atha bhagnanidānam | bhagnaṃ samāsāddvividhaṃ hutāśa kāṇḍe ca sandhau ca hi
tatra sandhau | utpiṣṭaviśliṣṭavivartitaṃ ca tiryaggataṃ kṣiptamadhaśca
1
ṣaṭ ca ||1||
āgantusāmānyāt bhagnanidānam| dvividhaṃ hi bhagnaṃ savraṇamavraṇaṃ ca, tatra
savraṇamabhidhāyāvraṇamāha– bhagnaṃ samāsādityādi| hutāśa iti
agniveśasambodhanaṃ,
2
carake hutāśaśabdenāgniveśo'bhidhīyate, ekadeśenāpi samudāyapratīteḥ| kāṇḍe ca
sandhau ceti sandhivicchinnamekaṃ,
3
dvitīyaṃ kāṇḍabhagnaṃ; kāṇḍamasthikāṇḍaḥ, kāṇḍena ca
nalakakapālavalayataruṇarucakānāṃ
4
grahaḥ, tatra bhagnaṃ kāṇḍe bhagnaṃ; dvayorasthnoḥ, sandhānaṃ sandhiḥ,
tadviśleṣaḥ sandhimuktam| tatra sandhāviti sandhau mukte ‘liṅgamabhidhīyate’
iti śeṣaḥ| nanu kathaṃ sandhimuktaṃ bhagnamucyate? asthnāṃ hi bhaṅgo yuktaḥ|
ucyate– asthiviśleṣo'tra bhagno'bhipretaḥ, sa ca kāṇḍabhagne sandhimukte
cāstīti na doṣaḥ||1||
āgantutvasāmānyādbhagnamāha– bhagnamityādi| taṃ cāgantuvraṇaṃ samāsāt
dvividhamāhuḥ, kathamityāha– kāṇḍe bhagnaṃ tathā sandhau ceti;
sandhivicchinnamekaṃ, kāṇḍamasthikāṇḍaḥ, kāṇḍena ca
nalakakapālavalayataruṇarucakānāṃ grahaṇaṃ, tatra bhagnaṃ kāṇḍe bhagnam|
dvayorasthnoḥ sandhānaṃ sandhiḥ, tadviśleṣaḥ sandhimuktam| sandhimuktasya
ṣāḍvidhyamāha– utpiṣṭetyādi| tatra sandhāviti tatra tayoḥ
kāṇḍabhagnasandhibhagnayormadhye, sandhau mukte'pi ‘liṅgamabhidhīyata’ iti
śeṣaḥ| utpiṣṭādibhedena ṣoḍhā bhavati| nanu, kathaṃ sandhimuktaṃ
bhagnamucyate? asthnāṃ bhaṅgo yuktaḥ; ucyate asthiviśleṣo'tra
bhagno'bhipretaḥ, sa ca kāṇḍabhagne sandhimukte cāstīti na doṣaḥ||1||
prasāraṇākuñcanavartanogrā ruk sparśavidveṣaṇametaduktam | sāmānyataḥ
sandhigatasya liṅgam... |2|
sandhibhagnasya sāmānyaliṅgamāha– prasāraṇetyādi| prasāraṇākuñcanavartanogrā
rugiti prasāraṇādiṣu ugrā ruk| vartanaṃ niṣkriyatayā'vasthānam|1|–
tatra sandhimuktasya sāmānyalakṣaṇamāha– prasāraṇetyādi| prasāraṇādiṣu ugrā
ruk vyathā, vartanamiti niṣkriyatayā'vasthānam| etatsāmānyaliṅgam|1|–
...utpiṣṭasandheḥ śvayathuḥ samantāt
||2|| viśeṣato rātribhavā rujā ca,
viśliṣṭaje tau ca rujā ca nityam | vivartite pārśvarujaśca tīvrāstiryaggate
tīvrarujo bhavanti ||3|| kṣipte'tiśūlaṃ
5
viṣamatvamasthnoḥ kṣipte tvadho rugvighaṭaśca sandheḥ |
utpiṣṭādiliṅgamāha– utpiṣṭasandherityādi| utpiṣṭaṃ dvābhyāmasthibhyāṃ sandhau
gharṣaṇam| śvayathuḥ samantāditi ubhayabhāge śothaḥ, ubhayataḥ
sandhyasthnorgharṣitatvāt| viśeṣato rātribhavā rujā ceti abhighātakupita eva
rātrau śaityenātyantaṃ vṛddho vāyuḥ rujāṃ karoti|
6
atra cūrṇitatvena mārgāvaraṇāt vātakopa ityarthaḥ| viśliṣṭaje iti viśliṣṭajāte
sandhimukte, viśliṣṭaṃ manāk sandhiviśleṣaḥ śithilatāmātraṃ, viśliṣṭamiti
bhāve ktaḥ| tau ceti viśliṣṭe rātrirujāsamantācchothau;
samantācchotho'pyatrālpo bodhyaḥ, sandheranabhighātāt| sandhivikriyayā
asthnorapasṛtatvāt madhyanimnatvaṃ, “utpiṣṭamatha viśliṣṭaṃ sandhiṃ vaidyo
7
na ghaṭṭayet|” (su. ci. a. 2) iti vacanāt; manāgvikriyayā vā| rujā ca
nityamiti sarvadā rujā balavatī bhavatītyutpiṣṭādviśeṣaḥ| vivartite iti
‘sandhau’ iti śeṣaḥ, vivartite viparītaṃ vartite; vivartanaṃ sandhau
8
dvayorasthnorvivṛtirvibhramaṇamanārjavatā| pārśvarujaśca tīvrā iti
9
ābhyantarasandhisthānayoḥ pārśvasandhyasthnoḥ
10
pārśvagamanāttīvrāḥ pārśvarujaḥ| tiryaggata iti tiryakkṣipte| atra hyekaṃ
sandhyasthi sandhisthānaṃ tyaktvā tiryagyāti| kṣipte'tīti atikṣipte; ‘ūrdhvam’
iti śeṣaḥ| atra hyekāsthivikriyayā ubhayāsthivikriyayā vā dvayorapyasthnoḥ
parasparātikramaṇaṃ dūragamanaṃ vā; viśliṣṭe tu manāk śithilatāmātram;
adhaḥkṣipte tu kiñcidadhogamanamiti viśeṣaḥ| “viṣamāśca sakthnoḥ” iti pāṭhe tu
‘ruja’ iti śeṣaḥ| kṣipte tvadhorugvighaṭaśca sandheriti adhaḥkṣipte ruk rujā,
sandhervighaṭaśca vighaṭanam| ‘viruddhaceṣṭā vighaṭasya’ iti pāṭhāntare
vighaṭitasya sandherityarthaḥ| atra adho'sthigamanam| adhaḥ kṣiptavadūrdhvaṃ
kṣiptasyāpyabhidhāne prāpte anuktiratikṣipte'varodhāt||2-3||–
viśiṣṭaliṅgamāha– utpiṣṭasandherityādi| utpiṣṭaṃ dvābhyāmasthibhyāṃ sandhau
gharṣaṇaṃ, śvayathuḥ samantāditi ubhayabhāge śophaḥ, ubhayataḥ
11
sandhyasthnorgharṣaṇāt| viśeṣata ityādyabhighātakupita eva rātrau
śaityenātyantaṃ vṛddho vāyuḥ rujaṃ karoti, atra cūrṇitatvena
mārgāvaraṇādvātaprakopa ityarthaḥ| viśliṣṭamāha– viśliṣṭaja ityādi| viśliṣṭe
sandhimukte tau ca nityaṃ
12
ca rujā ca bhavati| viśliṣṭaṃ manāksandhiviśleṣaḥ, śithilatāmātraṃ;
viśliṣṭamiti bhāve ktaḥ| tenālpaḥ śopho boddhavyaḥ| tau ceti
13
rātrirujāsamantācchothau, samantācchotho'pyatrālpo bodhyaḥ,
sandheranabhighātāt| sandhivikriyayā asthnorapasṛtatvānmadhyanimnatvam|
“utpiṣṭamatha viśliṣṭaṃ sandhimuktaṃ tathā cyutam|
14
jaghanaṃ pratipiṣṭaṃ ca bhagnaṃ yattadvivarjayet||” iti| manāk vikriyayā vā|
rujā ca nityamiti sarvadā rujā balavatī bhavatītyutpiṣṭādviśeṣaḥ|
vivartitamiti, sandhāviti śeṣaḥ| vivartite viparītaṃ vartite, vivartanaṃ
sandhau dvayorasthnorvivṛtirvibhramaṇamanārjavatā| pārśve rujāśca tīvrāḥ
santi, atyantasandhisthānayoḥ pārśvasandhyasthnoḥ pārśvagatatvāttīvrāḥ
pārśvarujaḥ, cakārāt sandhisaṃśrayayorapyasthnorvyāvartanena
pārśvopagamanādviṣamāṅgateti ḍallaṇaḥ| tiryagityādi– tiryak kṣipte, sandhāviti
śeṣaḥ| atra hyekasandhyasthi sandhisthānaṃ tyaktvā tiryagyāti| atikṣiptamāha–
kṣipta ityādi| kṣipte ūrdhvamiti śeṣaḥ| atra tu dvayorapi
15
asthnoḥ parasparātikramaṇaṃ, dūragamanaṃ vā, viśliṣṭe tu manāk
śithilatāmātramiti bhedaḥ| adhaḥkṣipte tu kiñcidadhogamanamiti viśeṣaḥ|
16
sakthnorūrukaṭisandhyorviṣamamiti|
17
śūlaṃ viṣamamiti kadāciddhīnaṃ kadācidvivṛddham| ‘viṣamāśca sakthnoḥ’ iti
pāṭhāntaram|
18
tatra rujā iti śeṣaḥ| adhaḥkṣiptamāha– kṣipte tvityādi| adhaḥkṣipte'dhogate
sandhau ruk rujā, sandhervighaṭaśca, vighaṭo vighaṭanam| ‘viruddhaceṣṭā
vighaṭasya’ iti pāṭhāntare vighaṭitasya sandherityarthaḥ| atrādho'sthigamanam|
adhaḥkṣiptavadūrdhvakṣiptasyāpyabhidhāne
19
prāpte'nuktiratikṣipte'varodhāt||2-3||–
kāṇḍe tvataḥ karkaṭakāśvakarṇavicūrṇitaṃ piccitamasthichallikā
||4|| kāṇḍeṣu bhagnaṃ hyatipātitaṃ ca
majjāgataṃ ca sphuṭitaṃ ca vakram | chinnaṃ dvidhā dvādaśadhā'pi kāṇḍe
srastāṅgatā śotharujātivṛddhiḥ
||5|| sampīḍyamāne bhavatīha śabdaḥ
sparśāsahaṃ spandanatodaśūlāḥ | sarvāsvavasthāsu na śarmalābho bhagnasya kāṇḍe
khalu cihnametat ||6||
ataḥ paraṃ kāṇḍe bhagnamabhidhīyate– kāṇḍe tvata ityādi| kāṇḍe ityatra
bhagnamiti śeṣaḥ| ata iti ataḥ param| karkaṭaketi ubhayoḥ
pārśvayornipīḍanenāvanatam, ata eva madhye granthirivonnataṃ karkaṭatulyatvāt
karkaṭakam| aśvakarṇeti aśvakarṇavat vipulāsthinirgamādaśvakarṇam|
vicūrṇitamiti kṣuṇṇamasthi, tacca śabdasparśābhyāmavagantavyam| piccitamiti
yantritaṃ bahuśotham| asthichalliketi challaṃ valkalaṃ tadatrāstīti
asthichallikā, atra
20
matvarthīyaṣṭhikan| atra tu ā na bhavati, vṛddheranityatvāt| eṣā
21
pārśvagatastokāsthiviśleṣādbhavati| ‘asthichallitam’ iti vā pāṭhaḥ,
challamasya
22
sañjātamiti challitam| kāṇḍeṣu bhagnamityanena kāṇḍabhagnamabhidhīyate,
prasāraṇe kampamānaṃ kāṇḍabhagnam| yadyapi
23
kāṇḍe bhagnaṃ sarvameva karkaṭādi, tathā'pi viśiṣṭe kāṇḍabhagne
kāṇḍabhagnasañjñeyaṃ boddhavyā| yathā– jāṅgalaśabdo
24
jaṅghālādyaṣṭavidhamāṃsavarge
25
sāmānye, viśeṣe punareṇādāveva ca vartate| atipātitamiti
26
asthiniḥśeṣataśchinnamatipātitam| majjāgatamiti
asthyavayavo'sthimadhyamanupraviśya majjānaṃ niḥsārayatīti majjāgatam|
sphuṭitaṃ stokaṃ
27
bahudhā vidīrṇaṃ śūkapūrṇamiva vedanāvat| vakramiti avimuktāsthi kubjībhūtaṃ
vakram| vakratā'pi bhagnatvaṃ jñeyam| chinnaṃ dvidheti ekamaṇuvidīrṇaṃ,
bahuvidīrṇamanyat;
28
ekaṃ vidīrṇaṃ, saṃlagnamaparaṃ vidīrṇaṃ dvidhābhūtam; anyastu
vipulaikavidaraṇamityāha; suśrute etat pāṭitasañjñam| kāṇḍe bhagnasya
dvādaśavidhatvaṃ niyamayati– kāṇḍa iti| atra bhagnamiti śeṣaḥ| apiśabdo'tra
bhinnakramaḥ, sa cāvadhāraṇārthaṃ, tena chinnamityatra sambadhyate| chinnameva
dvidhā, na karkaṭādi||4-6||
ataḥ paraṃ kāṇḍe bhagnamāha– kāṇḍe tvityādi| chinnaṃ dvidhā kāṇḍe ityatra
bhagnam iti śeṣaḥ| ata iti ataḥ param| karkaṭaketi ubhayoḥ pārśvayoḥ
nipīḍanenāvanatam, ata eva madhye granthirivonnataṃ
karkaṭatulyatvātkarkaṭakam| aśvakarṇeti
aśvakarṇavadvipulāsthinirgamādaśvakarṇam| vicūrṇitamiti kṣuṇṇamasthi, tacca
śabdasparśābhyāmavagantavyam| piccitamiti yantritaṃ bahuśotham|
asthicchalliketi– challaṃ valkalaṃ, tadatrāstīti asthicchallikā, eṣā
29
pārśvagatastokāsthyavayavaviśleṣādbhavati| “asthicchallitam” iti vā pāṭhaḥ|
challamasya jātaṃ challitam| kāṇḍeṣu bhagnamityādi| anena
kāṇḍabhagnamityabhidhīyate| prasāraṇe kampamānaṃ kāṇḍabhagnam| yadyapi kāṇḍe
bhagnaṃ sarvameva karkaṭakādi, tathā'pi viśiṣṭe kāṇḍe bhagne sañjñeyaṃ
boddhavyā| atipātitamiti
30
asthi niḥśeṣataśchinnamatipātitam| majjāgatamiti
asthyavayavo'sthimadhyamanupraviśya majjānaṃ niḥsārayatīti majjāgatam|
31
sphuṭitaṃ stokaṃ bahudhā vidīrṇaṃ śūkapūrṇamiva vedanāvat| vakramiti
avimuktāsthi
32
kubjībhūtaṃ vakraṃ, vakratā'pi bhagnatvaṃ jñeyam| chinnaṃ dvidheti
ekamaṇuvidīrṇaṃ, bahuvidīrṇamanyat| kaścidekatarapārśvalagnamaparatra
vidīrṇamityāha,
33
anyaśca vipulaikavidaraṇam, etacca suśrute pāṭitasañjñam| kāṇḍe bhagnasya
dvādaśavidhatvaṃ niyamayati– dvādaśadhā'pi kāṇḍa iti kāṇḍe; ityatra bhagnamiti
śeṣaḥ| apiśabdo'tra bhinnakramaḥ, sa cāvadhāraṇārthaḥ, tena chinnamityatra
sambadhyate, chinnameva dvidhā na karkaṭakādi| sāmānyena
kāṇḍabhagnalakṣaṇamāha– srastāṅgatetyādi|
34
kāṇḍe bhagnasyaitaccihnaṃ srastāṅgatā śopharujayorativṛddhiḥ| sampīḍyamāne
hastādinā mṛdite sati śabdaḥ, sparśāsahaśca, tathā spandanatodaśūlā bhavanti|
sarvāsu śayanāsanādikāsvavasthāsu śarmalābho na bhavati||4-6||–
bhagnaṃ tu kāṇḍe bahudhā prayāti samāsato nāmabhireva tulyam
||7||
kāṇḍe bhagnasya dvādaśaprakārādapyadhikatvamāha– bhagnamityādi| samāsato
nāmabhireva tulyamiti saṅkṣepato nāmānurūpametadavagantavyamityarthaḥ||7||
kāṇḍe bhagnasya dvādaśaprakārādapyadhikatvamāha– bhagnamityādi| saṅkṣepato
nāmānurūpametadevāvagantavyaṃ, yasyedṛśāsthi bhagnaṃ tasyaiva
nāmetyarthaḥ||7||
alpāśino'nātmavato jantorvātātmakasya ca | upadravairvā juṣṭasya bhagnaṃ
kṛcchreṇa sidhyati ||8|| (su. ci. a. 3) |
kaṣṭasādhyatāmāha– alpetyādi| vātātmakasyeti vātaprakṛteḥ| upadravairiti
upadravā jvarādhmānamūtrapurīṣasaṅgādayaḥ||8||
35
bhagnasya kṛcchrasādhyatvamāha– alpāśina iti| āhārarahitasya,
anātmavato'pathyāśinaḥ, vātātmakasya vātaprakṛteḥ| upadravairityādi upadravā
jvaramohamūtrapurīṣasaṅgādayaḥ||8||
bhinnaṃ kapālaṃ kaṭyāṃ tu sandhimuktaṃ tathā cyutam | jaghanaṃ pratipiṣṭaṃ ca
varjayeddhi vicakṣaṇaḥ
||9|| asaṃśliṣṭakapālaṃ ca lalāṭe cūrṇitaṃ
ca yat | bhagnaṃ stanāntare pṛṣṭhe śaṅkhe mūrdhni ca varjayet
||10|| (su. ni. a. 15) |
asādhyatāmāha– bhinnaṃ kapālamityādi| bhagnamiti vācye bhinnamiti yat kṛtaṃ,
tat kapālānāṃ prāyaśo bhedāt| ata evoktam– “kapālāni vibhajyante” (su. śā. a.
5) iti| nanu, kaṭyasthnaḥ kapālasañjñāyā abhāvāt kathamucyate bhinnaṃ kapālaṃ
kaṭyāmiti?
36
taduktaṃ suśrute– “jānunitambāṃsagaṇḍatāluśaṅkhavaṅkṣaṇaśiraḥsu kapālāni|”
(su. śā. a. 5) iti; ucyate– nitambagrahaṇena tatra kaṭīgrahaṇādadoṣaḥ; athavā
sarvaṃ kapālasañjñitam asthibhinnaṃ, tathā kaṭyāṃ cāsthibhinnaṃ varjayet|
asaṃśliṣṭakapālaṃ ceti tu niyamārthaṃ; tena lalāṭe
kapālasyāsaṃśliṣṭasyāsādhyatvaṃ, nānyathā bhinnasyeti| bhinnaṃ kapālamiti
kāṇḍabhagnametat| sandhimuktamiti nānāvidhamapi sandhimuktaṃ kaṭyāṃ na
sidhyatīti| cyutamiti adhaḥkṣiptam, anyastu viśliṣṭamāha; athavā kaṭyāṃ
sandhimuktaṃ cyutalakṣaṇaṃ na sarvam| jaghanaṃ pratipiṣṭaṃ ceti jaghanasthāne
piṣṭamutpiṣṭametattathā cyutamiti ca| sandhimuktaṃ punarviśeṣārthamuktaṃ,
viśeṣābhidhānādanyasya kaṭīsandhimuktasya kadācit sādhyatā sūcyate, ata eva
cikitsite “tataḥ sthānasthite sandhau” (su. ci. a. 3) iti vakṣyati|
asaṃśliṣṭakapālaṃ ca lalāṭe cūrṇitaṃ ca yaditi yathā avidyamānasaṃśleṣaṃ yat
kapālaṃ, tathā lalāṭe cūrṇitaṃ ca yat vighaṭitasandhi tadasādhyam| bhagnamiti
sāmānyena sandhimuktaṃ kāṇḍabhagnaṃ ca gṛhyate| anye tu bhagnamityanena
kāṇḍabhagnaviśeṣaṃ ‘prasāraṇe kampamānam’ ityanenoktaṃ vadanti| uktaṃ ca
bhālukinā– “śaṅkhe mūrdhni stanāntare vā kāṇḍe bhagnaṃ maraṇāya|” iti|
stanāntare urasi, mūrdhni cūḍāsthāne||9-10||
asādhyatāmāha– bhinnamityādi| bhagnamiti vācye bhinnamiti yatkṛtaṃ,
tatkapālānāṃ prāyaśo bhedāt| yaduktamihaiva– ‘kapālāni vibhidyante’ ityādi|
nanu,
37
kaṭyasthnaḥ kapālasañjñāyā abhāvāt kathamucyate bhinnaṃ kapālaṃ kaṭyāmiti?
yaduktaṃ suśrute– “jānunitambāṃsagaṇḍatāluśaṅkhavaṅkṣaṇaśirassu kapālāni” iti|
ucyate– nitambagrahaṇena tatra kaṭīgrahaṇādadoṣaḥ, athavā sarvaṃ
kapālasañjñitamasthibhinnaṃ, chedāttathā kaṭyāṃ cāsthibhinnaṃ ca varjayet|
sandhimuktamityādi nānāvidhamapi sandhimuktaṃ kaṭyāṃ na siddhyati| tathā
kaṭyāṃ cyutamiti adhaḥkṣiptaṃ, sañjñeyam| piṣṭamutpiṣṭamasañjñaṃ ca, jaghanaṃ
38
prati lakṣīkṛtaṃ na siddhyati| punarvarjyaṃ bhagnamāha– asaṃśliṣṭamityādi|
yathā tathā avidyamānasaṃśleṣaṃ yat kapālaṃ tathā lalāṭe cūrṇitaṃ yat
vighaṭitasandhi tadasādhyam| bhagnamiti sāmānyena sandhimuktaṃ kāṇḍe bhagnaṃ
ca gṛhyate, anye tu bhagnamiti kāṇḍe bhagnamāhuḥ| yaduktaṃ bhālukinā– “śaṅkhe
mūrdhni stanāntare vā kāṇḍe bhagnaṃ maraṇāya|” iti|
39
stanāntare urasi, stanagrahaṇena stanāntaraṃ boddhavyam||9-10||
samyak sandhitamapyasthi durnikṣepanibandhanāt | saṅkṣobhādvā'pi
yadgacchedvikriyāṃ tacca varjayet
||11|| (su. ni. a. 15) |
sarveṣāmanavadhānato'sādhyatvamāha– samyagityādi| sandhitaṃ saṃyamitam|
durnikṣepanibandhanāditi duḥsthāpanāttathā duṣṭabandhanāt| saṅkṣobhādveti
abhighātabhayādisaṅkṣobhāt| ayamarthaḥ– samyaksaṃyamitamapi duḥsthāpanāt,
sunyastamapi duṣṭabandhanāt, sunyastaṃ
40
subaddhamapi saṅkṣobhādvikṛtamasādhyam||11||
sarveṣāmanavadhānato'sādhyatvamāha– samyagityādi| durnikṣepanibandhanāt
duḥsthāpanāt
41
tathā duṣṭabandhanāt| saṅkṣobhādveti abhighātabhayādisaṅkṣobhāt| ayamarthaḥ–
samyaksaṃyamitamapi duṣṭabandhanāttathā sunyastaṃ subaddhamapi saṅkṣobhāt
vikṛtamasādhyam||11||
taruṇāsthīni namyante bhidyante nalakāni ca | kapālāni vibhajyante sphuṭanti
rucakāni ca ||12|| (su. ni. a. 15) |
asthiviśeṣeṇa bhagnaviśeṣamāha– taruṇāsthīnītyādi| namyante vakrībhavanti,
tenātra vakralakṣaṇaṃ bhagnam| ghrāṇakarṇākṣipuṭeṣu taruṇaṃ komalamasthi|
bhidyante nalakāni ceti asthyantarānupraveśādbhidyante, atipātitalakṣaṇena ca
bhagnena nalakāni yujyante; anye tu dvādaśavidhamapi bhagnamatrecchanti|
kapālāni vibhajyanta iti kapāleṣu vidaraṇalakṣaṇo bhagnaḥ| ‘vibhidyante’ iti
pāṭhāntaram, arthastu sa eva| rucakāni dantāḥ, teṣu sphuṭitalakṣaṇo bhagnaḥ|
asthīni pañcavidhāni taruṇanalakakapālavalayarucakabhedāt| rucakāni ceti
cakārāt valayānyapi sphuṭitāni bhavantīti| etat suśrute sphuṭitaṃ bhagnam||12||
asthiviśeṣeṇa bhagnaviśeṣamāha– taruṇetyādi| ghrāṇakarṇākṣikūṭeṣu taruṇāsthīni
komalāsthīni, namyante vakrībhavanti| atra vakralakṣaṇaṃ bhagnam| bhidyante
nalakānītyādi| asthyantarānupraveśādbhidyante, atipātitalakṣaṇena ca bhagnena
nalakāni yujyante| anye tu dvādaśavidhamapi bhagnamātramicchanti| kapāleṣu
vidaraṇalakṣaṇo bhagnaḥ| rucakāni dantāḥ, teṣu sphuṭitalakṣaṇo bhaṅgaḥ|
asthīni pañcavidhāni, taruṇanalakakapālavalayarucakabhedāt| cakārād
valayānyapi sphuṭantīti jñeyam| etacca suśrute sphuṭitaṃ bhagnam||12||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne bhagnanidānaṃ samāptam
||44||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ bhagnanidānaṃ samāptam||44||
42
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ
bhagnanidānam||44||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘ṣoḍhā’ iti pā. | ↩
- 2 . sampratyupalabhyamāne carakatantre bhagnanidānaṃ na paṭhyate| ↩
- 3 . ‘dvitīyaṃ kāṇḍabhagnaṃ;’ iti pā. kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 4 . ‘grahaṇam’ iti pā.| ↩
- 5 . ‘viṣamā rugasthnoḥ’ iti pā. | ↩
- 6 . ‘rātrighūrṇitatvena’ iti pā.| ↩
- 7 . ‘vighaṭṭayet’ iti pā.| ↩
- 8 . ‘ ... rvibhramaṇamārjavatā’ iti pā.| ↩
- 9 . ‘atyaktasandhisthānayoḥ’ iti pā.| ↩
- 10 . ‘pārśvagatatvāttīvrāḥ’ iti pā.| ↩
- 11 . ‘sandhyasthnorgharṣaṇatvāt|’ iti pā.| ↩
- 12 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 13 . ‘viśliṣṭarātrirujāsamantācchothau’ iti pā.| ↩
- 14 . ‘saghanam’ iti pā.| ↩
- 15 . ‘śakthnoḥ’ iti pā.| ↩
- 16 . ayaṃ paṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 17 . ‘śūlaviṣamamiti’ iti pā.| ↩
- 18 . atra ‘tatra’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 19 . ‘prāpte'nuktamapi ūrdhvakṣiptābhidhānam’ iti pā.| ↩
- 20 . ‘matvarthīyaṣṭikaṇ’ iti pā.| ↩
- 21 . ‘pārśvagatastokāsthyavayavaviśleṣādbhavati’ iti pā.| ↩
- 22 . ‘jātam’ iti pā.| ↩
- 23 . ‘kāṇḍabhagnam’ iti pā.| ↩
- 24 . ‘bileśayādau’ iti pā. ‘jāṅgalādyaṣṭavidhamāṃsavarge’ iti vā pā.| ↩
- 25 . ‘sāmānye'pi ṣaḍvidhamāṃsavarge bileśayādau, punareṇādāveva viśeṣe ca vartate|’ iti pā.| ↩
- 26 . ‘asthiniḥśeṣitacchinna ... ’ iti pā.| ↩
- 27 . ‘bahudhā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 28 . ‘ekatarapārśvalagnamekam’ iti pā.| ↩
- 29 . ‘pārśvagatastokāsthyavayavaviśeṣādbhavati’ iti pā.| ↩
- 30 . ‘asthiniḥśeṣitacchinnamatipātitam’ iti pā.| ↩
- 31 . ‘sphuṭitastokam’ iti pā.| ↩
- 32 . ‘kubjībhūtavakram’ iti pā.| ↩
- 33 . ‘anyacca’ iti pā.| ↩
- 34 . ‘kāṇḍabhagnasya etaccihnam’ iti pā.| ↩
- 35 . ‘bhagnakṛcchramāha’ iti pā.| ↩
- 36 . ‘yaduktam’ iti pā.| ↩
- 37 . ‘kaṭyasthikapālasañjñāyā’ iti pā.| ↩
- 38 . ‘prati’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 39 . ‘adhastanāntare’ iti pā.| ↩
- 40 . ‘subandhamapi’ iti pā.| ↩
- 41 . ‘tathā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 42 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ bhagnanidānam||44||’ iti pā.| ↩