nānādhāramukhaiḥ śastrairnānāsthānanipātitaiḥ | bhavanti nānākṛtayo
vraṇāstāṃstānnibodha me ||1|| chinnaṃ
bhinnaṃ tathā viddhaṃ kṣataṃ piccitameva ca | ghṛṣṭamāhustathā ṣaṣṭhaṃ teṣāṃ
vakṣyāmi lakṣaṇam ||2|| (su. ci. a. 2) |
śārīravraṇamabhidhāyāgantuvraṇamāha– nānādhāramukhairityādi| nānā dhārā
mukhāni ca yeṣāṃ tāni tathā| sthānaviśeṣo'pi śastranipātatulyatvenākṛtiviśeṣe
heturityata uktaṃ– nānāsthānanipātitairiti||1-2||
atha śārīravraṇamabhidhāyāgantumāha– nānetyādi| nānādhārāmukhaiḥ śastraiḥ,
nānāsthānanipātitaiḥ, ebhirnānākṛtayo vraṇā bhavanti, me matsakāśāttān vraṇān
nibodha jānīhi| tatṣāḍvidhyamāha– chinnamityādi| evaṃ chinnādibhedena
āgantavaḥ ṣaḍvidhā bhavanti||1-2||
tiryak chinna ṛjurvā'pi yo vraṇastvāyato bhavet | gātrasya pātanaṃ taddhi
chinnamityabhidhīyate ||3|| (su. ci. a. 2) |
chinnalakṣaṇamāha– tiryagityādi| tiryagiti tiryagvyavasthitaḥ| chinnaḥ
chedasampannaḥ| ṛjuravakraḥ| gātrasya pātanamiti gātrāvayavasya
tadekadeśarūpasya vā gātrasya pātanam||3||
tatra chinnalakṣaṇamāha– tiryagityādi| yo vraṇastiryak chinno'thavā
ṛjuśchinnaḥ sannāyato bhavet, tiryagiti tiryagvyavasthitaḥ, chinnaḥ
chedasampannaḥ| ‘tiraścīnaḥ’ iti pāṭhāntare sa evārthaḥ, ṛjuravakraḥ,
anayordvayorapyāyata iti viśeṣaṇam|
1
atra pātanaṃ nirdiśannāha– gātrasya pātanamiti gātrasyāvayavasya
tadekadeśarūpasya vā gātrasya pātanam| ḍallanastu vyācaṣṭe– śastrādiprahāreṇa
gātrasya hastādeḥ pātanaṃ, cakārādapātanaṃ ca||3||
2
śaktidanteṣu khaḍgāgraviṣāṇairāśayo hataḥ | yatkiñcit prasravettaddhi
bhinnalakṣaṇamucyate ||4|| (su. ci. a. 2) |
bhinnalakṣaṇamāha– śaktītyādi| viṣāṇaṃ dantaḥ śṛṅgaṃ ca| etadbhinnalakṣaṇaṃ
pāribhāṣikaṃ; tena vyadha evāśayadeśe bheda ucyate, āśayadeśarahite tu
vyadhaḥ| yatkiñcidityādi| yasya mūtrarudhirāderya āśayo bhinnaḥ sa tat
prasravet; tena bastirbhinno mūtraṃ, rudhirāśayo rudhiramityādi||4||
bhinnalakṣaṇamāha– śaktītyādi| śaktyādibhirāśayo hataḥ san yatkiñcit
prasravet, tadbhinnalakṣaṇamucyate| kunto bhallaḥ, viṣāṇaṃ dantaḥ śṛṅgaṃ ca,
etadbhinnalakṣaṇaṃ pāribhāṣikaṃ, tena vyadha evāśayadeśe bheda ucyate,
āśayarahite tu deśe vyadhaḥ| yatkiñcit prasravediti kimapi
nirdeṣṭavyamityarthaḥ| yasya mūtrarudhirāderyaścāśayo bhinnaḥ sa tat
prasravet; tena bastirbhinno mūtraṃ, udaraṃ medaḥ, purīṣāśayaḥ purīṣaṃ,
rudhirāśayo rudhiramiti||4||
sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca | hṛduṇḍukaḥ phupphusaśca koṣṭha
ityabhidhīyate ||5|| tasmin bhinne
raktapūrṇe jvaro dāhaśca jāyate | mūtramārgagudāsyebhyo raktaṃ ghrāṇācca
gacchati ||6|| mūrchā
śvāsastṛṣā''dhmānamabhaktacchanda eva ca | viṇmūtravātasaṅgaśca
svedāsrāvo'kṣiraktatā
||7|| lohagandhitvamāsyasya
gātradaurgandhyameva ca | hṛcchūlaṃ pārśvayoścāpi viśeṣaṃ cātra me śṛṇu
||8|| āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ
chardayatyapi | ādhmānamatimātraṃ ca śūlaṃ ca bhṛśadāruṇam
||9|| pakvāśayagate cāpi rujā gauravameva ca
| adhaḥkāye viśeṣeṇa śītatā ca bhavediha
||10|| (su. ci. a. 2) |
yatra bhūyasā''māśayānāṃ sthāne bhedavyapadeśastamāha– sthānānītyādi| āmasya
sthānamāmāśayaḥ agneḥ pacyamānāśayaḥ,
3
malasya pakvāśayaḥ, mūtrasya bastiḥ, rudhirasya yakṛtplīhānau, hṛt hṛdayaṃ,
uṇḍuka ikṣurasapākamalavadyaḥ śoṇitamalastajja uṇḍukaḥ, sa cāntradeśe
vyavasthitaḥ purīṣādhānamiti, phupphusa iti hṛdayasya vāmapārśve raktādhāraḥ
‘phupphusa’ iti khyātaḥ| mūtramārgagudāsyebhyo raktaṃ ghrāṇācca gacchatīti
bastyādau bhinne mehanagudābhyāṃ raktaṃ niḥsarati, āmāśayādibhede tu
mukhaghrāṇābhyāṃ raktanirgamaḥ| svedāsrāva iti svedasyātyantasrutiḥ|
pārśvayoścāpīti śūlamiti sambandhaḥ| me ityavyayaṃ matta ityarthaḥ|
āmāśayastha ityādi ādhmānaṃ raktāvatatatvādvāyoḥ| rujā śūlam| gauravaṃ
raktabahutvāt| adhaḥkāye viśeṣeṇa śītateti vyādhiprabhāvāt||5-10||
yatra bhūyasāmāśayānāṃ
4
sthāne bhedavyapadeśastamāha– sthānānītyādi| sthānaśabdaḥ āmādibhiḥ pratyekaṃ
sambadhyate, āmasya sthānamāmāśayaḥ, agneḥ pacyamānāśayaḥ, pakvasya
pakvāśayaḥ, mūtrasya bastiḥ, rudhirasya yakṛtplīhānau, hṛt hṛdayaṃ, uṇḍuka
ikṣurasapākamalavacchoṇitamalaḥ, tajja uṇḍukaḥ, sa cāntradeśe vyavasthitaḥ
purīṣādhānaṃ, phupphusa iti hṛdayasya vāmapārśve
5
phupphusa iti khyātaḥ| āmādīnāṃ sthānāni koṣṭha ityabhidhīyate|
bhinnakoṣṭhasya sāmānyaliṅgamāha– tasminnityādi| tatra bastyādau bhinne
mehanagudābhyāṃ raktaṃ niḥsarati, āmāśayādibhede tu mukhaghrāṇābhyāṃ
raktanirgamaḥ, jvaramūrchādaya upadravā bhavanti, viṇmūtravātānāṃ
saṅgo'pravṛtiḥ, svedāsrāvaḥ svedasyāsrutiḥ| mukhasya lohagandhatā,
hṛtpārśvayoḥ śūlamiti sambandhaḥ| atrāpi me matto viśeṣaṃ śṛṇu|
raktapūrṇabhedalakṣaṇamāha– āmāśayastha ityādi| atimātramādhmānaṃ
ādhmātabastirivodarapūrṇatā, dāruṇaṃ māraṇātmakam| pakvāśayasthitasya raktasya
lakṣaṇamāha– pakvetyādi| rujā śūlam| gauravamiti nābheradho boddhavyam|
adhaḥkāye viśeṣeṇa śītateti vyādhiprabhāvāt||5-10||
sūkṣmāsyaśalyābhihataṃ yadaṅgaṃ tvāśayaṃ vinā | uttuṇḍitaṃ nirgataṃ vā
tadviddhamiti nirdiśet ||11|| (su. ci. a. 2)
|
viddhalakṣaṇamāha– sūkṣmāsyaśalyetyādi| āśayaṃ vineti uktāmādyāśayaṃ vinā|
uttuṇḍitamanirgataśalyopalakṣaṇaṃ, tenānuttuṇḍitamuttuṇḍitaṃ ca viddhaṃ
gṛhyate| nirgatena ca nirgatamukhaṃ viddhaṃ sarvathā nirgataṃ ca gṛhyate; tena
tantrāntare “viddhamuttuṇḍitamanuttuṇḍitaṃ bhinnaṃ nirbhinnam” iti
6
yaccatuṣprakāramabhihitaṃ tat sarvaṃ saṅgṛhītam||11||
viddhalakṣaṇamāha– sūkṣmetyādi| āśayaṃ vinā sūkṣmāsyena śalyena
yadaṅgamabhihatam uttuṇḍitaṃ unnamitatvaṅmāṃsam īṣaddṛṣṭamukhaṃ vā, nirgataṃ
nirgataśalyam, uttuṇḍitamanirgataśalyopalakṣaṇam| tenānuttuṇḍitaṃ ca viddhaṃ
gṛhyate, nirgatena ca vinirgatamukhaṃ viddhaṃ sarvadā nirgataṃ ca gṛhyate,
tena tantrāntare viddhamuttuṇḍitamanuttuṇḍitaṃ bhinnaṃ nirbhinnamiti
catuḥprakāramabhihitaṃ tatsaṅgṛhītam||11||
nāticchinnaṃ nātibhinnamubhayorlakṣaṇānvitam | viṣamaṃ vraṇamaṅge yattat
kṣataṃ tvabhidhīyate ||12|| (su. ci. a. 2) |
kṣatamāha– nāticchinnamityādi|
7
nāticchinnaṃ nāvagāḍhacchedam| nātibhinnamiti nātividīrṇāśayam|
ubhayorlakṣaṇānvitamiti stokacchedastokāvadaraṇayogādubhayalakṣaṇayuktam|
viṣamaṃ vraṇamaṅge yaditi aṅgavaiṣamyakaraṃ vraṇaṃ yattat kṣatam||12||
kṣatalakṣaṇamāha– netyādi| nāticchinnamiti nāvagāḍhacchinnaṃ, nātibhinnamiti
nātividīrṇāśayam| ubhayoriti chinnabhinnayorityarthaḥ| tena
stokacchedastokāvadaraṇayogādubhayalakṣaṇayuktam| viṣamaṃ vraṇamaṅge iti aṅge
vaiṣamyakaraṃ vraṇaṃ yattatkṣatamiti||12||
prahārapīḍanābhyāṃ tu yadaṅgaṃ pṛthutāṃ gatam | sāsthi tat piccitaṃ
vidyānmajjaraktapariplutam ||13|| (su. ci.
a. 2) |
piccitalakṣaṇamāha– prahāretyādinā| prahāro mudgarādinā, pīḍanaṃ kapāṭādinā|
pṛthutāmiti cippiṭatām| majjaraktapariplutamityanena vraṇabhāvāt
majjaraktāgamaṃ darśayati| tena yat vraṇaṃ piccitaṃ, tadbhagnasya tathā
sadyovraṇasya ca cikitsāviṣayam||13||
piccitalakṣaṇamāha–
8
prahāretyādi| prahāro mudgarādinā, pīḍanaṃ karādinā, pṛthutāṃ vipulatāṃ,
sāsthi asthikhaṇḍānvitaṃ, majjaraktapariplutamityanena
vraṇabhāvānmajjaraktāgamaṃ darśayati, tena yadvraṇaṃ piccitaṃ tadbhagnasya
tathā sadyovraṇasya cikitsāviṣayam||13||
gharṣaṇādabhighātādvā yadaṅgaṃ vigatatvacam | uṣāsrāvānvitaṃ tacca
ghṛṣṭamityabhidhīyate ||14|| (su. ci. a. 2)
|
ghṛṣṭalakṣaṇamāha– gharṣaṇādityādi| gharṣaṇāt karkaśavastrādinā|
vigatatvacamiti pāṭhaṃ tyaktvā ‘vigatatvacā’ iti pāṭhaḥ sādhuḥ,
vigatatvacopalakṣitamaṅgam| uṣā
9
ūṣmanirgamavadvyathā||14||
ghṛṣṭalakṣaṇamāha– gharṣaṇādityādi| yadaṅgaṃ gharṣaṇāt karṣaṇāt
karkaśavastrādinā abhighātādvā vigatatvacaṃ bhavati, anye ‘vigatatvacā’ iti
pāṭhaṃ paṭhanti, vigatatvacā lakṣitamaṅgam| uṣā ūṣmānirgamavadvyathā||14||
śyāvaṃ saśothaṃ piḍakācitaṃ ca muhurmuhuḥ śoṇitavāhinaṃ ca | mṛdūdgataṃ
budbudatulyamāṃsaṃ vraṇaṃ saśalyaṃ sarujaṃ vadanti
||15|| tvaco'tītya
10
sirādīni bhittvā vā parihṛtya vā | koṣṭhe pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ
kuryāduktānupadravān ||16|| (su. ci. a. 2) |
koṣṭhabhedamāha– tvaca ityādi| tvaca iti sapta tvacaḥ|
11
sirādīnīti māṃsasnāyvasthisandhīni| parihṛtya veti parihārapakṣe'pi
koṣṭhabhedasya saṅgatatvāt;
12
sirāvyadhaliṅgaṃ cātraiva ‘surendragopapratimaṃ’ ityādinā vyaktībhaviṣyati|
uktāniti pranaṣṭaśalyavijñānīye| tatra hyuktaṃ– “koṣṭhagate tvāṭopānāhau
mūtrapurīṣāhāradarśanaṃ ca vraṇamukhādbhavati|” (su. sū. a. 26) iti||15-16||
13
saśalyavraṇalakṣaṇamāha– śyāvamityādi| śyāvaṃ śāvavarṇam| muhurvāraṃvāraṃ,
śoṇitasrāvayuktaṃ, mṛdu komalaṃ, udgataṃ tumbyākārāvasthitabudbudena sadṛśaṃ
māṃsaṃ yasya taṃ, sarujaṃ pīḍāyuktam| koṣṭhabhedamāha– tvaca ityādi| sapta
tvacaḥ, sirādīni
14
sirāmāṃsasnāyvasthisandhīni bhittvā, parihṛtya veti santyajya vā| uktāniti
pranaṣṭaśalyavijñānīye| tatra hyuktaṃ, “koṣṭhagate tvāṭopānāhau
mūtrapurīṣāhāradarśanaṃ ca vraṇamukhādbhavati” iti||15-16||
tatrāntarlohitaṃ pāṇḍuśītapādakarānanam | śītocchvāsaṃ raktanetramānaddhaṃ ca
vivarjayet ||17||
asādhyakoṣṭhabhedaliṅgamāha– tatretyādi| tatra koṣṭhe| antarlohitamiti
abhyantarasthitaraktam, aniḥsṛtaraktamiti yāvat| ānaddhamityānāhavantam||17||
asādhyakoṣṭhāntarbhedaliṅgamāha– tatretyādi| koṣṭhe antarlohitam
abhyantarasthitaraktam, aniḥsṛtaraktamiti| pāṇḍūni śītāni pādakarānanāni yasya
taṃ, tathā| ānaddhaṃ ānāhayuktam||17||
bhramaḥ pralāpaḥ patanaṃ pramoho viceṣṭanaṃ glānirathoṣṇatā ca | srastāṅgatā
mūrchanamūrdhvavātastīvrā rujā vātakṛtāśca tāstāḥ
||18|| māṃsodakābhaṃ rudhiraṃ ca gacchet
sarvendriyārthoparamastathaiva | daśārdhasaṅkhyeṣvatha vikṣateṣu sāmānyato
marmasu liṅgamuktam ||19|| (su. sū. a. 25) |
māṃsasirāsnāyvasthisandhimarmasu pañcasu kṣateṣu sāmānyaliṅgamāha– bhrama
ityādi| viceṣṭanaṃ viruddhaceṣṭanaṃ karacaraṇādikṣepādikam| glānirbalakṣayaḥ|
srastāṅgatā aṅgasandhivisraṃsavadvyathā| mūrchanamindriyamohaḥ|
indriyārthoparama indriyāṇāṃ svaviṣayeṣu rūpādiṣu uparamo grahaṇāśaktiḥ|
daśārdhasaṅkhyeṣu pañcasu||18-19||
15
māṃsasandhisirāsnāyvasthimarmasu pañcasu kṣateṣu sāmānyaliṅgamāha– bhrama
ityādi| bhramaścakrārūḍhasyeva, patanaṃ bhūmau, pramohaḥ manomohaḥ, viceṣṭanaṃ
viruddhaceṣṭanaṃ caraṇakṣepaṇādikaṃ, glāniḥ balakṣayaḥ, srastāṅgatā
aṅgasandhivisraṃsavadvyathā, śarīraśaithilyaṃ vā, mūrchanamindriyasammohaḥ,
pramohastu manomohaḥ, ūrdhvavāta iti udgārabāhulyaṃ, vātakṛtā rujastāstā
daṇḍāpatānakākṣepakādyāḥ| sarvendriyārthoparamaḥ svaviṣayeṣu rūpādiṣu uparamo
grahaṇe'śaktiḥ, daśārdhasaṅkhyeṣu pañcasu||18-19||
surendragopapratimaṃ prabhūtaṃ raktaṃ
16
sravettatkṣayajaśca vāyuḥ | karoti rogān vividhān
17
yathoktān sirāsu viddhāsvatha vā kṣatāsu
||20|| kaubjyaṃ śarīrāvayavāvasādaḥ
kriyāsvaśaktistumulā rujaśca | cirādvraṇo rohati yasya cāpi taṃ snāyuviddhaṃ
puruṣaṃ vyavasyet ||21||
18
śophābhivṛddhistumulā rujaśca balakṣayaḥ sarvata eva śothaḥ | kṣateṣu
sandhiṣvacalācaleṣu syāt sarvakarmoparamaśca liṅgam
||22|| ghorā rujo yasya niśādineṣu
sarvāsvavasthāsu ca naiti śāntim |
bhiṣagvipaścidviditārthasūtrastamasthividdhaṃ puruṣaṃ vyavasyet
||23|| (su. sū. a. 25) |
19
sirādayo marmarūpā amarmarūpāśca santi, tatra pūrvaṃ marmarahitānāṃ
20
sirādīnāṃ viddhaliṅgamāha– surendragopetyādi| yathoktāniti
śoṇitavarṇanīyoktān| tatra coktaṃ– “tadatipravṛttaṃ
śirobhitāpamāndhyamākṣepādīṃśca karoti|” iti| viddhāsu bāṇādinā| kṣatāsu
khaḍgādinā| kaubjyaṃ kubjatā| tumulā gahanāḥ| sandhiṣvacalācaleṣviti acaleṣu
niśceṣṭeṣu,
21
caleṣu ceṣṭāvatsu; sandhayaścalācalabhedena dvividhāḥ| tathāca suśrutaḥ–
“śākhāsu hanvoḥ kaṭyāṃ ca ceṣṭāvantaśca sandhayaḥ| śeṣāstu sandhayaḥ sarve
vijñātavyāḥ sthirā budhaiḥ||” (su. śā. a. 5) iti||20-23||
22
sirādayo marmarūpā amarmarūpāśca santi, tatra
23
marmarahitasirādividdhaliṅgamāha– surendretyādi| indragopo vārṣikaḥ kīṭaḥ,
24
tatkṣayajaḥ tasya rudhirasya kṣayājjāto vāyuḥ, yathoktāniti
śoṇitavarṇanīyoktān, tathā coktam– “tadatipravṛttaṃ
śirobhitāpamāndhyamākṣepakādīṃśca karoti” iti| viddhāsu bāṇādinā, kṣatāsu
khaḍgādinā| snāyuviddhamāha– kaubjyamityādi| yasya kaubjyādicihnaṃ bhavati,
taṃ puruṣaṃ snāyuviddhaṃ vyavasyet jānīyāt| kaubjyaṃ kubjatā, tacca
antarbahirāyāmajaṃ dvidhā, avayavāvasādaḥ avayavānāṃ svakarmaṇyasāmarthyaṃ,
kriyāsvaśaktiḥ sarvaśarīrasyotkṣepaṇāpakṣepaṇaprasāraṇākuñcanakriyāṇāmaśaktiḥ|
tumulā gahanāḥ, anye tu vātapittakaphajanitā ekatra vyākulībhūtavedanāstumulā
ucyante iti vadanti| sandhividdhamāha– śophetyādi| acalācaleṣu sandhiṣu
kṣateṣu satsu śophātivṛddhyādiliṅgaṃ syāt| sandhayastu calācalabhedāt
dvividhāḥ| tathā coktaṃ suśrute– “śākhāsu hanvoḥ kaṭyāṃ ca ceṣṭāvantaśca
sandhayaḥ| śeṣāstu sandhayaḥ sarve vijñātavyāḥ sthirā budhaiḥ” iti|
karmoparamaḥ karmoparatiḥ| asthividdhamāha– ghorā ityādi| tamasthividdhaṃ
jānīyāt, sarvāsvavasthāsu
25
śayanāsanādikāsu, viditārthasūtraḥ adhigataśalyatantraḥ||20-23||
yathāsvametāni vibhāvayecca liṅgāni marmasvabhitāḍiteṣu |24| (su. sū. a. 25) |
marmarahitānāṃ
26
sirādīnāṃ viddhalakṣaṇamabhidhāya
27
sirādimarmaviddhaliṅgamatideśayannāha– yathāsvametānītyādi| vibhāvayecceti
cakāro bhinnakrame; tena etāni liṅgāni tathā sāmānyaliṅgāni ca
jānīyādityarthaḥ|24|–
marmarahitānāṃ
28
sirādīnāṃ viddhaliṅgamabhidhāya
29
sirādimarmaviddhaliṅgamatideśenāha– yathāsvamityādi| vibhāvayecceti cakāro'tra
bhinnakrame, tenaitāni
30
marmaviddhasirāliṅgāni tathā sāmānyaliṅgāni bhramapralāpādīni pūrvoktāni ca
yathāsvaṃ jānīyādityarthaḥ|24|–
pāṇḍurvivarṇaḥ spṛśitaṃ na vetti yo māṃsamarmaṇyabhipīḍitaḥ syāt
||24|| (su. sū. a. 25) |
anuktamāṃsamarmaṇo viddhasya liṅgamāha– pāṇḍurvivarṇa ityādi| nanu,
31
sirādividdhaliṅgavat māṃsaviddhaliṅgamapi pūrvaṃ kuto nopadiṣṭam? ucyate–
kevalamāṃsaviddhasyābahuvyāpatkaratvāt pūrvamanupādānam||24||
māṃsamarmaviddhaliṅgamāha– pāṇḍurityādi| vivarṇo vicchāyaḥ| nanu,
32
sirādividdhaliṅgavanmāṃsaviddhaliṅgamapi pūrvaṃ kuto nopadiṣṭaṃ? ucyate–
kevalamāṃsaviddhasyābahuvyāpatkaratvāt pūrvamanupādānam||24||
visarpaḥ pakṣaghātaśca
33
sirāstambho'patānakaḥ | mohonmādavraṇarujo jvarastṛṣṇā hanugrahaḥ
||25|| kāsaśchardiratīsāro hikkā śvāsaḥ
savepathuḥ | ṣoḍaśopadravāḥ proktā vraṇānāṃ vraṇacintakaiḥ
||26|| (ca. ci. a. 25) |
sarvavraṇānāmupadravānāha– visarpa ityādi||25-26||
sarvavraṇānāmupadravānāha– visarpa ityādi| vraṇarujo vraṇapīḍāḥ, vepathuḥ
kampaḥ||25-26||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne sadyovraṇanidānaṃ samāptam
||43||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ sadyovraṇanidānaṃ samāptam||43||
34
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ
sadyovraṇanidānam||43||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘atra pātanaṃ nirdiśannāha-’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate| ↩
- 2 . ‘śaktikunteṣu’ iti pā. ↩
- 3 . ‘pakvasya’ iti pā.| ↩
- 4 . ‘sthānabhedavyapadeśastamāha’ iti pā.| ↩
- 5 . ‘phusphusa’ iti pā.| ↩
- 6 . ‘yaccatuḥprakāramabhihitaṃ’ iti pā.| ↩
- 7 . ‘nāticchinnamiti’ iti pā.| ↩
- 8 . ‘prahāretyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate| ↩
- 9 . ‘ūṣmānirgamavadvyathā’ iti pā.| ↩
- 10 . ‘śirādīni’ iti pā. ↩
- 11 . ‘śirādīnīti’ iti pā.| ↩
- 12 . ‘śirāvyadhaliṅgaṃ’ iti pā.| ↩
- 13 . ‘śalyavraṇalakṣaṇamāha’ iti pā.| ↩
- 14 . ‘śirāmāṃsasnāyvasthisandhīni’ iti pā.| ↩
- 15 . ‘māṃsasandhiśirāsnāyvasthimarmasu’ iti pā.| ↩
- 16 . ‘sravettatkṣatajaśca’ iti pā. ↩
- 17 . ‘yathoktāñchirāsu’ iti pā. ↩
- 18 . ‘śoṣābhivṛddhistumulā’ iti pā. ↩
- 19 . ‘śirādayo’ iti pā.| ↩
- 20 . ‘śirādīnāṃ’ iti pā.| ↩
- 21 . ‘ācaleṣu’ iti pā.| ↩
- 22 . ‘śirādayo’ iti pā.| ↩
- 23 . ‘marmarahitaśirādividdhaliṅgamāha’ iti pā.| ↩
- 24 . ‘tatkṣatajaḥ’ iti pā.| ↩
- 25 . ‘upaśayanāsanādikāsu’ iti pā.| ↩
- 26 . ‘śirādīnāṃ’ iti pā.| ↩
- 27 . ‘śirādimarmaviddhaliṅgamatideśayannāha’ iti pā.| ↩
- 28 . ‘śirādīnāṃ’ iti pā.| ↩
- 29 . ‘śirādimarmaliṅgamatideśenāha’ iti pā.| ↩
- 30 . ‘marmaviddhaśirāliṅgāni’ iti pā.| ↩
- 31 . ‘śirādividdhaliṅgavat’ iti pā.| ↩
- 32 . ‘śirādividdhaliṅgavanmāṃsaviddhaliṅgamapi’ iti pā.| ↩
- 33 . ‘śirāstambho'patānakaḥ’ iti pā. ↩
- 34 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ sadyovraṇanidānam||43||’ iti pā.| ↩