47. upadaṃśanidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
athopadaṃśanidānam | 1 hastābhighātānnakhadantapātādadhāvanādratyatisevanādvā | yonipradoṣācca bhavanti śiśne pañcopadaṃśā vividhāpacāraiḥ ||1||
sthānapratyāsatterupadaṃśanidānamāha– hastetyādi| nakhadantapātāditi balavadanurāgodayāt nakhadantacchedasthānatvenānukte'pi mehane nakhadantapātaḥ; yaduktaṃ kāmaśāstre– “śāstrasya viṣayastāvadyāvanmandarasā narāḥ| pravṛtte raticakre tu na śāstraṃ nāpi ca kramaḥ||” (kā. sū. sāṃ. a. 2) iti| kalahādivaśādvā mehane nakhadantapātaḥ| adhāvanādaprakṣālanāt| ratyatisevanāditi vyavāyasyātyantasevanāt| yonipradoṣāditi dīrghakarkaśaromādiyogādyoniduṣṭeḥ| śiśne mehane| vividhāpacārairiti aśuddhasalilaprakṣālanabrahmacāriṇīgamanādibhiḥ| upadaṃśasañjñā ca daṃśanopādhimantareṇāpi rūḍhā boddhavyā| yadyapyabhighātakṣate mehane upadaṃśa āgantuḥ ṣaṣṭhaḥ sambhāvyate, tathā'pi tasya doṣaliṅgayuktatayā doṣaja evāntarbhāvaḥ||1||
vraṇatvasāmānyātsthānapratyāsannatvādupadaṃśanidānam| tasya hetumāha– hastetyādi| nakhadantapātāditi balavadanurāgodayātprabalakāmarāgavaśāt kāmināṃ mehane dantanakhapāto bhavati| yaduktaṃ kāmaśāstre– “śāstrasya viṣayastāvadyāvanmandarasā narāḥ| raticakre pravṛtte ca na śāstraṃ nāpi ca kramaḥ||” iti| kalahādivaśādvā mehane nakhadantapātaḥ| adhāvanādaprakṣālanāt, atyupasevanāditi vyavāyasyātyantasevanāt, yonipradoṣāt alpamahādvāradīrghakarkaśaromasaṅkīrṇadeśatvādiyonidoṣāt, rogaprabhṛtervā yoniduṣṭeḥ| vividhopacārairiti kṣāroṣṇamalināmbhaḥprakṣālanabrahmacāriṇīgamanādibhiḥ| pañcopadaṃśā iti vātena, pittena, śoṇitena, kaphena, sannipātena; evaṃ pañca| yadyapyabhighātakṣate mehane upadaṃśa āgantuḥ ṣaṣṭhaḥ sambhavati, tathā'pi tasya doṣaliṅgayuktatayā doṣaja evāntarbhāvaḥ||1||
satodabhedaiḥ sphuraṇaiḥ sakṛṣṇaiḥ sphoṭairvyavasyet pavanopadaṃśam | pītairbahukledayutaiḥ sadāhaiḥ pittena... |2|
paittikamāha– pītairityādi| 2 sphoṭairityanusañjanīyam| evamuttaratrāpi|2|–
vātajopadaṃśalakṣaṇamāha– satodetyādi| 3 bhedo dvidhā kriyata iva| vyavasyet jānīyāt| pittajamāha– pītairityādi| pittai raktairveti vikalpaḥ, pittena bahukledayutaiḥ ārdratābahulaiḥ, sphoṭairiti śeṣaḥ|2|
...raktāt piśitāvabhāsaiḥ ||2|| sphoṭaiḥ sakṛṣṇai rudhiraṃ sravantaṃ raktātmakaṃ pittasamānaliṅgam | sakaṇḍuraiḥ śothayutairmahadbhiḥ śuklairghanaiḥ srāvayutaiḥ kaphena ||3||
raktajamāha– raktādityādi| raktāt piśitāvabhāsairiti māṃsavattāmraiḥ sphoṭaiḥ raktācchoṇitāt upadaṃśaṃ vyavasyet| ‘raktaiḥ’ iti pāṭhāntare raktaiḥ śoṇitaiḥ||2-3||
raktajamāha– piśitāvabhāsairityādi| māṃsavattāmraiḥ sphoṭaiḥ raktāt śoṇitāt upadaṃśaṃ vyavasyet| ‘raktaiḥ’ iti pāṭhāntaram, tatra raktaiḥ śoṇitaiḥ| kaphajamāha– sakaṇḍuraiḥ kaṇḍūyutaiḥ, mahadbhiḥ mahatparigrahaiḥ, ghanairnibiḍaiḥ, sphoṭairiti śeṣaḥ||2-3||
nānāvidhasrāvarujopapannamasādhyamāhustrimalopadaṃśam |4|
sannipātajamāha– nānāvidhetyādi| nānāvidhasrāvarujopapannamiti pratyekadoṣoktasrāvavedanāyuktam| trimalopadaṃśamiti tridoṣopadaṃśam|4|–
sannipātajamāha– nānetyādi| pratyekadoṣoktasrāvavedanāyuktam| trimalopadaṃśamiti tridoṣopadaṃśamasādhyamāhuḥ|4|–
viśīrṇamāṃsaṃ krimibhiḥ prajagdhaṃ muṣkāvaśeṣaṃ parivarjayecca ||4||
asādhyatāmāha– viśīrṇetyādi| muṣkāvaśeṣamiti viśīrṇasamastamehanamāṃsatvenāvaśiṣṭaphalakoṣamātram||4||
varjyamāha– viśīrṇetyādi| viśīrṇamāṃsaṃ śaṭitamāṃsaṃ, kṛmibhiḥ prajagdhaṃ bhakṣitaṃ, muṣkāvaśeṣamiti śīrṇasamastamehanamāṃsatvenāvaśiṣṭaphalakośamātraṃ, 4 evamuktalakṣaṇopadaṃśaṃ parivarjayet||4||
sañjātamātre na karoti mūḍhaḥ kriyāṃ naro yo viṣaye prasaktaḥ | kālena śothakrimidāhapākairviśīrṇaśiśno mriyate sa tena ||5||
upakrame cikitsākaraṇārthamāha– sañjātetyādi| viṣaye prasakta iti 5 ativyavāyarataḥ| kālena cirakālena||5||
upakrame cikitsākaraṇārthamāha– sañjātetyādi| yo mūḍho viṣaye prasaktaḥ vyavāyāditatparaḥ, sa tenopadaṃśena kālena kālāntareṇa mriyate śothādibhirupadravaiḥ praśīrṇaśiśnaḥ galitamehanaḥ||5||
aṅkurairiva saṅghātairuparyuparisaṃsthitaiḥ | krameṇa jāyate vartistāmracūḍaśikhopamā ||6|| koṣasyābhyantare sandhau sarvasandhigatā'pi vā | (savedanā picchilā ca duścikitsyā tridoṣajā) | liṅgavartirabhikhyātā liṅgārśa iti cāpare ||7||
ekasthānatvenātra liṅgārśa āha– aṅkurairityādi| aṅkurairaṅkurasadṛśairīṣaddīrghaiḥ, 6 saṅghātairmāṃsapratānaiḥ, ‘sañjātaiḥ’ iti pāṭhe ‘māṃsaiḥ’ iti śeṣaḥ| tāmracūḍaśikhopamā iti tāmracūḍaḥ, kukkuṭaḥ, taccūḍātulyā| sandhāviti meḍhrarandhrasandhau, sarvasandhigatetyanena sarvasandheruktatvāt| eṣā tridoṣajā, 7 vartiriti yojyam; ata eva ‘savedanā picchilā ca duścikitsyā tridoṣajā|’ iti kvacit pāṭhaḥ| suśrute kvacit strīṇāmapyupadaṃśaḥ paṭhyate| yathā– “meḍhrasandhau vraṇāḥ kecit kecit sarvāśrayāstathā| kulatthākṛtayaḥ kecit kecit padmadalopamāḥ|| rujādāhārtibahulāḥ kṛṣṇāstodasamanvitāḥ| śīghraṃ kecidvisarpanti śanaiḥ kecittathā'pare| strīṇāṃ puṃsāṃ ca jāyante upadaṃśāḥ sudāruṇāḥ||” iti| kintu samānatantreṣvadarśanādetadanārṣamāhuḥ||6-7||
ekasthānatvenātra liṅgārśa āha– aṅkurairityādi| aṅkurasadṛśairīṣaddīrghasaṅghātaiḥ māṃsapratānaiḥ| anye sandhāviti 8 meḍhrarandhrasandhau, sarvasandhigatetyanena sarvasandheruktatvāt, eṣā tridoṣajā, ata eva “savedanā picchilā ca duścikitsyā tridoṣajā” iti kvacitpaṭhyate| suśrute tu kvacit strīṇāmapyupadaṃśāḥ paṭhyante| tadyathā– “meḍhrasandhau vraṇāḥ kecitkecitsarvāśrayāstathā| kulatthākṛtayaḥ kecitkecitpadmadalopamāḥ|| rujādāhārtibahulāḥ kṛṣṇāstodasamanvitāḥ| strīṇāṃ puṃsāṃ ca jāyante upadaṃśāḥ sudāruṇāḥ||” iti| kintu samānatantreṣvadarśanādetadanārṣamāhuḥ||6-7||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne upadaṃśanidānaṃ samāptam ||47||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmupadaṃśanidānaṃ samāptam||47|| 9
iti śrīvācaspativaidyakṛtāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmupadaṃśanidānam||47||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘ ... dhāvanādatyupasevanādvā’ iti pā. | ↩
  2. 2 . ‘ ... ṣañjanīyam’ iti pā.| ↩
  3. 3 . ‘bhedo’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  4. 4 . ‘ ... lakṣaṇamupadaṃśam’ iti pā.| ↩
  5. 5 . ‘ativyavāyādirataḥ’ iti pā.| ↩
  6. 6 . ‘saṅghātairmāṃsasampratānaiḥ’ iti pā.| ↩
  7. 7 . ‘vartiriti yojyam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  8. 8 . ‘randhrasandhau’ iti pā.| ↩
  9. 9 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāmupadaṃśanidānam||47||’ iti pā.| ↩