43. sadyovraṇanidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
nānādhāramukhaiḥ śastrairnānāsthānanipātitaiḥ | bhavanti nānākṛtayo vraṇāstāṃstānnibodha me ||1|| chinnaṃ bhinnaṃ tathā viddhaṃ kṣataṃ piccitameva ca | ghṛṣṭamāhustathā ṣaṣṭhaṃ teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam ||2|| (su. ci. a. 2) |
śārīravraṇamabhidhāyāgantuvraṇamāha– nānādhāramukhairityādi| nānā dhārā mukhāni ca yeṣāṃ tāni tathā| sthānaviśeṣo'pi śastranipātatulyatvenākṛtiviśeṣe heturityata uktaṃ– nānāsthānanipātitairiti||1-2||
atha śārīravraṇamabhidhāyāgantumāha– nānetyādi| nānādhārāmukhaiḥ śastraiḥ, nānāsthānanipātitaiḥ, ebhirnānākṛtayo vraṇā bhavanti, me matsakāśāttān vraṇān nibodha jānīhi| tatṣāḍvidhyamāha– chinnamityādi| evaṃ chinnādibhedena āgantavaḥ ṣaḍvidhā bhavanti||1-2||
tiryak chinna ṛjurvā'pi yo vraṇastvāyato bhavet | gātrasya pātanaṃ taddhi chinnamityabhidhīyate ||3|| (su. ci. a. 2) |
chinnalakṣaṇamāha– tiryagityādi| tiryagiti tiryagvyavasthitaḥ| chinnaḥ chedasampannaḥ| ṛjuravakraḥ| gātrasya pātanamiti gātrāvayavasya tadekadeśarūpasya vā gātrasya pātanam||3||
tatra chinnalakṣaṇamāha– tiryagityādi| yo vraṇastiryak chinno'thavā ṛjuśchinnaḥ sannāyato bhavet, tiryagiti tiryagvyavasthitaḥ, chinnaḥ chedasampannaḥ| ‘tiraścīnaḥ’ iti pāṭhāntare sa evārthaḥ, ṛjuravakraḥ, anayordvayorapyāyata iti viśeṣaṇam| 1 atra pātanaṃ nirdiśannāha– gātrasya pātanamiti gātrasyāvayavasya tadekadeśarūpasya vā gātrasya pātanam| ḍallanastu vyācaṣṭe– śastrādiprahāreṇa gātrasya hastādeḥ pātanaṃ, cakārādapātanaṃ ca||3|| 2
śaktidanteṣu khaḍgāgraviṣāṇairāśayo hataḥ | yatkiñcit prasravettaddhi bhinnalakṣaṇamucyate ||4|| (su. ci. a. 2) |
bhinnalakṣaṇamāha– śaktītyādi| viṣāṇaṃ dantaḥ śṛṅgaṃ ca| etadbhinnalakṣaṇaṃ pāribhāṣikaṃ; tena vyadha evāśayadeśe bheda ucyate, āśayadeśarahite tu vyadhaḥ| yatkiñcidityādi| yasya mūtrarudhirāderya āśayo bhinnaḥ sa tat prasravet; tena bastirbhinno mūtraṃ, rudhirāśayo rudhiramityādi||4||
bhinnalakṣaṇamāha– śaktītyādi| śaktyādibhirāśayo hataḥ san yatkiñcit prasravet, tadbhinnalakṣaṇamucyate| kunto bhallaḥ, viṣāṇaṃ dantaḥ śṛṅgaṃ ca, etadbhinnalakṣaṇaṃ pāribhāṣikaṃ, tena vyadha evāśayadeśe bheda ucyate, āśayarahite tu deśe vyadhaḥ| yatkiñcit prasravediti kimapi nirdeṣṭavyamityarthaḥ| yasya mūtrarudhirāderyaścāśayo bhinnaḥ sa tat prasravet; tena bastirbhinno mūtraṃ, udaraṃ medaḥ, purīṣāśayaḥ purīṣaṃ, rudhirāśayo rudhiramiti||4||
sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca | hṛduṇḍukaḥ phupphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate ||5|| tasmin bhinne raktapūrṇe jvaro dāhaśca jāyate | mūtramārgagudāsyebhyo raktaṃ ghrāṇācca gacchati ||6|| mūrchā śvāsastṛṣā''dhmānamabhaktacchanda eva ca | viṇmūtravātasaṅgaśca svedāsrāvo'kṣiraktatā ||7|| lohagandhitvamāsyasya gātradaurgandhyameva ca | hṛcchūlaṃ pārśvayoścāpi viśeṣaṃ cātra me śṛṇu ||8|| āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ chardayatyapi | ādhmānamatimātraṃ ca śūlaṃ ca bhṛśadāruṇam ||9|| pakvāśayagate cāpi rujā gauravameva ca | adhaḥkāye viśeṣeṇa śītatā ca bhavediha ||10|| (su. ci. a. 2) |
yatra bhūyasā''māśayānāṃ sthāne bhedavyapadeśastamāha– sthānānītyādi| āmasya sthānamāmāśayaḥ agneḥ pacyamānāśayaḥ, 3 malasya pakvāśayaḥ, mūtrasya bastiḥ, rudhirasya yakṛtplīhānau, hṛt hṛdayaṃ, uṇḍuka ikṣurasapākamalavadyaḥ śoṇitamalastajja uṇḍukaḥ, sa cāntradeśe vyavasthitaḥ purīṣādhānamiti, phupphusa iti hṛdayasya vāmapārśve raktādhāraḥ ‘phupphusa’ iti khyātaḥ| mūtramārgagudāsyebhyo raktaṃ ghrāṇācca gacchatīti bastyādau bhinne mehanagudābhyāṃ raktaṃ niḥsarati, āmāśayādibhede tu mukhaghrāṇābhyāṃ raktanirgamaḥ| svedāsrāva iti svedasyātyantasrutiḥ| pārśvayoścāpīti śūlamiti sambandhaḥ| me ityavyayaṃ matta ityarthaḥ| āmāśayastha ityādi ādhmānaṃ raktāvatatatvādvāyoḥ| rujā śūlam| gauravaṃ raktabahutvāt| adhaḥkāye viśeṣeṇa śītateti vyādhiprabhāvāt||5-10||
yatra bhūyasāmāśayānāṃ 4 sthāne bhedavyapadeśastamāha– sthānānītyādi| sthānaśabdaḥ āmādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate, āmasya sthānamāmāśayaḥ, agneḥ pacyamānāśayaḥ, pakvasya pakvāśayaḥ, mūtrasya bastiḥ, rudhirasya yakṛtplīhānau, hṛt hṛdayaṃ, uṇḍuka ikṣurasapākamalavacchoṇitamalaḥ, tajja uṇḍukaḥ, sa cāntradeśe vyavasthitaḥ purīṣādhānaṃ, phupphusa iti hṛdayasya vāmapārśve 5 phupphusa iti khyātaḥ| āmādīnāṃ sthānāni koṣṭha ityabhidhīyate| bhinnakoṣṭhasya sāmānyaliṅgamāha– tasminnityādi| tatra bastyādau bhinne mehanagudābhyāṃ raktaṃ niḥsarati, āmāśayādibhede tu mukhaghrāṇābhyāṃ raktanirgamaḥ, jvaramūrchādaya upadravā bhavanti, viṇmūtravātānāṃ saṅgo'pravṛtiḥ, svedāsrāvaḥ svedasyāsrutiḥ| mukhasya lohagandhatā, hṛtpārśvayoḥ śūlamiti sambandhaḥ| atrāpi me matto viśeṣaṃ śṛṇu| raktapūrṇabhedalakṣaṇamāha– āmāśayastha ityādi| atimātramādhmānaṃ ādhmātabastirivodarapūrṇatā, dāruṇaṃ māraṇātmakam| pakvāśayasthitasya raktasya lakṣaṇamāha– pakvetyādi| rujā śūlam| gauravamiti nābheradho boddhavyam| adhaḥkāye viśeṣeṇa śītateti vyādhiprabhāvāt||5-10||
sūkṣmāsyaśalyābhihataṃ yadaṅgaṃ tvāśayaṃ vinā | uttuṇḍitaṃ nirgataṃ vā tadviddhamiti nirdiśet ||11|| (su. ci. a. 2) |
viddhalakṣaṇamāha– sūkṣmāsyaśalyetyādi| āśayaṃ vineti uktāmādyāśayaṃ vinā| uttuṇḍitamanirgataśalyopalakṣaṇaṃ, tenānuttuṇḍitamuttuṇḍitaṃ ca viddhaṃ gṛhyate| nirgatena ca nirgatamukhaṃ viddhaṃ sarvathā nirgataṃ ca gṛhyate; tena tantrāntare “viddhamuttuṇḍitamanuttuṇḍitaṃ bhinnaṃ nirbhinnam” iti 6 yaccatuṣprakāramabhihitaṃ tat sarvaṃ saṅgṛhītam||11||
viddhalakṣaṇamāha– sūkṣmetyādi| āśayaṃ vinā sūkṣmāsyena śalyena yadaṅgamabhihatam uttuṇḍitaṃ unnamitatvaṅmāṃsam īṣaddṛṣṭamukhaṃ vā, nirgataṃ nirgataśalyam, uttuṇḍitamanirgataśalyopalakṣaṇam| tenānuttuṇḍitaṃ ca viddhaṃ gṛhyate, nirgatena ca vinirgatamukhaṃ viddhaṃ sarvadā nirgataṃ ca gṛhyate, tena tantrāntare viddhamuttuṇḍitamanuttuṇḍitaṃ bhinnaṃ nirbhinnamiti catuḥprakāramabhihitaṃ tatsaṅgṛhītam||11||
nāticchinnaṃ nātibhinnamubhayorlakṣaṇānvitam | viṣamaṃ vraṇamaṅge yattat kṣataṃ tvabhidhīyate ||12|| (su. ci. a. 2) |
kṣatamāha– nāticchinnamityādi| 7 nāticchinnaṃ nāvagāḍhacchedam| nātibhinnamiti nātividīrṇāśayam| ubhayorlakṣaṇānvitamiti stokacchedastokāvadaraṇayogādubhayalakṣaṇayuktam| viṣamaṃ vraṇamaṅge yaditi aṅgavaiṣamyakaraṃ vraṇaṃ yattat kṣatam||12||
kṣatalakṣaṇamāha– netyādi| nāticchinnamiti nāvagāḍhacchinnaṃ, nātibhinnamiti nātividīrṇāśayam| ubhayoriti chinnabhinnayorityarthaḥ| tena stokacchedastokāvadaraṇayogādubhayalakṣaṇayuktam| viṣamaṃ vraṇamaṅge iti aṅge vaiṣamyakaraṃ vraṇaṃ yattatkṣatamiti||12||
prahārapīḍanābhyāṃ tu yadaṅgaṃ pṛthutāṃ gatam | sāsthi tat piccitaṃ vidyānmajjaraktapariplutam ||13|| (su. ci. a. 2) |
piccitalakṣaṇamāha– prahāretyādinā| prahāro mudgarādinā, pīḍanaṃ kapāṭādinā| pṛthutāmiti cippiṭatām| majjaraktapariplutamityanena vraṇabhāvāt majjaraktāgamaṃ darśayati| tena yat vraṇaṃ piccitaṃ, tadbhagnasya tathā sadyovraṇasya ca cikitsāviṣayam||13||
piccitalakṣaṇamāha– 8 prahāretyādi| prahāro mudgarādinā, pīḍanaṃ karādinā, pṛthutāṃ vipulatāṃ, sāsthi asthikhaṇḍānvitaṃ, majjaraktapariplutamityanena vraṇabhāvānmajjaraktāgamaṃ darśayati, tena yadvraṇaṃ piccitaṃ tadbhagnasya tathā sadyovraṇasya cikitsāviṣayam||13||
gharṣaṇādabhighātādvā yadaṅgaṃ vigatatvacam | uṣāsrāvānvitaṃ tacca ghṛṣṭamityabhidhīyate ||14|| (su. ci. a. 2) |
ghṛṣṭalakṣaṇamāha– gharṣaṇādityādi| gharṣaṇāt karkaśavastrādinā| vigatatvacamiti pāṭhaṃ tyaktvā ‘vigatatvacā’ iti pāṭhaḥ sādhuḥ, vigatatvacopalakṣitamaṅgam| uṣā 9 ūṣmanirgamavadvyathā||14||
ghṛṣṭalakṣaṇamāha– gharṣaṇādityādi| yadaṅgaṃ gharṣaṇāt karṣaṇāt karkaśavastrādinā abhighātādvā vigatatvacaṃ bhavati, anye ‘vigatatvacā’ iti pāṭhaṃ paṭhanti, vigatatvacā lakṣitamaṅgam| uṣā ūṣmānirgamavadvyathā||14||
śyāvaṃ saśothaṃ piḍakācitaṃ ca muhurmuhuḥ śoṇitavāhinaṃ ca | mṛdūdgataṃ budbudatulyamāṃsaṃ vraṇaṃ saśalyaṃ sarujaṃ vadanti ||15|| tvaco'tītya 10 sirādīni bhittvā vā parihṛtya vā | koṣṭhe pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ kuryāduktānupadravān ||16|| (su. ci. a. 2) |
koṣṭhabhedamāha– tvaca ityādi| tvaca iti sapta tvacaḥ| 11 sirādīnīti māṃsasnāyvasthisandhīni| parihṛtya veti parihārapakṣe'pi koṣṭhabhedasya saṅgatatvāt; 12 sirāvyadhaliṅgaṃ cātraiva ‘surendragopapratimaṃ’ ityādinā vyaktībhaviṣyati| uktāniti pranaṣṭaśalyavijñānīye| tatra hyuktaṃ– “koṣṭhagate tvāṭopānāhau mūtrapurīṣāhāradarśanaṃ ca vraṇamukhādbhavati|” (su. sū. a. 26) iti||15-16|| 13
saśalyavraṇalakṣaṇamāha– śyāvamityādi| śyāvaṃ śāvavarṇam| muhurvāraṃvāraṃ, śoṇitasrāvayuktaṃ, mṛdu komalaṃ, udgataṃ tumbyākārāvasthitabudbudena sadṛśaṃ māṃsaṃ yasya taṃ, sarujaṃ pīḍāyuktam| koṣṭhabhedamāha– tvaca ityādi| sapta tvacaḥ, sirādīni 14 sirāmāṃsasnāyvasthisandhīni bhittvā, parihṛtya veti santyajya vā| uktāniti pranaṣṭaśalyavijñānīye| tatra hyuktaṃ, “koṣṭhagate tvāṭopānāhau mūtrapurīṣāhāradarśanaṃ ca vraṇamukhādbhavati” iti||15-16||
tatrāntarlohitaṃ pāṇḍuśītapādakarānanam | śītocchvāsaṃ raktanetramānaddhaṃ ca vivarjayet ||17||
asādhyakoṣṭhabhedaliṅgamāha– tatretyādi| tatra koṣṭhe| antarlohitamiti abhyantarasthitaraktam, aniḥsṛtaraktamiti yāvat| ānaddhamityānāhavantam||17||
asādhyakoṣṭhāntarbhedaliṅgamāha– tatretyādi| koṣṭhe antarlohitam abhyantarasthitaraktam, aniḥsṛtaraktamiti| pāṇḍūni śītāni pādakarānanāni yasya taṃ, tathā| ānaddhaṃ ānāhayuktam||17||
bhramaḥ pralāpaḥ patanaṃ pramoho viceṣṭanaṃ glānirathoṣṇatā ca | srastāṅgatā mūrchanamūrdhvavātastīvrā rujā vātakṛtāśca tāstāḥ ||18|| māṃsodakābhaṃ rudhiraṃ ca gacchet sarvendriyārthoparamastathaiva | daśārdhasaṅkhyeṣvatha vikṣateṣu sāmānyato marmasu liṅgamuktam ||19|| (su. sū. a. 25) |
māṃsasirāsnāyvasthisandhimarmasu pañcasu kṣateṣu sāmānyaliṅgamāha– bhrama ityādi| viceṣṭanaṃ viruddhaceṣṭanaṃ karacaraṇādikṣepādikam| glānirbalakṣayaḥ| srastāṅgatā aṅgasandhivisraṃsavadvyathā| mūrchanamindriyamohaḥ| indriyārthoparama indriyāṇāṃ svaviṣayeṣu rūpādiṣu uparamo grahaṇāśaktiḥ| daśārdhasaṅkhyeṣu pañcasu||18-19|| 15
māṃsasandhisirāsnāyvasthimarmasu pañcasu kṣateṣu sāmānyaliṅgamāha– bhrama ityādi| bhramaścakrārūḍhasyeva, patanaṃ bhūmau, pramohaḥ manomohaḥ, viceṣṭanaṃ viruddhaceṣṭanaṃ caraṇakṣepaṇādikaṃ, glāniḥ balakṣayaḥ, srastāṅgatā aṅgasandhivisraṃsavadvyathā, śarīraśaithilyaṃ vā, mūrchanamindriyasammohaḥ, pramohastu manomohaḥ, ūrdhvavāta iti udgārabāhulyaṃ, vātakṛtā rujastāstā daṇḍāpatānakākṣepakādyāḥ| sarvendriyārthoparamaḥ svaviṣayeṣu rūpādiṣu uparamo grahaṇe'śaktiḥ, daśārdhasaṅkhyeṣu pañcasu||18-19||
surendragopapratimaṃ prabhūtaṃ raktaṃ 16 sravettatkṣayajaśca vāyuḥ | karoti rogān vividhān 17 yathoktān sirāsu viddhāsvatha vā kṣatāsu ||20|| kaubjyaṃ śarīrāvayavāvasādaḥ kriyāsvaśaktistumulā rujaśca | cirādvraṇo rohati yasya cāpi taṃ snāyuviddhaṃ puruṣaṃ vyavasyet ||21|| 18 śophābhivṛddhistumulā rujaśca balakṣayaḥ sarvata eva śothaḥ | kṣateṣu sandhiṣvacalācaleṣu syāt sarvakarmoparamaśca liṅgam ||22|| ghorā rujo yasya niśādineṣu sarvāsvavasthāsu ca naiti śāntim | bhiṣagvipaścidviditārthasūtrastamasthividdhaṃ puruṣaṃ vyavasyet ||23|| (su. sū. a. 25) | 19
sirādayo marmarūpā amarmarūpāśca santi, tatra pūrvaṃ marmarahitānāṃ 20 sirādīnāṃ viddhaliṅgamāha– surendragopetyādi| yathoktāniti śoṇitavarṇanīyoktān| tatra coktaṃ– “tadatipravṛttaṃ śirobhitāpamāndhyamākṣepādīṃśca karoti|” iti| viddhāsu bāṇādinā| kṣatāsu khaḍgādinā| kaubjyaṃ kubjatā| tumulā gahanāḥ| sandhiṣvacalācaleṣviti acaleṣu niśceṣṭeṣu, 21 caleṣu ceṣṭāvatsu; sandhayaścalācalabhedena dvividhāḥ| tathāca suśrutaḥ– “śākhāsu hanvoḥ kaṭyāṃ ca ceṣṭāvantaśca sandhayaḥ| śeṣāstu sandhayaḥ sarve vijñātavyāḥ sthirā budhaiḥ||” (su. śā. a. 5) iti||20-23|| 22
sirādayo marmarūpā amarmarūpāśca santi, tatra 23 marmarahitasirādividdhaliṅgamāha– surendretyādi| indragopo vārṣikaḥ kīṭaḥ, 24 tatkṣayajaḥ tasya rudhirasya kṣayājjāto vāyuḥ, yathoktāniti śoṇitavarṇanīyoktān, tathā coktam– “tadatipravṛttaṃ śirobhitāpamāndhyamākṣepakādīṃśca karoti” iti| viddhāsu bāṇādinā, kṣatāsu khaḍgādinā| snāyuviddhamāha– kaubjyamityādi| yasya kaubjyādicihnaṃ bhavati, taṃ puruṣaṃ snāyuviddhaṃ vyavasyet jānīyāt| kaubjyaṃ kubjatā, tacca antarbahirāyāmajaṃ dvidhā, avayavāvasādaḥ avayavānāṃ svakarmaṇyasāmarthyaṃ, kriyāsvaśaktiḥ sarvaśarīrasyotkṣepaṇāpakṣepaṇaprasāraṇākuñcanakriyāṇāmaśaktiḥ| tumulā gahanāḥ, anye tu vātapittakaphajanitā ekatra vyākulībhūtavedanāstumulā ucyante iti vadanti| sandhividdhamāha– śophetyādi| acalācaleṣu sandhiṣu kṣateṣu satsu śophātivṛddhyādiliṅgaṃ syāt| sandhayastu calācalabhedāt dvividhāḥ| tathā coktaṃ suśrute– “śākhāsu hanvoḥ kaṭyāṃ ca ceṣṭāvantaśca sandhayaḥ| śeṣāstu sandhayaḥ sarve vijñātavyāḥ sthirā budhaiḥ” iti| karmoparamaḥ karmoparatiḥ| asthividdhamāha– ghorā ityādi| tamasthividdhaṃ jānīyāt, sarvāsvavasthāsu 25 śayanāsanādikāsu, viditārthasūtraḥ adhigataśalyatantraḥ||20-23||
yathāsvametāni vibhāvayecca liṅgāni marmasvabhitāḍiteṣu |24| (su. sū. a. 25) |
marmarahitānāṃ 26 sirādīnāṃ viddhalakṣaṇamabhidhāya 27 sirādimarmaviddhaliṅgamatideśayannāha– yathāsvametānītyādi| vibhāvayecceti cakāro bhinnakrame; tena etāni liṅgāni tathā sāmānyaliṅgāni ca jānīyādityarthaḥ|24|–
marmarahitānāṃ 28 sirādīnāṃ viddhaliṅgamabhidhāya 29 sirādimarmaviddhaliṅgamatideśenāha– yathāsvamityādi| vibhāvayecceti cakāro'tra bhinnakrame, tenaitāni 30 marmaviddhasirāliṅgāni tathā sāmānyaliṅgāni bhramapralāpādīni pūrvoktāni ca yathāsvaṃ jānīyādityarthaḥ|24|–
pāṇḍurvivarṇaḥ spṛśitaṃ na vetti yo māṃsamarmaṇyabhipīḍitaḥ syāt ||24|| (su. sū. a. 25) |
anuktamāṃsamarmaṇo viddhasya liṅgamāha– pāṇḍurvivarṇa ityādi| nanu, 31 sirādividdhaliṅgavat māṃsaviddhaliṅgamapi pūrvaṃ kuto nopadiṣṭam? ucyate– kevalamāṃsaviddhasyābahuvyāpatkaratvāt pūrvamanupādānam||24||
māṃsamarmaviddhaliṅgamāha– pāṇḍurityādi| vivarṇo vicchāyaḥ| nanu, 32 sirādividdhaliṅgavanmāṃsaviddhaliṅgamapi pūrvaṃ kuto nopadiṣṭaṃ? ucyate– kevalamāṃsaviddhasyābahuvyāpatkaratvāt pūrvamanupādānam||24||
visarpaḥ pakṣaghātaśca 33 sirāstambho'patānakaḥ | mohonmādavraṇarujo jvarastṛṣṇā hanugrahaḥ ||25|| kāsaśchardiratīsāro hikkā śvāsaḥ savepathuḥ | ṣoḍaśopadravāḥ proktā vraṇānāṃ vraṇacintakaiḥ ||26|| (ca. ci. a. 25) |
sarvavraṇānāmupadravānāha– visarpa ityādi||25-26||
sarvavraṇānāmupadravānāha– visarpa ityādi| vraṇarujo vraṇapīḍāḥ, vepathuḥ kampaḥ||25-26||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne sadyovraṇanidānaṃ samāptam ||43||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ sadyovraṇanidānaṃ samāptam||43|| 34
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ sadyovraṇanidānam||43||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘atra pātanaṃ nirdiśannāha-’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate| ↩
  2. 2 . ‘śaktikunteṣu’ iti pā. ↩
  3. 3 . ‘pakvasya’ iti pā.| ↩
  4. 4 . ‘sthānabhedavyapadeśastamāha’ iti pā.| ↩
  5. 5 . ‘phusphusa’ iti pā.| ↩
  6. 6 . ‘yaccatuḥprakāramabhihitaṃ’ iti pā.| ↩
  7. 7 . ‘nāticchinnamiti’ iti pā.| ↩
  8. 8 . ‘prahāretyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate| ↩
  9. 9 . ‘ūṣmānirgamavadvyathā’ iti pā.| ↩
  10. 10 . ‘śirādīni’ iti pā. ↩
  11. 11 . ‘śirādīnīti’ iti pā.| ↩
  12. 12 . ‘śirāvyadhaliṅgaṃ’ iti pā.| ↩
  13. 13 . ‘śalyavraṇalakṣaṇamāha’ iti pā.| ↩
  14. 14 . ‘śirāmāṃsasnāyvasthisandhīni’ iti pā.| ↩
  15. 15 . ‘māṃsasandhiśirāsnāyvasthimarmasu’ iti pā.| ↩
  16. 16 . ‘sravettatkṣatajaśca’ iti pā. ↩
  17. 17 . ‘yathoktāñchirāsu’ iti pā. ↩
  18. 18 . ‘śoṣābhivṛddhistumulā’ iti pā. ↩
  19. 19 . ‘śirādayo’ iti pā.| ↩
  20. 20 . ‘śirādīnāṃ’ iti pā.| ↩
  21. 21 . ‘ācaleṣu’ iti pā.| ↩
  22. 22 . ‘śirādayo’ iti pā.| ↩
  23. 23 . ‘marmarahitaśirādividdhaliṅgamāha’ iti pā.| ↩
  24. 24 . ‘tatkṣatajaḥ’ iti pā.| ↩
  25. 25 . ‘upaśayanāsanādikāsu’ iti pā.| ↩
  26. 26 . ‘śirādīnāṃ’ iti pā.| ↩
  27. 27 . ‘śirādimarmaviddhaliṅgamatideśayannāha’ iti pā.| ↩
  28. 28 . ‘śirādīnāṃ’ iti pā.| ↩
  29. 29 . ‘śirādimarmaliṅgamatideśenāha’ iti pā.| ↩
  30. 30 . ‘marmaviddhaśirāliṅgāni’ iti pā.| ↩
  31. 31 . ‘śirādividdhaliṅgavat’ iti pā.| ↩
  32. 32 . ‘śirādividdhaliṅgavanmāṃsaviddhaliṅgamapi’ iti pā.| ↩
  33. 33 . ‘śirāstambho'patānakaḥ’ iti pā. ↩
  34. 34 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ sadyovraṇanidānam||43||’ iti pā.| ↩