atha śārīravraṇanidānam | dvidhā vraṇaḥ sa vijñeyaḥ śārīrāgantubhedataḥ |
doṣairādyastayoranyaḥ śastrādikṣatasambhavaḥ
||1|| stabdhaḥ kaṭhinasaṃsparśo mandasrāvo
mahārujaḥ | tudyate sphurati śyāvo vraṇo mārutasambhavaḥ
||2||
tṛṣṇāmohajvarakledadāhaduṣṭyavadāraṇaiḥ | vraṇaṃ pittakṛtaṃ vidyādgandhaiḥ
srāvaiśca pūtikaiḥ ||3|| bahupiccho guruḥ
snigdhaḥ stimito mandavedanaḥ | pāṇḍuvarṇo'lpasaṅkledaścirapākī kaphavraṇaḥ
||4|| (ca. ci. a. 25) | rakto raktasrutī
raktāddvitrijaḥ syāttadanvayaiḥ |5|
śothānāmanupakrāntānāṃ vraṇabhāvāpattervraṇanidānamāha– dvidhetyādi| ‘vraṇa
gātravicūrṇane’ ityasmāddhātorvraṇasya sādhutvamuktam| vraṇaniruktiśca
suśrutena kṛtā| yathā– “vṛṇoti yasmādrūḍhe'pi vraṇavāstu na naśyati|
ādehadhāraṇājjantorvraṇastasmānnirucyate||” (su. sū. a. 21) iti| anya
ityāgantuḥ| āgantuvraṇe yadyapi doṣastatkālaṃ tadātvena
sañcayakopaprasaraṇaśālī vikārakaraṇasamarthaḥ kalpayituṃ śakyate, tathā'pi
saptarātraṃ kṣatoṣmanirvāpaṇāya madhusarpirupayogāt śītakriyāvidhānācca
nijavraṇavilakṣaṇacikitsārthaṃ vyapadiśyate| raktasyaikaikasmin doṣe dvandve
ca prasaramāha– dvitrijaḥ syāttadanvayairityādi| raktānvayaiḥ
ekaikadoṣairdvandvaiśca; raktānvitairekaikadoṣairdvijo vraṇaḥ,
raktānvitairdvandvatrayaistrijaḥ; evaṃ doṣatraye'pi raktasambandha ūhanīyaḥ;
evaṃ pañcadaśadhā prasaro doṣāṇāmupagṛhīto bhavati| athavā'yamarthaḥ–
tadanvayairdoṣadvandvatrayānvayaiḥ, tena doṣadvayānvayena dvijo dvandvajo
vraṇaḥ, doṣatrayānvayena trijaḥ sannipātajaḥ||1-4||–
vraṇaśophānāmanupakrāntānāṃ vraṇabhāvāpattervraṇanidānam| teṣāṃ bhedamāha–
dvidhetyādi| ‘vraṇa gātravicūrṇane’ ityasmāddhātoḥ vraṇasya niruktiḥ|
vraṇaniruktiśca suśrute kṛtā| yathā– “vṛṇoti yasmādrūḍhe'pi vraṇavāstu na
naśyati| ādehadhāraṇājjantorvraṇastasmānnirucyate||” iti| śārīrāgantubhedato
vraṇo dvidhā jñeyaḥ, tayordvayormadhye ādyaḥ śārīraḥ, sa ca doṣaiḥ
pavanakaphapittaśoṇitasannipātaiḥ syāt, anya ityāgantuḥ śastrādikṣatasambhavo
bhavati| vātikamāha– stabdha ityādi| stabdhaḥ acalaḥ, tudyate śūleneva, śyāvaḥ
śāvavarṇaḥ| paittikamāha– tṛṣṇetyādi| etairliṅgaiḥ pittakṛtaṃ jānīyāt| kleda
ārdratā, dāhaduṣṭiḥ dāhavān, avadāraṇaṃ tvaksphoṭanaṃ, pūtikairdurgandhaiḥ|
kaphajamāha– bahvityādi| bahupicchaḥ
1
bhūyaḥ picchilaḥ, stimito niścalaḥ, alpasaṅkledaḥ īṣadārdraḥ| raktasyaikasmin
doṣe dvandve ca prasaramāha– rakta ityādi| raktavarṇo bhavati, raktasrāvo vā|
dvitrijaḥ syāttadanvayairiti raktānugaiḥ pṛthagdoṣaiḥ dvandvaiśca, tena
pṛthagdoṣaiḥ saraktaiḥ dvijaḥ, dvandvajaiḥ saraktaistrijaḥ, evaṃ tridoṣaje'pi
raktaḥ sambandhanīyaḥ| tadyathā– vātajaḥ, pittajaḥ, śleṣmajaḥ, saṅghātajaḥ,
raktajaḥ, vātapittajaḥ, vātaśleṣmajaḥ, pittaśleṣmajaḥ, evamaṣṭau;
śoṇitasambandhāt sapta, vātaśoṇitasambandhāttajjaḥ,
2
śleṣmaḥ pittaśoṇitajaḥ, śleṣmaśoṇitajaḥ, vātapittaśoṇitajaḥ,
vātaśleṣmaśoṇitajaḥ,
3
pittaśleṣmaśoṇitajaḥ, sannipātakṣatajaḥ iti; evaṃ doṣāṇāṃ bhedena pañcadaśadhā
prasara uktaḥ| athavā tadanvayaiḥ doṣatrayānvayaiḥ, tena doṣadvayānvayena
dvijaḥ dvandvajo vraṇaḥ, doṣatrayānvayena trijaḥ sānnipātiko vraṇa
ityarthaḥ||1-4||–
tvaṅmāṃsajaḥ sukhe deśe taruṇasyānupadravaḥ
||5|| dhīmato'bhinavaḥ kāle sukhe sādhyaḥ
sukhaṃ vraṇaḥ | guṇairanyatamairhīnastataḥ kṛcchro vraṇaḥ smṛtaḥ
||6|| sarvairvihīno vijñeyastvasādhyo
bhūryupadravaḥ | (ca. ci. a. 25) |
sādhyatvādikamāha– tvagityādi| sukhe deśa iti marmarahite dehāvayave|
anupadrava iti jvaratṛṣṇādyupadravarahitaḥ| dhīmata iti hitāhitajñasya| kāle
sukhe iti hemante śiśire ca| anyatamairiti uktānāṃ guṇānāṃ madhye
ekatamairguṇaiḥ||5-6||–
vraṇasya sukhasādhyatvamāha– tvagityādi| tvaṅmāṃsajaḥ, sukhe deśe marmarahite
dehāvayave, anupadravaḥ jvaratṛṣṇādyupadravarahitaḥ, dhīmataḥ ataralabuddheḥ,
sukhe kāle hemante śiśire ca| vraṇasya
4
kaṣṭasādhyamāha– guṇairityādi| prāguktānāṃ guṇānāṃ madhye
anyatamairguṇairhīnaḥ rahitaḥ, tvaṅmāṃsajādīnāmityarthaḥ| sa vraṇaḥ
kaṣṭasādhyaḥ| asādhyamāha– sarvairityādi| sarvaistvagmāṃsajādikairguṇaiḥ
rahitaḥ,
5
nirupakramaḥ anupakrāntaḥ||5-6||–
pūtiḥ pūyātiduṣṭāsṛksrāvyutsaṅgī cirasthitiḥ
||7|| duṣṭo vraṇo'tigandhādiḥ
śuddhaliṅgaviparyayaḥ |8|
duṣṭavraṇaliṅgamāha– pūtirityādi| pūyātiduṣṭāsṛksrāvīti pūyayuktamatiduṣṭaṃ
raktaṃ satataṃ sravatītyarthaḥ| utsaṅgī koṭaravān| cirasthitirityanena
bahuladoṣasambandhaṃ darśayati| tathā coktam– “anātmavatāmajñaiścopakrāntā
vraṇāḥ pradūṣyanti, vṛddhatvāddoṣāṇām||” (su. sū. a. 22) iti| duṣṭavraṇa
ityatra ‘paribhāṣita’ iti śeṣaḥ| atigandhādiriti ādiśabdena
varṇasrāvavedanākṛtayo gṛhītāḥ, atiśabdena ca viśiṣyante| śuddhaliṅgaviparyaya
iti vakṣyamāṇaśuddhaliṅgaviparītaḥ pūtitvādiyogādeva|
‘pūtipūyātiduṣṭāsṛksrāvi’ iti kvacit pāṭhe pūtiśabdaḥ
pūyaduṣṭāsṛgviśeṣaṇam||7||–
duṣṭavraṇalakṣaṇamāha– pūtirityādi| pūtiḥ śaṭitaḥ, “pūtipūyātiduṣṭāsṛksrāvī”
iti kvacitpāṭhaḥ, tatra pūtiśabdaḥ pūyaduṣṭāsṛgviśeṣaṇaṃ,
pūyayuktamatiduṣṭaraktaṃ satataṃ sravatītyarthaḥ| cirasthitirityanena
bahudoṣasambandhaṃ darśayati| tathā coktam– “anātmavatāmajñaiścopakrāntā vraṇā
vṛddhatvāddoṣāṇāṃ praduṣyanti”
6
iti|
7
duṣṭo vraṇa iti kathitaḥ atigandhādiḥ, ādiśabdena varṇāsrāvavedanākṛtayo
gṛhyante| śuddhaliṅgaviparyaya iti vakṣyamāṇaśuddhalakṣaṇaviparītaḥ||7||–
jihvātalābho'timṛduḥ ślakṣṇaḥ snigdho'lpavedanaḥ
||8|| suvyavastho nirāsrāvaḥ śuddho vraṇa
iti smṛtaḥ |9|
śuddhavraṇalakṣaṇamāha– jihvetyādi| jihvātalābha iti jihvātalavadābhā prabhā
yasya sa tathā; talaśabdaḥ svarūpavacanaḥ| jihvātalābhaśabdaścātra
mṛduślakṣṇasnigdhaśabdaiḥ pratyekamabhisambadhyate; tena jihvātalābho mṛduḥ
ślakṣṇaḥ snigdhaścetyāhuḥ|
8
suvyavastha iti utsannotsaṅgitvarahitaḥ| nirāsrāva iti doṣakṛtasrāvarahitaḥ|
carake tu paṭhyate– “nātirakto nātipāṇḍurnātisrāvo na cātiruk| na cotsanno na
cotsaṅgī śuddho ropyaḥ paraṃ vraṇaḥ||” (ca. ci. a. 25) iti, taddarśanādatra
nirāsrāvatvaṃ doṣakṛtasrāvahīnatvaṃ, vigatavedanatvaṃ ca
vātādyuktavedanārahitatvam| vraṇasrāvakṛtavedanāyuktatvaṃ punarastyeva, ata
eva rūḍhaliṅge arujamityuktam||8||–
śuddhavraṇalakṣaṇamāha– jihvetyādi| jihvātalavadābhā prabhā yasya sa tathā|
talaśabdaḥ svarūpavacanaḥ,
9
jihvātalābhaśabdaścātra mṛduślakṣṇasnigdhaśabdaiḥ saha
pratyekamabhisambadhyate; tena jihvātalābho mṛduḥ ślakṣṇaḥ snigdhaśceti
prāhuḥ| suvyavastha iti śobhanākṛtiḥ, tena utsannotsaṅgitvarahitaḥ, kintu sama
ityarthaḥ| nirāsrāva iti doṣakṛtāsrāvahīnaḥ| yaduktaṃ carake– “nātirakto
nātipāṇḍurnātisrāvo na cātiruk| na cotsanno na cotsaṅgī śuddho ropyaḥ paraṃ
vraṇaḥ||”
10
iti||8||–
kapotavarṇapratimā yasyāntāḥ kledavarjitāḥ
||9|| sthirāśca piḍakāvanto rohatīti
tamādiśet | (su. sū. a. 23) |
11
ruhyamāṇalakṣaṇamāha– kapotetyādi| kapotavarṇapratimā iti pāṇḍudhūsarāḥ,
sthirāḥ adaraṇāḥ| ‘cipiṭikāvarṇa’ iti pāṭhāntare cipiṭikā māṃsacelī,
tadvarṇaḥ||9||–
rohaṇonmukhavraṇalakṣaṇamāha– kapotetyādi| yasya vraṇasyāntāḥ prāntāḥ
kapotavarṇapratimāḥ, pāṇḍudhūsarā ityarthaḥ| kledena varjitāḥ| sthirā acalāḥ
kaṭhinā ityarthaḥ| “cipiṭikāvantaḥ” iti pāṭhe cipiṭikā māṃsacelī carmavalīti
yāvat, ‘karocaḍī’ iti loke, tā vidyante yeṣāṃ te cipiṭikāvantaḥ||9||–
rūḍhavartmānamagranthimaśūnamarujaṃ vraṇam
||10|| tvaksavarṇaṃ samatalaṃ samyagrūḍhaṃ
vinirdiśet | (su. sū. a. 23) |
samyagrūḍhalakṣaṇamāha– rūḍhavartmānamityādi| rūḍhavartmānamiti vartma
vraṇamārgo vraṇavāstu rūḍho yasya tam| antaḥpūyābhāvādaśūnamarujaṃ ca|
tvaksavarṇaṃ tvacāsamānavarṇam| samatalamiti samaṃ talena jihvātalena
karatalena vā| agranthimityanena upari ucchūnatāyā niṣedhaḥ, samatalena
tvadhonimnatāyā niṣedhaḥ||10||–
rūḍhavraṇalakṣaṇamāha– rūḍhavartmānamityādi| vartma vraṇamārgo vraṇavāstu sa
rūḍho yasya tam, agranthiṃ granthirahitam, etena upari utsannatāyā niṣedhaḥ|
aśūnaṃ śvayathurahitam, arujaṃ pīḍārahitaṃ, tvaksavarṇaṃ tvacāsamānavarṇam|
samatalamiti samaṃ talena jihvātalena karatalena vā, samatalaśabdena tvadho
nimnatāyā niṣedhaḥ||10||–
kuṣṭhināṃ viṣajuṣṭānāṃ śoṣiṇāṃ madhumehinām
||11|| vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāṃ cāpi
vraṇe vraṇāḥ | vasāṃ medo'tha majjānaṃ mastuluṅgaṃ ca yaḥ sravet
||12|| āgantujo vraṇaḥ siddhyenna
siddhyeddoṣasambhavaḥ | (su. sū. a. 23) |
vyādhiviśeṣeṇa vraṇasya kṛcchrasādhyatvamāha– kuṣṭhināmityādi|
kuṣṭhaviśeṣeṇātyantadoṣadūṣitaraktādidūṣyatvena sarvadā duṣṭiradhiketi
kṛcchrasādhyatvam| viṣajuṣṭānāmiti dūṣīviṣārtānām| śoṣe madhumehe ca
dhātukṣayāt, vraṇe ca
12
raktasrāvādāhārasaṃyamanādadhikā duṣṭiḥ| vasāṃ medo'tha majjānaṃ mastuluṅgaṃ
ca yaḥ sravediti majjā asthisnehaḥ, mastuluṅgaṃ ghṛtikā| na
sidhyeddoṣasambhava iti doṣairatidūṣitānāṃ vasādīnāṃ srāvasya
bahuvyāpattikaratvāt||11-12||
vyādhiviśeṣeṇa vraṇasya kṛcchrasādhyatvamāha– kuṣṭhināmityādi|
kuṣṭhaviśeṣeṇātyantadoṣadūṣitaraktādidūṣyatvena sarvadā duṣṭiradhiketi
kṛcchratvam| viṣajuṣṭānāṃ dūṣīviṣārtānāṃ, śoṣe madhumehe ca dhātukṣayād vraṇe
raktasrāvāccāhārasaṃyamāccādhikaduṣṭiḥ| punaḥ kṛcchrasādhyatvamāha– vasetyādi|
vasā māṃsasnehaḥ, majjā'sthisnehaḥ, mastuluṅgo mastakābhyantarasnehaḥ,
vasādīnāṃ srāvādāgantuje vraṇe kṛcchratvaṃ vā, kintu doṣaje
13
vraṇe'sādhyatvaṃ, doṣairatiśayadūṣitānāṃ vasādīnāṃ srāvasya
bahuvyāpattikaratvāt||11-12||–
14
madyāgurvājyasumanaḥpadmacandanacampakaiḥ
||13|| sagandhā divyagandhāśca mumūrṣūṇāṃ
vraṇāḥ smṛtāḥ | (su. sū. a. 28) |
riṣṭarūpāṃ gandhavikṛtimāha– madyāgurvājyetyādi| sumanā jātī, sagandhāḥ
samānagandhāḥ, divyagandhā aparikalpitādbhutapārijātādigandhāḥ||13||–
riṣṭarūpāṃ gandhavikṛtimāha– madyetyādi| madyaṃ prasiddham, aguru
gandhadravyam, ājyaṃ ghṛtaṃ, sumanā jātī, padmaṃ kamalaṃ, madyādibhiḥ
samānagandhāḥ||13||–
ye ca marmasvasambhūtā bhavantyatyarthavedanāḥ
||14|| dahyante cāntaratyarthaṃ bahiḥśītāśca
ye vraṇāḥ | dahyante bahiratyarthaṃ bhavantyantaśca śītalāḥ
||15|| prāṇamāṃsakṣayaśvāsakāsārocakapīḍitāḥ
| pravṛddhapūyarudhirā vraṇā yeṣāṃ ca marmasu
||16|| kriyābhiḥ samyagārabdhā na sidhyanti
ca ye vraṇāḥ |
15
varjayedapi tān vaidyaḥ saṃrakṣannātmano yaśaḥ
||17|| (su. sū. a. 28) |
ye ca marmasvasambhūtā iti| marmasu na jātā api bhṛśavedanāḥ, marmajātatvena
hi bhṛśavedanāvattvaṃ yuktam| prāṇamāṃsakṣaya iti prāṇakṣayeṇa śaktikṣayaḥ,
māṃsakṣayeṇa copacayakṣayaḥ| anuktamapyaśeṣaṃ riṣṭaṃ saṅgṛhṇannāha–
kriyābhirityādi||14-17||
punaścāsādhyatvamāha– ya ityādi| marmasu na jātā api bhṛśavedanāḥ syuḥ,
16
marmajātatvena hi bhṛśavedanatvaṃ yuktam| ye bahiḥ śītalāḥ,
17
antarmadhye atyarthaṃ dahyante| punaścāsādhyaliṅgatvamāha– prāṇetyādi|
prāṇakṣayaḥ śaktikṣayaḥ, māṃsakṣayaḥ upacayakṣayaḥ, marmasu
pāyunābhihṛdayādiṣu| punaścāsādhyatvamāha– kriyābhirityādi|
pādacatuṣṭayānvitābhiḥ||14-17||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne śārīravraṇanidānaṃ samāptam
||42||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ śārīravraṇanidānaṃ samāptam||42||
18
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ
śārīravraṇanidānam||42||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘bhūyaḥ picchaḥ picchilaḥ’ iti pā.| ↩
- 2 . ‘śleṣmaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 3 . ‘vātapittaśleṣmaśoṇitajaḥ’ iti pā.| ↩
- 4 . ‘kaṣṭasādhyatvamāha’ iti pā.| ↩
- 5 . ‘bhūryupadravaḥ’ ityatra ‘nirupakramaḥ’ iti pā.| ‘sarvairvihīno'sādhyastu tathaivopadravānvitaḥ’ iti ca pā.| ↩
- 6 . ‘iti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 7 . ‘duṣṭe’ iti pā.| ↩
- 8 . ‘suvyavasthita’ iti pā.| ↩
- 9 . ‘jihvātalaśabdaścātra’ iti pā.| ↩
- 10 . ‘iti darśanāt’ iti pā.| ↩
- 11 . ‘ruhyamāna ... ’ iti pā.| ↩
- 12 . ‘raktasrāvāccāhāra ... ’ iti pā.| ↩
- 13 . ‘vraṇe'kṛcchratvam’ iti pā.| ↩
- 14 . ubhayoḥ vyākhyayoḥ ‘ ... sumanā ... ’ iti pā. | ↩
- 15 . asyāgre “vraṇe śvayathurāyāsāt sa ca rāgaśca jāgarāt tau ca rukca divāsvāpāt, tāśca mṛtyuśca maithunāt” iti kvacitpustake'dhikaṃ paṭhyate ↩
- 16 . ‘marmajā tattvena hi bhṛśavedanatvayuktam|’ iti pā.| ↩
- 17 . ‘antarmadhyam’ iti pā.| ↩
- 18 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ śārīravraṇanidānam||42||’ iti pā.| ↩