhṛśoṣmā atiśayasantāpakṛt, pittaśvayathulakṣaṇaḥ||11-12||
viṣajaḥ saviṣaprāṇiparisarpaṇamūtraṇāt | daṃṣṭrādantanakhāghātādaviṣaprāṇināmapi ||13|| viṇmūtraśukropahatamalavadvastrasaṅkarāt | viṣavṛkṣānilasparśādgarayogāvacūrṇanāt ||14|| mṛduścalo'valambī ca śīghro dāharujākaraḥ |15| (vā. ni. a. 13) |
viṣajamāha– 17 viṣaja ityādi| saviṣaprāṇinaḥ sarpādayasteṣāṃ parisarpaṇaṃ bhramaṇaṃ tasmāt, saviṣaprāṇināṃ mūtraṇācca| daṃṣṭrādanteti daṃṣṭrā kuṭilā ‘dāḍha’ iti khyātā, tadviparītaśca danto gobalīvardanyāyāt| viṇmūtraśukropahatamalavadvastrasaṅkarāditi saviṣaprāṇināṃ viṇmūtrādyupahataṃ malavacca vastraṃ yattasya saṃsparśāt| avalambī adhogamanaśīlaḥ| śīghraḥ śīghrotpattiḥ| ayaṃ cāganturapi viśiṣṭaliṅgacikitsopayogāt pṛthak paṭhitaḥ||13-14||– 18
viṣajaśothalakṣaṇamāha– viṣajetyādi| saviṣaprāṇinaḥ saviṣā ye jantavaḥ śatapadīlūtādayaḥ, teṣāṃ śarīropari sarpaṇaṃ 19 mūtraṇaṃ ca dvayamapi śvayathorhetuḥ| daṃṣṭrādanteti daṃṣṭrā kuṭilākārā ‘dāḍha’ iti loke, dantā agrebhavāḥ, anye daṃṣṭridantanakheti paṭhanti, tatra daṃṣṭriṇo vyāghrādayaḥ, nakhāḥ prasiddhāḥ| aviṣaprāṇināṃ manuṣyādīnāmapyabhighātaḥ śothahetuḥ| viṇmūtretyādi saviṣaprāṇināṃ viṇmūtrādyupahatamalavadvastrasya saṃsparśāt; anye ‘malavadvastu’ iti paṭhanti, tatra saviṣaprāṇināṃ viṇmūtraśukropahatatvenaitadyanmalavadvastu tasya samparkādityarthaḥ| saviṣā ye vṛkṣāsteṣāṃ yo'nilaḥ, tasya sparśādapi| 20 garaḥ kṛtrimaviṣaṃ tasyāvacūrṇanāt, tasya śarīrasparśādityarthaḥ| 21 mṛduḥ mṛdusparśaḥ, calaḥ sthānāntaragatiḥ, avalambī adhogamanaśīlaḥ, śīghraḥ śīghrotpattiḥ||13-14||
doṣāḥ śvayathumūrdhvaṃ hi kurvantyāmāśayasthitāḥ ||15|| pakvāśayasthā madhye tu varcaḥsthānagatāstvadhaḥ | kṛtsnadehamanuprāptāḥ kuryuḥ sarvasaraṃ tathā ||16|| (su. ci. a. 23) |
yatrasthā doṣā yatra deśe śothaṃ kurvanti tamāha– 22 doṣā ityādi| ūrdhvamiti uraḥprabhṛtyūrdhvadehe| madhya iti uraḥpakvāśayamadhye| adha iti pakvāśayādadhaḥ| sarvasaraṃ sarvaśarīrasaraṇaśīlam||15-16||
yasmin deśe doṣāḥ śophaṃ kurvanti tamāha– doṣā ityādi| ūrdhvamiti uraḥprabhṛtyūrdhvadehe| madhya iti uraḥpakvāśayamadhye, adha iti pakvāśayādadho varcaḥsthānaṃ purīṣāśayaḥ, sarvaśarīrasaraṇaśīlam||15-16||
yo madhyadeśe śvayathuḥ sa kaṣṭaḥ sarvagaśca yaḥ | 23 ardhāṅge riṣṭabhūtaḥ syādyaścordhvaṃ parisarpati ||17|| śvāsaḥ pipāsā chardiśca daurbalyaṃ jvara eva ca | yasya cānne rucirnāsti śvayathuṃ taṃ vivarjayet ||18|| (su. ci. a. 23) | ananyopadravakṛtaḥ śothaḥ pādasamutthitaḥ | puruṣaṃ hanti nārīṃ ca mukhajo guhyajo dvayam | navo'nupadravaḥ śothaḥ sādhyo'sādhyaḥ pureritaḥ ||19|| (vā. ni. a. 13) | vivarjayet kukṣyudarāśritaṃ ca tathā gale marmaṇi saṃśritaṃ ca | sthūlaḥ kharaścāpi bhavedvivarjyo yaścāpi bālasthavirābalānām ||20||
ataḥ paraṃ kṛcchrādibhedamāha– yo madhyadeśa ityādi| madhyadehagasya kaṣṭatvaṃ taddeśagaśothaprabhāvāt| sarvaga iti sarvadehagāmī| sarvaja iti pāṭhāntare sarvajaḥ sānnipātikaḥ| riṣṭabhūta iti riṣṭatulyaḥ, bhūtaśabda upamāne; yathā– mātṛbhūtaḥ, pitṛbhūta iti| vyādherevātra riṣṭabhūtatvaṃ, tasya ca nimittakṛtatvāt bhūtaśabda upātta iti kārtikaḥ| anye tu bhūtaśabdaṃ svarūpavacanamāhuḥ| yaścordhvaṃ parisarpatīti puruṣaviṣayakametat; cakārāt striyāśca uparijo yo'dho yāti sa gṛhyate, tathā guhyajo yaḥ sarvagaḥ| vacanaṃ hi– “yastu pādābhinirvṛttaḥ śothaḥ sarvāṅgago bhavet| puruṣaṃ hanti, nārīṃ ca mukhajo, guhyajo dvayam||” (ca. sū. a. 18) iti| ananyopadravakṛta iti anyasya upadravā anyopadravāstadviparītā ananyopadravāḥ; etenāyamarthaḥ– śothasyaiva ye upadravāstaiḥ kṛtaḥ| te ca– “śvāsaḥ pipāsā daurbalyaṃ jvaraśchardirarocakaḥ| hikkātīsārakāsāśca śothinaṃ kṣapayanti hi||” (su. ci. a. 23) iti suśrutoktāḥ| carake'pyuktam– “chardistṛṣṇā'ruciḥ śvāso jvaro'tīsāra eva ca| saptako'yaṃ sadaurbalyaḥ śothopadravasaṅgrahaḥ||” (ca. ci. a. 18) iti| athavā anyamupadravaṃ karotīti anyopadravakṛnnidānam| nānyopadravakṛdananyopadravakṛt, tataḥ svanidānāt ‘jātaḥ’ iti śeṣaḥ; tena śothajanakanidānādeva utpanna ityarthaḥ| pāṇḍurogādau tu yaḥ śothaḥ pādasamutthitaḥ so'nyopadravakṛto nidānāntarājjātaḥ sādhya eva| ‘ānanopadravagata’ iti pāṭhāntare ayamarthaḥ– pādayorutthitaḥ pūrvaṃ paścādānanamupadraveṇa prasāreṇa upadravatvena vā gataḥ| tathāca tantrāntaram– “ 24 pādapravṛttaḥ śvayathurnṛṇāṃ yaḥ prāpnuyānmukham| strīṇāṃ vaktrādadho yāti, bastijaśca na sidhyati||” iti| 25 kṣārapāṇinā'pyuktam– “ūrdhvagāmī naraṃ padbhyāmadhogāmī mukhāt striyam| ubhayaṃ bastisañjātaḥ śotho hanti na saṃśayaḥ||” iti| guhyaja iti bastijātaḥ| dvayamiti naraṃ nārīṃ ca| asādhyaḥ purerita iti “ardhāṅge riṣṭabhūta” ityādinā||17-20||
ataḥ sthānāśrayatve kṛcchrādibhedamāha– ya ityādi| madhyagaśvayathoḥ kaṣṭasādhyatvaṃ taddeśaprabhāvāt| sarvaga iti sarvadehagāmī, ‘sarvaja’ iti 26 pāṭhāntaraṃ, tatra sānnipātikaḥ| riṣṭabhūta iti riṣṭatulyaḥ; bhūtaśabdo hyupamāne, yathā mātṛbhūtaḥ pitṛbhūta iti| yaścordhvaṃ parisarpatīti puruṣaviṣayametat, cakārāt striyāścoparijo yo'dho yāti sa gṛhyate, tathā guhyajo yaḥ sa sarvagaḥ| upadravaviśeṣasyāsādhyatvamāha– śvāsa iti| yasyaitāni santi śvayathau sati, taṃ parivarjayet| sthānabhedenāsādhyatvamāha– ananyetyādi| na anyopadravāḥ ananyopadravāḥ śophasyopadravāstaiḥ kṛtaḥ, te ca suśrutoktāḥ– “śvāsaḥ pipāsā daurbalyaṃ jvaraśchardirarocakaḥ| hikkātīsārakāsāśca śothinaṃ kṣapayanti hi|” iti| carake'pyuktam– “chardiḥ śvāso'rucistṛṣṇā jvaro'tīsāra eva ca| 27 saptako'yaṃ sadaurbalyaḥ śothopadravasaṅgraha||” iti| athavā anyamupadravaṃ karotīti anyopadravakṛt nidānaṃ, na anyopadravakṛt ananyopadravakṛt, tato nidānājjāta ityanena śophajanakanidānādevotpanna ityarthaḥ| pāṇḍurogādau tu yaḥ śophaḥ so'nyopadravakṛto nidānājjātaḥ sādhya eva| pādasamutthitaḥ puruṣaṃ hanti nārīṃ tu mukhajo hanti, guhyajo bastisañjātaḥ, 28 dvayamiti naraṃ nārīṃ ca| yaduktaṃ tantrāntare– “pādapravṛttaḥ śvayathurnṛṇāṃ yaḥ prāpnuyānmukham| vakrādadhastādyo yāti bastijaśca na siddhyati|” kṣīrapāṇinā'pyuktam– “ūrdhvagāmī naraṃ padbhyāmadhogāmī mukhātstriyam| ubhayorbastisañjātaḥ śotho hanti na saṃśayaḥ||” 29 iti| sādhyāsādhyalakṣaṇamāha– nava iti| navo navotthānaḥ, upadravarahitaḥ, upadravāḥ pūrvoktāḥ śvāsādayaḥ, tairmuktaḥ sa sādhyaḥ, asādhyaḥ 30 pūrvairita ūrdhvāṅge riṣṭabhūtaḥ||17-20||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne śothanidānaṃ samāptam ||36||
iti 31 śrīkaṇṭhadattaviracitāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ śothanidānaṃ samāptam||36||
ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ śothanidānam||36||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘śothasya upadravatvena’ iti pā.| ↩
  2. 2 . ‘pāṭhato’ iti pā.| ↩
  3. 3 . ‘ ... prabhūtakāraṇabhedairyo’ iti pā.| ↩
  4. 4 . ‘militairekadvayaistrayaḥ’ iti pā.| ↩
  5. 5 . ‘kṣīrāmla...’ iti pā. | ↩
  6. 6 . ‘maṇḍakanavodakādi’ iti pā.| ↩
  7. 7 . etacca– kṣīrāmleti pāṭha.| ↩
  8. 8 . ‘dadhyādiṣu’ iti pā.| ↩
  9. 9 . ‘setyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  10. 10 . ‘abahulatvak’ iti pā.| ↩
  11. 11 . ‘abalatvak’ iti pā.| ↩
  12. 12 . atra ‘atiratiḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake upalabhyate | ↩
  13. 13 . ‘gaṇyante’ iti pā.| ↩
  14. 14 . ‘paṭhati’ iti pā.| ↩
  15. 15 . ‘himānilairudadhyanilaiḥ’ iti pā.| ↩
  16. 16 . ‘śvayathuḥ saśastrādibhiḥ’ iti pā.| ↩
  17. 17 . ‘viṣajaḥ saviṣaprāṇītyādi’ iti pā.| ↩
  18. 18 . ‘viṣe śothalakṣaṇamāha’ iti pā.| ↩
  19. 19 . ‘mūtraṇam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  20. 20 . ‘garakṛtrimaviṣam’ iti pā.| ↩
  21. 21 . ‘mṛduḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  22. 22 . ‘doṣāḥ śvayathumūrdhvamityādi’ iti pā.| ↩
  23. 23 . ‘adhāṅga’ iti aśuddhaḥ pā. | ↩
  24. 24 . ‘pādapravṛttaśvayathurnṛṇām’ iti pā.| ↩
  25. 25 . ‘kṣīrapāṇinā ... ’ iti pā.| ↩
  26. 26 . ‘pāṭhāntare’ iti pā.| ↩
  27. 27 . ‘saptakopam’ iti pā.| ↩
  28. 28 . atra ‘sarpan’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  29. 29 . ‘iti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  30. 30 . ‘pūrverita ūrdhvāṅge iti bhūtaḥ’ iti pā.| ↩
  31. 31 . ‘śrīkaṇṭhadattakṛtāyām’ iti pā.| ↩