atha galagaṇḍa-gaṇḍamālāpacī-granthyarbudanidānam | nibaddhaḥ śvayathuryasya
muṣkavallambate gale | mahān vā yadi vā hrasvo galagaṇḍaṃ tamādiśet
||1|| (su. ni. a. 11) |
vṛddhiyuktamuṣkasamānaliṅgatvāttadanantaraṃ galagaṇḍanidānam| tasya
sāmānyaliṅgamāha– nibaddhaḥ śvayathurityādi| nibaddho'nubandhavān|
muṣkavadaṇḍavat| bhoje'pyuktam– “mahāntaṃ śothamalpaṃ vā hanumanyāgalāśrayam|
lambantaṃ muṣkavaddṛṣṭvā galagaṇḍaṃ vinirdiśet||” iti||1||
vṛddhiyuktamuṣkasādharmyāttadanantaraṃ galagaṇḍanidānam| tasya
sāmānyaliṅgamāha– nibaddha ityādi| nibaddho'nubandhavān, muṣkavat aṇḍavat|
yaduktaṃ bhojena– “mahāntaṃ śothamalpaṃ vā hanumanyāgalāśrayam| lambantaṃ
muṣkavaddṛṣṭvā galagaṇḍaṃ vinirdiśet||” iti||1||
vātaḥ kaphaścāpi gale praduṣṭo manye ca saṃśritya tathaiva medaḥ | kurvanti
gaṇḍaṃ kramaśaḥ svaliṅgaiḥ samanvitaṃ taṃ galagaṇḍamāhuḥ
||2|| (su. ni. a. 11) |
tasya samprāptimāha– vāta ityādi| vātakaphamedāṃsi pṛthak galagaṇḍakāraṇāni,
tena traya eva galagaṇḍāḥ; paittikastu na bhavatyeva, vyādhisvabhāvāt;
cāturthakajvaravat| cāturthake hi vacanam– “cāturthako darśayati prabhāvaṃ
dvividhaṃ jvaraḥ| jaṅghābhyāṃ ślaiṣmikaḥ pūrvaṃ śirasto'nilasambhavaḥ||” (ca.
ci. a. 3) iti| kramaśa ityanena śanaireva vardhanaṃ darśayati| svaliṅgaiḥ
samanvitamiti “nibaddhaḥ śvayathuḥ” ityādinā uktagalagaṇḍaliṅgairanvitam||2||
tasya samprāptimāha– vāta ityādi| vātakaphamedāṃsi pṛthaggalagaṇḍakāraṇāni,
tena traya eva galagaṇḍāḥ paittikastu na bhavatyeva, vyādhisvabhāvāt| manye
ubhe
1
kaṇṭhasandhau| kramaśa iti śanairvṛddhirdarśitā| svaliṅgaiḥ
2
samanvitamiti vātakaphamedolakṣaṇaiḥ samanvitamiti||2||
todānvitaḥ kṛṣṇasirāvanaddhaḥ śyāvo'ruṇo vā pavanātmakastu |
pāruṣyayuktaściravṛddhyapāko yadṛcchayā pākamiyātkadācit
||3||
3
vairasyamāsyasya ca tasya jantorbhavettathā tālugalapraśoṣaḥ |4| (su. ni. a.
11) |
vātajamāha– todānvite ityādi| ciravṛddhiriti vikāraprabhāvāt vātajo'pi cireṇa
vardhate| yadṛcchayā pākamiyāditi kāraṇāpratiniyamena kadācit pākaṃ yāti,
kāraṇāpratiniyamaśca bāhyo'bhipretaḥ, ābhyantarastu pākakāraṇaṃ pittaṃ raktaṃ
ca niyatameva| kadāciditi na sarvakālam| “yadṛcchayā caiva bhavet kadācit” iti
pāṭhāntare ‘pāka’ iti śeṣaḥ||3||–
vātikamāha– todānvita ityādi| todaḥ pīḍāviśeṣaḥ, kṛṣṇasirāvṛtaḥ, pāruṣyayuktaḥ
sparśanakarkaśaḥ| ciravṛddhiriti vyādhiprabhāvāt vātajo'pi cireṇa vardhate|
kāraṇāpratiniyamena kadācit pākaṃ gacchati| kāraṇāpratiniyamaśca
bāhyo'bhimataḥ,
4
ābhyantaraṃ tu pākakāraṇaṃ pittaṃ raktaṃ ca niyatameva| kadāciditi na
sarvakālam| ‘yadṛcchayā
5
caiva bhavet’ iti pāṭhāntaram| tatra ‘pāka’ iti śeṣaḥ||3||–
sthiraḥ savarṇo gururugrakaṇḍūḥ śīto mahāṃścāpi kaphātmakastu
||4|| cirābhivṛddhiṃ bhajate cirādvā
prapacyate mandarujaḥ kadācit | mādhuryamāsyasya ca tasya jantorbhavettathā
tālugalapralepaḥ ||5|| (su. ni. a. 11) |
śleṣmajamāha– sthira ityādi| savarṇa iti prakṛtisamavarṇaḥ||4-5||
ślaiṣmikamāha– sthira ityādi| sthiro niścalaḥ,
6
savarṇaḥ prakṛtivarṇaḥ, mahān sthūlaḥ| mandaruja ityādi kadācidyadā prapacyate
tadā mandaruja eva prapacyate, pākakāle pīḍā na bhavatītyarthaḥ| pralepa iti
śleṣmaṇā lipta iva||4-5||
snigdho guruḥ pāṇḍuraniṣṭagandho medobhavaḥ kaṇḍuyuto'lparuk ca |
pralambate'lābuvadalpamūlo dehānurūpakṣayavṛddhiyuktaḥ
||6|| snigdhāsyatā tasya bhavecca
jantorgale'nuśabdaṃ kurute ca nityam |7| (su. ni. a. 11) |
medojamāha– snigdha ityādi| dehānurūpakṣayavṛddhiyukta iti dehakṣaye kṣayaṃ,
dehavṛddhau ca vṛddhiṃ yātītyarthaḥ| gale'nuśabdamiti anunādaṃ karoti| ‘gale
tu śabdam’ iti pāṭhāntaraṃ sugamam||6||–
medojamāha– snigdha ityādi|
7
aniṣṭagandho, alābuvat tumbīphalavat, alpamūlastanumūlaḥ|
dehānurūpakṣayavṛddhiḥ– dehakṣaye kṣayaṃ kārśyaṃ, dehavṛddhau vṛddhiṃ,
yātītyarthaḥ| gale'nuśabdamiti anunādaṃ pratiśabdaṃ karoti; “galena śabdam”
iti pāṭhāntaraṃ sugamam||6||–
kṛcchrācchvasantaṃ mṛdusarvagātraṃ saṃvatsarātītamarocakārtam
||7|| kṣīṇaṃ ca vaidyo galagaṇḍayuktaṃ
bhinnasvaraṃ cāpi vivarjayecca |8| (su. ni. a. 11) |
asādhyatāmāha– kṛcchrācchvasantamityādi| kṛcchrācchvasantaṃ duḥkhena
śvāsavimokṣakāriṇam| bhinnasvaraṃ svarabhedavantam||7||–
asādhyamāha– kṛcchrādityādi| duḥkhena śvāsavimokṣakārakaṃ, mṛdusarvagātraṃ
śithilasarvagātram, atikrāntavatsaraṃ, bhinnasvaraṃ svarabhedavantam||7||–
karkandhukolāmalakapramāṇaiḥ kakṣāṃsamanyāgalavaṅkṣaṇeṣu
||8|| medaḥkaphābhyāṃ ciramandapākaiḥ
syādgaṇḍamālā bahubhiśca gaṇḍaiḥ |9| (su. ni. a. 11) |
sthānatulyatayā gaṇḍamālāmihaivāha– karkandhukolāmalakapramāṇairityādi|
karkandhuḥ śṛgālakoliḥ, kolaṃ bṛhadbadaram| medaḥkaphābhyāmiti medo dūṣyaṃ,
kapho doṣo'trārambhakaḥ, medaḥkaphau prādhānyenoktau; tena
vātapittasambandho'pyatra draṣṭavyaḥ| yadāha bhojaḥ– “vātapittakaphā vṛddhā
medaścāpi samācitam| jaṅghayoḥ kaṇḍarāḥ prāpya matsyāṇḍasadṛśān bahūn||
kurvanti
8
granthitāṃstebhyaḥ punaḥ prakupito'nilaḥ| tān doṣānūrdhvago
vakṣaḥkakṣamanyāgalāśritaḥ|| nānāprakārān kurute granthīn sā tvapacī matā|
9
tāṃ tu mālākṛtiṃ vidyāt kaṇṭhahṛddhanusandhiṣu|| gaṇḍamālāṃ
vijānīyādapacītulyalakṣaṇām|” iti| syādgaṇḍamāleti mālātulyagaṇḍayogāt
gaṇḍamālā| galamātra eva gaṇḍamālā carake paṭhitā| yathā–
“medaḥkaphācchoṇitasañcayottho galasya madhye galagaṇḍa ekaḥ syādgaṇḍamālā
bahubhiśca gaṇḍaiḥ” (ca. ci. a. 12) iti||8||–
sthānatulyatayā
10
gaṇḍamālāmihaivāha– karkandhvityādi| karkandhurlaghubadaraṃ, kolaṃ
bṛhadbadaram| aṃsau bāhumūle, manyā
11
śirodhaḥ, vaṅkṣaṇaṃ jānūrusandhiḥ| medaḥkaphābhyāmityādi| medo dūṣyaṃ, kapho
doṣo'trārambhakaḥ, medaḥkaphau ca prādhānyenoktau, tena
12
vātapittasañcayo'pyatra draṣṭavyaḥ| yadāha bhojaḥ– “vātapittakaphā vṛddhā
medaścāpi samācitam| jaṅghayoḥ kaṇḍarāḥ prāpya matsyāṇḍasadṛśānbahūn||
kurvanti granthitāṃstebhyaḥ punaḥ prakupito'nilaḥ| tāndoṣānūrdhvago
vakṣaḥkakṣamanyāgalāśritaḥ| nānāprakārānkurute granthīn sā tvapacī matā|
vyāmiśradoṣasañjātā kṛcchrasādhyā prakīrtitā|| tāsāṃ vātottarā rūkṣā
vātavedanayā'nvitā| kṣiprapākasamutthānā dāhayuktā ca paittikī|| gūḍhapākā ca
kaṭhinā kaphāt snigdhā'lparukkarā| medovikārā ślaiṣmikī ca viśeṣādatimārdavā||
apacī kaṇṭhamanyāsu kakṣavaṅkṣaṇasandhiṣu| tāṃ tu mālākṛtisamāṃ
kaṇṭhahṛddantasandhiṣu| kaṇṭhamālāṃ vijānīyādapacītulyalakṣaṇam||” iti|
syādgaṇḍamāleti mālātulyagaṇḍāśrayā gaṇḍamālā| galamātra eva carake gaṇḍamālā
paṭhitā, yathā– “medaḥkaphācchoṇitasañcayottho galasya
13
pārśve galagaṇḍa ekaḥ| syādgaṇḍamālā bahubhiśca gaṇḍaiḥ” iti||8||–
te granthayaḥ kecidavāptapākāḥ sravanti naśyanti bhavanti cānye
||9|| kālānubandhaṃ ciramādadhāti
saivāpacīti pravadanti tajjñāḥ | sādhyāḥ smṛtāḥ
pīnasapārśvaśūlakāsajvaracchardiyutāstvasādhyāḥ
||10||
gaṇḍamālātulyatayā apacīmāha– te granthaya ityādi| te iti
gaṇḍamālārambhakadoṣadūṣyakṛtā ye granthayasta evetyarthaḥ| kālānubandhaṃ
ciramiti carakalānubandham| saivāpacīti tādṛśī
14
amālārūpā apacī bhaṇyate| saivāpacīti itiśabdenābhihitatvāt pravadantīti
kriyāyoge'pi na dvitīyā| apacīniruktiścāparāparopacīyamānatayā| ata eva
“cayaprakarṣādapacīṃ vadanti|” (su. ni. a. 11) iti suśrutaḥ|
cayaprakarṣaścāparāparabhavanenaiva, sādhutvaṃ ca nairuktyena vidhinā|
yaduktam– “varṇāgamo varṇaviparyayaśca dvau cāparau varṇavikāranāśau|
dhātostadarthātiśayena yogastaducyate pañcavidhaṃ niruktam||” iti| ata
evoktam– naśyanti bhavanti cānya iti| sādhyāḥ smṛtā iti chedaḥ|
pīnasādibhirupadravairasādhyāḥ| ayaṃ tu granthiḥ carake gaṇḍamālāyāmasti;
saṅgrahakāreṇa tu gaṇḍamālayā saha tulyatvādapacyā apacyāmeva granthiḥ
paṭhitaḥ||9-10||
gaṇḍamālātulyatayā'pacīmāha– ta ityādi| gaṇḍamālārambhakadoṣadūṣyakṛtā ye
granthayasta evetyarthaḥ| avāptapākāḥ labdhapākāḥ, kālānubandhamiti
carakalasambandham| saivāpacīti tādṛśī āmalakarūpā apacī bhaṇyate|
saivāpacīti– itiśabdenābhihitatvātpravadantītyādikriyāyoge'pi na dvitīyā|
tasya sādhyatvamāha– sādhyetyādi| sādhyāḥ smṛtā iti pūrvagranthena sambandhaḥ,
‘sravanti naśyanti
15
bhavanti cānye’ ityādipīnasādibhirupadravairyutā asādhyāḥ||9-10||
vātādayo māṃsamasṛk praduṣṭāḥ sandūṣya medaśca tathā sirāśca | vṛttonnataṃ
vigrathitaṃ ca śothaṃ kurvantyato granthiriti pradiṣṭaḥ
||11|| (su. ni. a. 11) |
16
anantaramapacīguḍakatulyatayā granthimāha– vātādaya ityādi| vātapittakaphāḥ
pratyekaṃ duṣṭāḥ; duṣṭiścātra vṛddhireva na kṣayaḥ, kṣīṇānāṃ
vikārakaraṇākṣamatvāt| yadyevaṃ tarhi kathaṃ vātādikṣaye mandaceṣṭādayaḥ?
ucyate– tatkṣaye virodhidoṣakopāt; yathā– madhurasnigdhādibhirvāte kṣīṇe
tatsamānatvāt śleṣmā prakupyati| vacanaṃ hi– “vṛddhiścāpi virodhinām|” iti|
sandūṣya medaśca māṃsamasṛk sirāścetyanena medojaḥ kaphasambandhādyo bhavati
tathā sirājo'pi vāyunā sirāduṣṭyā yo janyate sa ucyate| evaṃ pañca granthayaḥ|
tatheti sandūṣya| māṃsamasṛgiti atrāsṛjaḥ kramollaṅghanena
pāṭho'prādhānyapratipādanārthaḥ, visarpe tu śoṇitameva pradhānam| ata eva
kvacit cakāramaprādhānyasūcakaṃ niveśya ‘asṛk ca’ iti pāṭhaḥ| carake tu
granthiḥ vātakaphaja eva granthivisarpaśabdenoktaḥ| vṛttonnatamiti vṛttaṃ
vartulam, unnatam ucchūnam| vigrathitaṃ kaṭhinaṃ,
17
kakakhaṭaṃ vā; vigrathitatvādeva granthiriti sañjñā||11||
apacīgaṇḍakarūpatayā granthikāmāha– vātādayetyādi| vātādayo vātapittakaphāḥ,
pratyekaṃ duṣṭāḥ māṃsamasṛk sandūṣya śophaṃ kurvantīti sambandhaḥ| etena trayo
granthaya uktāḥ, duṣṭiścātra vṛddhireva, na kṣayaḥ, kṣīṇānāṃ
vikārakaraṇākṣamatvāt, sandūṣya medaśca tathā sirāścetyanena medojaḥ
sirājaścaivaṃ dvau, sandūṣya māṃsamasṛgityatrāsṛjaḥ kramollaṅghanena
pāṭho'prādhānyapratipādanārthaṃ, vṛttaṃ vartulam, unnataṃ ucchūnaṃ,
vigrathitaṃ vicchidya grathitam, ato vigrathitatvādeva granthisañjñā||11||
āyamyate vṛścyati tudyate ca pratyasyate mathyati bhidyate ca | kṛṣṇo
mṛdurbastirivātataśca bhinnaḥ sraveccānilajo'sramaccham
||12|| (su. ni. a. 11) |
anilagranthimāha– āyamyata ityādi| āyamyate ākṛṣya dīrghīkriyate| vṛścyatīti
chinattīva, atra divāderākṛtigaṇatvāt ‘śyan’ pratyayaḥ| pratyasyate kṣipyate|
mathyati āloḍayatīva, atrāpi pūrvavat samādhānam| bhidyate vidīryata iva|
asraṃ srāvam||12||
vātikamāha– āyamyata ityādi| ākṛṣya dīrghīkriyata iva, vṛścyati chinattīva,
tudyate śūleneva, pratyasyate kṣipyate, mathyati āloḍayatīva, bhidyate
vidāryata iva||12||
dandahyate dhūpyati vṛścyate ca pāpacyate prajvalatīva cāpi | raktaḥ
sapīto'pyathavā'pi pittādbhinnaḥ sraveduṣṇamatīva cāsram
||13|| (su. ni. a. 11) |
pittagranthimāha– dandahyata ityādi| dandahyate atyarthaṃ dahyate agnineva|
pāpacyate bhṛśaṃ pacyata iva kṣāreṇa, kiṃvā utkvathyata iva| prajvalatīva
jvalan bhasmībhavatīva||13||
paittikamāha– dandahyata ityādi| agninā
18
dahyata eva, dhūpyati dhūmāyata iva,
19
cūṣyate śṛṅgeṇeva, pāpacyate bhṛśaṃ pacyata iva kṣāreṇa,
20
kiṃvā utkvathyata iva| jvalatīva jvalaneneva bhasmībhavati, varṇena raktaḥ
athavā pītaḥ, bhinnaḥ san atīvātiśayena
21
duṣṭaṃ raktaṃ sravati||13||
śīto'vivarṇo'lparujo'tikaṇḍuḥ pāṣāṇavat saṃhananopapannaḥ | cirābhivṛddhaśca
kaphaprakopādbhinnaḥ sravecchuklaghanaṃ ca pūyam
||14|| (su. ni. a. 11) |
kaphagranthimāha– śīta ityādi| avivarṇaḥ prakṛtivarṇaḥ, īṣadvivarṇa iti
kaścit| pāṣāṇavat saṃhananopapanna iti pāṣāṇavat kaṭhina ityarthaḥ; kiṃvā
pāṣāṇavat bhavati, saṃhananopapanna iti
22
saṃhatānvito mahānityarthaḥ||14||
ślaiṣmikamāha– śīta ityādi| avivarṇaḥ prakṛtivarṇaḥ, pāṣāṇavat saṅghātānvito
mahānityarthaḥ| bhinnaḥ san śuklaṃ ghanaṃ pūyaṃ sravet
23
ca||14||
śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniḥ snigdho mahān kaṇḍuyuto'rujaśca | medaḥkṛto
gacchati cātra bhinne piṇyākasarpiḥpratimaṃ tu medaḥ
||15|| (su. ni. a. 11) |
medojagranthimāha– śarīretyādi| śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniriti
śarīravṛddhikṣayābhyāṃ yathākramaṃ vṛddhihānī yasya sa tathā| medojeṣvevaṃ
yuktiḥ dhātusvabhāvāt cirasthāyitvādvā| gacchati cātra bhinne
piṇyākasarpiḥpratimaṃ tu meda iti bhinne sati piṇyākastilakalkaḥ, sarpiratra
styānaṃ, tatsadṛśaṃ medaḥ sravati| bhojena tu medograntheḥ samprāptiḥ
paṭhyate| yathā– “medo vāyuryadā māṃse nikṣipedathavā tvaci| tatra
medobhavagranthiḥ śyāvo bhavati pāṇḍuraḥ|| kṛśaḥ kṛśe, mahān sthūle,
granthirbhinnaśca pīḍitaḥ| tilakalkanibhaḥ srāvo ghṛtavaccāsya jāyate||”
iti||15||
medojamāha– śarīravṛddhikṣayābhyāṃ yathākramaṃ vṛddhihānī yasya sa tathā|
bhinne sati piṇyākasarpiḥsadṛśaṃ medo gacchati sravatītyarthaḥ|
piṇyākastilakalkaḥ, sarpiratra styānam, tatsadṛśaṃ medo gacchati| uktañca
bhoje– “medo vāyuryadā māṃse nikṣipedatha vā tvaci| tatra medobhavo granthiḥ
śyāvo bhavati pāṇḍuraḥ|| kṛśaḥ kṛśe mahān sthūle granthiśchinnaśca pīḍitaḥ|
tilakalkanibhaḥ srāvo ghṛtavaccāsya jāyate||” iti||15||
vyāyāmajātairabalasya taistairākṣipya vāyustu sirāpratānam | saṅkucya
24
sampiṇḍya viśoṣya cāpi granthiṃ karotyunnatamāśu vṛttam
||16|| granthiḥ sirājaḥ sa tu kṛcchrasādhyo
bhavedyadi syāt sarujaścalaśca |
25
sa cāruja ścāpyacalo mahāṃśca marmotthitaścāpi vivarjanīyaḥ
||17|| (su. ni. a. 11) |
26
sirājagrantheḥ samprāptimāha– vyāyāmajātairityādi| saṅkucyeti
27
antarbhāvito'tra ṇyarthaḥ, tena saṅkocyetyarthaḥ| sampiṇḍyeti saṃhatīkṛtya|
unnatamāśu vṛttamiti asya sāmānyalakṣaṇenaiva siddhe
punastaduktiratiśayārtham| sa ca sirājo granthiryadi sarujaścalaśca syāttadā
kṛcchrasādhyaḥ| sa cārujaścāpītyādinā na sādhyaḥ| sa ceti
cakāreṇārujatvādidharmayogādapare'pi granthayo'sādhyā iti sūcayati| yaduktaṃ
bhoje– “pañcaitānarujo granthīn marmajānacalāṃstyajet| kapolagalamanyāsu
duścikitsyāśca sandhiṣu||” iti| anye tu māṃsāsṛgbhyāṃ ṣaṣṭhaṃ granthiṃ vadanta
evaṃ paṭhanti– “
28
māṃsāsṛjaṃ cārbudalakṣaṇena tulyaṃ hi dṛṣṭaṃ tvatha lakṣaṇajñaiḥ|” iti
kintvanārṣo'yaṃ pāṭhaḥ, bhojādisamānatantreṣvadṛṣṭatvāt||16-17||
29
sirājagrantheḥ samprāptimāha– vyāyāmetyādi| taistairiti balavadvigrahādibhiḥ
30
sirāpratānaṃ
31
sirābhyo nirgataṃ
32
sūkṣmasirājālam| saṅkucyeti antarbhāvito'tra ṇyarthaḥ, tena saṅkocyetyarthaḥ|
sampīḍya saṃhatīkṛtya, unnatamuccaṃ, vṛttaṃ vartulam| sa tu
33
sirājo granthiḥ yadi sarujaścalaḥ syāttadā kṛcchrasādhyaḥ| tasyāsādhyatvamāha–
sa iti| cakāreṇārujādidharmayogād apare'pi granthayaḥ asādhyā iti sūcayanti|
yaduktaṃ bhojena– “pañcaitānarujo granthīnmarmajāṃśca calāṃstyajet|
kapolagalamanyāsu duścikitsyāśca sandhiṣu||” iti||16-17||
gātrapradeśe kvacideva doṣāḥ sammūrchitā māṃsamasṛk pradūṣya |
34
vṛttaṃ sthiraṃ mandarujaṃ mahāntamanalpamūlaṃ ciravṛddhyapākam
||18|| kurvanti māṃsocchrayamatyagādhaṃ
tadarbudaṃ śāstravido vadanti | vātena pittena kaphena cāpi raktena māṃsena ca
medasā vā ||19|| tajjāyate tasya ca
lakṣaṇāni grantheḥ samānāni
35
tadā bhavanti |20| (su. ni. a. 11) |
māṃsaśoṇitadūṣyasāmyādarbudābhidhānam| tasya samprāptimāha– gātrapradeśe
kvacidityādi| kvacidevetyanenāniyatadeśe, na punarapacīvanniyatadeśe|
“sammūrchitā” iti pāṭhāntare sammūrchitā vṛddhāḥ, dūṣyasaṃsṛṣṭā iti kārtikaḥ|
māṃsamasṛk pradūṣyeti sarvārbudasādhāraṇaṃ dūṣyaṃ, māṃsārbudamedo'rbudayostu
viśeṣeṇa māṃsaduṣṭiḥ; māṃsārbudamedo'rbudayorapi taddūṣako doṣo'sti, tena
tatrāpi doṣakartṛtayā samprāptiriyaṃ bhavati| māṃsocchrayamiti
māṃsocchrayatayā pratīyamānam| medoje'pi māṃsamudgataṃ bhavati| atyagādhamiti
dūrānupraviṣṭam; ata evānalpamūlamityuktam| vātādibhistadarbudaṃ jāyate
36
bhavati, tena ṣaḍarbudāni bhavanti| grantheḥ samānānīti
vātapittakaphamedogranthibhirvātapittakaphamedo'rbudānāṃ lakṣaṇāni samānāni,
śoṇitajamāṃsajayostu lakṣaṇaṃ pṛthak vakṣyati||18-19||–
athārbudānyāha| tasya samprāptimāha– gātretyādi| kvacideveti aniyatadeśe na
punarapacīvat niyatapradeśe| sammūrchitā iti pāṭhāntare vṛddhāḥ| māṃsamasṛk
pradūṣyeti sarvārbudeṣu sādhāraṇaṃ dūṣyaṃ, māṃsārbudamedo'rbudayośca viśeṣeṇa
māṃsamedoduṣṭiḥ,
37
vṛttaṃ vartulaṃ, mṛduṃ mṛdusparśaṃ, māṃsamedaāśrayatvāt| atyagādhaṃ
dūrānupraviṣṭam, ata evānalpamūlamityuktam| tasya saṅkhyāmāha– vātenetyādi|
vātādibhistadarbudaṃ jāyate bhavati; tena ṣaḍarbudāni bhavanti| grantheḥ
samānānīti vātapittakaphamedojagranthibhirvātapittakaphamedojārbudānāṃ
lakṣaṇāni samānāni| śoṇitajamāṃsajayostu lakṣaṇaṃ pṛthakpaṭhyate||18-19||–
doṣaḥ praduṣṭo rudhiraṃ sirāśca saṅkucya sampiṇḍya tatastvapākam
||20|| sāsrāvamunnahyati māṃsapiṇḍaṃ
māṃsāṅkurairācitamāśuvṛddham | karotyajasraṃ
rudhirapravṛttimasādhyametadrudhirātmakaṃ tu
||21|| raktakṣayopadravapīḍitatvāt
pāṇḍurbhavedarbudapīḍitastu | (su. ni. a. 11) |
raktārbudamāha– doṣaḥ praduṣṭa ityādi| saṅkucyeti antarbhāvito'tra ṇyarthaḥ|
apākamīṣatpākaṃ, tena sāsrāvamityupapannaṃ bhavati| doṣa unnahyati ucchrito
bhavati| sāsrāvamīṣatsrāvam| māṃsapiṇḍamāśuvṛddhaṃ śīghravardhanaṃ,
māṃsāṅkurairācitaṃ karoti, tathā ajasraṃ rudhirapravṛttimapi karoti; rudhiraṃ
38
cātrādhiṣṭhānabhūtaṃ sirāgataṃ pravartate na tu pākāt, īṣadeva srāvasya
kledarūpasyoktatvāt| kiṃvā unnahyatītyantarbhāvitaṇyarthaḥ, tena
māṃsapiṇḍamunnāhayati udgataṃ karoti| “doṣāḥ praduṣṭā” iti
39
pāṭhapakṣe “
40
sāsrāvamunnahya hi” iti pāṭhaḥ| unnahya unnāhya, antarbhāvitaṇyarthatvāt| hi
pādapūraṇe||20-21||–
raktārbudamāha– doṣa ityādi| saṅkucyeti antarbhāvito'tra ṇyarthaḥ| apākamiti
īṣatpākaṃ, tena sāsrāvamityupapannaṃ bhavati| doṣaḥ praduṣṭaḥ unnahyati
ucchrito bhavati| ajasraṃ rudhirapravṛttimatirudhiraṃ cādhiṣṭhānabhūtaṃ
pravartate, na tu pākāt, īṣadeva srāvasya kledarūpasyoktatvāt| suśrutoktaiḥ
raktakṣayopadravaiḥ pāṇḍuḥ syāt||20-21||–
muṣṭiprahārādibhirardite'ṅge māṃsaṃ praduṣṭaṃ janayeddhi śotham
||22|| avedanaṃ
snigdhamananyavarṇamapākamaśmopamamapracālyam | praduṣṭamāṃsasya narasya
gāḍhametadbhavenmāṃsaparāyaṇasya
||23|| māṃsārbudaṃ tvetadasādhyamuktaṃ... |
(su. ni. a. 11) |
māṃsajanyasamprāptimāha– muṣṭiprahārādibhirityādi| aśmopamaṃ pāṣāṇavat
kaṭhinam| apracālyaṃ sthiram| yadyapi
41
raktamāṃsārbudayo raktamāṃsayorhetutvenoktistathā'pi raktaje pittaṃ, māṃsaje
vāyurārambhakaḥ, evamapi tābhyāṃ ghṛtadugdhanyānena vyapadeśaḥ|
māṃsaparāyaṇasya māṃsāśanaśīlasya| tasya cātimātraṃ māṃsavṛddhiḥ, “māṃsaṃ
māṃsena vardhate” ityabhidhānāt||22-23||–
māṃsajasya samprāptimāha– muṣṭītyādi| muṣṭiprahārādibhirardite'ṅgapradeśe,
ananyavarṇam, apākaṃ pākarahitam, aśmopamaṃ pāṣāṇavatkaṭhinam, apracālyaṃ
sthiram| yadyapi raktamāṃsārbudayoḥ raktamāṃsayorhetutvenoktiḥ, tathā'pi
raktaje pittaṃ, māṃsaje vāyurārambhakaḥ, evamapi tābhyāṃ ghṛtadugdhanyāyena
vyapadeśaḥ| māṃsaparāyaṇasya māṃsabhakṣaṇaśīlasya, tasya cātimātraṃ
māṃsavṛddhiḥ “māṃsaṃ māṃsena vardhate” iti vacanāt|
etanmāṃsārbudamasādhyam||22-23||–
...sādhyeṣvapīmāni tu varjayecca |
42
samprasrutaṃ marmaṇi yacca jātaṃ srotaḥsu vā yacca bhavedacālyam
||24|| (su. ni. a. 11) |
sādhyeṣvapyasādhyaprakārānāha– sādhyeṣvapītyādi| samprasrutaṃ srāvayuktaṃ,
srāvaścātrāpākitve'pi tvagavadaraṇāt manāgavagantavyaḥ| srotaḥsu nāsādiṣu|
acālyaṃ sthiram||24||
sādhyeṣvapyasādhyaprakārānāha– sādhyeṣvityādi| sādhyeṣvapi imāni arbudāni
varjayet|
43
samprasrutaṃ srāvayuktam| srāvaścātrāpākitve'pi tvagdāraṇāt manāgavagantavyaḥ|
srotassu sirādiṣu, acālyaṃ sthiram||24||
yajjāyate'nyat khalu pūrvajāte jñeyaṃ
44
tadaddhyarbudamarbudajñaiḥ | yaddvandvajātaṃ yugapat kramādvā dvirarbudaṃ
tacca bhavedasādhyam ||25|| (su. ni. a. 11)
|
adhyarbudamāha– yajjāyata ityādinā| adhikamarbudam adhyarbudam,
etaddvirarbudameva| yaddvandvajātaṃ yugapat kramādveti dvandvajātaṃ yugmena
jātaṃ, yugapadekadā krameṇa vā, taddvirarbudaṃ na sādhyam| tathāca bhojaḥ–
“arbude tvarbudaṃ jātaṃ dvandvajaṃ cānujaṃ ca yat|
45
dvirarbudamiti jñeyaṃ taccāsādhyaṃ vinirdiśet||” iti||25||
adhyarbudamāha– yadityādi| adhikamarbudamadhyarbudaṃ,
46
etaddvirarbudameva| yad dvandvajātaṃ yugapadekadā krameṇa vā tat dvirarbudaṃ
na sādhyam| tathā ca bhojaḥ– “arbudaṃ tvarbude jātaṃ dvandvajaṃ cānujaṃ ca
yat| dvirarbudamiti jñeyaṃ taccāsādhyaṃ vinirdiśet||” iti||25||
na pākamāyānti kaphādhikatvānmedobahutvācca viśeṣatastu |
doṣasthiratvādgrathanācca teṣāṃ sarvārbudānyeva nisargatastu
||26|| (su. ni. a. 11) |
arbudānāṃ pākābhāve hetumāha– na pākamāyāntītyādi| sarvārbudāni
pittaraktajānyapi na pākamāyānti, kutaḥ ityata āha–
47
kaphādhikatvānmedobahutvācca| nanu, apacyāmapi viśeṣataḥ kaphamedasī adhike,
atha ca tasyāḥ pāko'styeva, ityata āha– doṣasthiratvāditi| apacyāṃ kālāntareṇa
hi raktapittamadhikaṃ pākamārabhate, tacceha doṣasthiratvāt sadā
sadṛśadoṣatvāt grathitatvācca na pākārambhakam| anye tu doṣasthiratvāditi
doṣocchrāyarūpaśothakāṭhinyādityāhuḥ; tadaprayojanakam, anyatra
doṣocchrāyaśothakāṭhinye'pi pākadarśanāt| atha kuto yathoktahetusampadityāha–
nisargatastviti| nisargato vyādhisvabhāvāt| bhoje'pyuktam– “na pacyate
sthiratvācca grathitatvāt svabhāvataḥ|” iti||26||
48
arbudānāṃ pākābhāve hetumāha– netyādi| sarvārbudāni pittaraktajānyapi na
pākamāyānti, kuta ityāha– kaphādhikatvānmedobahutvācca| nanu, apacyāmapi
kaphamedasī adhike, atha ca tasyāḥ pākaḥ kālato'styevetyāha– doṣasthiratvāditi
kālāntareṇa hi raktapittamadhikaṃ pākamārabhate| nanu, iha doṣasthiratvāt
sadṛśadoṣatvāt granthitatvācca na pākārambhakatvam, atha kuto
yathoktahetusampadityāha– nisargatastviti| nisargato vyādhisvabhāvāt|
bhoje'pyuktam– “na pacyate sthiratvācca grathitatvātsvabhāvataḥ” iti|
teṣāmarbudānāmiti||26||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne
galagaṇḍagaṇḍamālāpacīgranthyarbudanidānaṃ samāptam
||38||
iti
49
śrīkaṇṭhadattaviracitāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ
galagaṇḍagaṇḍamālāpacīgranthyarbudanidānaṃ samāptam||38||
50
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ
galagaṇḍagaṇḍamālā'pacīgranthyarbudanidānam||38||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘kaṇṭhasandhī’ iti pā.| ↩
- 2 . ‘samanvitamiti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 3 . kvacitpustake agrimapaṅktiḥ ekaślokapūrvaṃ upalabhyate ↩
- 4 . ‘ābhyantaraśca’ iti pā.| ↩
- 5 . ‘caiṣa’ iti pā.| ↩
- 6 . ‘savarṇaṃ prakṛtiḥ samavarṇaḥ’ iti pā.| ↩
- 7 . ‘aniṣṭagandhī’ iti pā.| ↩
- 8 . ‘granthayastebhyaḥ’ iti pā.| ↩
- 9 . ‘apacīkaṇṭhamanyāsu kakṣavaṅkṣaṇasandhiṣu||’ iti pā.| ↩
- 10 . ‘galagaṇḍamālāmihaivāha’ iti pā.| ↩
- 11 . ‘śirodhiḥ’ iti pā.| ↩
- 12 . ‘vātapittasañcayo'pyevam’ iti pā.| ↩
- 13 . ‘manye’ iti pā.| ↩
- 14 . ‘analparūpā’ iti pā.| ↩
- 15 . atra ‘bhavanti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 16 . ‘ ... gaṇḍakatulyatayā’ iti pā.| ↩
- 17 . ‘karkaśam’ iti pā.| ↩
- 18 . ‘atyarthaṃ dahyata iva’ iti pā.| ↩
- 19 . ‘vṛścyate’ ityatra ‘cūṣyate’ iti pā.| ↩
- 20 . ‘kiñca’ iti pā.| ↩
- 21 . etacca– ‘bhinnaḥ sravedduṣṭamatīva cāsram’ iti pā.| ↩
- 22 . ‘saṅghātānvito’ iti pā.| ↩
- 23 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 24 . ‘sampīḍya’ iti pā. | ↩
- 25 . ‘aruk sa evāpyacalo’ iti pā. | ↩
- 26 . ‘śirāja ... ’ iti pā.| ↩
- 27 . ‘ ... 'tra’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 28 . ‘māṃsāsrajam’ iti pā.| ↩
- 29 . ‘śirāja ... ’ iti pā.| ↩
- 30 . ‘śirāpratānaṃ ... ’ iti pā.| ↩
- 31 . ‘śirābhyo’ iti pā.| ↩
- 32 . ‘ ... śirājālam’ iti pā.| ↩
- 33 . ‘śirājo’ iti pā.| ↩
- 34 . etacca– ‘vṛttaṃ mṛduṃ mandarujam’ iti pā. | ↩
- 35 . ‘sadā’ iti pā. | ↩
- 36 . ‘bhavati’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 37 . etacca– ‘vṛttaṃ mṛduṃ mandarujam’ iti pā.| ↩
- 38 . ‘cātrādhiṣṭhānapūrvabhūtaśirāgatam’ iti pā.| ↩
- 39 . atra ‘vā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 40 . ‘sāsrāvamunnahyati’ iti pā.| ↩
- 41 . ‘raktamāṃsārbude'pyatiraktamāṃsayorhetu ... ’ iti pā.| ↩
- 42 . ‘saprasrutam’ iti pā. | ↩
- 43 . ‘samprastutam’ iti pā.| ↩
- 44 . ‘tadadhyarbuda ... ’ iti pā. | ↩
- 45 . ‘taddvirarbudamiti’ iti pā.| ↩
- 46 . ‘etaddvirbudameva|’ iti pā.| ↩
- 47 . ‘kaphādhikatvāt medobahutvācca’ iti pā.| ↩
- 48 . ‘arbudānāmapākabhāve’ iti pā.| ↩
- 49 . ‘ ... kṛtāyām’ iti pā.| ↩
- 50 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ galagaṇḍagaṇḍamālā'pacīgranthyarbudanidānam||38||’ iti pā.| ↩