40. vidradhinidānam · e-Mādhavanidāna

atha vidradhinidānam | tvagraktamāṃsamedāṃsi sandūṣyāsthisamāśritāḥ | doṣāḥ śothaṃ śanairghoraṃ janayantyucchritā bhṛśam ||1|| mahāmūlaṃ rujāvantaṃ vṛttaṃ vā'pyathavā''yatam | sa vidradhiriti khyāto vijñeyaḥ ṣaḍvidhaśca saḥ ||2|| pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca kṣatenāpyasṛjā tathā | ṣaṇṇāmapi hi teṣāṃ tu lakṣaṇaṃ sampravakṣyate ||3|| (su. ni. a. 9) |

śothatvasāmānyāt vidradhinidānam| tasya samprāptimāha– tvagraktamāṃsamedāṃsītyādi| ghoramityanyebhyo'pi śothasamutthānebhyo granthyādibhya āśukāritvāddāruṇam| ucchritā bhṛśamiti atyarthaṃ vṛddhāḥ| asthisamāśritā ityanena sthānasaṃśrayo'bhihitaḥ| ucchritā bhṛśamityanena prakopa āviṣkṛtaḥ, etenaivāntarīyakatayā cayaprasarāvapyākṣiptau mantavyau| mahāmūlamasthyādisamāśrayaṇādgambhīramūlam| rujāvantamiti utpattāveva rujāprakarṣavantam, atiśāyane matup| vṛttamityādi vṛttaṃ vartulam| āyataṃ dīrgham| vṛttāyatābhyāṃ granthyādivilakṣaṇatā| vidradhiriti khyāta iti, itiśabdena nirupādhisaṅketamātrā vidradhisañjñeti darśayati| carake tu vidāhaprakarṣādvidradhisañjñā| yaduktam– “sa vai śīghravidāhitvādvidradhītyabhidhīyate|” (ca. sū. a. 17) iti||1-3||

śothasāmānyādvidradhinidānam| tasya samprāptimāha– tvagityādi| ghoramanyebhyaḥ śothasamutthānebhyo granthyādibhyaḥ āśukāritvāddāruṇam| ucchritā bhṛśamiti atyarthaṃ vṛddhāḥ, asthisamāśritā iti sthānasaṃśrayo'rtho'bhihitaḥ| ucchritā bhṛśamityanena prakopa āviṣkṛtaḥ| mahāmūlam asthyādisamāśrayaṇād gambhīramūlam| rujāvantamutpattāveva rujāprakarṣavantam| vṛttaṃ vartulaṃ, ¹ āyataṃ dīrghaṃ vṛttatvāyatatvābhyāṃ granthyādivilakṣaṇatā kathitā, vidradhiriti khyāta iti| itiśabdena nirupādhisaṅketamātrā vidradhiriti sañjñeti darśayati, carake tu vidāhaprakarṣādvidradhisañjñā| yaduktam– “sarvaiḥ ² śīghravidāhitvādvidradhīti nirūpyate|” iti| sa ³ ṣaṭprakāraḥ; tribhirdoṣaistrayaḥ, sannipātenaikaḥ, kṣatenaikaḥ, asṛjā'pyeka iti ṣaṭ| ṣaṇṇāmapi lakṣaṇaṃ kathyate||1-3||

kṛṣṇo'ruṇo vā viṣamo bhṛśamatyarthavedanaḥ | citrotthānaprapākaśca vidradhirvātasambhavaḥ ||4|| (su. ni. a. 9) |

vātikamāha– kṛṣṇa ityādi| viṣamo bhṛśamiti kadācidalpaḥ, kadācinmahān| citrotthānaprapāka iti| citrau nānāvidhau vāyorviṣamakriyatvāt udgamaprapākau yasya sa tathā||4||

vātikavidradhilakṣaṇamāha– kṛṣṇa ityādi| viṣamo bhṛśamiti kadācidalpaḥ, kadācinmahān, bhṛśamatiśayena| citrotthānaprapāka iti citrau nānāvidhau vāyorviṣamakriyatvādudgamaprapākau yasya sa tathā||4||

pakvodumbarasaṅkāśaḥ śyāvo vā jvaradāhavān | kṣiprotthānaprapākaśca vidradhiḥ pittasambhavaḥ ||5||

paittikamāha– pakvetyādi| jvaradāhāvutthānakāla eva, pākakāle tu prakarṣavantau tāviti viśeṣaḥ||5||

paittikamāha– pakvetyādi| pakvodumbarasadṛśaḥ, śyāvaḥ śyāmavarṇaḥ, jvaradāhau utthānakāla eva syātāṃ, pākakāle tu tāveva prakarṣavantau, kṣipramutthānaprapākau yasya sa tathā||5||

śarāvasadṛśaḥ pāṇḍuḥ śītaḥ snigdho'lpavedanaḥ | cirotthānaprapākaśca vidradhiḥ kaphasambhavaḥ ||6|| (su. ni. a. 9) |

kaphajamāha– śarāvetyādi| śarāvasadṛśa iti mahattvasūcanaparam||6||

śleṣmajamāha– śarāvetyādi| śarāvasadṛśa iti ⁴ mahattvasūcanaparam| ciramutthānaprapākau yasya sa tathā||6||

tanupītasitāścaiṣāmāsrāvāḥ kramaśaḥ smṛtāḥ |7|

pākānantaraṃ sambhūtāsrāvaliṅgamāha– tanupītasitāścaiṣāmityādi| kramaśa iti yathākramaṃ; tena vātena tanuḥ, pittena pītaḥ, kaphena sitaḥ; tanusrāve vātānurūpo varṇo jñeyaḥ|7|–

teṣāṃ doṣabhedena srāvānāha– tanvityādi| kramaśa iti krameṇa; vātena tanuḥ, pittena pītaḥ, śleṣmaṇā sitaḥ, tanusrāve vātānurūpo varṇo jñeyaḥ|7|–

nānāvarṇarujāsrāvo ghāṭālo viṣamo mahān ||7|| viṣamaṃ pacyate cāpi vidradhiḥ sānnipātikaḥ | (su. ni. a. 9) |

sannipātajamāha– nānetyādi| nānāvarṇarujāsrāva iti nānāśabdo ⁵ varṇādibhiḥ pratyekamabhisambadhyate; nānā bahuvidhā varṇāḥ kṛṣṇapītaśuklavarṇāḥ, rujāḥ todadāhakaṇḍvādikāḥ, tanupītasitā āsrāvāśca yasya sa tathā| anyatra śothe pākakāle nānārujā, atra tu sarvadā| ghāṭāla iti ghāṭā asyāsti sa ghāṭāla iti matvarthīyo lac, atyucchritāgratvena ghāṭāla iva| viṣamo'sādhyatvāt| viṣamaṃ pacyate iti cirāciragambhīrottānordhvānūrdhvabhedena viṣamaṃ yathā bhavati tathā pacyata iti; viṣamam asamam| nanu, viṣamapākitvaṃ vātike vidradhāvuktaṃ, tathā'nupakrānte ca śothe; yathā– “yo'bhyutthito'lpo yadi vā mahān syāt kriyāṃ vinā pākamupaiti śothaḥ| viśālamūlo viṣamo vidagdhaḥ sa kṛcchratāṃ yātyavagāḍhadoṣaḥ||” (su. sū. a. 17) iti| ataḥ saṃśaye kathaṃ mitho bhedapratītiḥ? ucyate– vātike apratīkāreṇaiva viṣamapākitvam, ⁶ pratīkāreṇaiva bheditam| iha punaḥ pratīkāre'pi vaiṣamyaṃ; vātike tu pākamātravaiṣamyaṃ, na tu gāmbhīryādinā; ⁷ ato vātikaḥ sādhyaḥ||7||–

sānnipātikamāha– nānetyādi| nānā bahuvidhāḥ ⁸ kṛṣṇapītaśuklā varṇāḥ, todadāhakaṇḍvādirujāḥ, tanupītasitāḥ srāvā yasya sa tathā| anyatra śothe pākakāle nānārujāḥ, atra tu sarvadā| ghāṭāla iti ghāṭā asyāstīti ghāṭālaḥ, matvarthīyo lac, atyucchritākṛtitvena ghāṭāla iva| viṣamo'sādhyatvāt| viṣamaṃ pacyata iti cirāciragambhīrottānordhvānūrdhvabhedena viṣamaṃ yathā bhavati tathā pacyate||7||

taistairbhāvairabhihate kṣate vā'pathyakāriṇaḥ ||8|| kṣatoṣmā vāyuvisṛtaḥ saraktaṃ pittamīrayet | jvarastṛṣṇā ca dāhaśca jāyate tasya dehinaḥ ||9|| āganturvidradhirhyeṣa pittavidradhilakṣaṇaḥ |10| (su. ni. a. 9) |

abhighātajasyāgantoḥ samprāptimāha– taistairityādi| taistairiti kāṣṭhaloṣṭapāṣāṇādibhiḥ| abhihata iti asrutaraktasya mathitapiccitāderupalakṣaṇaṃ, kṣata iti srutaraktasya chinnabhinnādeḥ; dvayorabhihatayorapathyakāriṇa iti viśeṣaṇam| kṣatoṣmeti kṣataśabdasya hiṃsāmātraparigrahāt kṣatābhihatayorapyūṣmā kṣatoṣmaśabdenocyate| vāyuvisṛta iti kṣate raktakṣayāt abhihate abhighātādeva vātakopaḥ, kupitena vātena hetubhūtena visṛtaḥ prasṛto vāyuvisṛtaḥ| yadyapyayaṃ vātapittaraktajastathā'pi prāgabhighātasambhavatvenāgantuḥ, vātapittaraktajānāṃ janakatvenaiva vilakṣaṇā'sya samprāptiḥ| pittavidradhilakṣaṇa iti atroktajvarādivyatiriktasaṃsthānavarṇavedanādipittavidradhiliṅgayukta ityarthaḥ||8-9||–

abhighātajasyāgantorvidradheḥ samprāptimāha– taistairityādi| kāṣṭhalaguḍapāṣāṇādibhiḥ, ⁹ abhihita iti asrutaraktasya mathitapiccitāderupalakṣaṇam| dvayorabhihatakṣatayorapathyakāriṇa iti yojyam| kṣatoṣmetyādi kṣatasya hiṃsātvamātraparigrahāt kṣatābhihatayorapyūṣmā kṣatoṣmaśabdenocyate| vāyuvisṛta ityādi| vātena vistāritaḥ kṣatena raktakṣayāt, abhihate abhighātādeva vātakopaḥ, kupitena ¹⁰ ca vātena hetubhūtena visṛtaḥ prasṛtaḥ raktaṃ pittaṃ īrayet kopayet| yadyapyayaṃ vātapittaraktajastathā'pi prāgabhighātasambhavatvenāgantuḥ| pittavidradhilakṣaṇa iti atra jvaradāhavyatiriktasaṃsthānavarṇavedanādipittalakṣaṇa ityarthaḥ||8-9|| ¹¹

kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ śyāvastīvradāharujākaraḥ ||10|| pittavidradhiliṅgastu raktavidradhirucyate |11| (su. ni. a. 9) |

raktajamāha– kṛṣṇetyādi| pittavidradhiliṅgātideśena labdhāvapi dāhajvarau tīvratāviśeṣārthamuktau| śyāva iti pittavidradhiliṅgātideśena prasaktasya pakvodumbarasaṅkāśasyāpavādaḥ| bhojaprabhṛtayastu dhāturaktajaṃ vidradhiṃ parityajya makkallasañjñayā''rtavalakṣaṇaraktajaṃ paṭhanti| teṣāṃ mate ārtavajena saha ṣaḍvidradhayaḥ, suśrute tu dhāturaktajo'pi tathā makkallasañjñako'pi vidradhiḥ sāmānyena raktaja eveti ṣaḍvidradhaya iti boddhavyam||10||–

raktajavidradhimāha– kṛṣṇetyādi| kṛṣṇaḥ kṛṣṇavarṇaḥ, sphoṭāvṛtaḥ piḍakāyuktaḥ, śyāvaḥ śyāvavarṇaḥ; anye ‘kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ’ iti paṭhanti, tatra kṛṣṇaiḥ sphoṭairāvṛtaḥ pittavidradhilakṣaṇanirdeśena yadyapi dāhajvarau labdhau, tathā'pyatrātidāhajvarakhyāpanārthamuktam| bhojaprabhṛtayastu dhāturaktajaṃ vidradhiṃ parityajya ¹² makkallasañjñamārtavalakṣaṇaraktajaṃ paṭhanti| teṣāṃ mate ārtavajena saha ṣaḍ vidradhayaḥ, suśrute tu dhāturaktajo'pi tathā makkallajo'pi vidradhiḥ sāmānyena raktaja eveti ṣaḍ vidradhaya iti boddhavyam||10||–

pṛthak sambhūya vā doṣāḥ kupitā gulmarūpiṇam ||11|| valmīkavat samunnaddhamantaḥ kurvanti vidradhim | gude bastimukhe nābhyāṃ kukṣau vaṅkṣaṇayostathā ||12|| vṛkkayoḥ plīhni yakṛti hṛdi vā klomni vā'pyatha | teṣāmuktāni liṅgāni bāhyavidradhilakṣaṇaiḥ ||13|| adhiṣṭhānaviśeṣeṇa liṅgaṃ śṛṇu viśeṣataḥ | gude vātanirodhaśca bastau kṛcchrālpamūtratā ||14|| nābhyāṃ hikkā tathā''ṭopaḥ kukṣau mārutakopanam | kaṭīpṛṣṭhagrahastīvro vaṅkṣaṇotthe tu vidradhau ||15|| vṛkkayoḥ pārśvasaṅkocaḥ plīhnyucchvāsāvarodhanam | sarvāṅgapragrahastīvro hṛdi kāsaśca jāyate | śvāso yakṛti hikkā ca klomni pepīyate payaḥ ||16|| (su. ni. a. 9) |

adhiṣṭhānaviśeṣeṇa liṅgaviśeṣaṃ sādhyatāmasādhyatāṃ ca pratipādayitumābhyantaravidradhimāha– ¹³ pṛthagityādi| iyamadhikavidhānārthamuktā'pi samprāptirvidradheḥ punarucyate| ābhyantarasya raktajasya tathā''gantośca vidradherdoṣeṇa vyapadeśādiyameva tatrāpi samprāptirjñeyeti kaścit| bāhyāgantuvadābhyantarāgantusamprāptirityarthaḥ| ¹⁴ kṣatajasyābhyantarābhāvānna nirdiṣṭaḥ kṣataja iti tu jejjaṭaḥ| gulmarūpiṇamiti gulmavat saṃhatam| etadābhyantaravidradhīnāṃ sāmānyarūpaṃ; viśeṣalakṣaṇaṃ tu bāhyavidradhilakṣaṇaireva jñeyam| valmīkavat ¹⁵ samunnaddhaṃ samantādunnatam; etadapi pacyamānāvasthāyāṃ sarveṣāṃ samānam| bastimukha iti bastimukha eva, vidradhyādhārabhūtamāṃsādisambhavāt; na bastau, tasya tanutvāt| āṭopo rujāpūrvakakṣobhaḥ| mārutakopanamiti mārgāvarodhādvāyoḥ kopaḥ| vṛkkayoriti vṛkkamagramāṃsam| sarvāṅgapragrahaḥ pratyaṅgavyathā, ¹⁶ sarvasirādhiṣṭhānatvāt hṛdayasya| klomnīti kloma vṛkkādūrdhvaṃ pipāsāsthānam| pepīyate payaḥ iti punaḥ punarjalaṃ pātumicchatītyarthaḥ||11-16||

adhiṣṭhānaviśeṣeṇa liṅgaviśeṣaṃ ¹⁷ sādhyāsādhyatāṃ ca jñāpayitumantaravidradhīnāha– pṛthagityādi| doṣā vātādayaḥ, pṛthag bhinnāḥ, sambhūya militvā vā, antarmadhye, gulmarūpiṇaṃ gulmavatsaṃhataṃ, valmīkavatsamunnataṃ, valmīkaṃ bhūmau kṛmiviśeṣaiḥ kṛtaṃ, tadvatsamantāt unnatam| sthānasaṃśrayamāha– guda ityādi| bastimukha iti bastimukhāśritamāṃsādau; na ca bastau, tanutvāt| kukṣau pārśvayoradhobhāge, vaṅkṣaṇayoḥ ūrumeḍhrasandhyoḥ| vṛkkau māṃsapiṇḍadvayam, eko vāmapārśve sthitaḥ, dvitīyo dakṣiṇapārśve sthitaḥ, plīhā udarasya vāmapārśve sthitaḥ, yakṛt kālakhaṇḍaṃ dakṣiṇapārśvasthaṃ, hṛdayaṃ kamalamukulākāramadhomukhaṃ, kloma kālakhaṇḍādhastāt sthitaṃ dakṣiṇapārśvasthaṃ tilakaṃ prasiddham| teṣāmābhyantarāṇāṃ vidradhīnāṃ liṅgāni ¹⁸ bāhyavidradhīnāṃ liṅgāni bāhyavidradhilakṣaṇairuktāni| pratyekaṃ sthānasaṃśrayatvena rūpamāha– guda ityādi| gudenārte vidradhau vātanirodho bhavati, tathā bastau kṛcchramūtratā alpamūtratā ca| tābhyāṃ hikkā tathā āṭopo rujāpūrvakaḥ kṣobhaḥ, kukṣau mārutakopanamiti mārgarodhāt vāyoḥ prakopaḥ, vaṅkṣaṇotthe vidradhau tīvraḥ kaṭīpṛṣṭhagraho bhavati vṛkkayorityādi| vṛkkamagramāṃsaṃ, pārśvasaṅkocaḥ pārśvotpāṭanamiva, plīhni ucchvāsāvarodhanaṃ bhavati| tathā hṛdīti hṛdayotthe vidradhau sarvāṅgapragrahādaya upadravā bhavantītyarthaḥ| tīvro duḥsahaḥ, sarveṣāmaṅgānāṃ prakarṣeṇa grahaṇamiva sarvāṅgapragrahaḥ pratyaṅgavyathā, sarvādhiṣṭhānatvāt hṛdayasya, yakṛti jāte vidradhau śvāsastathā hikkā ca bhavati| klomnītyādi| vṛkkādūrdhvaṃ pipāsāsthānaṃ kloma, pepīyate paya iti punaḥpunarjalaṃ pātumicchati||11-16||

nābheruparijāḥ pakvā yāntyūrdhvamitare tvadhaḥ |17| (su. ni. a. 9) |

srāvanirgamamārgamāha– ¹⁹ nābherityādi| uparijā vṛkkaplīhādijāḥ| yānti sravanti| nābhijastūbhayamārgasrāvī, ūrdhvādhaḥsrāvaśca tathāgatitvāt vātasya| yadāha hārītaḥ– “ūrdhvaṃ prabhinneṣu mukhānnarāṇāṃ pravartate'sṛksahito'pi pūyaḥ| adhaḥprabhinneṣu ca pāyumārgāt, dvābhyāṃ pravṛttistviha nābhijeṣu||” iti| itara iti nābhibastivaṅkṣaṇajāḥ|17|–

srāvanirgamamāha– nābherityādi| uparijātāḥ vṛkkaplīhādijāḥ pakvāḥ santa ūrdhvaṃ yānti sravanti, nābhijastūbhayamārgasrāvī, ūrdhvādhaḥsrāvaśca tathā gatitvādvātasya| tathā ca hārītaḥ– “ūrdhvaṃ prabhinneṣu mukhānnarāṇāṃ pravartate'sṛksahitaśca pūyaḥ| adhaḥprabhinneṣu tu pāyumārgād dvābhyāṃ pravṛttistviha nābhijeṣu||” iti| ²⁰ itare nābhibastivaṅkṣaṇajāḥ sravanti|17|–

adhaḥsruteṣu jīvettu sruteṣūrdhvaṃ na jīvati ||17|| hṛnnābhibastivarjyā ye teṣu bhinneṣu bāhyataḥ | jīvet kadācit puruṣo netareṣu kadācana ||18|| (su. ni. a. 9) | sādhyā vidradhayaḥ pañca vivarjyaḥ sānnipātikaḥ | āmapakvavidagdhatvaṃ teṣāṃ śothavadādiśet ||19|| (vā. ni. a. 11) | ādhmātaṃ baddhaniṣyandaṃ chardihikkātṛṣānvitam | rujāśvāsasamāyuktaṃ vidradhirnāśayennaram ||20|| (su. sū. a. 33) |

sādhyatvādikamāha– adha ityādi| adhaḥsruteṣviti svayameva yadā nābhyādijā bhinnā adhaḥ sravanti tadā jīvati| sruteṣūrdhvaṃ na jīvatīti ūrdhvaṃ pūyasyāsamyaṅnirgamānna jīvanam| hṛnnābhibastivarjyā iti plīhaklomādijāḥ| bhinneṣu bāhyata iti vaidyavyāpāreṇa bhinneṣu; anye marmādyāśayajeṣu svayameva bhinneṣviti vyācakṣate, antarbhinneṣvapyadhaḥsrāviṣu jīvanokteḥ| netareṣviti hṛnnābhibastijeṣu bhinneṣu teṣāṃ marmatvād bāhyā ābhyantarā vā varjyāḥ| kadācaneti pāke apāke vā| tathā ca bhojaḥ– “asādhyo marmajo jñeyaḥ pakvo'pakvaśca vidradhiḥ| sannipātotthito'pyevaṃ pakva eva tu bastijaḥ|| tvagjo nābheradho yaśca sādhyo marmasamīpajaḥ| apakvaścaiva pakvaśca sādhyo nopari nābhijaḥ||” iti| atra marmajaśabdena hṛdayanābhijāvucyete| baddhaniṣyandamiti baddhamūtram| etadbastije prāyaḥ||17-20||

srāvaviṣayasādhyāsādhyatvamāha– ²¹ svayameva yadā nābhyādijā bhinnā adhaḥ sravantīti tadā jīvati, sruteṣūrdhvamityādi, ūrdhvasruteṣu na jīvati| ūrdhvapūyasyāsamyaṅnirgamānna jīvanam|| hṛdityādi| bhinneṣu bāhyata iti vaidyavyāpāreṇa bhinneṣu kadāciddaivavaśāt puruṣo jīvet| anye marmādyāśayajeṣu svayameva bhinneṣviti vyācakṣate| antarbhinneṣvapyadhaḥsrāviṣu jīvanokteḥ| netareṣviti hṛnnābhibastijeṣu bhinneṣu, teṣāṃ marmatvāt bāhyā ābhyantarā vā varjyāḥ| kadācaneti pāke apāke ca| tathāca bhojaḥ– “asādhyo marmajo jñeyaḥ pakvo'pakvaśca vidradhiḥ| sannipātotthito'pyevaṃ pakva eva tu bastijaḥ|| tvagjo nābheradho yaśca sādhyo marmasamīpajaḥ| apakvaścaiva pakvaśca sādhyo noparinābhijaḥ||” iti| atra marmaśabdena hṛdayanābhijāvucyete| sādhyāsādhyatvamāha– pañca iti| vātikapaittikaślaiṣmikāganturaktajā iti| ayaṃ bāhyeṣu viṣayaḥ tridoṣajastvasādhyaḥ| ²² teṣāṃ viṣayamāha– āmeti| teṣāṃ vidradhīnāmābhyantareṣvasādhyatvamāha– ādhmātamityādi| ²³ baddhaniṣpandaṃ baddhamūtram, etadbastije prāyaḥ| śeṣaṃ sugamam| atra kecit tantrāntaroktaṃ stanavidradhilakṣaṇaṃ paṭhanti, tadyathā– “evameva ²⁴ stanasirā vikṛtāḥ prāpya yoṣitām| sūtānāṃ garbhiṇīnāṃ ca sambhavecchvayathurghanaḥ|| stane sadugdhe cāptāsṛgbāhyavidradhilakṣaṇaḥ| nāḍīnāṃ sūkṣmarandhratvātsa kanyānāṃ na jāyate||17-20||

iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne vidradhinidānaṃ samāptam ||40||

iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ vidradhinidānaṃ samāptam||40|| ²⁵

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ vidradhinidānam||40||

pāṭhāntarāḥ

1 . ‘āyatanadīrghavṛttatvāyatatvābhyām’ iti pā.| ↩
2 . ‘ ... vidradhiriti’ iti pā.| ↩
3 . atra ‘ca’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
4 . ‘mahattvasūcanam’ iti pā.| ↩
5 . ‘varṇādibhiḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
6 . ‘pratīkāreṇaiva bheditam|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
7 . ‘ata evāyaṃ sādhyaḥ’ iti pā.| ↩
8 . ‘kṛṣṇapītaśuklavarṇāḥ’ iti pā.| ↩
9 . mūlaśloke ‘abhihata’ iti pā.| ↩
10 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
11 . etacca– ‘kṛṣṇaḥ sphoṭāvṛtaḥ’ iti pā. | ↩
12 . ‘makkallasañjñārtavalakṣaṇaṃ raktajam’ iti pā.| ↩
13 . ‘pṛthak sambhūya vā ityādi’ iti pā.| ↩
14 . ‘kṣatasyāntarabhāvānna’ iti pā.| ↩
15 . atra ‘iti valmīka “uyeraḍipi” tadvat’ iti adhikaḥ pā., ‘unchūnattvaṃ,’ iti vā kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
16 . ‘sarvaśirādhiṣṭhānatvāt’ iti pā.| ↩
17 . ‘sādhyatām’ iti pā.| ↩
18 . ‘bāhyavidradhīnāṃ liṅgāni’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
19 . ‘nābheruparijā ityādi|’ iti pā.| ↩
20 . ‘itare nābhibastivaṅkṣaṇajāḥ sravanti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
21 . ‘svayameva yadā nābhyādijā bhinnā adhaḥ sravantīti tadā jīvati, sruteṣūrdhvamityādi, ūrdhvasruteṣu na jīvati| ūrdhvapūyasyāsamyaṅnirgamānna jīvanam||’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
22 . ‘teṣāṃ viṣayamāha– āmeti|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
23 . mūlaśloke ‘baddhaniṣyandam’ iti pā.| ↩
24 . ‘stanaśirā’ iti pā.| ↩
25 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ vidradhinidānam||40||’ iti pā.| ↩