atha vṛddhinidānam | kruddho'nūrdhvagatirvāyuḥ śothaśūlakaraścaran | muṣkau
vaṅkṣaṇataḥ prāpya phalakoṣābhivāhinīḥ
||1|| prapīḍya dhamanīrvṛddhiṃ karoti
phalakoṣayoḥ | doṣāsramedomūtrāntraiḥ sa vṛddhiḥ saptadhā gadaḥ
||2|| mūtrāntrajāvapyanilāddhetubhedastu
kevalam |3| (vā. ni. a. 11) |
śothatvasāmānyāt śothānantaraṃ vṛddhirabhidhīyate| vṛddheḥ samprāptimāha–
kruddho'nūrdhvagatirvāyurityādi| anūrdhvagatiradhogatirvāyuḥ muṣkau prāpya
caran gacchan vaṅkṣaṇato
1
meḍhrajaṅghāsandheḥ sakāśāt; phalakoṣābhivāhinīriti phalaṃ ca koṣaśca
phalakoṣau, athavā phalayoḥ koṣau, tadvahā dhamanīśca prapīḍya sandūṣya,
vṛddhiṃ karoti| phalakoṣayoriti dvivacanamupalakṣaṇaṃ, tenaikakoṣe'pi
dṛśyamānā vṛddhiḥ saṅgatā| sa vṛddhiriti “kticktau ca sañjñāyām” ityanena
ktijanto vṛddhiśabdaḥ puṃliṅgaḥ, ktinnantastu strīliṅgaḥ| vṛddhiḥ
kuraṇḍo'bhidhīyate| saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāyāṃ labdhāyāṃ saptadheti
vacanaṃ nyūnādhikasaṅkhyānirāsārthaṃ, tena dvandvajādivṛddheradhikāyā nirāsaḥ,
asambhavastu tasyā vyādhisvabhāvāt; mūtrāntravṛddhyorvātavṛddhyantarbhāvāt
nyūnasaṅkhyānirāsārtham anayorvātajatve'pi nimittacikitsābhedāt
pṛthagabhidhānaṃ, nimittabhedanibandhana eva vyādhibhedaḥ| yaduktam–
“doṣadūṣyasaṃsargādāyatanaviśeṣānnimittataścaiṣāṃ vyādhīnāṃ bhedaḥ|” (su. sū.
a. 24) iti| ata āha– mūtrāntrajāvapyanilāddhetubhedastu kevalamiti||1-2||
śothādhikārāt vṛddhirabhidhīyate| vṛddheḥ samprāptimāha– kruddha ityādi|
anūrdhvagatirvāyuḥ adhogatirvāto muṣkau prāpya caran gacchan, vaṅkṣaṇato
meḍhrajaṅghāsandheḥ sakāśāt, phalakoṣābhivāhinīriti phalaṃ ca kośaśca
phalakośau, athavā phalayoḥ kośau phalakośau, tadvahā dhamanīḥ prapīḍya
sandūṣya vṛddhiṃ karoti, phalakoṣayoriti dvivacanamupalakṣaṇaṃ,
tenaikaphalakoṣe'pi dṛśyamānā vṛddhiḥ sammatā| vṛddhiḥ ‘kuraṇḍa’ iti loke|
vṛddheḥ saṅkhyāmāha– doṣetyādi| doṣatrayaistrayaḥ, raktenaikaḥ, medasā caikaḥ,
mūtreṇaikaḥ, evaṃ
2
sapta| saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāyāṃ labdhāyāṃ punaḥ saptadheti vacanaṃ
nyūnādhikasaṅkhyānirāsārthaṃ, dvandvajāyā api vṛddhernirāsaḥ,
dvandvajāyāstvasambhavo vyādhisvabhāvāt;
mūtrāntravṛddhyorvātavṛddhyantarbhāvāt nyūnasaṅkhyānirāsaḥ, anayorvātajatve'pi
nidānacikitsābhedāt pṛthagabhidhānaṃ, nidānabhedanibandhana eva vyādhibhedaḥ|
uktaṃ ca– “doṣadūṣyasaṃsargādāyatanaviśeṣānnimittataścaiṣāṃ vyādhīnāṃ bhedaḥ”
iti| ata eva mūtrāntrajāvapi vātāt, tatra hetubhedata eva bhedaḥ kevala iti|
vṛddhiśabdaḥ pulliṅgo vā||1-2||
vātapūrṇadṛtisparśo rūkṣo vātādaheturuk
||3|| pakvodumbarasaṅkāśaḥ
pittāddāhoṣmapākavān kaphācchīto guruḥ snigdhaḥ kaṇḍūmān kaṭhino'lparuk
||4|| kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ pittavṛddhiliṅgaśca
raktajaḥ | kaphavanmedasā vṛddhirmṛdustālaphalopamaḥ
||5|| mūtradhāraṇaśīlasya mūtrajaḥ sa tu
gacchataḥ | ambhobhiḥ pūrṇadṛtivat kṣobhaṃ yāti saruṅmṛduḥ
||6|| mūtrakṛcchramadhaḥ syācca cālayan
phalakoṣayoḥ |7| (vā. ni. a. 11) |
vātajādīnāṃ mūtrajāntānāṃ vṛddhīnāṃ krameṇa lakṣaṇānyāha– vātetyādi|
aheturugiti animittato dāhādiruk| raktaje ‘kṛṣṇasphoṭāvṛta’ iti
pittajavṛddhiliṅgādadhikaṃ; tena hetuliṅgacikitsābhedādraktajavṛddhiḥ
pṛthaggaṇyate| medoje tālaphalopama iti pakvatālaphalamiva nīlavartulaḥ|
mūtraje mūtrakṛcchramiti mūtrakṛcchravat vedanā| cālayan phalakoṣayoriti
phalakoṣayoścālayan calo bhavannitastato gacchan so'dhaḥ syāt| cālayanniti
svārthiko ṇic||3-6||–
vātajamāha– vātetyādi| dṛtiścarmakhalliḥ| animittato bhedatodādiruk|
pittajamāha– pakvetyādi| pakvodumbarasaṅkāśaḥ pakvodumbaraphalābhaḥ, tathā
dāhādiyuktaḥ| kaphavṛddhimāha– kaphādityādi| kaphād vṛddhiḥ śītaḥ śītasparśaḥ,
tathā guruḥ snigdhaḥ kaṇḍūmān kaṭhino'śmavat, alparuk mandavedanaḥ|
raktajamāha– raktetyādi| raktajo vṛddhiḥ, atra tu kṛṣṇasphoṭaiścitaḥ
pittavṛddhiliṅgaiśca pakvodumbarasaṅkāśādibhiryuto bhavet| atra tu
kṛṣṇasphoṭāvṛta iti pittavṛddhiliṅgādadhikaṃ, tena
hetubhedacikitsābhedādraktajo vṛddhiḥ pṛthaggaṇyate| medojamāha–
3
kaphavatkaphavṛddhilakṣaṇaṃ tālaphalopama iti pakvatālavannīlavartulaḥ|
mūtrajamāha– mūtretyādi| mūtradhāraṇaśīlasya mūtrajo bhavati, gacchataḥ puṃsaḥ
jalapūrṇadṛtivat kṣobhaṃ yāti pūrito bhavati, saruk savyathaḥ, mṛduḥ
mṛdusparśaḥ| mūtrakṛcchramiti mūtrakṛcchravedanaḥ| phalakośayoriti
phalakośayoścālayan calo bhavannitastato gacchan so'dhaḥ syāt| cālayanniti
svārthiko ṇic| ‘valayaṃ phalakośayoḥ’ iti pāṭhe phalakośayoradhastādvalayaṃ
kaṅkaṇaṃ syāt||3-6||–
vātakopibhirāhāraiḥ śītatoyāvagāhanaiḥ
||7||
dhāraṇeraṇabhārādhvaviṣamāṅgapravartanaiḥ | kṣobhaṇaiḥ kṣobhito'nyaiśca
kṣudrāntrāvayavaṃ yadā ||8|| pavano
viguṇīkṛtya svaniveśādadho nayet | kuryādvaṅkṣaṇasandhistho granthyābhaṃ
śvayathuṃ tadā ||9|| upekṣyamāṇasya ca
muṣkavṛddhimādhmānarukstambhavatīṃ sa vāyuḥ |
4
prapīḍito'ntaḥsvanavān prayāti pradhmāpayanneti punaśca muktaḥ
||10||
5
yasyāntrāvayavāśleṣānmuṣkayorvātasambhavāt | antravṛddhirasādhyo'yaṃ
vātavṛddhisamākṛtiḥ ||11|| (vā. ni. a. 11) |
antravṛddhimāha– vātakopibhirityādi| dhāraṇaṃ vegasyopasthitasya,
īraṇamaprāptasya| kṣobhaṇaiḥ kṣubhito'nyairiti
balavadvigrahadhanurākarṣaṇādibhiḥ| kṣudrāntrāvayavamiti
bṛhadantravyudāsārtham| viguṇīkṛtyeti saṅkucīkṛtya| dviguṇīkṛtyeti pāṭhāntare
saṅkocena dviguṇīkṛtya| svaniveśāt svasthānāt| tadā vaṅkṣaṇasandhisthaḥ san
vaṅkṣaṇasandhau granthirūpaṃ sādhyaṃ śvayathuṃ karoti, tatra granthirūpeṇa
sthitvā kālāntareṇa phalakoṣaṃ gacchatīti| tāṃ
muṣkavṛddhimādhmānarukstambhavatīmupekṣyamāṇasya
6
acikitsitapuruṣasya| atra bhojaḥ– “antraṃ dviguṇamādāya jantornayati
vaṅkṣaṇam| vaṅkṣaṇāttadrujāyuktaṃ phalakoṣaṃ prapadyate||” iti|
pradhmāpayanniti ucchūnayan| asādhyo'yamiti kathaṃ? yato'sya cikitsā'bhihitā;
naivam, aprāptaphalakoṣāyāmayaṃ cikitsāvidhiḥ; prāptaphalakoṣā tvasādhyā;
yāpyāyāṃ vā tasyāṃ cikitsāvidhiḥ| yaduktaṃ bhoje– “yāpyāṃ tāmantrajāṃ viduḥ|”
iti| bradhnanidānaṃ tu tantrāntare paṭhyate| tadyathā–
“atyabhiṣyandigurvannasevanānnicayaṃ gataḥ| karoti granthivacchothaṃ doṣo
vaṅkṣaṇasandhiṣu|| jvaraśūlāṅgasādāḍhyaṃ taṃ bradhnamiti nirdiśet||” iti||7-10||
antravṛddhimāha– vātetyādi| vātakopibhirāhārai
rūkṣatiktakaṣāyādibhirāsevitaistathā śītatoyāvagāhanaistathā
dhāraṇeraṇabhārādibhiranyaiśca kṣobhaṇaiḥ kṣobhitaḥ kupitaḥ pavano vāyuryadā
yasmin kāle kṣudrāntrāvayavaṃ (mūtraśakṛdgātraikadeśaṃ?) svaniveśāt
svasthānāt, dviguṇīkṛtyā'dho nayediti piṇḍārthaḥ|
7
anye viguṇīkṛtyeti paṭhanti| dhāraṇamupasthitavegasya
8, īraṇamaprāptavegasya, kṣobhaṇaiḥ pūrvoktaiḥ, anyairiti balavadvigrahaiḥ
dhanurākarṣaṇādibhiḥ, viṣamāṅgapravartanaiḥ viṣamatvena śarīramoṭanaiḥ|
9
pavano vaṅkṣaṇasandhisthaḥ san, vaṅkṣaṇasandhau granthirūpamasādhyaṃ śvayathuṃ
karoti| tatra granthirūpeṇa sthitvā kālāntareṇa phalakośaṃ gacchati| tāṃ
muṣkavṛddhimādhmānarukstambhavatīṃ tadopekṣamāṇasyācikitsataḥ puruṣasya|
yadāha bhojaḥ– “antraṃ dviguṇamādāya jantornayati vaṅkṣaṇam|
vaṅkṣaṇāttadrujāyuktaṃ phalakośaṃ prapadyate||” iti| sa ca śvayathuḥ kareṇa
pīḍitaḥ saśabdaṃ prayāti, muktaḥ sannādhmāpayan pūrayan punarāyāti|
asādhyamāha– yasyetyādi| āśleṣāt saṃyogāt, vātasañcayāt
muṣkayorantravṛddhirbhavati| ayamasādhyaḥ, kathaṃ tarhi cikitsā?
aprāptaphalakośayościkitsāvidhiḥ, prāptaphalakoṣā tvasādhyā| yāpyāyāṃ
10
vā cikitsāvidhiḥ| yaduktaṃ bhoje– ‘yāpyāṃ tāmantrajāṃ viduḥ’ iti|
bradhnanidānaṃ tu tantrāntare paṭhyate, tadyathā–
“atyabhiṣyandigurvannasevanānnicayaṃ gataḥ| karoti granthivacchothaṃ doṣo
vaṅkṣaṇasandhiṣu| jvaraśūlāgnisādāḍhyaṃ taṃ bradhnamiti nirdiśet||” iti||7-10||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne vṛddhinidānaṃ samāptam
||37||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ vṛddhinidānaṃ samāptam||37||
11
iti śrīvācaspativaidyakṛtāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ
vṛddhinidānam||37||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . meḍhrorusandherityarthaḥ| ↩
- 2 . ‘sapta saṅkhyeyaiva nirdeśādeva’ iti pā.| ↩
- 3 . ‘ ... lakṣaṇaḥ’ iti pā.| ↩
- 4 . ‘pīḍito ... ’ iti pā. | ↩
- 5 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
- 6 . ‘acikitsitaḥ puruṣasya’ iti pā.| ↩
- 7 . kvacitpustake agrimapaṅktiḥ ekapaṅktipaścāt upalabhyate | ↩
- 8 . atra ‘iti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 9 . kvacitpustake ‘anye viguṇīkṛtyeti paṭhanti|’ iti paṅktiḥ atra upalabhyate | ↩
- 10 . ‘vā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 11 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ vṛddhinidānam||37||’ iti pā.| ↩