37. vṛddhinidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
atha vṛddhinidānam | kruddho'nūrdhvagatirvāyuḥ śothaśūlakaraścaran | muṣkau vaṅkṣaṇataḥ prāpya phalakoṣābhivāhinīḥ ||1|| prapīḍya dhamanīrvṛddhiṃ karoti phalakoṣayoḥ | doṣāsramedomūtrāntraiḥ sa vṛddhiḥ saptadhā gadaḥ ||2|| mūtrāntrajāvapyanilāddhetubhedastu kevalam |3| (vā. ni. a. 11) |
śothatvasāmānyāt śothānantaraṃ vṛddhirabhidhīyate| vṛddheḥ samprāptimāha– kruddho'nūrdhvagatirvāyurityādi| anūrdhvagatiradhogatirvāyuḥ muṣkau prāpya caran gacchan vaṅkṣaṇato 1 meḍhrajaṅghāsandheḥ sakāśāt; phalakoṣābhivāhinīriti phalaṃ ca koṣaśca phalakoṣau, athavā phalayoḥ koṣau, tadvahā dhamanīśca prapīḍya sandūṣya, vṛddhiṃ karoti| phalakoṣayoriti dvivacanamupalakṣaṇaṃ, tenaikakoṣe'pi dṛśyamānā vṛddhiḥ saṅgatā| sa vṛddhiriti “kticktau ca sañjñāyām” ityanena ktijanto vṛddhiśabdaḥ puṃliṅgaḥ, ktinnantastu strīliṅgaḥ| vṛddhiḥ kuraṇḍo'bhidhīyate| saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāyāṃ labdhāyāṃ saptadheti vacanaṃ nyūnādhikasaṅkhyānirāsārthaṃ, tena dvandvajādivṛddheradhikāyā nirāsaḥ, asambhavastu tasyā vyādhisvabhāvāt; mūtrāntravṛddhyorvātavṛddhyantarbhāvāt nyūnasaṅkhyānirāsārtham anayorvātajatve'pi nimittacikitsābhedāt pṛthagabhidhānaṃ, nimittabhedanibandhana eva vyādhibhedaḥ| yaduktam– “doṣadūṣyasaṃsargādāyatanaviśeṣānnimittataścaiṣāṃ vyādhīnāṃ bhedaḥ|” (su. sū. a. 24) iti| ata āha– mūtrāntrajāvapyanilāddhetubhedastu kevalamiti||1-2||
śothādhikārāt vṛddhirabhidhīyate| vṛddheḥ samprāptimāha– kruddha ityādi| anūrdhvagatirvāyuḥ adhogatirvāto muṣkau prāpya caran gacchan, vaṅkṣaṇato meḍhrajaṅghāsandheḥ sakāśāt, phalakoṣābhivāhinīriti phalaṃ ca kośaśca phalakośau, athavā phalayoḥ kośau phalakośau, tadvahā dhamanīḥ prapīḍya sandūṣya vṛddhiṃ karoti, phalakoṣayoriti dvivacanamupalakṣaṇaṃ, tenaikaphalakoṣe'pi dṛśyamānā vṛddhiḥ sammatā| vṛddhiḥ ‘kuraṇḍa’ iti loke| vṛddheḥ saṅkhyāmāha– doṣetyādi| doṣatrayaistrayaḥ, raktenaikaḥ, medasā caikaḥ, mūtreṇaikaḥ, evaṃ 2 sapta| saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāyāṃ labdhāyāṃ punaḥ saptadheti vacanaṃ nyūnādhikasaṅkhyānirāsārthaṃ, dvandvajāyā api vṛddhernirāsaḥ, dvandvajāyāstvasambhavo vyādhisvabhāvāt; mūtrāntravṛddhyorvātavṛddhyantarbhāvāt nyūnasaṅkhyānirāsaḥ, anayorvātajatve'pi nidānacikitsābhedāt pṛthagabhidhānaṃ, nidānabhedanibandhana eva vyādhibhedaḥ| uktaṃ ca– “doṣadūṣyasaṃsargādāyatanaviśeṣānnimittataścaiṣāṃ vyādhīnāṃ bhedaḥ” iti| ata eva mūtrāntrajāvapi vātāt, tatra hetubhedata eva bhedaḥ kevala iti| vṛddhiśabdaḥ pulliṅgo vā||1-2||
vātapūrṇadṛtisparśo rūkṣo vātādaheturuk ||3|| pakvodumbarasaṅkāśaḥ pittāddāhoṣmapākavān kaphācchīto guruḥ snigdhaḥ kaṇḍūmān kaṭhino'lparuk ||4|| kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ pittavṛddhiliṅgaśca raktajaḥ | kaphavanmedasā vṛddhirmṛdustālaphalopamaḥ ||5|| mūtradhāraṇaśīlasya mūtrajaḥ sa tu gacchataḥ | ambhobhiḥ pūrṇadṛtivat kṣobhaṃ yāti saruṅmṛduḥ ||6|| mūtrakṛcchramadhaḥ syācca cālayan phalakoṣayoḥ |7| (vā. ni. a. 11) |
vātajādīnāṃ mūtrajāntānāṃ vṛddhīnāṃ krameṇa lakṣaṇānyāha– vātetyādi| aheturugiti animittato dāhādiruk| raktaje ‘kṛṣṇasphoṭāvṛta’ iti pittajavṛddhiliṅgādadhikaṃ; tena hetuliṅgacikitsābhedādraktajavṛddhiḥ pṛthaggaṇyate| medoje tālaphalopama iti pakvatālaphalamiva nīlavartulaḥ| mūtraje mūtrakṛcchramiti mūtrakṛcchravat vedanā| cālayan phalakoṣayoriti phalakoṣayoścālayan calo bhavannitastato gacchan so'dhaḥ syāt| cālayanniti svārthiko ṇic||3-6||–
vātajamāha– vātetyādi| dṛtiścarmakhalliḥ| animittato bhedatodādiruk| pittajamāha– pakvetyādi| pakvodumbarasaṅkāśaḥ pakvodumbaraphalābhaḥ, tathā dāhādiyuktaḥ| kaphavṛddhimāha– kaphādityādi| kaphād vṛddhiḥ śītaḥ śītasparśaḥ, tathā guruḥ snigdhaḥ kaṇḍūmān kaṭhino'śmavat, alparuk mandavedanaḥ| raktajamāha– raktetyādi| raktajo vṛddhiḥ, atra tu kṛṣṇasphoṭaiścitaḥ pittavṛddhiliṅgaiśca pakvodumbarasaṅkāśādibhiryuto bhavet| atra tu kṛṣṇasphoṭāvṛta iti pittavṛddhiliṅgādadhikaṃ, tena hetubhedacikitsābhedādraktajo vṛddhiḥ pṛthaggaṇyate| medojamāha– 3 kaphavatkaphavṛddhilakṣaṇaṃ tālaphalopama iti pakvatālavannīlavartulaḥ| mūtrajamāha– mūtretyādi| mūtradhāraṇaśīlasya mūtrajo bhavati, gacchataḥ puṃsaḥ jalapūrṇadṛtivat kṣobhaṃ yāti pūrito bhavati, saruk savyathaḥ, mṛduḥ mṛdusparśaḥ| mūtrakṛcchramiti mūtrakṛcchravedanaḥ| phalakośayoriti phalakośayoścālayan calo bhavannitastato gacchan so'dhaḥ syāt| cālayanniti svārthiko ṇic| ‘valayaṃ phalakośayoḥ’ iti pāṭhe phalakośayoradhastādvalayaṃ kaṅkaṇaṃ syāt||3-6||–
vātakopibhirāhāraiḥ śītatoyāvagāhanaiḥ ||7|| dhāraṇeraṇabhārādhvaviṣamāṅgapravartanaiḥ | kṣobhaṇaiḥ kṣobhito'nyaiśca kṣudrāntrāvayavaṃ yadā ||8|| pavano viguṇīkṛtya svaniveśādadho nayet | kuryādvaṅkṣaṇasandhistho granthyābhaṃ śvayathuṃ tadā ||9|| upekṣyamāṇasya ca muṣkavṛddhimādhmānarukstambhavatīṃ sa vāyuḥ | 4 prapīḍito'ntaḥsvanavān prayāti pradhmāpayanneti punaśca muktaḥ ||10|| 5 yasyāntrāvayavāśleṣānmuṣkayorvātasambhavāt | antravṛddhirasādhyo'yaṃ vātavṛddhisamākṛtiḥ ||11|| (vā. ni. a. 11) |
antravṛddhimāha– vātakopibhirityādi| dhāraṇaṃ vegasyopasthitasya, īraṇamaprāptasya| kṣobhaṇaiḥ kṣubhito'nyairiti balavadvigrahadhanurākarṣaṇādibhiḥ| kṣudrāntrāvayavamiti bṛhadantravyudāsārtham| viguṇīkṛtyeti saṅkucīkṛtya| dviguṇīkṛtyeti pāṭhāntare saṅkocena dviguṇīkṛtya| svaniveśāt svasthānāt| tadā vaṅkṣaṇasandhisthaḥ san vaṅkṣaṇasandhau granthirūpaṃ sādhyaṃ śvayathuṃ karoti, tatra granthirūpeṇa sthitvā kālāntareṇa phalakoṣaṃ gacchatīti| tāṃ muṣkavṛddhimādhmānarukstambhavatīmupekṣyamāṇasya 6 acikitsitapuruṣasya| atra bhojaḥ– “antraṃ dviguṇamādāya jantornayati vaṅkṣaṇam| vaṅkṣaṇāttadrujāyuktaṃ phalakoṣaṃ prapadyate||” iti| pradhmāpayanniti ucchūnayan| asādhyo'yamiti kathaṃ? yato'sya cikitsā'bhihitā; naivam, aprāptaphalakoṣāyāmayaṃ cikitsāvidhiḥ; prāptaphalakoṣā tvasādhyā; yāpyāyāṃ vā tasyāṃ cikitsāvidhiḥ| yaduktaṃ bhoje– “yāpyāṃ tāmantrajāṃ viduḥ|” iti| bradhnanidānaṃ tu tantrāntare paṭhyate| tadyathā– “atyabhiṣyandigurvannasevanānnicayaṃ gataḥ| karoti granthivacchothaṃ doṣo vaṅkṣaṇasandhiṣu|| jvaraśūlāṅgasādāḍhyaṃ taṃ bradhnamiti nirdiśet||” iti||7-10||
antravṛddhimāha– vātetyādi| vātakopibhirāhārai rūkṣatiktakaṣāyādibhirāsevitaistathā śītatoyāvagāhanaistathā dhāraṇeraṇabhārādibhiranyaiśca kṣobhaṇaiḥ kṣobhitaḥ kupitaḥ pavano vāyuryadā yasmin kāle kṣudrāntrāvayavaṃ (mūtraśakṛdgātraikadeśaṃ?) svaniveśāt svasthānāt, dviguṇīkṛtyā'dho nayediti piṇḍārthaḥ| 7 anye viguṇīkṛtyeti paṭhanti| dhāraṇamupasthitavegasya 8, īraṇamaprāptavegasya, kṣobhaṇaiḥ pūrvoktaiḥ, anyairiti balavadvigrahaiḥ dhanurākarṣaṇādibhiḥ, viṣamāṅgapravartanaiḥ viṣamatvena śarīramoṭanaiḥ| 9 pavano vaṅkṣaṇasandhisthaḥ san, vaṅkṣaṇasandhau granthirūpamasādhyaṃ śvayathuṃ karoti| tatra granthirūpeṇa sthitvā kālāntareṇa phalakośaṃ gacchati| tāṃ muṣkavṛddhimādhmānarukstambhavatīṃ tadopekṣamāṇasyācikitsataḥ puruṣasya| yadāha bhojaḥ– “antraṃ dviguṇamādāya jantornayati vaṅkṣaṇam| vaṅkṣaṇāttadrujāyuktaṃ phalakośaṃ prapadyate||” iti| sa ca śvayathuḥ kareṇa pīḍitaḥ saśabdaṃ prayāti, muktaḥ sannādhmāpayan pūrayan punarāyāti| asādhyamāha– yasyetyādi| āśleṣāt saṃyogāt, vātasañcayāt muṣkayorantravṛddhirbhavati| ayamasādhyaḥ, kathaṃ tarhi cikitsā? aprāptaphalakośayościkitsāvidhiḥ, prāptaphalakoṣā tvasādhyā| yāpyāyāṃ 10 vā cikitsāvidhiḥ| yaduktaṃ bhoje– ‘yāpyāṃ tāmantrajāṃ viduḥ’ iti| bradhnanidānaṃ tu tantrāntare paṭhyate, tadyathā– “atyabhiṣyandigurvannasevanānnicayaṃ gataḥ| karoti granthivacchothaṃ doṣo vaṅkṣaṇasandhiṣu| jvaraśūlāgnisādāḍhyaṃ taṃ bradhnamiti nirdiśet||” iti||7-10||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne vṛddhinidānaṃ samāptam ||37||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ vṛddhinidānaṃ samāptam||37|| 11
iti śrīvācaspativaidyakṛtāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ vṛddhinidānam||37||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . meḍhrorusandherityarthaḥ| ↩
  2. 2 . ‘sapta saṅkhyeyaiva nirdeśādeva’ iti pā.| ↩
  3. 3 . ‘ ... lakṣaṇaḥ’ iti pā.| ↩
  4. 4 . ‘pīḍito ... ’ iti pā. | ↩
  5. 5 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
  6. 6 . ‘acikitsitaḥ puruṣasya’ iti pā.| ↩
  7. 7 . kvacitpustake agrimapaṅktiḥ ekapaṅktipaścāt upalabhyate | ↩
  8. 8 . atra ‘iti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  9. 9 . kvacitpustake ‘anye viguṇīkṛtyeti paṭhanti|’ iti paṅktiḥ atra upalabhyate | ↩
  10. 10 . ‘vā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  11. 11 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ vṛddhinidānam||37||’ iti pā.| ↩