39. ślīpadanidānam · e-Mādhavanidāna

atha ślīpadanidānam | yaḥ sajvaro vaṅkṣaṇajo bhṛśārtiḥ śotho nṛṇāṃ pādagataḥ krameṇa | tacchlīpadaṃ syāt karakarṇanetraśiśnauṣṭhanāsāsvapi kecidāhuḥ ||1|| vātajaṃ kṛṣṇarūkṣaṃ ca sphuṭitaṃ tīvravedanam | animittarujaṃ tasya bahuśo jvara eva ca ||2|| pittajaṃ pītasaṅkāśaṃ dāhajvarayutaṃ mṛdu | ślaiṣmikaṃ snigdhavarṇaṃ ca śvetaṃ pāṇḍu guru sthiram ||3||

utsedhasādharmyādarbudena saha kaphasambandhāvyabhicārasāmyāccātha ślīpadanidānam| tasya samprāptimāha– ¹ ya ityādi| vaṅkṣaṇāvasthānamevāsya pūrvarūpam| krameṇeti śanaiḥ śanaiḥ| tat ślīpadaṃ syādityanena nirupādhireveyaṃ sañjñeti darśayati; anye śilāvat padaṃ ślīpadamiti vadanti, nairuktyena ca vidhinā sādhutvam| karakarṇādigataślīpadānāṃ yathoktasamprāptyabhāvāt kecidāhuriti paramatenoktiḥ||1-3||

utsedhasādharmyādarbudena saha ² kaphasambandhāvyabhicārasādharmyācca ślīpadanidānam| tasya samprāptimāha– ya ityādi| vaṅkṣaṇādyavasthānamevāsya pūrvarūpam| krameṇeti śanaiḥ| vaṅkṣaṇamūrumeḍhrasandhiḥ, vaṅkṣaṇasthaḥ śvayathuḥ bhṛśārtisahitaḥ caraṇaṃ gacchatītyarthaḥ, tat ślīpadaṃ syādityanena pāribhāṣikī nirupādhireveyaṃ sañjñeti| anye śilāvat ³ padaṃ ślīpadamiti vadanti| kecidāhuriti paramatenoktiḥ| vātajamāha– animittamityādi| akāraṇenaivaṃ pīḍā| bahuśo vāraṃvāraṃ jvaraḥ, śeṣaṃ sugamam| pittajamāha– pītasaṅkāśaṃ pītāvabhāsaṃ, mṛdu mṛdusparśam| śleṣmajamāha– snigdhavarṇamiti| ⁴ snigdhavadvarṇo yasya, cikkaṇamityarthaḥ| pāṇḍu pītaśvetam||1-3||

valmīkamiva sañjātaṃ kaṇṭakairupacīyate | abdātmakaṃ mahattacca varjanīyaṃ viśeṣataḥ ||4||

eṣāmasādhyatāmāha– ⁵ valmīkamivetyādi| sañjātaṃ pravṛddhaṃ sat valmīkavadbahuśikharākāraṃ granthibhirupacitaṃ yadbhavati tadasādhyam| anye tu punaramuṃ granthiṃ kaphajalakṣaṇatvena varṇayanti; tanna mano dhinoti, suśrute valmīkavajjātasyāsādhyatvenābhidhānāt| tadyathā– “tatra saṃvatsarātītamatimahadvalmīkamiva sañjātaṃ samprasrutamiti varjanīyāni bhavanti|” (su. ni. a. 12) iti| abdātmakamityādi| abdātmakaṃ saṃvatsarātītam, abdamekamiti pāṭhe tu ‘atikrāntam’ iti śeṣaḥ| mahaditi atyantamucchūnam| varjanīyaṃ viśeṣata iti pratyākhyeyam||4||

eṣāmasādhyatāmāha– valmīkamityādi| valmīkavadbahuśikharākāragranthibhirupacitaṃ yad bhavati tadasādhyam| anye punaramuṃ granthiṃ kaphajalakṣaṇatvena varṇayanti; tanna mano dhinoti, suśrute valmīkavajjātasyāsādhyatvenābhidhānāt| tadyathā– “tatra ⁶ saṃvatsarātītamatimahadvalmīkavajjātaṃ ⁷ samprasrutamiti varjanīyāni bhavanti” iti| sarvātmakaṃ tridoṣajam| anye abdātmakamiti paṭhanti, tatrātikrāntavatsaramityarthaḥ| mahat atyantamucchūnam| varjanīyaṃ viśeṣata iti pratyākhyeyam||4||

trīṇyapyetāni jānīyācchlīpadāni kaphocchrayāt | gurutvaṃ ca mahattvaṃ ca yasmānnāsti kaphaṃ vinā ||5|| (su. ni. a. 12) |

ślīpadeṣu kaphasyāvyabhicāreṇa prādhānyamāha– trīṇyapyetānītyādi| nanu, yadyavyabhicārī sarvatra kaphaḥ kathaṃ tarhi ekadoṣajatvavyapadeśaḥ, sarvasya dvidoṣajatvaprasaṅgāt? ucyate– anubandho'tra kaphaḥ, na tvanubandhyaḥ; etenātra na dvidoṣajaprasaṅga ityabhiprāyaḥ||5||

ślīpadeṣu kaphasyāvyabhicāreṇa prādhānyamāha– ⁸ trīṇītyādi| trīṇi vātajādīni, yato gurutvaṃ ca śleṣmaṇā vinā na syāt| nanu, yadyevaṃ tarhi kathamekadoṣajavyapadeśaḥ, sarvasya ⁹ dvidoṣatvaprasaṅgāt; ucyate– kapho'trānubandharūpaḥ, na tvanubandhyaḥ| tena, na dvidoṣajatvaprasaṅga ityabhiprāyaḥ||5||

purāṇodakabhūyiṣṭhāḥ sarvartuṣu ca śītalāḥ | ye deśāsteṣu jāyante ślīpadāni viśeṣataḥ ||6|| (su. ni. a. 12) |

ślīpadasambhavahetuṃ deśamāha– purāṇodaketyādi| ¹⁰ anūpadeśe hi salilaṃ patitaṃ bahūdakaṃ nimnatayā na śoṣamupayāti; jāṅgale tu āgneyonnatabhūbhāgatvāt na purāṇodakabhūyiṣṭhatā| stimitasyānūpasya mandātapatvenoṣṇartāvapi śītateti ata uktam– “sarvartuṣu ca śītalāḥ” iti| karakarṇādigataślīpadasandehe kopadvāreṇa jvareṇa ślīpadāvadhāraṇaṃ karaṇīyam||6||

ślīpadasambhave hetunirdeśamāha– purāṇodaketyādi| purāṇodakabhūyiṣṭhā iti anūpadeśe salilaṃ patitaṃ bahūdakaṃ nimnabhūbhāgatayā na śoṣamupayāti, ato'nūpadeśasya purāṇodakabhūyiṣṭhatā; jāṅgale tvāgneyonnatabhūbhāgatayā salilaṃ patitaṃ na tiṣṭhati, sthitamapi rūkṣoṣṇaśuṣkadeśasya śoṣamupayāti, iti jāṅgaladeśasya na purāṇodakabhūyiṣṭhatā| sarveṣvapi ṛtuṣu śītalā ye deśāḥ himavatpradeśāḥ||6||

yacchleṣmalāhāravihārajātaṃ puṃsaḥ prakṛtyā'pi kaphātmakasya | sāsrāvamatyunnatasarvaliṅgaṃ sakaṇḍuraṃ śleṣmayutaṃ vivarjyam ||7||

aparamasādhyalakṣaṇamāha– ¹¹ yadityādi| atyunnatasarvaliṅgamiti yena doṣeṇārabdhaṃ ślīpadaṃ tasyātyunnatāni ativṛddhāni sarvāṇi liṅgāni yatra tattathā| sakaṇḍuramiti atyantakaṇḍumat| śleṣmayutamiti śleṣmānugam||7||

punarasādhyatāmāha– yadityādi| śleṣmalāhāro madhurādiḥ, vihāro divāsvapnādiḥ, kaphaprakṛtikasya sāsrāvam āsrāvayutam| atyunnatasarvaliṅgaṃ yena doṣeṇārabdhaṃ ślīpadaṃ, tasyātyunnatāni imānyatipravṛddhāni sarvāṇi tridoṣaliṅgāni yatra tat, sakaṇḍuraṃ kaṇḍūyutaṃ, śleṣmayutaṃ śleṣmaṇopagatam||7||

iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne ślīpadanidānaṃ samāptam ||39||

iti śrīkaṇṭhadattaviracitāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ ślīpadanidānaṃ samāptam||39|| ¹²

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ ślīpadanidānam||39||

pāṭhāntarāḥ

1 . ‘yaḥ sajvara’ iti pā.| ↩
2 . ‘kaphasambandhasaṃvādatvādavyabhicārasāmyāccātha’ iti pā.| ↩
3 . ‘padaṃ ślīpadamiti vadanti|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
4 . ‘snigdhavad varṇam’ iti pā.| ↩
5 . ‘valmīkamiva sañjātaṃ kaṇṭakairupacīyate iti|’ iti pā.| ↩
6 . ‘ ... valmīkajātam’ iti pā.| ↩
7 . ‘prasṛtamiti’ iti pā.| ↩
8 . ‘trīṇi trīṇi vātajādīni vātajādīni’ iti pā.| ↩
9 . ‘dvidoṣajatvaprasaṅgāt’ iti pā.| ↩
10 . ‘ānūpadeśe’ iti pā.| ↩
11 . ‘sāsrāvamityādi|’ iti pā.| ↩
12 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ ślīpadanidānam||39||’ iti pā.| ↩