42. śārīravraṇanidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
atha śārīravraṇanidānam | dvidhā vraṇaḥ sa vijñeyaḥ śārīrāgantubhedataḥ | doṣairādyastayoranyaḥ śastrādikṣatasambhavaḥ ||1|| stabdhaḥ kaṭhinasaṃsparśo mandasrāvo mahārujaḥ | tudyate sphurati śyāvo vraṇo mārutasambhavaḥ ||2|| tṛṣṇāmohajvarakledadāhaduṣṭyavadāraṇaiḥ | vraṇaṃ pittakṛtaṃ vidyādgandhaiḥ srāvaiśca pūtikaiḥ ||3|| bahupiccho guruḥ snigdhaḥ stimito mandavedanaḥ | pāṇḍuvarṇo'lpasaṅkledaścirapākī kaphavraṇaḥ ||4|| (ca. ci. a. 25) | rakto raktasrutī raktāddvitrijaḥ syāttadanvayaiḥ |5|
śothānāmanupakrāntānāṃ vraṇabhāvāpattervraṇanidānamāha– dvidhetyādi| ‘vraṇa gātravicūrṇane’ ityasmāddhātorvraṇasya sādhutvamuktam| vraṇaniruktiśca suśrutena kṛtā| yathā– “vṛṇoti yasmādrūḍhe'pi vraṇavāstu na naśyati| ādehadhāraṇājjantorvraṇastasmānnirucyate||” (su. sū. a. 21) iti| anya ityāgantuḥ| āgantuvraṇe yadyapi doṣastatkālaṃ tadātvena sañcayakopaprasaraṇaśālī vikārakaraṇasamarthaḥ kalpayituṃ śakyate, tathā'pi saptarātraṃ kṣatoṣmanirvāpaṇāya madhusarpirupayogāt śītakriyāvidhānācca nijavraṇavilakṣaṇacikitsārthaṃ vyapadiśyate| raktasyaikaikasmin doṣe dvandve ca prasaramāha– dvitrijaḥ syāttadanvayairityādi| raktānvayaiḥ ekaikadoṣairdvandvaiśca; raktānvitairekaikadoṣairdvijo vraṇaḥ, raktānvitairdvandvatrayaistrijaḥ; evaṃ doṣatraye'pi raktasambandha ūhanīyaḥ; evaṃ pañcadaśadhā prasaro doṣāṇāmupagṛhīto bhavati| athavā'yamarthaḥ– tadanvayairdoṣadvandvatrayānvayaiḥ, tena doṣadvayānvayena dvijo dvandvajo vraṇaḥ, doṣatrayānvayena trijaḥ sannipātajaḥ||1-4||–
vraṇaśophānāmanupakrāntānāṃ vraṇabhāvāpattervraṇanidānam| teṣāṃ bhedamāha– dvidhetyādi| ‘vraṇa gātravicūrṇane’ ityasmāddhātoḥ vraṇasya niruktiḥ| vraṇaniruktiśca suśrute kṛtā| yathā– “vṛṇoti yasmādrūḍhe'pi vraṇavāstu na naśyati| ādehadhāraṇājjantorvraṇastasmānnirucyate||” iti| śārīrāgantubhedato vraṇo dvidhā jñeyaḥ, tayordvayormadhye ādyaḥ śārīraḥ, sa ca doṣaiḥ pavanakaphapittaśoṇitasannipātaiḥ syāt, anya ityāgantuḥ śastrādikṣatasambhavo bhavati| vātikamāha– stabdha ityādi| stabdhaḥ acalaḥ, tudyate śūleneva, śyāvaḥ śāvavarṇaḥ| paittikamāha– tṛṣṇetyādi| etairliṅgaiḥ pittakṛtaṃ jānīyāt| kleda ārdratā, dāhaduṣṭiḥ dāhavān, avadāraṇaṃ tvaksphoṭanaṃ, pūtikairdurgandhaiḥ| kaphajamāha– bahvityādi| bahupicchaḥ 1 bhūyaḥ picchilaḥ, stimito niścalaḥ, alpasaṅkledaḥ īṣadārdraḥ| raktasyaikasmin doṣe dvandve ca prasaramāha– rakta ityādi| raktavarṇo bhavati, raktasrāvo vā| dvitrijaḥ syāttadanvayairiti raktānugaiḥ pṛthagdoṣaiḥ dvandvaiśca, tena pṛthagdoṣaiḥ saraktaiḥ dvijaḥ, dvandvajaiḥ saraktaistrijaḥ, evaṃ tridoṣaje'pi raktaḥ sambandhanīyaḥ| tadyathā– vātajaḥ, pittajaḥ, śleṣmajaḥ, saṅghātajaḥ, raktajaḥ, vātapittajaḥ, vātaśleṣmajaḥ, pittaśleṣmajaḥ, evamaṣṭau; śoṇitasambandhāt sapta, vātaśoṇitasambandhāttajjaḥ, 2 śleṣmaḥ pittaśoṇitajaḥ, śleṣmaśoṇitajaḥ, vātapittaśoṇitajaḥ, vātaśleṣmaśoṇitajaḥ, 3 pittaśleṣmaśoṇitajaḥ, sannipātakṣatajaḥ iti; evaṃ doṣāṇāṃ bhedena pañcadaśadhā prasara uktaḥ| athavā tadanvayaiḥ doṣatrayānvayaiḥ, tena doṣadvayānvayena dvijaḥ dvandvajo vraṇaḥ, doṣatrayānvayena trijaḥ sānnipātiko vraṇa ityarthaḥ||1-4||–
tvaṅmāṃsajaḥ sukhe deśe taruṇasyānupadravaḥ ||5|| dhīmato'bhinavaḥ kāle sukhe sādhyaḥ sukhaṃ vraṇaḥ | guṇairanyatamairhīnastataḥ kṛcchro vraṇaḥ smṛtaḥ ||6|| sarvairvihīno vijñeyastvasādhyo bhūryupadravaḥ | (ca. ci. a. 25) |
sādhyatvādikamāha– tvagityādi| sukhe deśa iti marmarahite dehāvayave| anupadrava iti jvaratṛṣṇādyupadravarahitaḥ| dhīmata iti hitāhitajñasya| kāle sukhe iti hemante śiśire ca| anyatamairiti uktānāṃ guṇānāṃ madhye ekatamairguṇaiḥ||5-6||–
vraṇasya sukhasādhyatvamāha– tvagityādi| tvaṅmāṃsajaḥ, sukhe deśe marmarahite dehāvayave, anupadravaḥ jvaratṛṣṇādyupadravarahitaḥ, dhīmataḥ ataralabuddheḥ, sukhe kāle hemante śiśire ca| vraṇasya 4 kaṣṭasādhyamāha– guṇairityādi| prāguktānāṃ guṇānāṃ madhye anyatamairguṇairhīnaḥ rahitaḥ, tvaṅmāṃsajādīnāmityarthaḥ| sa vraṇaḥ kaṣṭasādhyaḥ| asādhyamāha– sarvairityādi| sarvaistvagmāṃsajādikairguṇaiḥ rahitaḥ, 5 nirupakramaḥ anupakrāntaḥ||5-6||–
pūtiḥ pūyātiduṣṭāsṛksrāvyutsaṅgī cirasthitiḥ ||7|| duṣṭo vraṇo'tigandhādiḥ śuddhaliṅgaviparyayaḥ |8|
duṣṭavraṇaliṅgamāha– pūtirityādi| pūyātiduṣṭāsṛksrāvīti pūyayuktamatiduṣṭaṃ raktaṃ satataṃ sravatītyarthaḥ| utsaṅgī koṭaravān| cirasthitirityanena bahuladoṣasambandhaṃ darśayati| tathā coktam– “anātmavatāmajñaiścopakrāntā vraṇāḥ pradūṣyanti, vṛddhatvāddoṣāṇām||” (su. sū. a. 22) iti| duṣṭavraṇa ityatra ‘paribhāṣita’ iti śeṣaḥ| atigandhādiriti ādiśabdena varṇasrāvavedanākṛtayo gṛhītāḥ, atiśabdena ca viśiṣyante| śuddhaliṅgaviparyaya iti vakṣyamāṇaśuddhaliṅgaviparītaḥ pūtitvādiyogādeva| ‘pūtipūyātiduṣṭāsṛksrāvi’ iti kvacit pāṭhe pūtiśabdaḥ pūyaduṣṭāsṛgviśeṣaṇam||7||–
duṣṭavraṇalakṣaṇamāha– pūtirityādi| pūtiḥ śaṭitaḥ, “pūtipūyātiduṣṭāsṛksrāvī” iti kvacitpāṭhaḥ, tatra pūtiśabdaḥ pūyaduṣṭāsṛgviśeṣaṇaṃ, pūyayuktamatiduṣṭaraktaṃ satataṃ sravatītyarthaḥ| cirasthitirityanena bahudoṣasambandhaṃ darśayati| tathā coktam– “anātmavatāmajñaiścopakrāntā vraṇā vṛddhatvāddoṣāṇāṃ praduṣyanti” 6 iti| 7 duṣṭo vraṇa iti kathitaḥ atigandhādiḥ, ādiśabdena varṇāsrāvavedanākṛtayo gṛhyante| śuddhaliṅgaviparyaya iti vakṣyamāṇaśuddhalakṣaṇaviparītaḥ||7||–
jihvātalābho'timṛduḥ ślakṣṇaḥ snigdho'lpavedanaḥ ||8|| suvyavastho nirāsrāvaḥ śuddho vraṇa iti smṛtaḥ |9|
śuddhavraṇalakṣaṇamāha– jihvetyādi| jihvātalābha iti jihvātalavadābhā prabhā yasya sa tathā; talaśabdaḥ svarūpavacanaḥ| jihvātalābhaśabdaścātra mṛduślakṣṇasnigdhaśabdaiḥ pratyekamabhisambadhyate; tena jihvātalābho mṛduḥ ślakṣṇaḥ snigdhaścetyāhuḥ| 8 suvyavastha iti utsannotsaṅgitvarahitaḥ| nirāsrāva iti doṣakṛtasrāvarahitaḥ| carake tu paṭhyate– “nātirakto nātipāṇḍurnātisrāvo na cātiruk| na cotsanno na cotsaṅgī śuddho ropyaḥ paraṃ vraṇaḥ||” (ca. ci. a. 25) iti, taddarśanādatra nirāsrāvatvaṃ doṣakṛtasrāvahīnatvaṃ, vigatavedanatvaṃ ca vātādyuktavedanārahitatvam| vraṇasrāvakṛtavedanāyuktatvaṃ punarastyeva, ata eva rūḍhaliṅge arujamityuktam||8||–
śuddhavraṇalakṣaṇamāha– jihvetyādi| jihvātalavadābhā prabhā yasya sa tathā| talaśabdaḥ svarūpavacanaḥ, 9 jihvātalābhaśabdaścātra mṛduślakṣṇasnigdhaśabdaiḥ saha pratyekamabhisambadhyate; tena jihvātalābho mṛduḥ ślakṣṇaḥ snigdhaśceti prāhuḥ| suvyavastha iti śobhanākṛtiḥ, tena utsannotsaṅgitvarahitaḥ, kintu sama ityarthaḥ| nirāsrāva iti doṣakṛtāsrāvahīnaḥ| yaduktaṃ carake– “nātirakto nātipāṇḍurnātisrāvo na cātiruk| na cotsanno na cotsaṅgī śuddho ropyaḥ paraṃ vraṇaḥ||” 10 iti||8||–
kapotavarṇapratimā yasyāntāḥ kledavarjitāḥ ||9|| sthirāśca piḍakāvanto rohatīti tamādiśet | (su. sū. a. 23) | 11
ruhyamāṇalakṣaṇamāha– kapotetyādi| kapotavarṇapratimā iti pāṇḍudhūsarāḥ, sthirāḥ adaraṇāḥ| ‘cipiṭikāvarṇa’ iti pāṭhāntare cipiṭikā māṃsacelī, tadvarṇaḥ||9||–
rohaṇonmukhavraṇalakṣaṇamāha– kapotetyādi| yasya vraṇasyāntāḥ prāntāḥ kapotavarṇapratimāḥ, pāṇḍudhūsarā ityarthaḥ| kledena varjitāḥ| sthirā acalāḥ kaṭhinā ityarthaḥ| “cipiṭikāvantaḥ” iti pāṭhe cipiṭikā māṃsacelī carmavalīti yāvat, ‘karocaḍī’ iti loke, tā vidyante yeṣāṃ te cipiṭikāvantaḥ||9||–
rūḍhavartmānamagranthimaśūnamarujaṃ vraṇam ||10|| tvaksavarṇaṃ samatalaṃ samyagrūḍhaṃ vinirdiśet | (su. sū. a. 23) |
samyagrūḍhalakṣaṇamāha– rūḍhavartmānamityādi| rūḍhavartmānamiti vartma vraṇamārgo vraṇavāstu rūḍho yasya tam| antaḥpūyābhāvādaśūnamarujaṃ ca| tvaksavarṇaṃ tvacāsamānavarṇam| samatalamiti samaṃ talena jihvātalena karatalena vā| agranthimityanena upari ucchūnatāyā niṣedhaḥ, samatalena tvadhonimnatāyā niṣedhaḥ||10||–
rūḍhavraṇalakṣaṇamāha– rūḍhavartmānamityādi| vartma vraṇamārgo vraṇavāstu sa rūḍho yasya tam, agranthiṃ granthirahitam, etena upari utsannatāyā niṣedhaḥ| aśūnaṃ śvayathurahitam, arujaṃ pīḍārahitaṃ, tvaksavarṇaṃ tvacāsamānavarṇam| samatalamiti samaṃ talena jihvātalena karatalena vā, samatalaśabdena tvadho nimnatāyā niṣedhaḥ||10||–
kuṣṭhināṃ viṣajuṣṭānāṃ śoṣiṇāṃ madhumehinām ||11|| vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāṃ cāpi vraṇe vraṇāḥ | vasāṃ medo'tha majjānaṃ mastuluṅgaṃ ca yaḥ sravet ||12|| āgantujo vraṇaḥ siddhyenna siddhyeddoṣasambhavaḥ | (su. sū. a. 23) |
vyādhiviśeṣeṇa vraṇasya kṛcchrasādhyatvamāha– kuṣṭhināmityādi| kuṣṭhaviśeṣeṇātyantadoṣadūṣitaraktādidūṣyatvena sarvadā duṣṭiradhiketi kṛcchrasādhyatvam| viṣajuṣṭānāmiti dūṣīviṣārtānām| śoṣe madhumehe ca dhātukṣayāt, vraṇe ca 12 raktasrāvādāhārasaṃyamanādadhikā duṣṭiḥ| vasāṃ medo'tha majjānaṃ mastuluṅgaṃ ca yaḥ sravediti majjā asthisnehaḥ, mastuluṅgaṃ ghṛtikā| na sidhyeddoṣasambhava iti doṣairatidūṣitānāṃ vasādīnāṃ srāvasya bahuvyāpattikaratvāt||11-12||
vyādhiviśeṣeṇa vraṇasya kṛcchrasādhyatvamāha– kuṣṭhināmityādi| kuṣṭhaviśeṣeṇātyantadoṣadūṣitaraktādidūṣyatvena sarvadā duṣṭiradhiketi kṛcchratvam| viṣajuṣṭānāṃ dūṣīviṣārtānāṃ, śoṣe madhumehe ca dhātukṣayād vraṇe raktasrāvāccāhārasaṃyamāccādhikaduṣṭiḥ| punaḥ kṛcchrasādhyatvamāha– vasetyādi| vasā māṃsasnehaḥ, majjā'sthisnehaḥ, mastuluṅgo mastakābhyantarasnehaḥ, vasādīnāṃ srāvādāgantuje vraṇe kṛcchratvaṃ vā, kintu doṣaje 13 vraṇe'sādhyatvaṃ, doṣairatiśayadūṣitānāṃ vasādīnāṃ srāvasya bahuvyāpattikaratvāt||11-12||– 14
madyāgurvājyasumanaḥpadmacandanacampakaiḥ ||13|| sagandhā divyagandhāśca mumūrṣūṇāṃ vraṇāḥ smṛtāḥ | (su. sū. a. 28) |
riṣṭarūpāṃ gandhavikṛtimāha– madyāgurvājyetyādi| sumanā jātī, sagandhāḥ samānagandhāḥ, divyagandhā aparikalpitādbhutapārijātādigandhāḥ||13||–
riṣṭarūpāṃ gandhavikṛtimāha– madyetyādi| madyaṃ prasiddham, aguru gandhadravyam, ājyaṃ ghṛtaṃ, sumanā jātī, padmaṃ kamalaṃ, madyādibhiḥ samānagandhāḥ||13||–
ye ca marmasvasambhūtā bhavantyatyarthavedanāḥ ||14|| dahyante cāntaratyarthaṃ bahiḥśītāśca ye vraṇāḥ | dahyante bahiratyarthaṃ bhavantyantaśca śītalāḥ ||15|| prāṇamāṃsakṣayaśvāsakāsārocakapīḍitāḥ | pravṛddhapūyarudhirā vraṇā yeṣāṃ ca marmasu ||16|| kriyābhiḥ samyagārabdhā na sidhyanti ca ye vraṇāḥ | 15 varjayedapi tān vaidyaḥ saṃrakṣannātmano yaśaḥ ||17|| (su. sū. a. 28) |
ye ca marmasvasambhūtā iti| marmasu na jātā api bhṛśavedanāḥ, marmajātatvena hi bhṛśavedanāvattvaṃ yuktam| prāṇamāṃsakṣaya iti prāṇakṣayeṇa śaktikṣayaḥ, māṃsakṣayeṇa copacayakṣayaḥ| anuktamapyaśeṣaṃ riṣṭaṃ saṅgṛhṇannāha– kriyābhirityādi||14-17||
punaścāsādhyatvamāha– ya ityādi| marmasu na jātā api bhṛśavedanāḥ syuḥ, 16 marmajātatvena hi bhṛśavedanatvaṃ yuktam| ye bahiḥ śītalāḥ, 17 antarmadhye atyarthaṃ dahyante| punaścāsādhyaliṅgatvamāha– prāṇetyādi| prāṇakṣayaḥ śaktikṣayaḥ, māṃsakṣayaḥ upacayakṣayaḥ, marmasu pāyunābhihṛdayādiṣu| punaścāsādhyatvamāha– kriyābhirityādi| pādacatuṣṭayānvitābhiḥ||14-17||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne śārīravraṇanidānaṃ samāptam ||42||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ śārīravraṇanidānaṃ samāptam||42|| 18
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ śārīravraṇanidānam||42||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘bhūyaḥ picchaḥ picchilaḥ’ iti pā.| ↩
  2. 2 . ‘śleṣmaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  3. 3 . ‘vātapittaśleṣmaśoṇitajaḥ’ iti pā.| ↩
  4. 4 . ‘kaṣṭasādhyatvamāha’ iti pā.| ↩
  5. 5 . ‘bhūryupadravaḥ’ ityatra ‘nirupakramaḥ’ iti pā.| ‘sarvairvihīno'sādhyastu tathaivopadravānvitaḥ’ iti ca pā.| ↩
  6. 6 . ‘iti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  7. 7 . ‘duṣṭe’ iti pā.| ↩
  8. 8 . ‘suvyavasthita’ iti pā.| ↩
  9. 9 . ‘jihvātalaśabdaścātra’ iti pā.| ↩
  10. 10 . ‘iti darśanāt’ iti pā.| ↩
  11. 11 . ‘ruhyamāna ... ’ iti pā.| ↩
  12. 12 . ‘raktasrāvāccāhāra ... ’ iti pā.| ↩
  13. 13 . ‘vraṇe'kṛcchratvam’ iti pā.| ↩
  14. 14 . ubhayoḥ vyākhyayoḥ ‘ ... sumanā ... ’ iti pā. | ↩
  15. 15 . asyāgre “vraṇe śvayathurāyāsāt sa ca rāgaśca jāgarāt tau ca rukca divāsvāpāt, tāśca mṛtyuśca maithunāt” iti kvacitpustake'dhikaṃ paṭhyate ↩
  16. 16 . ‘marmajā tattvena hi bhṛśavedanatvayuktam|’ iti pā.| ↩
  17. 17 . ‘antarmadhyam’ iti pā.| ↩
  18. 18 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ śārīravraṇanidānam||42||’ iti pā.| ↩