athopadaṃśanidānam |
1
hastābhighātānnakhadantapātādadhāvanādratyatisevanādvā | yonipradoṣācca
bhavanti śiśne pañcopadaṃśā vividhāpacāraiḥ
||1||
sthānapratyāsatterupadaṃśanidānamāha– hastetyādi| nakhadantapātāditi
balavadanurāgodayāt nakhadantacchedasthānatvenānukte'pi mehane
nakhadantapātaḥ; yaduktaṃ kāmaśāstre– “śāstrasya viṣayastāvadyāvanmandarasā
narāḥ| pravṛtte raticakre tu na śāstraṃ nāpi ca kramaḥ||” (kā. sū. sāṃ. a. 2)
iti| kalahādivaśādvā mehane nakhadantapātaḥ| adhāvanādaprakṣālanāt|
ratyatisevanāditi vyavāyasyātyantasevanāt| yonipradoṣāditi
dīrghakarkaśaromādiyogādyoniduṣṭeḥ| śiśne mehane| vividhāpacārairiti
aśuddhasalilaprakṣālanabrahmacāriṇīgamanādibhiḥ| upadaṃśasañjñā ca
daṃśanopādhimantareṇāpi rūḍhā boddhavyā| yadyapyabhighātakṣate mehane upadaṃśa
āgantuḥ ṣaṣṭhaḥ sambhāvyate, tathā'pi tasya doṣaliṅgayuktatayā doṣaja
evāntarbhāvaḥ||1||
vraṇatvasāmānyātsthānapratyāsannatvādupadaṃśanidānam| tasya hetumāha–
hastetyādi| nakhadantapātāditi balavadanurāgodayātprabalakāmarāgavaśāt kāmināṃ
mehane dantanakhapāto bhavati| yaduktaṃ kāmaśāstre– “śāstrasya
viṣayastāvadyāvanmandarasā narāḥ| raticakre pravṛtte ca na śāstraṃ nāpi ca
kramaḥ||” iti| kalahādivaśādvā mehane nakhadantapātaḥ| adhāvanādaprakṣālanāt,
atyupasevanāditi vyavāyasyātyantasevanāt, yonipradoṣāt
alpamahādvāradīrghakarkaśaromasaṅkīrṇadeśatvādiyonidoṣāt, rogaprabhṛtervā
yoniduṣṭeḥ| vividhopacārairiti
kṣāroṣṇamalināmbhaḥprakṣālanabrahmacāriṇīgamanādibhiḥ| pañcopadaṃśā iti
vātena, pittena, śoṇitena, kaphena, sannipātena; evaṃ pañca|
yadyapyabhighātakṣate mehane upadaṃśa āgantuḥ ṣaṣṭhaḥ sambhavati, tathā'pi
tasya doṣaliṅgayuktatayā doṣaja evāntarbhāvaḥ||1||
satodabhedaiḥ sphuraṇaiḥ sakṛṣṇaiḥ sphoṭairvyavasyet pavanopadaṃśam |
pītairbahukledayutaiḥ sadāhaiḥ pittena... |2|
paittikamāha– pītairityādi|
2
sphoṭairityanusañjanīyam| evamuttaratrāpi|2|–
vātajopadaṃśalakṣaṇamāha– satodetyādi|
3
bhedo dvidhā kriyata iva| vyavasyet jānīyāt| pittajamāha– pītairityādi| pittai
raktairveti vikalpaḥ, pittena bahukledayutaiḥ ārdratābahulaiḥ, sphoṭairiti
śeṣaḥ|2|
...raktāt piśitāvabhāsaiḥ ||2|| sphoṭaiḥ
sakṛṣṇai rudhiraṃ sravantaṃ raktātmakaṃ pittasamānaliṅgam | sakaṇḍuraiḥ
śothayutairmahadbhiḥ śuklairghanaiḥ srāvayutaiḥ kaphena
||3||
raktajamāha– raktādityādi| raktāt piśitāvabhāsairiti māṃsavattāmraiḥ sphoṭaiḥ
raktācchoṇitāt upadaṃśaṃ vyavasyet| ‘raktaiḥ’ iti pāṭhāntare raktaiḥ
śoṇitaiḥ||2-3||
raktajamāha– piśitāvabhāsairityādi| māṃsavattāmraiḥ sphoṭaiḥ raktāt śoṇitāt
upadaṃśaṃ vyavasyet| ‘raktaiḥ’ iti pāṭhāntaram, tatra raktaiḥ śoṇitaiḥ|
kaphajamāha– sakaṇḍuraiḥ kaṇḍūyutaiḥ, mahadbhiḥ mahatparigrahaiḥ,
ghanairnibiḍaiḥ, sphoṭairiti śeṣaḥ||2-3||
nānāvidhasrāvarujopapannamasādhyamāhustrimalopadaṃśam |4|
sannipātajamāha– nānāvidhetyādi| nānāvidhasrāvarujopapannamiti
pratyekadoṣoktasrāvavedanāyuktam| trimalopadaṃśamiti tridoṣopadaṃśam|4|–
sannipātajamāha– nānetyādi| pratyekadoṣoktasrāvavedanāyuktam|
trimalopadaṃśamiti tridoṣopadaṃśamasādhyamāhuḥ|4|–
viśīrṇamāṃsaṃ krimibhiḥ prajagdhaṃ muṣkāvaśeṣaṃ parivarjayecca
||4||
asādhyatāmāha– viśīrṇetyādi| muṣkāvaśeṣamiti
viśīrṇasamastamehanamāṃsatvenāvaśiṣṭaphalakoṣamātram||4||
varjyamāha– viśīrṇetyādi| viśīrṇamāṃsaṃ śaṭitamāṃsaṃ, kṛmibhiḥ prajagdhaṃ
bhakṣitaṃ, muṣkāvaśeṣamiti śīrṇasamastamehanamāṃsatvenāvaśiṣṭaphalakośamātraṃ,
4
evamuktalakṣaṇopadaṃśaṃ parivarjayet||4||
sañjātamātre na karoti mūḍhaḥ kriyāṃ naro yo viṣaye prasaktaḥ | kālena
śothakrimidāhapākairviśīrṇaśiśno mriyate sa tena
||5||
upakrame cikitsākaraṇārthamāha– sañjātetyādi| viṣaye prasakta iti
5
ativyavāyarataḥ| kālena cirakālena||5||
upakrame cikitsākaraṇārthamāha– sañjātetyādi| yo mūḍho viṣaye prasaktaḥ
vyavāyāditatparaḥ, sa tenopadaṃśena kālena kālāntareṇa mriyate
śothādibhirupadravaiḥ praśīrṇaśiśnaḥ galitamehanaḥ||5||
aṅkurairiva saṅghātairuparyuparisaṃsthitaiḥ | krameṇa jāyate
vartistāmracūḍaśikhopamā
||6|| koṣasyābhyantare sandhau
sarvasandhigatā'pi vā | (savedanā picchilā ca duścikitsyā tridoṣajā) |
liṅgavartirabhikhyātā liṅgārśa iti cāpare
||7||
ekasthānatvenātra liṅgārśa āha– aṅkurairityādi|
aṅkurairaṅkurasadṛśairīṣaddīrghaiḥ,
6
saṅghātairmāṃsapratānaiḥ, ‘sañjātaiḥ’ iti pāṭhe ‘māṃsaiḥ’ iti śeṣaḥ|
tāmracūḍaśikhopamā iti tāmracūḍaḥ, kukkuṭaḥ, taccūḍātulyā| sandhāviti
meḍhrarandhrasandhau, sarvasandhigatetyanena sarvasandheruktatvāt| eṣā
tridoṣajā,
7
vartiriti yojyam; ata eva ‘savedanā picchilā ca duścikitsyā tridoṣajā|’ iti
kvacit pāṭhaḥ| suśrute kvacit strīṇāmapyupadaṃśaḥ paṭhyate| yathā–
“meḍhrasandhau vraṇāḥ kecit kecit sarvāśrayāstathā| kulatthākṛtayaḥ kecit
kecit padmadalopamāḥ|| rujādāhārtibahulāḥ kṛṣṇāstodasamanvitāḥ| śīghraṃ
kecidvisarpanti śanaiḥ kecittathā'pare| strīṇāṃ puṃsāṃ ca jāyante upadaṃśāḥ
sudāruṇāḥ||” iti| kintu samānatantreṣvadarśanādetadanārṣamāhuḥ||6-7||
ekasthānatvenātra liṅgārśa āha– aṅkurairityādi|
aṅkurasadṛśairīṣaddīrghasaṅghātaiḥ māṃsapratānaiḥ| anye sandhāviti
8
meḍhrarandhrasandhau, sarvasandhigatetyanena sarvasandheruktatvāt, eṣā
tridoṣajā, ata eva “savedanā picchilā ca duścikitsyā tridoṣajā” iti
kvacitpaṭhyate| suśrute tu kvacit strīṇāmapyupadaṃśāḥ paṭhyante| tadyathā–
“meḍhrasandhau vraṇāḥ kecitkecitsarvāśrayāstathā| kulatthākṛtayaḥ
kecitkecitpadmadalopamāḥ|| rujādāhārtibahulāḥ kṛṣṇāstodasamanvitāḥ| strīṇāṃ
puṃsāṃ ca jāyante upadaṃśāḥ sudāruṇāḥ||” iti| kintu
samānatantreṣvadarśanādetadanārṣamāhuḥ||6-7||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne upadaṃśanidānaṃ samāptam
||47||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmupadaṃśanidānaṃ samāptam||47||
9
iti śrīvācaspativaidyakṛtāyāṃ
mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmupadaṃśanidānam||47||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘ ... dhāvanādatyupasevanādvā’ iti pā. | ↩
- 2 . ‘ ... ṣañjanīyam’ iti pā.| ↩
- 3 . ‘bhedo’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 4 . ‘ ... lakṣaṇamupadaṃśam’ iti pā.| ↩
- 5 . ‘ativyavāyādirataḥ’ iti pā.| ↩
- 6 . ‘saṅghātairmāṃsasampratānaiḥ’ iti pā.| ↩
- 7 . ‘vartiriti yojyam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 8 . ‘randhrasandhau’ iti pā.| ↩
- 9 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāmupadaṃśanidānam||47||’ iti pā.| ↩