41. vraṇaśothanidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
atha vraṇaśothanidānam | ekadeśotthitaḥ śotho vraṇānāṃ pūrvalakṣaṇam | ṣaḍvidhaḥ syāt pṛthaksarvaraktāgantunimittajaḥ ||1|| śothāḥ ṣaḍete vijñeyāḥ prāguktaiḥ śothalakṣaṇaiḥ | viśeṣaḥ kathyate caiṣāṃ pakvāpakvādiniścaye ||2||
prāyeṇa cikitsāsādharmyād bhāvivraṇatvasambandhatulyatvācca vraṇaśothanidānamāha– ekadeśotthita ityādi| ṣaḍvidha iti saṅkhyākathanaṃ dvandvajaniṣedhārtham| prāguktairiti āmapakvaiṣaṇīyoktaiḥ; tatra hi “vātaśvayathuraruṇaḥ kṛṣṇo vā paruṣo mṛduranavasthitaḥ” (su. sū. a. 17) ityādinā ṣaṭśothalakṣaṇānyuktāni| viśeṣaḥ kathyate caiṣāmiti tatrānukto viśeṣaḥ kathyata ityarthaḥ| pakvāpakvādiniścaya iti atrādiśabdena pacyamānasya parigrahaḥ||1-2||
vraṇacikitsāsāmānyādbhāvivraṇatvasambandhatulyatvācca vraṇaśothanidānārambhaḥ| teṣāṃ prāgrūpeṇa saṅkhyāmāha– eketyādi| ekadeśe śothaḥ etadvraṇapūrvarūpaṃ; sa ca ṣaḍvidhaḥ– tribhirdoṣaistrayaḥ, sannipātenaikaḥ, 1 raktenaikaḥ, anya āgantukaḥ abhighātajaḥ, evaṃ ṣaṭ, ṣaḍvidha iti saṅkhyākathanaṃ dvandvajaniṣedhārtham| teṣāṃ lakṣaṇanirdeśaṃ darśayannāha– 2 śothā iti| prāguktairiti| śothanidānoktaiśca, ‘rasastanutvakparuṣāruṇādikaiḥ’ ityādi| sāmprataṃ pakvāpakvādiniścaya 3 ityatrādiśabdena pacyamānāvasthāyāḥ 4 grahaṇam||1-2||
viṣamaṃ pacyate vātāt pittotthaścācirācciram | kaphajaḥ pittavacchotho raktāgantusamudbhavaḥ ||3||
vātādibhedena viśeṣalakṣaṇamāha– viṣamamityādi| pittavaditi pittaśothavadaciraṃ pacyate||3||
tameva viśeṣamāha– viṣamamityādi| śvayathorekadeśe ardhe vā, pittottho'ciraṃ śīghraṃ, kaphajaściraṃ carakalaṃ, raktāgantujayoḥ pittavat pittaśophavadaciraṃ pacyate||3||
mandoṣmatā'lpaśothatvaṃ kāṭhinyaṃ tvaksavarṇatā | mandavedanatā caitacchothānāmāmalakṣaṇam ||4||
āmaśothalakṣaṇamāha– mandeti| mandoṣmatā īṣaduṣṇatā, tvaksavarṇatā tvaksadṛśa eva varṇaḥ||4||
dahyate dahaneneva kṣāreṇeva ca pacyate | pipīlikāgaṇeneva daśyate chidyate tathā ||5|| bhidyate caiva śastreṇa daṇḍeneva ca tāḍyate | pīḍyate pāṇinevāntaḥ sūcībhiriva tudyate ||6|| soṣācoṣo vivarṇaḥ syādaṅgulyevāvaghaṭyate | āsane śayane sthāne śāntiṃ vṛścikaviddhavat ||7|| na gacchedātataḥ śotho bhavedādhmātabastivat | jvarastṛṣṇā'ruciścaiva pacyamānasya lakṣaṇam ||8||
pacyamānalakṣaṇamāha– dahyata ityādi| pacyamānaśothe pittaliṅgānyeva bhūyasā bhavanti, vidāhasya pittaprakopajatvāt; vidāhaścātra doṣādīnāmeva| tena jvaratṛṣṇārucyādayo'tra pittaliṅgāni| chidyata iti dvidhā kriyata iva| bhidyata iti vidāryate| soṣācoṣa iti uṣā dāhaḥ, coṣaḥ pārśvasthāgnisantāpavadvyathā, tābhyāṃ saha vartate yaḥ sa tathā||5-8||
vraṇaśophasya pacyamānāvasthāmāha– dahyata ityādi| pacyamānaśophe pittaliṅgānyeva bhūyasā bhavanti, vidāhaḥ pittaprakopāt, jvaratṛṣṇārucyādayo'pi pittaliṅgāni, agninā dahyata iva, kṣāreṇa pacyata iva, pipīlikābhirdaśyata iva, chidyate dvidhākriyata iva śastreṇa, bhidyata iva, daṇḍena tāḍyata iva, antarmadhye, hastena pīḍyata iva, sūcībhirvidhyata iva| uṣā ekadeśiko dāhaḥ, coṣaḥ pārśvasthitāgnisantāpavadvyathā, tābhyāṃ saha vartate yaḥ sa tathā, vivarṇaḥ mlānaḥ, aṅgulyā ivāvaghaṭyate cālyate| āsane tathā śayane tathā sthāne ūrdhvabhavane vṛścikaviddhavat śāntiṃ na gacchet| ādhmātabastivat 5 vāyupūrṇabastyākhyamūtrakośavat, śvayathuḥ satato bhavati, tvaksaṅkocarahita ityarthaḥ| jvaratṛṣṇādayaścopadravā bhavanti pacyamānavraṇaśophe||5-8||
vedanopaśamaḥ 6 śotho'lohito'lpo na connataḥ | prādurbhāvo valīnāṃ ca todaḥ kaṇḍūrmuhurmuhuḥ ||9|| upadravāṇāṃ praśamo nimnatā sphuṭanaṃ tvacām | bastāvivāmbusañcāraḥ syācchothe'ṅgulipīḍite ||10|| pūyasya pīḍayatyekamantamante ca pīḍīte | bhaktākāṅkṣā bhaveccaitacchothānāṃ pakvalakṣaṇam ||11||
pakvalakṣaṇamāha– vedanopaśama ityādi| dāhādivedanopaśāntiḥ, vidāhopaśamena pittasyābalavattvāt| todaḥ kaṇḍūścātra vātakaphaliṅgam| prādurbhāvo valīnāmiti māṃsaśaithilyādvalīsambhavaḥ| upadravāṇāṃ praśama iti pittakopajanitā uṣācoṣatṛṣṇārucyādayo rogā eva upadravāsteṣāṃ praśamaḥ| nimnatā svarūpataḥ, aṅgulipīḍanādvā| sphuṭanaṃ tvacāmiti 7 kiñcittvagavadaraṇam| bastāvivetyādi| bastiścarmapuṭakam, pūyasyetyatra ‘sañcāra’ iti śeṣaḥ| ayamarthaḥ– bastau yathā'mbusañcārastathā 8 śothe'ṅgulipīḍite sati pūyasya sañcāraḥ| pīḍayatyekamantamante ca pīḍita iti ekamantaṃ deśam, ante avayave pīḍite pīḍayati avagāhate, ‘pūya’ iti śeṣaḥ||9-11||
pakvāvasthasya śophasya lakṣaṇamāha– vedanopaśama ityādi| vidāhopaśamena pittasyābalatvāt| alohitaḥ pāṇḍuḥ dhūsaro vā, yaduktaṃ suśrute– “ 9 pāṇḍutā'lpaśothatā” iti 10 alpavedanayā iti īṣat pīḍā vedanopaśamaḥ, iti| yaduktam– uktaḥ vedanāpekṣayā prādurbhāvo valīnāmiti māṃsaśaithilyādvalīsambhava iti| todaḥ kaṇḍuścātra vātakaphaliṅgam| upadravāṇāmityādi| pittakopajanitā uṣācoṣatṛṣṇā'rucyādaya upadravāsteṣāmupaśamaḥ| nimnatā svarūpato'ṅgulinipīḍanādvā| sphuṭanaṃ tvacāmiti kiñcittvagavadaraṇam| bastāvivetyādi– bastiścarmapuṭakam| pūyasyetyatra ‘sañcāra’ iti śeṣaḥ| ayamarthaḥ– bastau yathā'mbusañcāraḥ, tathā'ṅgulipīḍite śothe'pi pūyasya sañcāraḥ| ekamantaṃ deśam, ante avayave pīḍite pīḍayati avagāhate ‘pūya’ iti śeṣaḥ| bhaktākāṅkṣeti vedanāpagamādeva||9-11||
narte'nilādruṅna vinā ca pittaṃ pākaḥ kaphaṃ cāpi vinā na pūyaḥ | tasmāddhi sarve paripākakāle pacanti 11 śothāṃstraya eva doṣāḥ ||12|| (su. sū. a. 17) |
ekadoṣārabdhe'pi śothe pākakāle sarvadoṣasambandhamāha– narte'nilādrugityādi| rugrujā todādirūpā| suśrute– “tribhiretaiḥ śoṇitacaturthaiśca śarīramidaṃ dhāryate” (su. sū. a. 21) iti dvitīyaṃ darśanaṃ śoṇitaprādhānyākhyāpakamāśrityoktam– “kālāntareṇābhyuditaṃ tu pittaṃ kṛtvā vaśe vātakaphau prasahya| pacatyataḥ śoṇitameṣa pāko mataḥ pareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ||” (su. sū. a. 17) iti| atra darśane pittaṃ vidāhakupitaṃ śoṇitaṃ dūṣyaṃ karmabhūtaṃ pacati, vātakaphau vaśe kṛtvā kroḍīkṛtya; hīnārtho vā vaśeśabdaḥ, vātakaphau hīnau kṛtvetyarthaḥ; śoṇitaṃ kartṛbhūtaṃ vā, tena paktyanukūlatvādvivakṣitaṃ; pūrvadarśane kaphāt pūyaḥ, atra darśane śoṇitāt pūya iti viśeṣaḥ| gambhīrapāke śothe sakalāmapacyamānalakṣaṇānudayādajñāyamāne lakṣaṇāntaramuktaṃ suśrutena| tadyathā– “kaphajeṣu khalu śotheṣu gambhīragatitvādabhighātajeṣu vā keṣucidasamastaṃ pakvalakṣaṇaṃ dṛṣṭvā pakvamapakvamiti bhiṣaṅmohamupaiti, yatra hi tvaksavarṇatā śītaśothatā alparujatā aśmavadghanatā 12 ca, na tatra mohamupeyāt|” (su. sū. a. 17) iti| asyārthaḥ– yadā rāgadāhādivedanāsamudāyānantaraṃ tvaksavarṇatādīni bhavanti tadā na mohamajñānatāmupeyāt pakvameveti niścinuyāt| gadādhareṇa tu tvaksavarṇatādīni saṃśayahetūnyuktāni; yatastena “gambhīrapākitvādantaḥ pāko bahiḥ punastvaksāvarṇyaṃ, gambhīrapākitvādeva bahiḥ śītatā, kaphārabdhatvānmandarujatā'śmavacca ghanatā” ityabhidhāya “śeṣaṃ pakvalakṣaṇairjānīyāt” ityuktam||12||
ekadoṣārabdhe'pi śothe pākakāle sarvadoṣasambandhamāha– netyādi| anilādvātādṛte ruṅ na bhavati, pittaṃ vinā pāko na bhavati, kaphaṃ vinā pūyo na bhavati, tasmāddhetoḥ sarve śophāḥ paripākakāle tribhireva doṣaiḥ pākaṃ gacchanti, ruk rujā todādirūpā, śeṣaṃ sugamam| suśrute– ‘tribhiretaiḥ śoṇitacaturthaiḥ śarīramidaṃ dhāryate|’ iti dvitīyaṃ nidarśanaṃ śoṇitaprādhānyākhyāpakamāśrityoktaṃ matāntaramāha– kālāntareṇetyādi| pittaprakopaprasarasthānasaṅgrahakālāvadhinā abhi samantato bhāvenābhyuditaṃ kupitaṃ pittaṃ, pittamatra doṣo jñeyaḥ, śoṇitaṃ dūṣyaṃ, tuśabdo'tra punararthe, vātakaphau vaśe kṛtvā ātmasāt kṛtvā, pākakriyāyāṃ pittasya prādhānyāt| pūrvamate kaphāt pūyaḥ, atra tu 13 śoṇitādibhiriti tātparyārthaḥ||12|| 14
kālāntareṇābhyuditaṃ tu pittaṃ kṛtvā vaśe vātakaphau prasahya | pacatyataḥ śoṇitameṣa pāko mataḥ pareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ ||13|| kakṣaṃ samāsādya yathaiva vahnirvāyvīritaḥ sandahati prasahya | tathaiva pūyo hyaviniḥsṛto hi māṃsaṃ 15 sirāḥ snāyu ca khādatīha ||14|| (su. sū. a. 17) |
aviniḥsṛtasya pūyasya doṣamāha– kakṣamityādi| kakṣaṃ samāsādyeti kakṣaṃ tṛṇādigahanam||13-14|| 16
anirhṛtasya pūyasya doṣaṃ darśayannāha– kakṣamityādi| kakṣaṃ tṛṇādīnāṃ samūhaṃ, snāyumūlāḥ 17 sirāḥ, vāyvīritaḥ vāyupreritaḥ||13-14||
āmaṃ vidahyamānaṃ ca samyak pakvaṃ ca yo bhiṣak | jānīyāt sa bhavedvaidyaḥ śeṣāstaskaravṛttayaḥ ||15|| yaśchinattyāmamajñānādyo vā pakvamupekṣate | śvapacāviva mantavyau tāvaniścitakāriṇau ||16|| (su. sū. a. 17) |
śvapacāviva caṇḍālāviva, mantavyau jñātavyau| śeṣāstaskaravṛttaya iti lobhamātraprayuktatvāttaskarā iva śeṣāḥ||15-16||
āmādilakṣaṇajñāne guṇamajñāne ca doṣaṃ darśayannāha– āmamityādi| āmamapakvaṃ, vidahyamānaṃ pacyamānaṃ, samyak pakvaṃ ca, yo bhiṣak jānīyāt, sa vaidyo bhavet āyurvedavit syāt, śeṣā anye āmādijñānavarjitāḥ lobhamātraprayuktatvāttaskarā eva| pakvāpakvayośchedanāchedanena vaidyadoṣamāha– ya ityādi| śvapacaścāṇḍālaḥ, sa hi sarvabhakṣitvāt śvānamapi pacati| śeṣaṃ sugamam||15-16||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne vraṇaśothanidānaṃ samāptam ||41||
iti 18 śrīkaṇṭhadattaviracitāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ vraṇaśothanidānaṃ samāptam||41|| 19
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ vraṇaśothanidānam||41||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘raktenaikaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  2. 2 . ‘śothā iti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  3. 3 . ‘iti atrādiśabdena pacyamānasya parigrahaḥ’ iti pā.| ↩
  4. 4 . ‘grahaṇam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  5. 5 . ‘vāyupūrṇabastyādisūtrakośavat’ iti pā.| ↩
  6. 6 . ‘śotho lohito'lpo’ iti pā. | ↩
  7. 7 . ‘kiñcittvagavadāraṇam’ iti pā.| ↩
  8. 8 . ‘śothe'ṅgulīpīḍite’ iti pā.| ↩
  9. 9 . ‘pāṇḍutā'lpaśothā’ iti pā.| ↩
  10. 10 . ‘alpavedanayā iti īṣat pīḍā vedanopaśamaḥ, iti| yaduktam– uktaḥ vedanāpekṣayā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  11. 11 . ‘śothāstribhireva doṣaiḥ’ iti pā. | ↩
  12. 12 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  13. 13 . ‘śoṇitādibhistātparyārthaḥ’ iti pā.| ↩
  14. 14 . ayaṃ ślokaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
  15. 15 . ‘śirāḥ’ iti pā. | ↩
  16. 16 . ‘anirhṛtya pūyasya doṣaṃ dṛṣṭvā darśayannāha’ iti pā.| ↩
  17. 17 . ‘śirāḥ’ iti pā.| ↩
  18. 18 . ‘śrīkaṇṭhadattakṛtāyām’ iti pā.| ↩
  19. 19 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ vraṇaśothanidānam||41||’ iti pā.| ↩