45. nāḍīvraṇanidānam · e-Mādhavanidāna

atha nāḍīvraṇanidānam | yaḥ śothamāmamatipakvamupekṣate'jño yo vā vraṇaṃ pracurapūyamasādhuvṛttaḥ | abhyantaraṃ praviśati pravidārya tasya sthānāni pūrvavihitāni tataḥ sapūyaḥ ||1|| (su. ni. a. 10) |

bhagnasyāpi vraṇasyopekṣayā nāḍī bhavati, ato'nantaraṃ nāḍīmāha– yaḥ śothamityādi| upekṣata iti pīḍanaśodhanādikaṃ na karoti| pracurapūya ityanena gambhīrapākitvamuktam| asādhuvṛttaḥ ahitāhārācāraḥ| sthānāni pūrvavihitānīti vraṇāsrāvavijñānīyoktāni ¹ tvaṅmāṃsasirāsnāyusandhyasthikoṣṭhamarmāṇi||1||

bhagnasyāpi vraṇasyopekṣayā ² nāḍīsambhavāttadanantaraṃ nāḍīmāha– ya ityādi| ³ yo'pakvaṃ śophamāmamityupekṣate pīḍanaśodhanādīni na karoti, athavā yaḥ yuruṣaḥ pracurapūyaṃ vraṇamupekṣate iti sambandhaḥ| pracurapūyamityanena gambhīrapākitvaṃ darśayati| asādhuvṛttaḥ ahitāhārācāraḥ| sapūyaḥ tasya pūrvoktāni ⁴ vraṇāsrāvavijñānīyoktāni ⁵ tvaṅmāṃsasirāsnāyusandhyasthikoṣṭhamarmāṇi sthānāni vidāryāntaḥ praviśati||1||

tasyātimātragamanādgatiriṣyate ⁶ tu nāḍīva yadvahati tena matā tu nāḍī |2| (su. ni. a. 10) |

tasyeti pūyasya| nāḍīveti antaḥśuṣiralatādināḍīvat|2|–

doṣaistribhirbhavati ⁹ sā pṛthagekaśaśca sammūrchitairapi ca śalyanimittato'nyā ||2|| (su. ni. a. 10) |

tāsāṃ kālāntarasambhavena doṣānubandhena saṅkhyāmāha– doṣaistribhirityādi| doṣaiḥ pṛthak tisraḥ| ekaśaśca sammūrchitairiti pratyekaṃ vṛddhyā miśrībhūtaistribhiścaturthī; kārtikastu sannipatitairityadhyāhārya ekaśaśca sannipatitairanyā| sammūrchitaiḥ saṃśliṣṭairaparāstisraḥ| ata evoktaṃ ¹⁰ suśrute– “doṣadvayābhihitalakṣaṇadarśanena tisro gatīrvyatikaraprabhavāstu vidyāt|” (su. ni. a. 10) iti| vyatikaraprabhavā dvandvaprabhavāḥ; api cakārau sārthakāvityāhuḥ| na coktapañcasaṅkhyāhāniḥ, asmin pakṣe'tideśenoktayordvandvasannipātayoḥ sarvatrāgaṇanāt| śalyanimittato'nyeti āganturaparetyarthaḥ| iti pañca nāḍyaḥ||2||

tāsāṃ kālāntarasambhavena doṣānubandhena saṅkhyāmāha– doṣairityādi| tribhirdoṣaistisraḥ, śalyanimittato'nyeti āganturityarthaḥ| evaṃ pañca nāḍyaḥ||2||

tatrānilāt paruṣasūkṣmamukhī saśūlā phenānuviddhamadhikaṃ sravati kṣapāsu |3| (su. ni. a. 10) |

vātajāmāha– tatretyādi| adhikaṃ sravati kṣapāsviti ¹¹ śaityena vātavṛddhe rātrāvadhikaṃ sravaṇam|3|–

tatra vātajāmāha– tatretyādi| paruṣaṃ karkaśaṃ sūkṣmaṃ mukhaṃ yasyāḥ sā tathā, śaityena vātavṛddhirato rātrāvadhikaṃ sravati|3|–

pittāttṛṣājvarakarī paridāhayuktā pītaṃ sravatyadhikamuṣṇamahaḥsu cāpi ||3|| (su. ni. a. 10) |

pittajāmāha– pittādityādi| adhikamuṣṇamahaḥsu ceti divā auṣṇyena pittakopāt||3||

pittajāmāha– pittādityādi| paridāhaḥ samantāddāhaḥ, adhikamuṣṇam, ahaḥsviti divaseṣu, auṣṇyena pittaprakopāt||3||

jñeyā kaphādbahughanārjunapicchilāsrā stabdhā sakaṇḍurarujā rajanīpravṛddhā |4| (su. ni. a. 10) |

kaphajāmāha– jñeyetyādi| bahughanārjunapicchilāsrā iti atrārjunaḥ śvetaḥ, ghanaḥ sāndraḥ, āsraśabda āsrāvaśabdaikadeśapāṭhaḥ, pade'pi padaikadeśaprayogāt| yathā “je proṣṭhapadānām” ityatra je ityanenaiva jāta ityucyate| picchilāsruriti pāṭhe'pyayamevārthaḥ| āsruśabdaḥ sampadādiṣu pāṭhāt kvibantaḥ, tugabhāvastvāgamānityatvāt|4|–

dāhajvaraśvasanamūrchanavaktraśoṣā yasyāṃ bhavantyabhihitāni ca lakṣaṇāni ||4|| tāmādiśet pavanapittakaphaprakopādghorāmasukṣayakarīmiva kālārātrim | (su. ni. a. 10) |

tridoṣajāmāha– dāhetyādi| abhihitānīti pratyekaṃ vātādijanāḍīkathitāni| asukṣayakarīmiti māraṇātmikāṃ, kālarātriṃ maraṇakāriṇīṃ yamabhaginīmiva| ‘gatiṃ tvasuharām’ iti pāṭhāntaram||4||–

tridoṣajāmāha– dāhetyādi| abhihitānīti pūrvoktadoṣatrayalakṣaṇāni asukṣayakarīmiti māraṇātmikām| kālarātrimiveti mṛtyurūpāmiva||4||–

naṣṭaṃ kathañcidanumārgamudīriteṣu sthāneṣu śalyamacireṇa gatiṃ karoti ||5|| sā phenilaṃ mathitamuṣṇamasṛgvimiśraṃ srāvaṃ karoti sahasā sarujā ca nityam | (su. ni. a. 10) |

śalyanimittāmāha– naṣṭamityādi| naṣṭamadṛśyamānam| kathañciditi vegakṣayādikāraṇānāmaniyamārthamuktam| anumārgaṃ mārgaṃ lakṣīkṛtya| kecit ‘aṇumārgam’ iti paṭhitvā śalyaviśeṣaṇatayā yojayanti| kintvasmin pakṣe'ṇumārgatvenaiva śalyasyādarśane prayukte kathañciditi nirarthakaṃ syāt| udīriteṣviti tvagādiṣu| phenilaṃ phenavantam| mathitamunmathitam| uṣṇamuṣṇasparśam| ete ca dharmāḥ prasāraṇākuñcanādau calatā śalyena māṃsādikṣobheṇa bhavanti||5||

śalyanimittāmāha– naṣṭamityādi| ¹² naṣṭadṛśyamānaṃ, kathañcit pramādāt, anumārgaṃ ¹³ mārgaṃ lakṣīkṛtya| kecid ‘aṇumārgam’ iti paṭhanti| tatra śalyaviśeṣaṇatayā yojayanti| udīriteṣviti tvaṅmāṃsādiṣu pūrvokteṣu| sā nāḍī, phenilaṃ phenavarṇam, unmathitam, uṣṇamuṣṇasparśam, ete ca dharmāḥ prasāraṇādau calatā śalyena māṃsādikṣobheṇa bhavanti||5||–

nāḍī tridoṣaprabhavā na sidhyeccheṣāścatasraḥ khalu yatnasādhyāḥ ||6|| (su. ci. a. 17) |

asādhyatvādikamāha– nāḍītyādi| nanu, nāḍī tridoṣaprabhavā na sidhyediti punaruktam, asukṣayakarīmityanenaivāsādhyatvasyoktatvāt| naivam, ayaṃ granthaḥ suśrutena nidānasthānoktameva tridoṣanāḍyā asādhyatvamanūdya tadanyāsāṃ śeṣatvaniścayena yatnasādhyatvapratipādanāya cikitsite paṭhitaḥ, sa evātra mādhavakareṇa likhita ityadoṣaḥ||6||

asādhyāmāha– nāḍītyādi| śeṣā vātapittakaphaśalyajā iti||6||

iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne nāḍīvraṇanidānaṃ samāptam ||45||

iti ¹⁴ śrīkaṇṭhadattaviracitāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ nāḍīvraṇanidānaṃ samāptam||45|| ¹⁵

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ nāḍīvraṇanidānaṃ samāptam||45||

pāṭhāntarāḥ

1 . ‘tvaṅmāṃsaśirā ... ’ iti pā.| ↩
2 . ‘nāḍībhavā ... ’ iti pā.| ↩
3 . ‘yo'jñaḥ pakvam’ iti pā.| ↩
4 . ‘vraṇasrāva ... ’ iti pā.| ↩
5 . ‘tvaṅmāṃsaśirā ... ’ iti pā.| ↩
6 . ‘ca’ iti pā. | ↩
7 . ‘praṇālī vodvahati’ iti pā.| ↩
8 . ‘ataḥ śuṣiranālā’ iti pā.| ↩
9 . ‘sa’ iti pā. | ↩
10 . ‘cikitsite’ iti pā.| ↩
11 . ‘śaityādvātavṛddhau’ iti pā.| ↩
12 . ‘naṣṭam adṛśyamānam’ iti pā.| ↩
13 . ‘mārgam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
14 . ‘śrīkaṇṭhadattakṛtāyām’ iti pā.| ↩
15 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ nāḍīvraṇanidānaṃ samāptam||45||’ iti pā.| ↩