44. bhagnanidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
atha bhagnanidānam | bhagnaṃ samāsāddvividhaṃ hutāśa kāṇḍe ca sandhau ca hi tatra sandhau | utpiṣṭaviśliṣṭavivartitaṃ ca tiryaggataṃ kṣiptamadhaśca 1 ṣaṭ ca ||1||
āgantusāmānyāt bhagnanidānam| dvividhaṃ hi bhagnaṃ savraṇamavraṇaṃ ca, tatra savraṇamabhidhāyāvraṇamāha– bhagnaṃ samāsādityādi| hutāśa iti agniveśasambodhanaṃ, 2 carake hutāśaśabdenāgniveśo'bhidhīyate, ekadeśenāpi samudāyapratīteḥ| kāṇḍe ca sandhau ceti sandhivicchinnamekaṃ, 3 dvitīyaṃ kāṇḍabhagnaṃ; kāṇḍamasthikāṇḍaḥ, kāṇḍena ca nalakakapālavalayataruṇarucakānāṃ 4 grahaḥ, tatra bhagnaṃ kāṇḍe bhagnaṃ; dvayorasthnoḥ, sandhānaṃ sandhiḥ, tadviśleṣaḥ sandhimuktam| tatra sandhāviti sandhau mukte ‘liṅgamabhidhīyate’ iti śeṣaḥ| nanu kathaṃ sandhimuktaṃ bhagnamucyate? asthnāṃ hi bhaṅgo yuktaḥ| ucyate– asthiviśleṣo'tra bhagno'bhipretaḥ, sa ca kāṇḍabhagne sandhimukte cāstīti na doṣaḥ||1||
āgantutvasāmānyādbhagnamāha– bhagnamityādi| taṃ cāgantuvraṇaṃ samāsāt dvividhamāhuḥ, kathamityāha– kāṇḍe bhagnaṃ tathā sandhau ceti; sandhivicchinnamekaṃ, kāṇḍamasthikāṇḍaḥ, kāṇḍena ca nalakakapālavalayataruṇarucakānāṃ grahaṇaṃ, tatra bhagnaṃ kāṇḍe bhagnam| dvayorasthnoḥ sandhānaṃ sandhiḥ, tadviśleṣaḥ sandhimuktam| sandhimuktasya ṣāḍvidhyamāha– utpiṣṭetyādi| tatra sandhāviti tatra tayoḥ kāṇḍabhagnasandhibhagnayormadhye, sandhau mukte'pi ‘liṅgamabhidhīyata’ iti śeṣaḥ| utpiṣṭādibhedena ṣoḍhā bhavati| nanu, kathaṃ sandhimuktaṃ bhagnamucyate? asthnāṃ bhaṅgo yuktaḥ; ucyate asthiviśleṣo'tra bhagno'bhipretaḥ, sa ca kāṇḍabhagne sandhimukte cāstīti na doṣaḥ||1||
prasāraṇākuñcanavartanogrā ruk sparśavidveṣaṇametaduktam | sāmānyataḥ sandhigatasya liṅgam... |2|
sandhibhagnasya sāmānyaliṅgamāha– prasāraṇetyādi| prasāraṇākuñcanavartanogrā rugiti prasāraṇādiṣu ugrā ruk| vartanaṃ niṣkriyatayā'vasthānam|1|–
tatra sandhimuktasya sāmānyalakṣaṇamāha– prasāraṇetyādi| prasāraṇādiṣu ugrā ruk vyathā, vartanamiti niṣkriyatayā'vasthānam| etatsāmānyaliṅgam|1|–
...utpiṣṭasandheḥ śvayathuḥ samantāt ||2|| viśeṣato rātribhavā rujā ca, viśliṣṭaje tau ca rujā ca nityam | vivartite pārśvarujaśca tīvrāstiryaggate tīvrarujo bhavanti ||3|| kṣipte'tiśūlaṃ 5 viṣamatvamasthnoḥ kṣipte tvadho rugvighaṭaśca sandheḥ |
utpiṣṭādiliṅgamāha– utpiṣṭasandherityādi| utpiṣṭaṃ dvābhyāmasthibhyāṃ sandhau gharṣaṇam| śvayathuḥ samantāditi ubhayabhāge śothaḥ, ubhayataḥ sandhyasthnorgharṣitatvāt| viśeṣato rātribhavā rujā ceti abhighātakupita eva rātrau śaityenātyantaṃ vṛddho vāyuḥ rujāṃ karoti| 6 atra cūrṇitatvena mārgāvaraṇāt vātakopa ityarthaḥ| viśliṣṭaje iti viśliṣṭajāte sandhimukte, viśliṣṭaṃ manāk sandhiviśleṣaḥ śithilatāmātraṃ, viśliṣṭamiti bhāve ktaḥ| tau ceti viśliṣṭe rātrirujāsamantācchothau; samantācchotho'pyatrālpo bodhyaḥ, sandheranabhighātāt| sandhivikriyayā asthnorapasṛtatvāt madhyanimnatvaṃ, “utpiṣṭamatha viśliṣṭaṃ sandhiṃ vaidyo 7 na ghaṭṭayet|” (su. ci. a. 2) iti vacanāt; manāgvikriyayā vā| rujā ca nityamiti sarvadā rujā balavatī bhavatītyutpiṣṭādviśeṣaḥ| vivartite iti ‘sandhau’ iti śeṣaḥ, vivartite viparītaṃ vartite; vivartanaṃ sandhau 8 dvayorasthnorvivṛtirvibhramaṇamanārjavatā| pārśvarujaśca tīvrā iti 9 ābhyantarasandhisthānayoḥ pārśvasandhyasthnoḥ 10 pārśvagamanāttīvrāḥ pārśvarujaḥ| tiryaggata iti tiryakkṣipte| atra hyekaṃ sandhyasthi sandhisthānaṃ tyaktvā tiryagyāti| kṣipte'tīti atikṣipte; ‘ūrdhvam’ iti śeṣaḥ| atra hyekāsthivikriyayā ubhayāsthivikriyayā vā dvayorapyasthnoḥ parasparātikramaṇaṃ dūragamanaṃ vā; viśliṣṭe tu manāk śithilatāmātram; adhaḥkṣipte tu kiñcidadhogamanamiti viśeṣaḥ| “viṣamāśca sakthnoḥ” iti pāṭhe tu ‘ruja’ iti śeṣaḥ| kṣipte tvadhorugvighaṭaśca sandheriti adhaḥkṣipte ruk rujā, sandhervighaṭaśca vighaṭanam| ‘viruddhaceṣṭā vighaṭasya’ iti pāṭhāntare vighaṭitasya sandherityarthaḥ| atra adho'sthigamanam| adhaḥ kṣiptavadūrdhvaṃ kṣiptasyāpyabhidhāne prāpte anuktiratikṣipte'varodhāt||2-3||–
viśiṣṭaliṅgamāha– utpiṣṭasandherityādi| utpiṣṭaṃ dvābhyāmasthibhyāṃ sandhau gharṣaṇaṃ, śvayathuḥ samantāditi ubhayabhāge śophaḥ, ubhayataḥ 11 sandhyasthnorgharṣaṇāt| viśeṣata ityādyabhighātakupita eva rātrau śaityenātyantaṃ vṛddho vāyuḥ rujaṃ karoti, atra cūrṇitatvena mārgāvaraṇādvātaprakopa ityarthaḥ| viśliṣṭamāha– viśliṣṭaja ityādi| viśliṣṭe sandhimukte tau ca nityaṃ 12 ca rujā ca bhavati| viśliṣṭaṃ manāksandhiviśleṣaḥ, śithilatāmātraṃ; viśliṣṭamiti bhāve ktaḥ| tenālpaḥ śopho boddhavyaḥ| tau ceti 13 rātrirujāsamantācchothau, samantācchotho'pyatrālpo bodhyaḥ, sandheranabhighātāt| sandhivikriyayā asthnorapasṛtatvānmadhyanimnatvam| “utpiṣṭamatha viśliṣṭaṃ sandhimuktaṃ tathā cyutam| 14 jaghanaṃ pratipiṣṭaṃ ca bhagnaṃ yattadvivarjayet||” iti| manāk vikriyayā vā| rujā ca nityamiti sarvadā rujā balavatī bhavatītyutpiṣṭādviśeṣaḥ| vivartitamiti, sandhāviti śeṣaḥ| vivartite viparītaṃ vartite, vivartanaṃ sandhau dvayorasthnorvivṛtirvibhramaṇamanārjavatā| pārśve rujāśca tīvrāḥ santi, atyantasandhisthānayoḥ pārśvasandhyasthnoḥ pārśvagatatvāttīvrāḥ pārśvarujaḥ, cakārāt sandhisaṃśrayayorapyasthnorvyāvartanena pārśvopagamanādviṣamāṅgateti ḍallaṇaḥ| tiryagityādi– tiryak kṣipte, sandhāviti śeṣaḥ| atra hyekasandhyasthi sandhisthānaṃ tyaktvā tiryagyāti| atikṣiptamāha– kṣipta ityādi| kṣipte ūrdhvamiti śeṣaḥ| atra tu dvayorapi 15 asthnoḥ parasparātikramaṇaṃ, dūragamanaṃ vā, viśliṣṭe tu manāk śithilatāmātramiti bhedaḥ| adhaḥkṣipte tu kiñcidadhogamanamiti viśeṣaḥ| 16 sakthnorūrukaṭisandhyorviṣamamiti| 17 śūlaṃ viṣamamiti kadāciddhīnaṃ kadācidvivṛddham| ‘viṣamāśca sakthnoḥ’ iti pāṭhāntaram| 18 tatra rujā iti śeṣaḥ| adhaḥkṣiptamāha– kṣipte tvityādi| adhaḥkṣipte'dhogate sandhau ruk rujā, sandhervighaṭaśca, vighaṭo vighaṭanam| ‘viruddhaceṣṭā vighaṭasya’ iti pāṭhāntare vighaṭitasya sandherityarthaḥ| atrādho'sthigamanam| adhaḥkṣiptavadūrdhvakṣiptasyāpyabhidhāne 19 prāpte'nuktiratikṣipte'varodhāt||2-3||–
kāṇḍe tvataḥ karkaṭakāśvakarṇavicūrṇitaṃ piccitamasthichallikā ||4|| kāṇḍeṣu bhagnaṃ hyatipātitaṃ ca majjāgataṃ ca sphuṭitaṃ ca vakram | chinnaṃ dvidhā dvādaśadhā'pi kāṇḍe srastāṅgatā śotharujātivṛddhiḥ ||5|| sampīḍyamāne bhavatīha śabdaḥ sparśāsahaṃ spandanatodaśūlāḥ | sarvāsvavasthāsu na śarmalābho bhagnasya kāṇḍe khalu cihnametat ||6||
ataḥ paraṃ kāṇḍe bhagnamabhidhīyate– kāṇḍe tvata ityādi| kāṇḍe ityatra bhagnamiti śeṣaḥ| ata iti ataḥ param| karkaṭaketi ubhayoḥ pārśvayornipīḍanenāvanatam, ata eva madhye granthirivonnataṃ karkaṭatulyatvāt karkaṭakam| aśvakarṇeti aśvakarṇavat vipulāsthinirgamādaśvakarṇam| vicūrṇitamiti kṣuṇṇamasthi, tacca śabdasparśābhyāmavagantavyam| piccitamiti yantritaṃ bahuśotham| asthichalliketi challaṃ valkalaṃ tadatrāstīti asthichallikā, atra 20 matvarthīyaṣṭhikan| atra tu ā na bhavati, vṛddheranityatvāt| eṣā 21 pārśvagatastokāsthiviśleṣādbhavati| ‘asthichallitam’ iti vā pāṭhaḥ, challamasya 22 sañjātamiti challitam| kāṇḍeṣu bhagnamityanena kāṇḍabhagnamabhidhīyate, prasāraṇe kampamānaṃ kāṇḍabhagnam| yadyapi 23 kāṇḍe bhagnaṃ sarvameva karkaṭādi, tathā'pi viśiṣṭe kāṇḍabhagne kāṇḍabhagnasañjñeyaṃ boddhavyā| yathā– jāṅgalaśabdo 24 jaṅghālādyaṣṭavidhamāṃsavarge 25 sāmānye, viśeṣe punareṇādāveva ca vartate| atipātitamiti 26 asthiniḥśeṣataśchinnamatipātitam| majjāgatamiti asthyavayavo'sthimadhyamanupraviśya majjānaṃ niḥsārayatīti majjāgatam| sphuṭitaṃ stokaṃ 27 bahudhā vidīrṇaṃ śūkapūrṇamiva vedanāvat| vakramiti avimuktāsthi kubjībhūtaṃ vakram| vakratā'pi bhagnatvaṃ jñeyam| chinnaṃ dvidheti ekamaṇuvidīrṇaṃ, bahuvidīrṇamanyat; 28 ekaṃ vidīrṇaṃ, saṃlagnamaparaṃ vidīrṇaṃ dvidhābhūtam; anyastu vipulaikavidaraṇamityāha; suśrute etat pāṭitasañjñam| kāṇḍe bhagnasya dvādaśavidhatvaṃ niyamayati– kāṇḍa iti| atra bhagnamiti śeṣaḥ| apiśabdo'tra bhinnakramaḥ, sa cāvadhāraṇārthaṃ, tena chinnamityatra sambadhyate| chinnameva dvidhā, na karkaṭādi||4-6||
ataḥ paraṃ kāṇḍe bhagnamāha– kāṇḍe tvityādi| chinnaṃ dvidhā kāṇḍe ityatra bhagnam iti śeṣaḥ| ata iti ataḥ param| karkaṭaketi ubhayoḥ pārśvayoḥ nipīḍanenāvanatam, ata eva madhye granthirivonnataṃ karkaṭatulyatvātkarkaṭakam| aśvakarṇeti aśvakarṇavadvipulāsthinirgamādaśvakarṇam| vicūrṇitamiti kṣuṇṇamasthi, tacca śabdasparśābhyāmavagantavyam| piccitamiti yantritaṃ bahuśotham| asthicchalliketi– challaṃ valkalaṃ, tadatrāstīti asthicchallikā, eṣā 29 pārśvagatastokāsthyavayavaviśleṣādbhavati| “asthicchallitam” iti vā pāṭhaḥ| challamasya jātaṃ challitam| kāṇḍeṣu bhagnamityādi| anena kāṇḍabhagnamityabhidhīyate| prasāraṇe kampamānaṃ kāṇḍabhagnam| yadyapi kāṇḍe bhagnaṃ sarvameva karkaṭakādi, tathā'pi viśiṣṭe kāṇḍe bhagne sañjñeyaṃ boddhavyā| atipātitamiti 30 asthi niḥśeṣataśchinnamatipātitam| majjāgatamiti asthyavayavo'sthimadhyamanupraviśya majjānaṃ niḥsārayatīti majjāgatam| 31 sphuṭitaṃ stokaṃ bahudhā vidīrṇaṃ śūkapūrṇamiva vedanāvat| vakramiti avimuktāsthi 32 kubjībhūtaṃ vakraṃ, vakratā'pi bhagnatvaṃ jñeyam| chinnaṃ dvidheti ekamaṇuvidīrṇaṃ, bahuvidīrṇamanyat| kaścidekatarapārśvalagnamaparatra vidīrṇamityāha, 33 anyaśca vipulaikavidaraṇam, etacca suśrute pāṭitasañjñam| kāṇḍe bhagnasya dvādaśavidhatvaṃ niyamayati– dvādaśadhā'pi kāṇḍa iti kāṇḍe; ityatra bhagnamiti śeṣaḥ| apiśabdo'tra bhinnakramaḥ, sa cāvadhāraṇārthaḥ, tena chinnamityatra sambadhyate, chinnameva dvidhā na karkaṭakādi| sāmānyena kāṇḍabhagnalakṣaṇamāha– srastāṅgatetyādi| 34 kāṇḍe bhagnasyaitaccihnaṃ srastāṅgatā śopharujayorativṛddhiḥ| sampīḍyamāne hastādinā mṛdite sati śabdaḥ, sparśāsahaśca, tathā spandanatodaśūlā bhavanti| sarvāsu śayanāsanādikāsvavasthāsu śarmalābho na bhavati||4-6||–
bhagnaṃ tu kāṇḍe bahudhā prayāti samāsato nāmabhireva tulyam ||7||
kāṇḍe bhagnasya dvādaśaprakārādapyadhikatvamāha– bhagnamityādi| samāsato nāmabhireva tulyamiti saṅkṣepato nāmānurūpametadavagantavyamityarthaḥ||7||
kāṇḍe bhagnasya dvādaśaprakārādapyadhikatvamāha– bhagnamityādi| saṅkṣepato nāmānurūpametadevāvagantavyaṃ, yasyedṛśāsthi bhagnaṃ tasyaiva nāmetyarthaḥ||7||
alpāśino'nātmavato jantorvātātmakasya ca | upadravairvā juṣṭasya bhagnaṃ kṛcchreṇa sidhyati ||8|| (su. ci. a. 3) |
kaṣṭasādhyatāmāha– alpetyādi| vātātmakasyeti vātaprakṛteḥ| upadravairiti upadravā jvarādhmānamūtrapurīṣasaṅgādayaḥ||8|| 35
bhagnasya kṛcchrasādhyatvamāha– alpāśina iti| āhārarahitasya, anātmavato'pathyāśinaḥ, vātātmakasya vātaprakṛteḥ| upadravairityādi upadravā jvaramohamūtrapurīṣasaṅgādayaḥ||8||
bhinnaṃ kapālaṃ kaṭyāṃ tu sandhimuktaṃ tathā cyutam | jaghanaṃ pratipiṣṭaṃ ca varjayeddhi vicakṣaṇaḥ ||9|| asaṃśliṣṭakapālaṃ ca lalāṭe cūrṇitaṃ ca yat | bhagnaṃ stanāntare pṛṣṭhe śaṅkhe mūrdhni ca varjayet ||10|| (su. ni. a. 15) |
asādhyatāmāha– bhinnaṃ kapālamityādi| bhagnamiti vācye bhinnamiti yat kṛtaṃ, tat kapālānāṃ prāyaśo bhedāt| ata evoktam– “kapālāni vibhajyante” (su. śā. a. 5) iti| nanu, kaṭyasthnaḥ kapālasañjñāyā abhāvāt kathamucyate bhinnaṃ kapālaṃ kaṭyāmiti? 36 taduktaṃ suśrute– “jānunitambāṃsagaṇḍatāluśaṅkhavaṅkṣaṇaśiraḥsu kapālāni|” (su. śā. a. 5) iti; ucyate– nitambagrahaṇena tatra kaṭīgrahaṇādadoṣaḥ; athavā sarvaṃ kapālasañjñitam asthibhinnaṃ, tathā kaṭyāṃ cāsthibhinnaṃ varjayet| asaṃśliṣṭakapālaṃ ceti tu niyamārthaṃ; tena lalāṭe kapālasyāsaṃśliṣṭasyāsādhyatvaṃ, nānyathā bhinnasyeti| bhinnaṃ kapālamiti kāṇḍabhagnametat| sandhimuktamiti nānāvidhamapi sandhimuktaṃ kaṭyāṃ na sidhyatīti| cyutamiti adhaḥkṣiptam, anyastu viśliṣṭamāha; athavā kaṭyāṃ sandhimuktaṃ cyutalakṣaṇaṃ na sarvam| jaghanaṃ pratipiṣṭaṃ ceti jaghanasthāne piṣṭamutpiṣṭametattathā cyutamiti ca| sandhimuktaṃ punarviśeṣārthamuktaṃ, viśeṣābhidhānādanyasya kaṭīsandhimuktasya kadācit sādhyatā sūcyate, ata eva cikitsite “tataḥ sthānasthite sandhau” (su. ci. a. 3) iti vakṣyati| asaṃśliṣṭakapālaṃ ca lalāṭe cūrṇitaṃ ca yaditi yathā avidyamānasaṃśleṣaṃ yat kapālaṃ, tathā lalāṭe cūrṇitaṃ ca yat vighaṭitasandhi tadasādhyam| bhagnamiti sāmānyena sandhimuktaṃ kāṇḍabhagnaṃ ca gṛhyate| anye tu bhagnamityanena kāṇḍabhagnaviśeṣaṃ ‘prasāraṇe kampamānam’ ityanenoktaṃ vadanti| uktaṃ ca bhālukinā– “śaṅkhe mūrdhni stanāntare vā kāṇḍe bhagnaṃ maraṇāya|” iti| stanāntare urasi, mūrdhni cūḍāsthāne||9-10||
asādhyatāmāha– bhinnamityādi| bhagnamiti vācye bhinnamiti yatkṛtaṃ, tatkapālānāṃ prāyaśo bhedāt| yaduktamihaiva– ‘kapālāni vibhidyante’ ityādi| nanu, 37 kaṭyasthnaḥ kapālasañjñāyā abhāvāt kathamucyate bhinnaṃ kapālaṃ kaṭyāmiti? yaduktaṃ suśrute– “jānunitambāṃsagaṇḍatāluśaṅkhavaṅkṣaṇaśirassu kapālāni” iti| ucyate– nitambagrahaṇena tatra kaṭīgrahaṇādadoṣaḥ, athavā sarvaṃ kapālasañjñitamasthibhinnaṃ, chedāttathā kaṭyāṃ cāsthibhinnaṃ ca varjayet| sandhimuktamityādi nānāvidhamapi sandhimuktaṃ kaṭyāṃ na siddhyati| tathā kaṭyāṃ cyutamiti adhaḥkṣiptaṃ, sañjñeyam| piṣṭamutpiṣṭamasañjñaṃ ca, jaghanaṃ 38 prati lakṣīkṛtaṃ na siddhyati| punarvarjyaṃ bhagnamāha– asaṃśliṣṭamityādi| yathā tathā avidyamānasaṃśleṣaṃ yat kapālaṃ tathā lalāṭe cūrṇitaṃ yat vighaṭitasandhi tadasādhyam| bhagnamiti sāmānyena sandhimuktaṃ kāṇḍe bhagnaṃ ca gṛhyate, anye tu bhagnamiti kāṇḍe bhagnamāhuḥ| yaduktaṃ bhālukinā– “śaṅkhe mūrdhni stanāntare vā kāṇḍe bhagnaṃ maraṇāya|” iti| 39 stanāntare urasi, stanagrahaṇena stanāntaraṃ boddhavyam||9-10||
samyak sandhitamapyasthi durnikṣepanibandhanāt | saṅkṣobhādvā'pi yadgacchedvikriyāṃ tacca varjayet ||11|| (su. ni. a. 15) |
sarveṣāmanavadhānato'sādhyatvamāha– samyagityādi| sandhitaṃ saṃyamitam| durnikṣepanibandhanāditi duḥsthāpanāttathā duṣṭabandhanāt| saṅkṣobhādveti abhighātabhayādisaṅkṣobhāt| ayamarthaḥ– samyaksaṃyamitamapi duḥsthāpanāt, sunyastamapi duṣṭabandhanāt, sunyastaṃ 40 subaddhamapi saṅkṣobhādvikṛtamasādhyam||11||
sarveṣāmanavadhānato'sādhyatvamāha– samyagityādi| durnikṣepanibandhanāt duḥsthāpanāt 41 tathā duṣṭabandhanāt| saṅkṣobhādveti abhighātabhayādisaṅkṣobhāt| ayamarthaḥ– samyaksaṃyamitamapi duṣṭabandhanāttathā sunyastaṃ subaddhamapi saṅkṣobhāt vikṛtamasādhyam||11||
taruṇāsthīni namyante bhidyante nalakāni ca | kapālāni vibhajyante sphuṭanti rucakāni ca ||12|| (su. ni. a. 15) |
asthiviśeṣeṇa bhagnaviśeṣamāha– taruṇāsthīnītyādi| namyante vakrībhavanti, tenātra vakralakṣaṇaṃ bhagnam| ghrāṇakarṇākṣipuṭeṣu taruṇaṃ komalamasthi| bhidyante nalakāni ceti asthyantarānupraveśādbhidyante, atipātitalakṣaṇena ca bhagnena nalakāni yujyante; anye tu dvādaśavidhamapi bhagnamatrecchanti| kapālāni vibhajyanta iti kapāleṣu vidaraṇalakṣaṇo bhagnaḥ| ‘vibhidyante’ iti pāṭhāntaram, arthastu sa eva| rucakāni dantāḥ, teṣu sphuṭitalakṣaṇo bhagnaḥ| asthīni pañcavidhāni taruṇanalakakapālavalayarucakabhedāt| rucakāni ceti cakārāt valayānyapi sphuṭitāni bhavantīti| etat suśrute sphuṭitaṃ bhagnam||12||
asthiviśeṣeṇa bhagnaviśeṣamāha– taruṇetyādi| ghrāṇakarṇākṣikūṭeṣu taruṇāsthīni komalāsthīni, namyante vakrībhavanti| atra vakralakṣaṇaṃ bhagnam| bhidyante nalakānītyādi| asthyantarānupraveśādbhidyante, atipātitalakṣaṇena ca bhagnena nalakāni yujyante| anye tu dvādaśavidhamapi bhagnamātramicchanti| kapāleṣu vidaraṇalakṣaṇo bhagnaḥ| rucakāni dantāḥ, teṣu sphuṭitalakṣaṇo bhaṅgaḥ| asthīni pañcavidhāni, taruṇanalakakapālavalayarucakabhedāt| cakārād valayānyapi sphuṭantīti jñeyam| etacca suśrute sphuṭitaṃ bhagnam||12||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne bhagnanidānaṃ samāptam ||44||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ bhagnanidānaṃ samāptam||44|| 42
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ bhagnanidānam||44||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘ṣoḍhā’ iti pā. | ↩
  2. 2 . sampratyupalabhyamāne carakatantre bhagnanidānaṃ na paṭhyate| ↩
  3. 3 . ‘dvitīyaṃ kāṇḍabhagnaṃ;’ iti pā. kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  4. 4 . ‘grahaṇam’ iti pā.| ↩
  5. 5 . ‘viṣamā rugasthnoḥ’ iti pā. | ↩
  6. 6 . ‘rātrighūrṇitatvena’ iti pā.| ↩
  7. 7 . ‘vighaṭṭayet’ iti pā.| ↩
  8. 8 . ‘ ... rvibhramaṇamārjavatā’ iti pā.| ↩
  9. 9 . ‘atyaktasandhisthānayoḥ’ iti pā.| ↩
  10. 10 . ‘pārśvagatatvāttīvrāḥ’ iti pā.| ↩
  11. 11 . ‘sandhyasthnorgharṣaṇatvāt|’ iti pā.| ↩
  12. 12 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  13. 13 . ‘viśliṣṭarātrirujāsamantācchothau’ iti pā.| ↩
  14. 14 . ‘saghanam’ iti pā.| ↩
  15. 15 . ‘śakthnoḥ’ iti pā.| ↩
  16. 16 . ayaṃ paṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  17. 17 . ‘śūlaviṣamamiti’ iti pā.| ↩
  18. 18 . atra ‘tatra’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  19. 19 . ‘prāpte'nuktamapi ūrdhvakṣiptābhidhānam’ iti pā.| ↩
  20. 20 . ‘matvarthīyaṣṭikaṇ’ iti pā.| ↩
  21. 21 . ‘pārśvagatastokāsthyavayavaviśleṣādbhavati’ iti pā.| ↩
  22. 22 . ‘jātam’ iti pā.| ↩
  23. 23 . ‘kāṇḍabhagnam’ iti pā.| ↩
  24. 24 . ‘bileśayādau’ iti pā. ‘jāṅgalādyaṣṭavidhamāṃsavarge’ iti vā pā.| ↩
  25. 25 . ‘sāmānye'pi ṣaḍvidhamāṃsavarge bileśayādau, punareṇādāveva viśeṣe ca vartate|’ iti pā.| ↩
  26. 26 . ‘asthiniḥśeṣitacchinna ... ’ iti pā.| ↩
  27. 27 . ‘bahudhā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  28. 28 . ‘ekatarapārśvalagnamekam’ iti pā.| ↩
  29. 29 . ‘pārśvagatastokāsthyavayavaviśeṣādbhavati’ iti pā.| ↩
  30. 30 . ‘asthiniḥśeṣitacchinnamatipātitam’ iti pā.| ↩
  31. 31 . ‘sphuṭitastokam’ iti pā.| ↩
  32. 32 . ‘kubjībhūtavakram’ iti pā.| ↩
  33. 33 . ‘anyacca’ iti pā.| ↩
  34. 34 . ‘kāṇḍabhagnasya etaccihnam’ iti pā.| ↩
  35. 35 . ‘bhagnakṛcchramāha’ iti pā.| ↩
  36. 36 . ‘yaduktam’ iti pā.| ↩
  37. 37 . ‘kaṭyasthikapālasañjñāyā’ iti pā.| ↩
  38. 38 . ‘prati’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  39. 39 . ‘adhastanāntare’ iti pā.| ↩
  40. 40 . ‘subandhamapi’ iti pā.| ↩
  41. 41 . ‘tathā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  42. 42 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ bhagnanidānam||44||’ iti pā.| ↩