38. galagaṇḍagaṇḍamālāpacīgranthyarbudanidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
atha galagaṇḍa-gaṇḍamālāpacī-granthyarbudanidānam | nibaddhaḥ śvayathuryasya muṣkavallambate gale | mahān vā yadi vā hrasvo galagaṇḍaṃ tamādiśet ||1|| (su. ni. a. 11) |
vṛddhiyuktamuṣkasamānaliṅgatvāttadanantaraṃ galagaṇḍanidānam| tasya sāmānyaliṅgamāha– nibaddhaḥ śvayathurityādi| nibaddho'nubandhavān| muṣkavadaṇḍavat| bhoje'pyuktam– “mahāntaṃ śothamalpaṃ vā hanumanyāgalāśrayam| lambantaṃ muṣkavaddṛṣṭvā galagaṇḍaṃ vinirdiśet||” iti||1||
vṛddhiyuktamuṣkasādharmyāttadanantaraṃ galagaṇḍanidānam| tasya sāmānyaliṅgamāha– nibaddha ityādi| nibaddho'nubandhavān, muṣkavat aṇḍavat| yaduktaṃ bhojena– “mahāntaṃ śothamalpaṃ vā hanumanyāgalāśrayam| lambantaṃ muṣkavaddṛṣṭvā galagaṇḍaṃ vinirdiśet||” iti||1||
vātaḥ kaphaścāpi gale praduṣṭo manye ca saṃśritya tathaiva medaḥ | kurvanti gaṇḍaṃ kramaśaḥ svaliṅgaiḥ samanvitaṃ taṃ galagaṇḍamāhuḥ ||2|| (su. ni. a. 11) |
tasya samprāptimāha– vāta ityādi| vātakaphamedāṃsi pṛthak galagaṇḍakāraṇāni, tena traya eva galagaṇḍāḥ; paittikastu na bhavatyeva, vyādhisvabhāvāt; cāturthakajvaravat| cāturthake hi vacanam– “cāturthako darśayati prabhāvaṃ dvividhaṃ jvaraḥ| jaṅghābhyāṃ ślaiṣmikaḥ pūrvaṃ śirasto'nilasambhavaḥ||” (ca. ci. a. 3) iti| kramaśa ityanena śanaireva vardhanaṃ darśayati| svaliṅgaiḥ samanvitamiti “nibaddhaḥ śvayathuḥ” ityādinā uktagalagaṇḍaliṅgairanvitam||2||
tasya samprāptimāha– vāta ityādi| vātakaphamedāṃsi pṛthaggalagaṇḍakāraṇāni, tena traya eva galagaṇḍāḥ paittikastu na bhavatyeva, vyādhisvabhāvāt| manye ubhe 1 kaṇṭhasandhau| kramaśa iti śanairvṛddhirdarśitā| svaliṅgaiḥ 2 samanvitamiti vātakaphamedolakṣaṇaiḥ samanvitamiti||2||
todānvitaḥ kṛṣṇasirāvanaddhaḥ śyāvo'ruṇo vā pavanātmakastu | pāruṣyayuktaściravṛddhyapāko yadṛcchayā pākamiyātkadācit ||3|| 3 vairasyamāsyasya ca tasya jantorbhavettathā tālugalapraśoṣaḥ |4| (su. ni. a. 11) |
vātajamāha– todānvite ityādi| ciravṛddhiriti vikāraprabhāvāt vātajo'pi cireṇa vardhate| yadṛcchayā pākamiyāditi kāraṇāpratiniyamena kadācit pākaṃ yāti, kāraṇāpratiniyamaśca bāhyo'bhipretaḥ, ābhyantarastu pākakāraṇaṃ pittaṃ raktaṃ ca niyatameva| kadāciditi na sarvakālam| “yadṛcchayā caiva bhavet kadācit” iti pāṭhāntare ‘pāka’ iti śeṣaḥ||3||–
vātikamāha– todānvita ityādi| todaḥ pīḍāviśeṣaḥ, kṛṣṇasirāvṛtaḥ, pāruṣyayuktaḥ sparśanakarkaśaḥ| ciravṛddhiriti vyādhiprabhāvāt vātajo'pi cireṇa vardhate| kāraṇāpratiniyamena kadācit pākaṃ gacchati| kāraṇāpratiniyamaśca bāhyo'bhimataḥ, 4 ābhyantaraṃ tu pākakāraṇaṃ pittaṃ raktaṃ ca niyatameva| kadāciditi na sarvakālam| ‘yadṛcchayā 5 caiva bhavet’ iti pāṭhāntaram| tatra ‘pāka’ iti śeṣaḥ||3||–
sthiraḥ savarṇo gururugrakaṇḍūḥ śīto mahāṃścāpi kaphātmakastu ||4|| cirābhivṛddhiṃ bhajate cirādvā prapacyate mandarujaḥ kadācit | mādhuryamāsyasya ca tasya jantorbhavettathā tālugalapralepaḥ ||5|| (su. ni. a. 11) |
śleṣmajamāha– sthira ityādi| savarṇa iti prakṛtisamavarṇaḥ||4-5||
ślaiṣmikamāha– sthira ityādi| sthiro niścalaḥ, 6 savarṇaḥ prakṛtivarṇaḥ, mahān sthūlaḥ| mandaruja ityādi kadācidyadā prapacyate tadā mandaruja eva prapacyate, pākakāle pīḍā na bhavatītyarthaḥ| pralepa iti śleṣmaṇā lipta iva||4-5||
snigdho guruḥ pāṇḍuraniṣṭagandho medobhavaḥ kaṇḍuyuto'lparuk ca | pralambate'lābuvadalpamūlo dehānurūpakṣayavṛddhiyuktaḥ ||6|| snigdhāsyatā tasya bhavecca jantorgale'nuśabdaṃ kurute ca nityam |7| (su. ni. a. 11) |
medojamāha– snigdha ityādi| dehānurūpakṣayavṛddhiyukta iti dehakṣaye kṣayaṃ, dehavṛddhau ca vṛddhiṃ yātītyarthaḥ| gale'nuśabdamiti anunādaṃ karoti| ‘gale tu śabdam’ iti pāṭhāntaraṃ sugamam||6||–
medojamāha– snigdha ityādi| 7 aniṣṭagandho, alābuvat tumbīphalavat, alpamūlastanumūlaḥ| dehānurūpakṣayavṛddhiḥ– dehakṣaye kṣayaṃ kārśyaṃ, dehavṛddhau vṛddhiṃ, yātītyarthaḥ| gale'nuśabdamiti anunādaṃ pratiśabdaṃ karoti; “galena śabdam” iti pāṭhāntaraṃ sugamam||6||–
kṛcchrācchvasantaṃ mṛdusarvagātraṃ saṃvatsarātītamarocakārtam ||7|| kṣīṇaṃ ca vaidyo galagaṇḍayuktaṃ bhinnasvaraṃ cāpi vivarjayecca |8| (su. ni. a. 11) |
asādhyatāmāha– kṛcchrācchvasantamityādi| kṛcchrācchvasantaṃ duḥkhena śvāsavimokṣakāriṇam| bhinnasvaraṃ svarabhedavantam||7||–
asādhyamāha– kṛcchrādityādi| duḥkhena śvāsavimokṣakārakaṃ, mṛdusarvagātraṃ śithilasarvagātram, atikrāntavatsaraṃ, bhinnasvaraṃ svarabhedavantam||7||–
karkandhukolāmalakapramāṇaiḥ kakṣāṃsamanyāgalavaṅkṣaṇeṣu ||8|| medaḥkaphābhyāṃ ciramandapākaiḥ syādgaṇḍamālā bahubhiśca gaṇḍaiḥ |9| (su. ni. a. 11) |
sthānatulyatayā gaṇḍamālāmihaivāha– karkandhukolāmalakapramāṇairityādi| karkandhuḥ śṛgālakoliḥ, kolaṃ bṛhadbadaram| medaḥkaphābhyāmiti medo dūṣyaṃ, kapho doṣo'trārambhakaḥ, medaḥkaphau prādhānyenoktau; tena vātapittasambandho'pyatra draṣṭavyaḥ| yadāha bhojaḥ– “vātapittakaphā vṛddhā medaścāpi samācitam| jaṅghayoḥ kaṇḍarāḥ prāpya matsyāṇḍasadṛśān bahūn|| kurvanti 8 granthitāṃstebhyaḥ punaḥ prakupito'nilaḥ| tān doṣānūrdhvago vakṣaḥkakṣamanyāgalāśritaḥ|| nānāprakārān kurute granthīn sā tvapacī matā| 9 tāṃ tu mālākṛtiṃ vidyāt kaṇṭhahṛddhanusandhiṣu|| gaṇḍamālāṃ vijānīyādapacītulyalakṣaṇām|” iti| syādgaṇḍamāleti mālātulyagaṇḍayogāt gaṇḍamālā| galamātra eva gaṇḍamālā carake paṭhitā| yathā– “medaḥkaphācchoṇitasañcayottho galasya madhye galagaṇḍa ekaḥ syādgaṇḍamālā bahubhiśca gaṇḍaiḥ” (ca. ci. a. 12) iti||8||–
sthānatulyatayā 10 gaṇḍamālāmihaivāha– karkandhvityādi| karkandhurlaghubadaraṃ, kolaṃ bṛhadbadaram| aṃsau bāhumūle, manyā 11 śirodhaḥ, vaṅkṣaṇaṃ jānūrusandhiḥ| medaḥkaphābhyāmityādi| medo dūṣyaṃ, kapho doṣo'trārambhakaḥ, medaḥkaphau ca prādhānyenoktau, tena 12 vātapittasañcayo'pyatra draṣṭavyaḥ| yadāha bhojaḥ– “vātapittakaphā vṛddhā medaścāpi samācitam| jaṅghayoḥ kaṇḍarāḥ prāpya matsyāṇḍasadṛśānbahūn|| kurvanti granthitāṃstebhyaḥ punaḥ prakupito'nilaḥ| tāndoṣānūrdhvago vakṣaḥkakṣamanyāgalāśritaḥ| nānāprakārānkurute granthīn sā tvapacī matā| vyāmiśradoṣasañjātā kṛcchrasādhyā prakīrtitā|| tāsāṃ vātottarā rūkṣā vātavedanayā'nvitā| kṣiprapākasamutthānā dāhayuktā ca paittikī|| gūḍhapākā ca kaṭhinā kaphāt snigdhā'lparukkarā| medovikārā ślaiṣmikī ca viśeṣādatimārdavā|| apacī kaṇṭhamanyāsu kakṣavaṅkṣaṇasandhiṣu| tāṃ tu mālākṛtisamāṃ kaṇṭhahṛddantasandhiṣu| kaṇṭhamālāṃ vijānīyādapacītulyalakṣaṇam||” iti| syādgaṇḍamāleti mālātulyagaṇḍāśrayā gaṇḍamālā| galamātra eva carake gaṇḍamālā paṭhitā, yathā– “medaḥkaphācchoṇitasañcayottho galasya 13 pārśve galagaṇḍa ekaḥ| syādgaṇḍamālā bahubhiśca gaṇḍaiḥ” iti||8||–
te granthayaḥ kecidavāptapākāḥ sravanti naśyanti bhavanti cānye ||9|| kālānubandhaṃ ciramādadhāti saivāpacīti pravadanti tajjñāḥ | sādhyāḥ smṛtāḥ pīnasapārśvaśūlakāsajvaracchardiyutāstvasādhyāḥ ||10||
gaṇḍamālātulyatayā apacīmāha– te granthaya ityādi| te iti gaṇḍamālārambhakadoṣadūṣyakṛtā ye granthayasta evetyarthaḥ| kālānubandhaṃ ciramiti carakalānubandham| saivāpacīti tādṛśī 14 amālārūpā apacī bhaṇyate| saivāpacīti itiśabdenābhihitatvāt pravadantīti kriyāyoge'pi na dvitīyā| apacīniruktiścāparāparopacīyamānatayā| ata eva “cayaprakarṣādapacīṃ vadanti|” (su. ni. a. 11) iti suśrutaḥ| cayaprakarṣaścāparāparabhavanenaiva, sādhutvaṃ ca nairuktyena vidhinā| yaduktam– “varṇāgamo varṇaviparyayaśca dvau cāparau varṇavikāranāśau| dhātostadarthātiśayena yogastaducyate pañcavidhaṃ niruktam||” iti| ata evoktam– naśyanti bhavanti cānya iti| sādhyāḥ smṛtā iti chedaḥ| pīnasādibhirupadravairasādhyāḥ| ayaṃ tu granthiḥ carake gaṇḍamālāyāmasti; saṅgrahakāreṇa tu gaṇḍamālayā saha tulyatvādapacyā apacyāmeva granthiḥ paṭhitaḥ||9-10||
gaṇḍamālātulyatayā'pacīmāha– ta ityādi| gaṇḍamālārambhakadoṣadūṣyakṛtā ye granthayasta evetyarthaḥ| avāptapākāḥ labdhapākāḥ, kālānubandhamiti carakalasambandham| saivāpacīti tādṛśī āmalakarūpā apacī bhaṇyate| saivāpacīti– itiśabdenābhihitatvātpravadantītyādikriyāyoge'pi na dvitīyā| tasya sādhyatvamāha– sādhyetyādi| sādhyāḥ smṛtā iti pūrvagranthena sambandhaḥ, ‘sravanti naśyanti 15 bhavanti cānye’ ityādipīnasādibhirupadravairyutā asādhyāḥ||9-10||
vātādayo māṃsamasṛk praduṣṭāḥ sandūṣya medaśca tathā sirāśca | vṛttonnataṃ vigrathitaṃ ca śothaṃ kurvantyato granthiriti pradiṣṭaḥ ||11|| (su. ni. a. 11) | 16
anantaramapacīguḍakatulyatayā granthimāha– vātādaya ityādi| vātapittakaphāḥ pratyekaṃ duṣṭāḥ; duṣṭiścātra vṛddhireva na kṣayaḥ, kṣīṇānāṃ vikārakaraṇākṣamatvāt| yadyevaṃ tarhi kathaṃ vātādikṣaye mandaceṣṭādayaḥ? ucyate– tatkṣaye virodhidoṣakopāt; yathā– madhurasnigdhādibhirvāte kṣīṇe tatsamānatvāt śleṣmā prakupyati| vacanaṃ hi– “vṛddhiścāpi virodhinām|” iti| sandūṣya medaśca māṃsamasṛk sirāścetyanena medojaḥ kaphasambandhādyo bhavati tathā sirājo'pi vāyunā sirāduṣṭyā yo janyate sa ucyate| evaṃ pañca granthayaḥ| tatheti sandūṣya| māṃsamasṛgiti atrāsṛjaḥ kramollaṅghanena pāṭho'prādhānyapratipādanārthaḥ, visarpe tu śoṇitameva pradhānam| ata eva kvacit cakāramaprādhānyasūcakaṃ niveśya ‘asṛk ca’ iti pāṭhaḥ| carake tu granthiḥ vātakaphaja eva granthivisarpaśabdenoktaḥ| vṛttonnatamiti vṛttaṃ vartulam, unnatam ucchūnam| vigrathitaṃ kaṭhinaṃ, 17 kakakhaṭaṃ vā; vigrathitatvādeva granthiriti sañjñā||11||
apacīgaṇḍakarūpatayā granthikāmāha– vātādayetyādi| vātādayo vātapittakaphāḥ, pratyekaṃ duṣṭāḥ māṃsamasṛk sandūṣya śophaṃ kurvantīti sambandhaḥ| etena trayo granthaya uktāḥ, duṣṭiścātra vṛddhireva, na kṣayaḥ, kṣīṇānāṃ vikārakaraṇākṣamatvāt, sandūṣya medaśca tathā sirāścetyanena medojaḥ sirājaścaivaṃ dvau, sandūṣya māṃsamasṛgityatrāsṛjaḥ kramollaṅghanena pāṭho'prādhānyapratipādanārthaṃ, vṛttaṃ vartulam, unnataṃ ucchūnaṃ, vigrathitaṃ vicchidya grathitam, ato vigrathitatvādeva granthisañjñā||11||
āyamyate vṛścyati tudyate ca pratyasyate mathyati bhidyate ca | kṛṣṇo mṛdurbastirivātataśca bhinnaḥ sraveccānilajo'sramaccham ||12|| (su. ni. a. 11) |
anilagranthimāha– āyamyata ityādi| āyamyate ākṛṣya dīrghīkriyate| vṛścyatīti chinattīva, atra divāderākṛtigaṇatvāt ‘śyan’ pratyayaḥ| pratyasyate kṣipyate| mathyati āloḍayatīva, atrāpi pūrvavat samādhānam| bhidyate vidīryata iva| asraṃ srāvam||12||
vātikamāha– āyamyata ityādi| ākṛṣya dīrghīkriyata iva, vṛścyati chinattīva, tudyate śūleneva, pratyasyate kṣipyate, mathyati āloḍayatīva, bhidyate vidāryata iva||12||
dandahyate dhūpyati vṛścyate ca pāpacyate prajvalatīva cāpi | raktaḥ sapīto'pyathavā'pi pittādbhinnaḥ sraveduṣṇamatīva cāsram ||13|| (su. ni. a. 11) |
pittagranthimāha– dandahyata ityādi| dandahyate atyarthaṃ dahyate agnineva| pāpacyate bhṛśaṃ pacyata iva kṣāreṇa, kiṃvā utkvathyata iva| prajvalatīva jvalan bhasmībhavatīva||13||
paittikamāha– dandahyata ityādi| agninā 18 dahyata eva, dhūpyati dhūmāyata iva, 19 cūṣyate śṛṅgeṇeva, pāpacyate bhṛśaṃ pacyata iva kṣāreṇa, 20 kiṃvā utkvathyata iva| jvalatīva jvalaneneva bhasmībhavati, varṇena raktaḥ athavā pītaḥ, bhinnaḥ san atīvātiśayena 21 duṣṭaṃ raktaṃ sravati||13||
śīto'vivarṇo'lparujo'tikaṇḍuḥ pāṣāṇavat saṃhananopapannaḥ | cirābhivṛddhaśca kaphaprakopādbhinnaḥ sravecchuklaghanaṃ ca pūyam ||14|| (su. ni. a. 11) |
kaphagranthimāha– śīta ityādi| avivarṇaḥ prakṛtivarṇaḥ, īṣadvivarṇa iti kaścit| pāṣāṇavat saṃhananopapanna iti pāṣāṇavat kaṭhina ityarthaḥ; kiṃvā pāṣāṇavat bhavati, saṃhananopapanna iti 22 saṃhatānvito mahānityarthaḥ||14||
ślaiṣmikamāha– śīta ityādi| avivarṇaḥ prakṛtivarṇaḥ, pāṣāṇavat saṅghātānvito mahānityarthaḥ| bhinnaḥ san śuklaṃ ghanaṃ pūyaṃ sravet 23 ca||14||
śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniḥ snigdho mahān kaṇḍuyuto'rujaśca | medaḥkṛto gacchati cātra bhinne piṇyākasarpiḥpratimaṃ tu medaḥ ||15|| (su. ni. a. 11) |
medojagranthimāha– śarīretyādi| śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniriti śarīravṛddhikṣayābhyāṃ yathākramaṃ vṛddhihānī yasya sa tathā| medojeṣvevaṃ yuktiḥ dhātusvabhāvāt cirasthāyitvādvā| gacchati cātra bhinne piṇyākasarpiḥpratimaṃ tu meda iti bhinne sati piṇyākastilakalkaḥ, sarpiratra styānaṃ, tatsadṛśaṃ medaḥ sravati| bhojena tu medograntheḥ samprāptiḥ paṭhyate| yathā– “medo vāyuryadā māṃse nikṣipedathavā tvaci| tatra medobhavagranthiḥ śyāvo bhavati pāṇḍuraḥ|| kṛśaḥ kṛśe, mahān sthūle, granthirbhinnaśca pīḍitaḥ| tilakalkanibhaḥ srāvo ghṛtavaccāsya jāyate||” iti||15||
medojamāha– śarīravṛddhikṣayābhyāṃ yathākramaṃ vṛddhihānī yasya sa tathā| bhinne sati piṇyākasarpiḥsadṛśaṃ medo gacchati sravatītyarthaḥ| piṇyākastilakalkaḥ, sarpiratra styānam, tatsadṛśaṃ medo gacchati| uktañca bhoje– “medo vāyuryadā māṃse nikṣipedatha vā tvaci| tatra medobhavo granthiḥ śyāvo bhavati pāṇḍuraḥ|| kṛśaḥ kṛśe mahān sthūle granthiśchinnaśca pīḍitaḥ| tilakalkanibhaḥ srāvo ghṛtavaccāsya jāyate||” iti||15||
vyāyāmajātairabalasya taistairākṣipya vāyustu sirāpratānam | saṅkucya 24 sampiṇḍya viśoṣya cāpi granthiṃ karotyunnatamāśu vṛttam ||16|| granthiḥ sirājaḥ sa tu kṛcchrasādhyo bhavedyadi syāt sarujaścalaśca | 25 sa cāruja ścāpyacalo mahāṃśca marmotthitaścāpi vivarjanīyaḥ ||17|| (su. ni. a. 11) | 26
sirājagrantheḥ samprāptimāha– vyāyāmajātairityādi| saṅkucyeti 27 antarbhāvito'tra ṇyarthaḥ, tena saṅkocyetyarthaḥ| sampiṇḍyeti saṃhatīkṛtya| unnatamāśu vṛttamiti asya sāmānyalakṣaṇenaiva siddhe punastaduktiratiśayārtham| sa ca sirājo granthiryadi sarujaścalaśca syāttadā kṛcchrasādhyaḥ| sa cārujaścāpītyādinā na sādhyaḥ| sa ceti cakāreṇārujatvādidharmayogādapare'pi granthayo'sādhyā iti sūcayati| yaduktaṃ bhoje– “pañcaitānarujo granthīn marmajānacalāṃstyajet| kapolagalamanyāsu duścikitsyāśca sandhiṣu||” iti| anye tu māṃsāsṛgbhyāṃ ṣaṣṭhaṃ granthiṃ vadanta evaṃ paṭhanti– “ 28 māṃsāsṛjaṃ cārbudalakṣaṇena tulyaṃ hi dṛṣṭaṃ tvatha lakṣaṇajñaiḥ|” iti kintvanārṣo'yaṃ pāṭhaḥ, bhojādisamānatantreṣvadṛṣṭatvāt||16-17|| 29
sirājagrantheḥ samprāptimāha– vyāyāmetyādi| taistairiti balavadvigrahādibhiḥ 30 sirāpratānaṃ 31 sirābhyo nirgataṃ 32 sūkṣmasirājālam| saṅkucyeti antarbhāvito'tra ṇyarthaḥ, tena saṅkocyetyarthaḥ| sampīḍya saṃhatīkṛtya, unnatamuccaṃ, vṛttaṃ vartulam| sa tu 33 sirājo granthiḥ yadi sarujaścalaḥ syāttadā kṛcchrasādhyaḥ| tasyāsādhyatvamāha– sa iti| cakāreṇārujādidharmayogād apare'pi granthayaḥ asādhyā iti sūcayanti| yaduktaṃ bhojena– “pañcaitānarujo granthīnmarmajāṃśca calāṃstyajet| kapolagalamanyāsu duścikitsyāśca sandhiṣu||” iti||16-17||
gātrapradeśe kvacideva doṣāḥ sammūrchitā māṃsamasṛk pradūṣya | 34 vṛttaṃ sthiraṃ mandarujaṃ mahāntamanalpamūlaṃ ciravṛddhyapākam ||18|| kurvanti māṃsocchrayamatyagādhaṃ tadarbudaṃ śāstravido vadanti | vātena pittena kaphena cāpi raktena māṃsena ca medasā vā ||19|| tajjāyate tasya ca lakṣaṇāni grantheḥ samānāni 35 tadā bhavanti |20| (su. ni. a. 11) |
māṃsaśoṇitadūṣyasāmyādarbudābhidhānam| tasya samprāptimāha– gātrapradeśe kvacidityādi| kvacidevetyanenāniyatadeśe, na punarapacīvanniyatadeśe| “sammūrchitā” iti pāṭhāntare sammūrchitā vṛddhāḥ, dūṣyasaṃsṛṣṭā iti kārtikaḥ| māṃsamasṛk pradūṣyeti sarvārbudasādhāraṇaṃ dūṣyaṃ, māṃsārbudamedo'rbudayostu viśeṣeṇa māṃsaduṣṭiḥ; māṃsārbudamedo'rbudayorapi taddūṣako doṣo'sti, tena tatrāpi doṣakartṛtayā samprāptiriyaṃ bhavati| māṃsocchrayamiti māṃsocchrayatayā pratīyamānam| medoje'pi māṃsamudgataṃ bhavati| atyagādhamiti dūrānupraviṣṭam; ata evānalpamūlamityuktam| vātādibhistadarbudaṃ jāyate 36 bhavati, tena ṣaḍarbudāni bhavanti| grantheḥ samānānīti vātapittakaphamedogranthibhirvātapittakaphamedo'rbudānāṃ lakṣaṇāni samānāni, śoṇitajamāṃsajayostu lakṣaṇaṃ pṛthak vakṣyati||18-19||–
athārbudānyāha| tasya samprāptimāha– gātretyādi| kvacideveti aniyatadeśe na punarapacīvat niyatapradeśe| sammūrchitā iti pāṭhāntare vṛddhāḥ| māṃsamasṛk pradūṣyeti sarvārbudeṣu sādhāraṇaṃ dūṣyaṃ, māṃsārbudamedo'rbudayośca viśeṣeṇa māṃsamedoduṣṭiḥ, 37 vṛttaṃ vartulaṃ, mṛduṃ mṛdusparśaṃ, māṃsamedaāśrayatvāt| atyagādhaṃ dūrānupraviṣṭam, ata evānalpamūlamityuktam| tasya saṅkhyāmāha– vātenetyādi| vātādibhistadarbudaṃ jāyate bhavati; tena ṣaḍarbudāni bhavanti| grantheḥ samānānīti vātapittakaphamedojagranthibhirvātapittakaphamedojārbudānāṃ lakṣaṇāni samānāni| śoṇitajamāṃsajayostu lakṣaṇaṃ pṛthakpaṭhyate||18-19||–
doṣaḥ praduṣṭo rudhiraṃ sirāśca saṅkucya sampiṇḍya tatastvapākam ||20|| sāsrāvamunnahyati māṃsapiṇḍaṃ māṃsāṅkurairācitamāśuvṛddham | karotyajasraṃ rudhirapravṛttimasādhyametadrudhirātmakaṃ tu ||21|| raktakṣayopadravapīḍitatvāt pāṇḍurbhavedarbudapīḍitastu | (su. ni. a. 11) |
raktārbudamāha– doṣaḥ praduṣṭa ityādi| saṅkucyeti antarbhāvito'tra ṇyarthaḥ| apākamīṣatpākaṃ, tena sāsrāvamityupapannaṃ bhavati| doṣa unnahyati ucchrito bhavati| sāsrāvamīṣatsrāvam| māṃsapiṇḍamāśuvṛddhaṃ śīghravardhanaṃ, māṃsāṅkurairācitaṃ karoti, tathā ajasraṃ rudhirapravṛttimapi karoti; rudhiraṃ 38 cātrādhiṣṭhānabhūtaṃ sirāgataṃ pravartate na tu pākāt, īṣadeva srāvasya kledarūpasyoktatvāt| kiṃvā unnahyatītyantarbhāvitaṇyarthaḥ, tena māṃsapiṇḍamunnāhayati udgataṃ karoti| “doṣāḥ praduṣṭā” iti 39 pāṭhapakṣe “ 40 sāsrāvamunnahya hi” iti pāṭhaḥ| unnahya unnāhya, antarbhāvitaṇyarthatvāt| hi pādapūraṇe||20-21||–
raktārbudamāha– doṣa ityādi| saṅkucyeti antarbhāvito'tra ṇyarthaḥ| apākamiti īṣatpākaṃ, tena sāsrāvamityupapannaṃ bhavati| doṣaḥ praduṣṭaḥ unnahyati ucchrito bhavati| ajasraṃ rudhirapravṛttimatirudhiraṃ cādhiṣṭhānabhūtaṃ pravartate, na tu pākāt, īṣadeva srāvasya kledarūpasyoktatvāt| suśrutoktaiḥ raktakṣayopadravaiḥ pāṇḍuḥ syāt||20-21||–
muṣṭiprahārādibhirardite'ṅge māṃsaṃ praduṣṭaṃ janayeddhi śotham ||22|| avedanaṃ snigdhamananyavarṇamapākamaśmopamamapracālyam | praduṣṭamāṃsasya narasya gāḍhametadbhavenmāṃsaparāyaṇasya ||23|| māṃsārbudaṃ tvetadasādhyamuktaṃ... | (su. ni. a. 11) |
māṃsajanyasamprāptimāha– muṣṭiprahārādibhirityādi| aśmopamaṃ pāṣāṇavat kaṭhinam| apracālyaṃ sthiram| yadyapi 41 raktamāṃsārbudayo raktamāṃsayorhetutvenoktistathā'pi raktaje pittaṃ, māṃsaje vāyurārambhakaḥ, evamapi tābhyāṃ ghṛtadugdhanyānena vyapadeśaḥ| māṃsaparāyaṇasya māṃsāśanaśīlasya| tasya cātimātraṃ māṃsavṛddhiḥ, “māṃsaṃ māṃsena vardhate” ityabhidhānāt||22-23||–
māṃsajasya samprāptimāha– muṣṭītyādi| muṣṭiprahārādibhirardite'ṅgapradeśe, ananyavarṇam, apākaṃ pākarahitam, aśmopamaṃ pāṣāṇavatkaṭhinam, apracālyaṃ sthiram| yadyapi raktamāṃsārbudayoḥ raktamāṃsayorhetutvenoktiḥ, tathā'pi raktaje pittaṃ, māṃsaje vāyurārambhakaḥ, evamapi tābhyāṃ ghṛtadugdhanyāyena vyapadeśaḥ| māṃsaparāyaṇasya māṃsabhakṣaṇaśīlasya, tasya cātimātraṃ māṃsavṛddhiḥ “māṃsaṃ māṃsena vardhate” iti vacanāt| etanmāṃsārbudamasādhyam||22-23||–
...sādhyeṣvapīmāni tu varjayecca | 42 samprasrutaṃ marmaṇi yacca jātaṃ srotaḥsu vā yacca bhavedacālyam ||24|| (su. ni. a. 11) |
sādhyeṣvapyasādhyaprakārānāha– sādhyeṣvapītyādi| samprasrutaṃ srāvayuktaṃ, srāvaścātrāpākitve'pi tvagavadaraṇāt manāgavagantavyaḥ| srotaḥsu nāsādiṣu| acālyaṃ sthiram||24||
sādhyeṣvapyasādhyaprakārānāha– sādhyeṣvityādi| sādhyeṣvapi imāni arbudāni varjayet| 43 samprasrutaṃ srāvayuktam| srāvaścātrāpākitve'pi tvagdāraṇāt manāgavagantavyaḥ| srotassu sirādiṣu, acālyaṃ sthiram||24||
yajjāyate'nyat khalu pūrvajāte jñeyaṃ 44 tadaddhyarbudamarbudajñaiḥ | yaddvandvajātaṃ yugapat kramādvā dvirarbudaṃ tacca bhavedasādhyam ||25|| (su. ni. a. 11) |
adhyarbudamāha– yajjāyata ityādinā| adhikamarbudam adhyarbudam, etaddvirarbudameva| yaddvandvajātaṃ yugapat kramādveti dvandvajātaṃ yugmena jātaṃ, yugapadekadā krameṇa vā, taddvirarbudaṃ na sādhyam| tathāca bhojaḥ– “arbude tvarbudaṃ jātaṃ dvandvajaṃ cānujaṃ ca yat| 45 dvirarbudamiti jñeyaṃ taccāsādhyaṃ vinirdiśet||” iti||25||
adhyarbudamāha– yadityādi| adhikamarbudamadhyarbudaṃ, 46 etaddvirarbudameva| yad dvandvajātaṃ yugapadekadā krameṇa vā tat dvirarbudaṃ na sādhyam| tathā ca bhojaḥ– “arbudaṃ tvarbude jātaṃ dvandvajaṃ cānujaṃ ca yat| dvirarbudamiti jñeyaṃ taccāsādhyaṃ vinirdiśet||” iti||25||
na pākamāyānti kaphādhikatvānmedobahutvācca viśeṣatastu | doṣasthiratvādgrathanācca teṣāṃ sarvārbudānyeva nisargatastu ||26|| (su. ni. a. 11) |
arbudānāṃ pākābhāve hetumāha– na pākamāyāntītyādi| sarvārbudāni pittaraktajānyapi na pākamāyānti, kutaḥ ityata āha– 47 kaphādhikatvānmedobahutvācca| nanu, apacyāmapi viśeṣataḥ kaphamedasī adhike, atha ca tasyāḥ pāko'styeva, ityata āha– doṣasthiratvāditi| apacyāṃ kālāntareṇa hi raktapittamadhikaṃ pākamārabhate, tacceha doṣasthiratvāt sadā sadṛśadoṣatvāt grathitatvācca na pākārambhakam| anye tu doṣasthiratvāditi doṣocchrāyarūpaśothakāṭhinyādityāhuḥ; tadaprayojanakam, anyatra doṣocchrāyaśothakāṭhinye'pi pākadarśanāt| atha kuto yathoktahetusampadityāha– nisargatastviti| nisargato vyādhisvabhāvāt| bhoje'pyuktam– “na pacyate sthiratvācca grathitatvāt svabhāvataḥ|” iti||26|| 48
arbudānāṃ pākābhāve hetumāha– netyādi| sarvārbudāni pittaraktajānyapi na pākamāyānti, kuta ityāha– kaphādhikatvānmedobahutvācca| nanu, apacyāmapi kaphamedasī adhike, atha ca tasyāḥ pākaḥ kālato'styevetyāha– doṣasthiratvāditi kālāntareṇa hi raktapittamadhikaṃ pākamārabhate| nanu, iha doṣasthiratvāt sadṛśadoṣatvāt granthitatvācca na pākārambhakatvam, atha kuto yathoktahetusampadityāha– nisargatastviti| nisargato vyādhisvabhāvāt| bhoje'pyuktam– “na pacyate sthiratvācca grathitatvātsvabhāvataḥ” iti| teṣāmarbudānāmiti||26||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne galagaṇḍagaṇḍamālāpacīgranthyarbudanidānaṃ samāptam ||38||
iti 49 śrīkaṇṭhadattaviracitāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ galagaṇḍagaṇḍamālāpacīgranthyarbudanidānaṃ samāptam||38|| 50
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ galagaṇḍagaṇḍamālā'pacīgranthyarbudanidānam||38||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘kaṇṭhasandhī’ iti pā.| ↩
  2. 2 . ‘samanvitamiti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  3. 3 . kvacitpustake agrimapaṅktiḥ ekaślokapūrvaṃ upalabhyate ↩
  4. 4 . ‘ābhyantaraśca’ iti pā.| ↩
  5. 5 . ‘caiṣa’ iti pā.| ↩
  6. 6 . ‘savarṇaṃ prakṛtiḥ samavarṇaḥ’ iti pā.| ↩
  7. 7 . ‘aniṣṭagandhī’ iti pā.| ↩
  8. 8 . ‘granthayastebhyaḥ’ iti pā.| ↩
  9. 9 . ‘apacīkaṇṭhamanyāsu kakṣavaṅkṣaṇasandhiṣu||’ iti pā.| ↩
  10. 10 . ‘galagaṇḍamālāmihaivāha’ iti pā.| ↩
  11. 11 . ‘śirodhiḥ’ iti pā.| ↩
  12. 12 . ‘vātapittasañcayo'pyevam’ iti pā.| ↩
  13. 13 . ‘manye’ iti pā.| ↩
  14. 14 . ‘analparūpā’ iti pā.| ↩
  15. 15 . atra ‘bhavanti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  16. 16 . ‘ ... gaṇḍakatulyatayā’ iti pā.| ↩
  17. 17 . ‘karkaśam’ iti pā.| ↩
  18. 18 . ‘atyarthaṃ dahyata iva’ iti pā.| ↩
  19. 19 . ‘vṛścyate’ ityatra ‘cūṣyate’ iti pā.| ↩
  20. 20 . ‘kiñca’ iti pā.| ↩
  21. 21 . etacca– ‘bhinnaḥ sravedduṣṭamatīva cāsram’ iti pā.| ↩
  22. 22 . ‘saṅghātānvito’ iti pā.| ↩
  23. 23 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  24. 24 . ‘sampīḍya’ iti pā. | ↩
  25. 25 . ‘aruk sa evāpyacalo’ iti pā. | ↩
  26. 26 . ‘śirāja ... ’ iti pā.| ↩
  27. 27 . ‘ ... 'tra’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  28. 28 . ‘māṃsāsrajam’ iti pā.| ↩
  29. 29 . ‘śirāja ... ’ iti pā.| ↩
  30. 30 . ‘śirāpratānaṃ ... ’ iti pā.| ↩
  31. 31 . ‘śirābhyo’ iti pā.| ↩
  32. 32 . ‘ ... śirājālam’ iti pā.| ↩
  33. 33 . ‘śirājo’ iti pā.| ↩
  34. 34 . etacca– ‘vṛttaṃ mṛduṃ mandarujam’ iti pā. | ↩
  35. 35 . ‘sadā’ iti pā. | ↩
  36. 36 . ‘bhavati’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  37. 37 . etacca– ‘vṛttaṃ mṛduṃ mandarujam’ iti pā.| ↩
  38. 38 . ‘cātrādhiṣṭhānapūrvabhūtaśirāgatam’ iti pā.| ↩
  39. 39 . atra ‘vā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  40. 40 . ‘sāsrāvamunnahyati’ iti pā.| ↩
  41. 41 . ‘raktamāṃsārbude'pyatiraktamāṃsayorhetu ... ’ iti pā.| ↩
  42. 42 . ‘saprasrutam’ iti pā. | ↩
  43. 43 . ‘samprastutam’ iti pā.| ↩
  44. 44 . ‘tadadhyarbuda ... ’ iti pā. | ↩
  45. 45 . ‘taddvirarbudamiti’ iti pā.| ↩
  46. 46 . ‘etaddvirbudameva|’ iti pā.| ↩
  47. 47 . ‘kaphādhikatvāt medobahutvācca’ iti pā.| ↩
  48. 48 . ‘arbudānāmapākabhāve’ iti pā.| ↩
  49. 49 . ‘ ... kṛtāyām’ iti pā.| ↩
  50. 50 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ galagaṇḍagaṇḍamālā'pacīgranthyarbudanidānam||38||’ iti pā.| ↩