48. śūkadoṣanidānam · e-Mādhavanidāna

atha śūkadoṣanidānam | akramācchephaso vṛddhiṃ yo'bhivāñchati mūḍhadhīḥ | vyādhayastasya jāyante daśa cāṣṭau ca śūkajāḥ ||1||

samānasthānatvācchūkadoṣanidānamāha– akramādityādi| śūko jalaśūkaḥ, sa tu viṣajanturjalamalodbhavaḥ saśūkaḥ, tathā śūkapradhāno liṅgavṛddhikaro vātsyāyanādyukto yogaḥ śūka ucyate; tasya doṣo vaikṛtamasamyakkaraṇāt, tato vā doṣo vātādiḥ, tatkṛto vā vikāraḥ, “doṣā api vyādhyākhyāṃ labhante” ityāgamāt; ata eva śūkadoṣavivaraṇe śūkadoṣanimittā vyādhaya eva boddhavyāḥ| evaṃ ca ¹ yadatra ‘kumbhikā raktapittotthā’ ityādikāraṇāntaropavarṇanaṃ tat śūkakṛtaraktapittādirūpaṃ jñeyam| anye ² tvādiśabdalopāt śūkādidoṣanidānamāhuḥ| ādiśabdena duṣṭayonigūḍhāntarlomadurbhagāgamanādi gṛhyate; tanna manoharaṃ, “vṛddhiṃ yo'bhivāñchati” ityanena viśeṣaṇena ³ duṣṭayonyāderayogyasya grahītumanarhatvāt| anye tu duṣṭayonyādīnyupadaṃśahetutvenoktatvāt nānumanyante; tadanaikāntikam, ekajātīyahetūnāmanekarogakaraṇadarśanāt| akramādityanucitavṛddhikramāt; anucitā ca ⁴ vṛddhirbhūrivikārakarajalaśūkayogānāmācāraṇāt, jalaśūkayogānāṃ vātsyāyanādau vistaraḥ| yathā– “bhallātakāsthijalaśūkamathābjapatramantarvidahya matimān saha saindhavena| etadvirūḍhabṛhatīphalatoyapiṣṭamālepanaṃ ⁵ mahiṣaviḍvimalīkṛte'ṅge|| sthūlaṃ mahattaraturaṅgamatulyamāśu ⁶ śephaṃ karotyabhimataṃ na hi saṃśayo'sti||” ityādi| yacca jalaśūkarahitamaśvagandhāditailaṃ taducitameva liṅgavardhanam| yaduktam– “aśvagandhāvarīkuṣṭhamāṃsīsiṃhīphalānvitam| caturguṇena dugdhena tilatailaṃ vipācayet|| stanaliṅgakarṇapālivardhanaṃ mrakṣaṇādidam||” iti| gadādharastvāha– liṅgavṛddhireva kāmaparāyaṇaninditapuruṣaiḥ kriyamāṇā akramaḥ| daśa cāṣṭau ceti aṣṭādaśa; saṅkhyeyanirdeśādeva labdhāyāṃ saṅkhyāyāṃ punastaduktiḥ sammūḍhapiḍakādau dvitvaśaṅkānirāsārtham||1|| ⁷

samānasthānatvācchūkadoṣanidānārambhaḥ| tasya samprāptimāha– akramādityādi| śūko jalaśūkaḥ, sa tu ⁸ viṣajanturjalamalodbhavo jīvaviśeṣaḥ saśūkaḥ, tatpradhāno liṅgavṛddhau vātsyāyanādiśāstrokto yogaḥ ⁹ śūkadoṣa ucyate, tanmukhyatvāt liṅgavṛddhau anye'pi yogāḥ śūkāḥ kathyante, tasya doṣo vikāraḥ, śūkasya kāraṇatvāt “kvaciddoṣā api vyādhyākhyāṃ labhante” ityāgamāt, ata eva śūkadoṣavivaraṇe śūkadoṣanimittatvāt vyādhaya eva vaktavyāḥ| atra śūkajā iti śūkadoṣajā vyādhayaḥ| akramāditi anucitavṛddhikramāt, anucitā vṛddhiḥ ¹⁰ bhūrivikārakarajalaśūkayogānāmācaraṇāt, jalaśūkayogānāṃ vātsyāyanādau vistaraḥ| yathā– “bhallātakāsthijalaśūkamathābjapatramantarvidahya matimānsaha saindhavena| ¹¹ etadvirūḍhabṛhatīphalajopapiṣṭamālepanaṃ mahiṣaviḍvimalīkṛte'ṅge|| sthūlaṃ mahattaraturaṅgamatulyamāśu śephaṃ karotyabhimataṃ na hi saṃśayo'sti|” ityādi| yacca jalaśūkarahitamaśvagandhāditailaṃ, taducitameva liṅgavardhanam| yaduktam– “ ¹² aśvagandhāvacākuṣṭhamāṃsīsiṃhīphalānvitam| caturguṇena dugdhena tilatailaṃ vipācayet| stanaliṅgakarṇapālivardhanaṃ mrakṣaṇādidam||” iti| śephaso liṅgasya| gadādharastvāha– liṅgavṛddhireva kāmaparāyaṇaninditapuruṣaiḥ kriyamāṇā akramaḥ| daśa ca aṣṭau ceti aṣṭādaśa, saṅkhyeyanirdeśādeva labdhāyāṃ saṅkhyāyāṃ punastaduktiḥ sammūḍhapiḍakādau dvitvasaṅkhyānirāsārtham||1||

gaurasarṣapasaṃsthānā śūkadurbhugnahetukā | piḍakā śleṣmavātābhyāṃ jñeyā sarṣapikā tu sā ||2|| (su. ni. a. 14) |

sarṣapikāmāha– gauretyādi| śūkadurbhugnahetuketi durbhugnaśūkahetuketyarthaḥ| piḍakādiṣu ubhayavacanamiti(?) paranipātaḥ durbhugno duravacāritaḥ| ‘śūkadurbhagahetukā’ iti pāṭhāntare śūkanimittā, duṣṭayoninimittā cetyarthaḥ||2||

vātaśleṣmajanitāṃ sarṣapikāmāha– gauretyādi| gaurasarṣapatulyā| śūkadurbhugnahetuketi durbhugnaśūkahetuketyarthaḥ| ‘piḍakādiṣu ubhayavacanam’ iti paranipātaḥ| durbhugno duravacāritaḥ| “śūkadurbhagahetukī” iti pāṭhāntaram| tatra śūkanimittā duṣṭayoninimittā cetyarthaḥ||2||

kaṭhinā viṣamairbhugnairvāyunā'ṣṭhīlikā bhavet |3| (su. ni. a. 14) |

śūkairyat pūritaṃ śaśvadgrathitaṃ nāma tat kaphāt ||3||

grathitamāha– śūkairityādi| śūkairyat pūritaṃ śaśvadgrathitamiti śūkaiḥ sarvadā pūritaṃ liṅgaṃ yat granthilaṃ tat grathitamityarthaḥ; granthitulyatvāt grathitasañjñā||3||

kaphādgrathitamāha– śūkairityādi| śūkaiḥ sarvadā pūritaṃ liṅgaṃ yattadgrathitamityarthaḥ| grathitatvād grathitasañjñā| śaśvaditi aharahaḥ| śūkapūraṇaṃ śephasi, etenaikadināntarapūraṇaṃ praśastamicchanti kāmatantrācāryāḥ| nityapūraṇād grathitanāmno rogasyotpattiḥ||3||

kumbhikā raktapittotthā jāmbavāsthinibhā'śubhā |4| (su. ni. a. 14) |

raktapittābhyāṃ kumbhikāmāha– kumbhiketyādi| kumbhikā kumbhakārī, tasyāḥ phalaṃ kumbhī, taddhitasya luk “ive pratikṛtau” ¹⁵ iti kan, kumbhīphalavat kumbhikā, tathā jāmbavāsthirūpā jambūphalāsthisadṛśī, aśubhā śubhaṃ śuklaṃ na ¹⁶ śubhā aśubhā kṛṣṇetyarthaḥ| sā ca raktapittajanitā| ‘āśujā’ iti pāṭhāntaram|4|–

tulyajāṃ tvalajīṃ vidyādyathāproktāṃ vicakṣaṇaḥ ||4|| (su. ni. a. 14) |

alajīmāha– tulyajāmityādi| tulyajāmiti pramehapiḍakā alajī tattulyasambhavā, sā ca raktā'sitā sphoṭacitā| tulyatvameva vivṛṇoti– yathāproktāmiti| alajī yathāproktā yādṛśalakṣaṇā tatheyamapītyarthaḥ| eṣā ca kāraṇacikitsābhedāt pramehaṃ vinā liṅga eva sambhavācca tataḥ pṛthagbhūtā jñeyā||4||

alajīmāha– tulyajāmityādi| vicakṣaṇaḥ alajīpiḍakāṃ vidyāt| kimbhūtāṃ? tulyajāmiti| pramehapiḍakā alajī, tattulyasambhavā| sā ca raktāsitasphoṭacitā| tulyatvameva vivṛṇoti– yathāproktāmityādi| sā alajī yathāproktā yādṛśalakṣaṇā tatheyamapītyarthaḥ| eṣā ca kāraṇacikitsābhedāt pramehaṃ vinā liṅga eva sambhavācca tataḥ pṛthagbhūtā jñeyā| iyamapi ¹⁷ duṣṭaśūkāvacāraṇājjñeyā||4||

mṛditaṃ pīḍitaṃ yacca saṃrabdhaṃ vātakopataḥ |5| (su. ni. a. 14) |

mṛditamāha– mṛditamityādi| pīḍitamiti adhikṛtatvāt śūkapātānantaraṃ pīḍitamiti jñeyaṃ, pīḍitaṃ ‘liṅgam’ iti śeṣaḥ| saṃrabdhaṃ saśotham|5|–

mṛditamāha– mṛditamityādi| saṃrabdhaṃ saśophaṃ tanmṛditaṃ mṛditākhyaṃ rogākrāntaṃ jñeyaṃ, pīḍitamityadhikṛtatvāt śūkapātānantaraṃ pīḍitamiti jñeyam|5|–

pāṇibhyāṃ bhṛśasammūḍhe sammūḍhapiḍakā bhavet ||5|| (su. ni. a. 14) |

sammūḍhapiḍakāmāha– pāṇibhyāmityādi| pāṇibhyāṃ bhṛśasammūḍhe ityadhikārāt pātitaśūke liṅge pāṇibhyāṃ bhṛśasammūḍhe piccitāvanate, atrāpi ‘vātakopāt’ ityanuvartate||5||

sammūḍhapiḍakāmāha– pāṇibhyāmityādi| pāṇibhyāṃ bhṛśasammūḍhe ityatrādhikārāt ¹⁸ pātitaśūke liṅge pāṇibhyāṃ bhṛśasammūḍhe atyarthaṃ piccitāvanate sammūḍhapiḍakā syāt, atrāpi vātaprakopa ityanuvartate||5||

dīrghā bahvyaśca piḍakā dīryante madhyatastu yāḥ | so'dhimanthaḥ kaphāsṛgbhyāṃ vedanāromaharṣakṛt ||6|| (su. ni. a. 14) |

adhimanthamāha– dīrghā ityādi| kaphāsṛgbhyāmiti śūkapātakṛtābhyām| evamanyatrāpi sāmānyena śūkadoṣābhihite śūkapāto'nukto'pi jñeyaḥ| vedanāromaharṣakṛditi vedanayā romaharṣaṃ karoti||6||

avamanthamāha– dīrghā ityādi| dīrghā vistīrṇāḥ, bahvyaḥ bahulāḥ| kaphāsṛgbhyāmiti śūkapātakṛtābhyām| evamanyatra sarveṣvapi sāmānyena śūkadoṣeṣu śūkapāto'nukto'pi jñeyaḥ| vedanayā romaharṣaṃ karoti iti vedanāromaharṣakṛt| adhimantha iti sañjñā||6||

piḍakā piḍakāvyāptā pittaśoṇitasambhavā | padmakarṇikasaṃsthānā jñeyā puṣkarikā tu sā ||7|| (su. ni. a. 14) |

puṣkarikāmāha– piḍeketyādi||7||

puṣkarikāmāha– ¹⁹ piḍakābhiścitetyādi| yā piḍakaiva piḍakābhiścitā vyāptā| padmakarṇikasaṃsthāneti kamalakośatulyā, puṣkariketi sañjñā pittaśoṇitādvijñeyā||7||

sparśahāniṃ tu janayecchoṇitaṃ śūkadūṣitam |8| (su. ni. a. 14) |

sparśahānimāha– sparśahāniṃ tvityādi|8|–

sparśahānimāha– sparśahānimityādi| sparśahānināmānaṃ vyādhiviśeṣaṃ, śūkadūṣitaṃ śūkena duṣṭiṃ nītaṃ raktaṃ janayet|8|–

mudgamāṣopamā raktā raktapittodbhavā tu yā ||8|| vyādhireṣottamā nāma ²⁰ śūkājīrṇanimittajā | (su. ni. a. 14) |

uttamāmāha– mudgamāṣetyādinā| eṣottamā vyādhiḥ śūkājīrṇanimittajā bhavati, śūkājīrṇaṃ punaḥ punarduravacāritaśūkavikṛtirūpameva| “vyādhireṣottamo nāma” iti pāṭhāntare eṣottama iti nirdeśaḥ pūrvatrāsiddhavidheranityatvāt sādhuḥ||8||–

uttamamāha– vyādhirityādi| eṣa ²¹ uttamo nāma vyādhiḥ śūkājīrṇanimittajo bhavati, śūkājīrṇaṃ punaḥ punarduravacāritaśūkavikṛtirūpameva, tadeva nimittaṃ tato jāyata iti| ‘ ²² vyādhireṣottama’ iti nirdeśaḥ| ²³ pūrvatrāsiddhavidheranityatvātsādhuḥ||8||

chidrairaṇumukhairliṅgaṃ ²⁴ citaṃ yasya samantataḥ ||9|| vātaśoṇitajo vyādhiḥ sa jñeyaḥ śataponakaḥ | (su. ni. 14) ||11||

śataponakamāha– chidrairaṇumukhairityādinā| chidrairiti duravacāritaśūkadoṣajanitavātaśoṇitajaiḥ, citamupacitam, ata eva cikitsāyāṃ lekhanopadeśaḥ| śataponakaścālanikā, tattulyatvāt śataponakaḥ||9||–

śataponakamāha– chidrairityādi| yasya liṅgaṃ chidraiḥ sūkṣmamukhaiḥ samantataḥ sarvataścitaṃ vyāptaṃ, sa vyādhiḥ śataponako jñeyaḥ| chidrairiti duravacāritaśūkajanitavātaśoṇitajaiḥ| śataponakaścālanikā, tattulyaḥ śataponakaḥ||9||–

vātapittakṛto jñeyastvakpāko jvaradāhakṛt ||10|| (su. ni. a. 14) |

tvakpākamāha– vātapittakṛta ityādi| śūkadoṣeṣu kvacit kasyacit doṣasyābhidhānaṃ śūkaviśeṣādāhārācārabhedācca ²⁵ samarthanīyam||10||

tvakpākamāha– vātetyādi| vātapittakṛtaḥ tvakpākanāmā vyādhirjñeyaḥ| sa ca jvaradāhau karoti| ayaṃ ca duravacāritaśūkadūṣitavātapittaja ityarthaḥ| ²⁶ śūkadoṣeṣu kvacitkasyaciddoṣasyābhidhānaṃ śūkaviśeṣādāhārādibhedācca samarthanīyam||10||

kṛṣṇaiḥ sphoṭaiḥ saraktābhiḥ piḍakābhirnipīḍitam | yasya vāsturujaścogrā jñeyaṃ tacchoṇitārbudam ||11|| (su. ni. a. 14) |

śoṇitārbudamāha– kṛṣṇaiḥ sphoṭairityādinā| piḍakābhiriti svalpābhirnipīḍitaṃ liṅgamiti boddhavyam| yasya vāsturuja iti vāstu vraṇādhiṣṭhānaṃ, tatra rujaḥ, agādhocchritamāṃsaśothatvāt| ‘bastirujaścogrā’ iti pāṭhāntaram| arbudaṃ duravacāritaśūkajaśoṇitakṛtam||11||

śoṇitārbudamāha– kṛṣṇairityādi| piḍakābhiriti svalpābhiḥ nipīḍitaṃ liṅgamiti boddhavyam| yasya vāsturuja iti vāstu vraṇādhiṣṭhānam| ²⁷ tatra ugrā rujaḥ, ²⁸ agādhocchritamāṃsaśothatvāt| ‘bastirujaścogrāḥ’ iti pāṭhāntaram| sarvadā duravacāritaśūkajaśoṇitakṛtam||11||

māṃsadoṣeṇa jānīyādarbudaṃ māṃsasambhavam |12| (su. ni. a. 14) |

māṃsārbudamāha– māṃsadoṣeṇetyādi| māṃsadoṣeṇeti śūkapātānantaraṃ prahārādinā kṛtena māṃsadoṣeṇa|12|–

māṃsārbudamāha– māṃsadoṣeṇetyādi| śūkapātānantaraṃ ²⁹ prahārādinā kṛtena māṃsadoṣeṇa, atrāpi śoṇitaṃ hetuḥ, māṃsārbudasañjñā|12|–

śīryante yasya māṃsāni yasya sarvāśca vedanāḥ ||12|| vidyāttaṃ māṃsapākaṃ tu sarvadoṣakṛtaṃ bhiṣak | (su. ni. a. 14) |

māṃsapākamāha– śīryante yasyetyādi| śīryante galanti, sarvāśca vedanā iti vātapittakaphajāḥ||12||–

māṃsapākamāha– śīryanta ityādi| śīryante galanti| sarvāśca vedanāḥ iti vātapittakaphajāḥ, ayaṃ tridoṣajaḥ||12||–

vidradhiṃ sannipātena yathoktamiti nirdiśet ||13|| (su. ni. a. 14) |

vidradhimāha– vidradhimityādi| sannipātena yathoktamiti ‘nānāvarṇarujāsrāvaḥ’ ityādinā sannipātajavidradhilakṣaṇaṃ vidradhimiha jānīyādityarthaḥ||13||

vidradhimāha– yathoktamityādi| sannipātavidradhilakṣaṇena jānīyāt| vidradhinidānoktaṃ ‘nānāvarṇarujāsrāvaḥ’ ityādinā||13||

kṛṣṇāni citrāṇyathavā śūkāni saviṣāṇi vā | pātitāni pacantyāśu meḍhraṃ niravaśeṣataḥ ||14|| kālāni bhūtvā māṃsāni śīryante yasya dehinaḥ | sannipātasamutthāṃstu tān vidyāttilakālakān ||15|| (su. ni. a. 14) |

tilakālakamāha– kṛṣṇānītyādi| citrāṇīti nānāvarṇāni| saviṣāṇīti śūkānāṃ saviṣatve'pi viśeṣārthamuktam| kālānīti kṛṣṇāni, kṛṣṇatilatulyatvāt tilakālakasañjñā| śīryante galanti||14-15||

tilakālakamāha– kṛṣṇānītyādi| yasya puṃsaḥ śūkāni kṛṣṇāni, athavā citrāṇi, athavā saviṣāṇi, tāni saṃhatyāśu śīghraṃ niravaśeṣataḥ samagraṃ meḍhraṃ pacanti, kṛṣṇāni kṛṣṇavarṇāni, citrāṇīti śuklapītanīlādinānāvarṇāni, saviṣāṇīti śūkānāṃ saviṣatve'pi viśeṣārthamuktaṃ, tathā kālānīti kṛṣṇāni pariṇatatilaphalavarṇāni bhūtvā śīryanti galanti, tān sannipātajān tilakālakān vidyāt, kṛṣṇatilatulyavarṇatvāttilakālakasañjñā||14-15||

tatra māṃsārbudaṃ yacca māṃsapākaśca yaḥ smṛtaḥ | vidradhiśca na siddhyanti ye ca syustilakālakāḥ ||16|| (su. ni. a. 14) | ³⁰

śūkadoṣeṣvasādhyānāha– tatra māṃsārbudamityādi| yacceti cakāro'yaṃ bhinnakramaḥ, sa ca na siddhyatītyanantaraṃ draṣṭavyaḥ; tena sādhyatā'pyeṣāmaciratvādinā bhavati, ata eva pratyākhyāya cikitsāvidhānamupapannamiti gadādharaḥ| durjñānāt sādhye eva asādhyatāropādasampūrṇāvasthāyāmasādhye'pi kriyāsiddheśca mā nivartatāṃ bhiṣagiti pratyākhyāya cikitsāṃ kāruṇikatayā ācārya upadiśatīti mantavyam||16||

śūkadoṣeṣvasādhyatāmāha– tatretyādi| tatra teṣu śūkadoṣeṣu madhye yanmāṃsārbudaṃ, ³¹ tathā yo māṃsapākaḥ, tathā vidradhiḥ, tathā ye ca tilakālakāḥ syuḥ, ete na sidhyanti| ye ceti cakāro bhinnakramaḥ, sa ca na siddhyatītyanantaraṃ draṣṭavyaḥ| tena sādhyatā'pyeṣāmaciratvādinā bhavati, ata eva pratyākhyāya cikitsāvidhānamupapannamiti gadādharaḥ||16||

iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne śūkadoṣanidānaṃ samāptam ||48||

iti ³² śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ śūkadoṣanidānaṃ samāptam||48|| ³³

iti śrīvācaspativaidyakṛtāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ śūkadoṣanidānaṃ samāptam||48||

pāṭhāntarāḥ

1 . ‘yatra kumbhikādau raktapittotthetyādi ... ’ iti pā.| ↩
2 . ‘tvādiśabdalābhāt’ iti pā.| ↩
3 . ‘duṣṭayonyāderayogasya’ iti pā.| ↩
4 . ‘ ... śūkayogānāmavacāraṇāt’ iti pā.| ↩
5 . ‘mahiṣaviḍimalīkṛte'ṅge’ iti pā.| ↩
6 . ‘śephaḥ’ iti pā.| ↩
7 . ‘samānasthānatvāt śūkadoṣanidānam|’ iti pā.| ↩
8 . ‘viṣajanturjalamalodbhavaḥ saśūkaḥ,’ iti pā.| ↩
9 . ‘śūka’ iti pā.| ↩
10 . ‘bhūrivikārajalaśūkayogānāmācaraṇāt’ iti pā.| ↩
11 . ‘etadvirūḍhabṛhatīphalatoyapiṣṭamālepanam’ iti pā.| ↩
12 . ‘ ... siṃhīda(pha)lānvitam’ iti pā.| ↩
13 . ‘kumbhīḍulatā’ iti pā., ‘kumbhāḍulatā’ iti ca pā.| ↩
14 . ‘iti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
15 . ‘iti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
16 . ‘śubham aśubham’ iti pā.| ↩
17 . ‘duṣṭaśūkāvadhāraṇājjñeyā’ iti pā.| ↩
18 . ‘pīḍitaśūkaliṅge’ iti pā.| ↩
19 . etacca– ‘piḍakāmiśritā yā ca’ iti pā.| ↩
20 . ‘śūkājīrṇanimittataḥ’ iti pā. | ↩
21 . ‘eṣā uttamā’ iti pā.| ↩
22 . ‘vyādhireṣottamā’ iti pā.| ↩
23 . ‘pūrvatrāsandhividhe ... ’ iti pā.| ↩
24 . ‘cittam’ iti pā. | ↩
25 . ‘pūrvaṃ sambandhanīyam’ iti pā.| ↩
26 . ‘śūkaṃ doṣeṣu’ iti pā.| ↩
27 . ‘tatra rujaḥ’ iti pā.| ↩
28 . ‘ ... māṃsaśoṣatvāt’ iti pā.| ↩
29 . ‘pramehādinā’ iti pā.| ↩
30 . ‘śūkadoṣeṣvasādhyatāha’ iti pā.| ↩
31 . ‘tathā yo māṃsapākaḥ’ iti pā.| ↩
32 . ‘śrīkaṇṭhadattaviracitāyām’ iti pā.| ↩
33 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ śūkadoṣanidānam||48||’ iti pā.| ↩