46. bhagandaranidānam · e-Mādhavanidāna

atha bhagandaranidānam | gudasya dvyaṅgule kṣetre pārśvataḥ piḍakā''rtikṛt | bhinnā bhagandaro jñeyaḥ sa ca pañcavidho mataḥ ¹||1||

nāḍīviśeṣatvāt saṅkhyāsāmyācca bhagandaranidānam| bhagandarapūrvarūpapiḍakāmāha– gudasyetyādi| kṣetre deśe| “saiva bhinnā bhagandaraḥ|” niruktirasya suśrutena kṛtā| tadyathā– “gudabhagabastipradeśadāraṇāt ² bhagandarāḥ|” (su. ni. a. 4) iti| bhagaśabdo gudādyupalakṣaṇam| bhoje'pyuktam– “bhagaṃ parisamantācca gudaṃ bastiṃ tathaiva ca| bhagavaddārayedyasmāttasmājjñeyo bhagandaraḥ||” iti| pūrvarūpaṃ tvasya suśrute paṭhyate; yathā– “kaṭīkapālavedanā gudakaṇḍurdāhaḥ śothaśca gudasya bhavati|” (su. ni. a. 4) iti| etat sāmānyaṃ pūrvarūpam| kaṭīkapālamatra kaṭīphalakam| pañcavidha iti saṅkhyākathanaṃ raktajadvandvajabhagandarasambhāvanānirāsārtham||1||

nāḍīviśeṣasaṅkhyāsāmānyād vraṇavadupakramādvā'to'nantaraṃ bhagandaranidānam| tasyāvasthānasaṃśrayatvena lakṣaṇamāha– gudasyetyādi| kṣetre deśe, pārśvataḥ samīpataḥ, piḍakā, saiva bhinnā bhagandarārtikṛt, tasya ca niruktiḥ suśrutena kṛtā– “gudabhagabastipradeśadāraṇādbhagandaraḥ” iti| bhagandaraśabde bhagaśabdo gudādyupalakṣaṇaḥ, bhoje'pyuktam– “bhagaṃ parisamantācca gudaṃ basti tathaiva ca| bhagavaddārayedyasmāttasmājjñeyo bhagandaraḥ||” iti| pūrvarūpaṃ tvasya suśrute paṭhitam, yathā– “kaṭīkapālavedanā gudakaṇḍurdāhaḥ śothaśca gudasya bhavati” iti| etatsāmānyaṃ pūrvarūpamiti| kaṭīkapālamatra kaṭīphalakam| sa ca pañcavidhaḥ– doṣaistrayaḥ, sannipātenaikaḥ, śalyena cāparaḥ, evaṃ pañcavidhasaṅkhyākathanaṃ raktajadvandvajabhagandarasambhāvanānirāsārtham||1||

kaṣāyarūkṣaistvatikopito'nilastvapānadeśe piḍakāṃ karoti yām | upekṣaṇātpākamupaiti dāruṇaṃ rujā ca bhinnā'ruṇaphenavāhinī ||2|| tatrāgamo mūtrapurīṣaretasāṃ vraṇairanekaiḥ śataponakaṃ vadet |3|

śataponakamāha– kaṣāyetyādi| apānadeśa iti gudadeśe| upekṣaṇāditi vimlāpanādyakaraṇāt| rujā ca bhinneti rujā rujānvitā, arśaāderākṛtigaṇatvādac, bhinnā vidīrṇā| vraṇairanekaiḥ śataponakaṃ vadediti śataponakatulyatvāt śataponakaḥ; śataponakaścālanikā, sahasradhārā ityanye; kiṃvā śataponakaḥ śūkadoṣe paṭhito vikāraḥ ‘chidrairaṇumukhaiḥ’ ityādinā, kintu yadi śūkadoṣapaṭhitaśataponakatulyatvamasya tadā ³ chidrairaṇumukhairityādinimittasyobhayatra paṭhitatvāt kiṃ tatsādṛśyapravṛtteyaṃ sañjñā, sā vā etatsādṛśyapravṛtteti durvijñānāttatrāpi cālanikātulyatvameva pravṛttinimittamiti manyamānena jejjaṭena cālanikātulyatvamatra varṇitam| śataponakavadanekamukhatve vātikabhagandarasvabhāva eva hetuḥ||2||

vātikaśataponakamāha– kaṣāyetyādi| upekṣaṇāditi vimlāpanādyakaraṇāt| rujā ca bhinneti rujā rujānvitā, bhinnā vidīrṇā| śataponakatulyatvācchataponakaḥ śūkadoṣapaṭhito vikāraḥ, cālanikātulyatvamasya śataponakavadanekamukhatvena| tatra ca vātikabhagandarasvabhāva eva hetuḥ, śataponako'sya nāma||2||–

prakopaṇaiḥ pittamatiprakopitaṃ karoti raktāṃ piḍakāṃ gudāśritām ||3|| tadā''śupākā'himapūtivāhinīṃ bhagandaraṃ tūṣṭraśirodharaṃ vadet ||4||

uṣṭragrīvalakṣaṇamāha– prakopaṇairityādi| tadāśupākāhimapūtivāhinīmiti tadeti tatkāle, pittajatvenāśupākā ca sā ahimapūtivāhinī uṣṇapūtivāhinī ca sā āśupākāhimapūtivāhinī tām| atra piḍakāvasthāgatagalavakratvena uṣṭragrīvākāratvaṃ, tenoṣṭragrīvasañjñā||3-4||

pittajamuṣṭragrīvamāha– prakopaṇairityādi| uṣṇapūtidurgandhavāhinīm| atrāpi piḍakāvasthāgatagalavakratve uṣṭragrīvākāratvaṃ, tenoṣṭragrīvasañjñā||3-4||

kaṇḍūyano ghanasrāvī kaṭhino mandavedanaḥ | śvetāvabhāsaḥ kaphajaḥ parisrāvī bhagandaraḥ ||5|| ⁴

parisrāviṇamāha– kaṇḍūyana ityādi| parisrāvī kaphajaḥ, sa ca ghanasrāvayogāt parisrāvī||5||

parisrāvisañjñaṃ kaphajaṃ bhagandaramāha– kaṇḍūyana ityādi| parisrāvī bhagandaraḥ kaphajaḥ, sa ca ghanaparisrāvayogātparisrāvī| kaṇḍūyanaḥ kaṇḍubahulaḥ||5||

bahuvarṇarujāsrāvā piḍakā gostanopamā | śambūkāvartavannāḍī śambūkāvartako mataḥ ||6||

sannipātajaṃ śambūkāvartamāha– bahuvarṇarujāsrāvetyādi| pratyekadoṣajabhagandarapaṭhitavarṇavedanāḥ ⁵ srāvaśca| śambūkāvartavat pūrṇanadyāḥ ⁶ śambūkāvartavadāvartanaṃ vedanā doṣagativiśeṣādbhavatīti śambūkāvartaḥ| tathā ca bhojaḥ– “nadīnāṃ paripūrṇānāṃ śambūkāvartakā yathā| samuttiṣṭhanti vegena toyavegasamīritāḥ||” iti||6||

sannipātajaṃ śambūkāvartamāha– bahvityādi| bahuvarṇeti pratyekadoṣajabhagandarapaṭhitavarṇavedanāsrāvī, śambūkāvartavat laghuśaṅkhavat, pūrṇanadyāḥ śambūkāvarto yathā āvartena ca vedanā doṣagativiśeṣādbhavatīti śambūkāvartaḥ| tathā ca bhojaḥ– “nadīnāṃ paripūrṇānāṃ śambūkāvartakā yathā| abhyuttiṣṭhanti vegena toyavegasamīritāḥ||” iti||6||

kṣatādgatiḥ pāyugatā vivardhate hyupekṣaṇāt syuḥ krimayo vidārya te | prakurvate mārgamanekadhā mukhairvraṇaistadunmārgibhagandaraṃ vadet ||7||

unmārgibhagandaramāgantumāha– kṣatādgatirityādi| kṣatāditi kaṇṭakādighātāt| vidārya ta iti te krimayo vidārya mārgaṃ kurvata iti yojanā| anekadhā mukhairanekamukhaiḥ| atronmārgeṇa krimikṛtavimārgeṇa purīṣādigamanādunmārgisañjñā jñeyā| tantrāntare tvarśobhagandaraḥ paṭhitaḥ| tadyathā– “kaphapitte tu pūrvotthe durnāmāśritya kupyataḥ| arśomūle tataḥ śothaḥ kaṇḍūdāhārtimān bhavet|| sa śīghraṃ pakvabhinno'sya kledayan mūlamarśasaḥ| sravatyajasraṃ gatibhirayamarśobhagandaraḥ||” iti| ayamanyatamasmin śataponakādīnāṃ doṣalakṣaṇadarśanādantarbhāvyaḥ||7||

unmārgibhagandaramāgantumāha– kṣatādityādi| kṣatāt kaṇṭakādighātāt, ye kṛmayo vidārya mārgaṃ prakurvata iti yojanā| anekadhā mukhairanekamukhairvraṇaiḥ| atronmārgeṇa kṛmikṛtavimārgeṇa purīṣādinirgamādunmārgisañjñā pratītā| tantrāntare tvarśobhagandaraḥ paṭhitaḥ, yathā– “kaphapitte tu pūrvotthe durnāmāśritya kupyataḥ| arśomūle tataḥ śophaḥ kaṇḍudāhārtimānbhavet|| sa śīghraṃ pakvabhinno'sya kledayanmūlamarśasaḥ| sravatyajasraṃ gatibhirayamarśobhagandaraḥ||” iti| ayaṃ śataponakādīnāṃ ⁷ doṣalakṣaṇadarśanādantarbhāvyaḥ||7||

ghorāḥ sādhayituṃ duḥkhāḥ sarva eva bhagandarāḥ | teṣvasādhyastridoṣotthaḥ kṣatajaśca viśeṣataḥ ||8|| (su. ni. a. 4) | ⁸

pratīkāraprayatnāyāha– ghorā ityādi| duḥkhā iti duḥkhapradāḥ| kṣatajaśca viśeṣata iti kṣatajo'pi ⁹ viśeṣamanekavraṇayogaṃ krimisambhavādikaṃ ¹⁰ ca vīkṣyāsādhyaḥ, ata eva cikitsite asādhyatāṃ pratijñāya kriyāṃ vakṣyati| viśeṣata iti lyablope pañcamī; viśeṣato'tiśayādasādhya ityarthaḥ, yāpanārthaṃ kriyāvidhiriti| kvacit “kṣatajaśca bhagandaraḥ” iti pāṭhaḥ| kṣatajo viśeṣataḥ sādhayituṃ ghoraḥ asādhya eva, srāvarūpaviśeṣasya yuktatvāditi gadādharaḥ||8||

asādhyalakṣaṇamāha– ghorā ityādi| kṣatajo'pi viśeṣamanekavraṇayogyaṃ krimisambhavādikaṃ vīkṣyāsādhyaḥ||8||

vātamūtrapurīṣāṇi krimayaḥ śukrameva ca | bhagandarāt sravantastu nāśayanti tamāturam ||9|| (su. sū. a. 33) |

avasthāyāmasādhyatāmāha– vātamūtrapurīṣāṇītyādi| bhagandarāt sravanta ityatra ‘amī viśeṣā’ iti śeṣaḥ||9||

avasthāyāmasādhyatāmāha– vātetyādi| bhagandarātsravanta ityatra ‘amī viśeṣā’ iti śeṣaḥ| amī vātādyā viśeṣā bhagandarātsravantastamāturaṃ vināśayanti||9||

iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne bhagandaranidānaṃ samāptam ||46||

iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ bhagandaranidānaṃ samāptam||46|| ¹¹

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ bhagandaranidānam||46||

pāṭhāntarāḥ

1 . etacchlokānantaraṃ “kaṭīkapālanistodadāhakaṇḍūrujādayaḥ bhavanti pūrvarūpāṇi bhaviṣyati bhagandare” iti kvacitpustake'dhikaṃ paṭhyate| ↩
2 . ‘bhagandaraḥ’ iti pā.| ↩
3 . ‘chidrairaṇḍamukhai ... ’ iti pā.| ↩
4 . ‘parisrāvīmāha’ iti pā.| ↩
5 . ‘srāvāśca’ iti pā.| ↩
6 . ‘śambūkāvartavadāvartena’ iti pā.| ↩
7 . ‘doṣalakṣaṇadarśanādabhāvaḥ’ iti pā.| ↩
8 . ‘pratīkāraprayatnopāyamāha’ iti pā.| ↩
9 . ‘...vraṇayogāt’ iti pā.| ↩
10 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
11 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ bhagandaranidānam||46||’ iti pā.| ↩