atha vraṇaśothanidānam | ekadeśotthitaḥ śotho vraṇānāṃ pūrvalakṣaṇam |
ṣaḍvidhaḥ syāt pṛthaksarvaraktāgantunimittajaḥ
||1|| śothāḥ ṣaḍete vijñeyāḥ prāguktaiḥ
śothalakṣaṇaiḥ | viśeṣaḥ kathyate caiṣāṃ pakvāpakvādiniścaye
||2||
prāyeṇa cikitsāsādharmyād bhāvivraṇatvasambandhatulyatvācca
vraṇaśothanidānamāha– ekadeśotthita ityādi| ṣaḍvidha iti saṅkhyākathanaṃ
dvandvajaniṣedhārtham| prāguktairiti āmapakvaiṣaṇīyoktaiḥ; tatra hi
“vātaśvayathuraruṇaḥ kṛṣṇo vā paruṣo mṛduranavasthitaḥ” (su. sū. a. 17)
ityādinā ṣaṭśothalakṣaṇānyuktāni| viśeṣaḥ kathyate caiṣāmiti tatrānukto
viśeṣaḥ kathyata ityarthaḥ| pakvāpakvādiniścaya iti atrādiśabdena pacyamānasya
parigrahaḥ||1-2||
vraṇacikitsāsāmānyādbhāvivraṇatvasambandhatulyatvācca vraṇaśothanidānārambhaḥ|
teṣāṃ prāgrūpeṇa saṅkhyāmāha– eketyādi| ekadeśe śothaḥ etadvraṇapūrvarūpaṃ; sa
ca ṣaḍvidhaḥ– tribhirdoṣaistrayaḥ, sannipātenaikaḥ,
1
raktenaikaḥ, anya āgantukaḥ abhighātajaḥ, evaṃ ṣaṭ, ṣaḍvidha iti
saṅkhyākathanaṃ dvandvajaniṣedhārtham| teṣāṃ lakṣaṇanirdeśaṃ darśayannāha–
2
śothā iti| prāguktairiti| śothanidānoktaiśca, ‘rasastanutvakparuṣāruṇādikaiḥ’
ityādi| sāmprataṃ pakvāpakvādiniścaya
3
ityatrādiśabdena pacyamānāvasthāyāḥ
4
grahaṇam||1-2||
viṣamaṃ pacyate vātāt pittotthaścācirācciram | kaphajaḥ pittavacchotho
raktāgantusamudbhavaḥ ||3||
vātādibhedena viśeṣalakṣaṇamāha– viṣamamityādi| pittavaditi
pittaśothavadaciraṃ pacyate||3||
tameva viśeṣamāha– viṣamamityādi| śvayathorekadeśe ardhe vā, pittottho'ciraṃ
śīghraṃ, kaphajaściraṃ carakalaṃ, raktāgantujayoḥ pittavat pittaśophavadaciraṃ
pacyate||3||
mandoṣmatā'lpaśothatvaṃ kāṭhinyaṃ tvaksavarṇatā | mandavedanatā
caitacchothānāmāmalakṣaṇam ||4||
āmaśothalakṣaṇamāha– mandeti| mandoṣmatā īṣaduṣṇatā, tvaksavarṇatā tvaksadṛśa
eva varṇaḥ||4||
dahyate dahaneneva kṣāreṇeva ca pacyate | pipīlikāgaṇeneva daśyate chidyate
tathā ||5|| bhidyate caiva śastreṇa
daṇḍeneva ca tāḍyate | pīḍyate pāṇinevāntaḥ sūcībhiriva tudyate
||6|| soṣācoṣo vivarṇaḥ
syādaṅgulyevāvaghaṭyate | āsane śayane sthāne śāntiṃ vṛścikaviddhavat
||7|| na gacchedātataḥ śotho
bhavedādhmātabastivat | jvarastṛṣṇā'ruciścaiva pacyamānasya lakṣaṇam
||8||
pacyamānalakṣaṇamāha– dahyata ityādi| pacyamānaśothe pittaliṅgānyeva bhūyasā
bhavanti, vidāhasya pittaprakopajatvāt; vidāhaścātra doṣādīnāmeva| tena
jvaratṛṣṇārucyādayo'tra pittaliṅgāni| chidyata iti dvidhā kriyata iva|
bhidyata iti vidāryate| soṣācoṣa iti uṣā dāhaḥ, coṣaḥ
pārśvasthāgnisantāpavadvyathā, tābhyāṃ saha vartate yaḥ sa tathā||5-8||
vraṇaśophasya pacyamānāvasthāmāha– dahyata ityādi| pacyamānaśophe
pittaliṅgānyeva bhūyasā bhavanti, vidāhaḥ pittaprakopāt,
jvaratṛṣṇārucyādayo'pi pittaliṅgāni, agninā dahyata iva, kṣāreṇa pacyata iva,
pipīlikābhirdaśyata iva, chidyate dvidhākriyata iva śastreṇa, bhidyata iva,
daṇḍena tāḍyata iva, antarmadhye, hastena pīḍyata iva, sūcībhirvidhyata iva|
uṣā ekadeśiko dāhaḥ, coṣaḥ pārśvasthitāgnisantāpavadvyathā, tābhyāṃ saha
vartate yaḥ sa tathā, vivarṇaḥ mlānaḥ, aṅgulyā ivāvaghaṭyate cālyate| āsane
tathā śayane tathā sthāne ūrdhvabhavane vṛścikaviddhavat śāntiṃ na gacchet|
ādhmātabastivat
5
vāyupūrṇabastyākhyamūtrakośavat, śvayathuḥ satato bhavati, tvaksaṅkocarahita
ityarthaḥ| jvaratṛṣṇādayaścopadravā bhavanti pacyamānavraṇaśophe||5-8||
vedanopaśamaḥ
6
śotho'lohito'lpo na connataḥ | prādurbhāvo valīnāṃ ca todaḥ kaṇḍūrmuhurmuhuḥ
||9|| upadravāṇāṃ praśamo nimnatā sphuṭanaṃ
tvacām | bastāvivāmbusañcāraḥ syācchothe'ṅgulipīḍite
||10|| pūyasya pīḍayatyekamantamante ca
pīḍīte | bhaktākāṅkṣā bhaveccaitacchothānāṃ pakvalakṣaṇam
||11||
pakvalakṣaṇamāha– vedanopaśama ityādi| dāhādivedanopaśāntiḥ, vidāhopaśamena
pittasyābalavattvāt| todaḥ kaṇḍūścātra vātakaphaliṅgam| prādurbhāvo valīnāmiti
māṃsaśaithilyādvalīsambhavaḥ| upadravāṇāṃ praśama iti pittakopajanitā
uṣācoṣatṛṣṇārucyādayo rogā eva upadravāsteṣāṃ praśamaḥ| nimnatā svarūpataḥ,
aṅgulipīḍanādvā| sphuṭanaṃ tvacāmiti
7
kiñcittvagavadaraṇam| bastāvivetyādi| bastiścarmapuṭakam, pūyasyetyatra
‘sañcāra’ iti śeṣaḥ| ayamarthaḥ– bastau yathā'mbusañcārastathā
8
śothe'ṅgulipīḍite sati pūyasya sañcāraḥ| pīḍayatyekamantamante ca pīḍita iti
ekamantaṃ deśam, ante avayave pīḍite pīḍayati avagāhate, ‘pūya’ iti śeṣaḥ||9-11||
pakvāvasthasya śophasya lakṣaṇamāha– vedanopaśama ityādi| vidāhopaśamena
pittasyābalatvāt| alohitaḥ pāṇḍuḥ dhūsaro vā, yaduktaṃ suśrute– “
9
pāṇḍutā'lpaśothatā” iti
10
alpavedanayā iti īṣat pīḍā vedanopaśamaḥ, iti| yaduktam– uktaḥ vedanāpekṣayā
prādurbhāvo valīnāmiti māṃsaśaithilyādvalīsambhava iti| todaḥ kaṇḍuścātra
vātakaphaliṅgam| upadravāṇāmityādi| pittakopajanitā uṣācoṣatṛṣṇā'rucyādaya
upadravāsteṣāmupaśamaḥ| nimnatā svarūpato'ṅgulinipīḍanādvā| sphuṭanaṃ
tvacāmiti kiñcittvagavadaraṇam| bastāvivetyādi– bastiścarmapuṭakam|
pūyasyetyatra ‘sañcāra’ iti śeṣaḥ| ayamarthaḥ– bastau yathā'mbusañcāraḥ,
tathā'ṅgulipīḍite śothe'pi pūyasya sañcāraḥ| ekamantaṃ deśam, ante avayave
pīḍite pīḍayati avagāhate ‘pūya’ iti śeṣaḥ| bhaktākāṅkṣeti
vedanāpagamādeva||9-11||
narte'nilādruṅna vinā ca pittaṃ pākaḥ kaphaṃ cāpi vinā na pūyaḥ | tasmāddhi
sarve paripākakāle pacanti
11
śothāṃstraya eva doṣāḥ ||12|| (su. sū. a.
17) |
ekadoṣārabdhe'pi śothe pākakāle sarvadoṣasambandhamāha– narte'nilādrugityādi|
rugrujā todādirūpā| suśrute– “tribhiretaiḥ śoṇitacaturthaiśca śarīramidaṃ
dhāryate” (su. sū. a. 21) iti dvitīyaṃ darśanaṃ
śoṇitaprādhānyākhyāpakamāśrityoktam– “kālāntareṇābhyuditaṃ tu pittaṃ kṛtvā
vaśe vātakaphau prasahya| pacatyataḥ śoṇitameṣa pāko mataḥ pareṣāṃ viduṣāṃ
dvitīyaḥ||” (su. sū. a. 17) iti| atra darśane pittaṃ vidāhakupitaṃ śoṇitaṃ
dūṣyaṃ karmabhūtaṃ pacati, vātakaphau vaśe kṛtvā kroḍīkṛtya; hīnārtho vā
vaśeśabdaḥ, vātakaphau hīnau kṛtvetyarthaḥ; śoṇitaṃ kartṛbhūtaṃ vā, tena
paktyanukūlatvādvivakṣitaṃ; pūrvadarśane kaphāt pūyaḥ, atra darśane śoṇitāt
pūya iti viśeṣaḥ| gambhīrapāke śothe sakalāmapacyamānalakṣaṇānudayādajñāyamāne
lakṣaṇāntaramuktaṃ suśrutena| tadyathā– “kaphajeṣu khalu śotheṣu
gambhīragatitvādabhighātajeṣu vā keṣucidasamastaṃ pakvalakṣaṇaṃ dṛṣṭvā
pakvamapakvamiti bhiṣaṅmohamupaiti, yatra hi tvaksavarṇatā śītaśothatā
alparujatā aśmavadghanatā
12
ca, na tatra mohamupeyāt|” (su. sū. a. 17) iti| asyārthaḥ– yadā
rāgadāhādivedanāsamudāyānantaraṃ tvaksavarṇatādīni bhavanti tadā na
mohamajñānatāmupeyāt pakvameveti niścinuyāt| gadādhareṇa tu tvaksavarṇatādīni
saṃśayahetūnyuktāni; yatastena “gambhīrapākitvādantaḥ pāko bahiḥ
punastvaksāvarṇyaṃ, gambhīrapākitvādeva bahiḥ śītatā,
kaphārabdhatvānmandarujatā'śmavacca ghanatā” ityabhidhāya “śeṣaṃ
pakvalakṣaṇairjānīyāt” ityuktam||12||
ekadoṣārabdhe'pi śothe pākakāle sarvadoṣasambandhamāha– netyādi|
anilādvātādṛte ruṅ na bhavati, pittaṃ vinā pāko na bhavati, kaphaṃ vinā pūyo
na bhavati, tasmāddhetoḥ sarve śophāḥ paripākakāle tribhireva doṣaiḥ pākaṃ
gacchanti, ruk rujā todādirūpā, śeṣaṃ sugamam| suśrute– ‘tribhiretaiḥ
śoṇitacaturthaiḥ śarīramidaṃ dhāryate|’ iti dvitīyaṃ nidarśanaṃ
śoṇitaprādhānyākhyāpakamāśrityoktaṃ matāntaramāha– kālāntareṇetyādi|
pittaprakopaprasarasthānasaṅgrahakālāvadhinā abhi samantato bhāvenābhyuditaṃ
kupitaṃ pittaṃ, pittamatra doṣo jñeyaḥ, śoṇitaṃ dūṣyaṃ, tuśabdo'tra
punararthe, vātakaphau vaśe kṛtvā ātmasāt kṛtvā, pākakriyāyāṃ pittasya
prādhānyāt| pūrvamate kaphāt pūyaḥ, atra tu
13
śoṇitādibhiriti tātparyārthaḥ||12||
14
kālāntareṇābhyuditaṃ tu pittaṃ kṛtvā vaśe vātakaphau prasahya | pacatyataḥ
śoṇitameṣa pāko mataḥ pareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ
||13|| kakṣaṃ samāsādya yathaiva
vahnirvāyvīritaḥ sandahati prasahya | tathaiva pūyo hyaviniḥsṛto hi māṃsaṃ
15
sirāḥ snāyu ca khādatīha ||14|| (su. sū. a.
17) |
aviniḥsṛtasya pūyasya doṣamāha– kakṣamityādi| kakṣaṃ samāsādyeti kakṣaṃ
tṛṇādigahanam||13-14||
16
anirhṛtasya pūyasya doṣaṃ darśayannāha– kakṣamityādi| kakṣaṃ tṛṇādīnāṃ
samūhaṃ, snāyumūlāḥ
17
sirāḥ, vāyvīritaḥ vāyupreritaḥ||13-14||
āmaṃ vidahyamānaṃ ca samyak pakvaṃ ca yo bhiṣak | jānīyāt sa bhavedvaidyaḥ
śeṣāstaskaravṛttayaḥ
||15|| yaśchinattyāmamajñānādyo vā
pakvamupekṣate | śvapacāviva mantavyau tāvaniścitakāriṇau
||16|| (su. sū. a. 17) |
śvapacāviva caṇḍālāviva, mantavyau jñātavyau| śeṣāstaskaravṛttaya iti
lobhamātraprayuktatvāttaskarā iva śeṣāḥ||15-16||
āmādilakṣaṇajñāne guṇamajñāne ca doṣaṃ darśayannāha– āmamityādi| āmamapakvaṃ,
vidahyamānaṃ pacyamānaṃ, samyak pakvaṃ ca, yo bhiṣak jānīyāt, sa vaidyo bhavet
āyurvedavit syāt, śeṣā anye āmādijñānavarjitāḥ lobhamātraprayuktatvāttaskarā
eva| pakvāpakvayośchedanāchedanena vaidyadoṣamāha– ya ityādi|
śvapacaścāṇḍālaḥ, sa hi sarvabhakṣitvāt śvānamapi pacati| śeṣaṃ sugamam||15-16||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne vraṇaśothanidānaṃ samāptam
||41||
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ
vraṇaśothanidānam||41||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘raktenaikaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 2 . ‘śothā iti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 3 . ‘iti atrādiśabdena pacyamānasya parigrahaḥ’ iti pā.| ↩
- 4 . ‘grahaṇam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 5 . ‘vāyupūrṇabastyādisūtrakośavat’ iti pā.| ↩
- 6 . ‘śotho lohito'lpo’ iti pā. | ↩
- 7 . ‘kiñcittvagavadāraṇam’ iti pā.| ↩
- 8 . ‘śothe'ṅgulīpīḍite’ iti pā.| ↩
- 9 . ‘pāṇḍutā'lpaśothā’ iti pā.| ↩
- 10 . ‘alpavedanayā iti īṣat pīḍā vedanopaśamaḥ, iti| yaduktam– uktaḥ vedanāpekṣayā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 11 . ‘śothāstribhireva doṣaiḥ’ iti pā. | ↩
- 12 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 13 . ‘śoṇitādibhistātparyārthaḥ’ iti pā.| ↩
- 14 . ayaṃ ślokaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
- 15 . ‘śirāḥ’ iti pā. | ↩
- 16 . ‘anirhṛtya pūyasya doṣaṃ dṛṣṭvā darśayannāha’ iti pā.| ↩
- 17 . ‘śirāḥ’ iti pā.| ↩
- 18 . ‘śrīkaṇṭhadattakṛtāyām’ iti pā.| ↩
- 19 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ vraṇaśothanidānam||41||’ iti pā.| ↩