49. kuṣṭhanidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
atha kuṣṭhanidānam | virodhīnyannapānāni dravasnigdhagurūṇi ca | bhajatāmāgatāṃ chardiṃ vegāṃścānyān pratighnatām ||1|| vyāyāmamatisantāpamatibhuktvā niṣeviṇām | gharmaśramabhayārtānāṃ drutaṃ śītāmbusevinām ||2|| ajīrṇādhyaśināṃ caiva pañcakarmāpacāriṇām | navānnadadhimatsyātilavaṇāmlaniṣeviṇām ||3|| māṣamūlakapiṣṭānnatilakṣīraguḍāśinām | vyavāyaṃ cāpyajīrṇe'nne nidrāṃ ca bhajatāṃ divā ||4|| viprān gurūn dharṣayatāṃ pāpaṃ karma ca kurvatām | vātādayastrayo duṣṭāstvagraktaṃ māṃsamambu ca ||5|| dūṣayanti sa kuṣṭhānāṃ saptako dravyasaṅgrahaḥ | ataḥ kuṣṭhāni jāyante sapta caikādaśaiva ca ||6|| (ca. ci. a. 7) |
aṣṭādaśasaṅkhyārūpeṇa tulyatvāt kuṣṭhanidānamucyate| viśeṣeṇa kuṣṭhajanakaṃ nidānamāha– virodhīnītyādi| virodhīni “na matsyān payasā'bhyavaharet” (ca. sū. a. 26) ityādinoktāni| bhajatāmiti pūrveṇa sambadhyate| āgatāmiti upasthitavegām| vegāṃścānyāniti mūtrapurīṣādivegān| vyāyāmamatisantāpamatibhuktveti bhuktvā vyāyāmamatiyujya santāpamatiyujya 1 ca niṣeviṇāmiti etayoreva sevanaśīlānāṃ; niṣeviṇāmityanena saha prathamataḥ sambandhe kṛdyogalakṣaṇā ṣaṣṭhī syāt, tataśca vyāyāmasyātisantāpasyātiniṣeviṇāmiti prayogaḥ 2 prasajyeta| “śītoṣṇalaṅghanāhārān kramaṃ muktvā niṣeviṇām” iti pāṭhāntare śītoṣṇādīnāṃ 3 yadā yena krameṇa sevyatvamuktaṃ, tadvaiparītyena tān sevyamānān| śītoṣṇalaṅghanāhārānityanantaraṃ pratīti draṣṭavyaṃ, tena śītoṣṇādīn prati yaḥ kramastaṃ muktvā eteṣāmeva niṣeviṇām| gharmaśramabhayārtānāmiti gharmādibhirārtatve sati drutamaviśramya śītāmbusevinām| gharma ātapaḥ| ajīrṇādhyaśināmiti ajīrṇamāmamannam, apakvamiti yāvat, tadbhuñjānānām; adhyaśināmāhāre evāpariṇate bhuñjānānām| aśināmiti ajīrṇādhiśabdābhyāṃ saha 4 sambandhyate| pañcakarmāpacāriṇāmiti pañcakarmaṇi kriyamāṇe apacāriṇām| navānnadadhimatsyānīti atiśabdo navānnādibhiḥ sarvaiḥ sambadhyate| vyavāyaṃ cāpyajīrṇa iti 5 vidagdhādirūpe ajīrṇe| dharṣayatāmiti abhibhavatām| pāpaṃ karma ca kurvatāmityanenaiva viprādidharṣaṇe labdhe punastadvacanaṃ viśeṣārtham| doṣadūṣyasaṅgrahamāha– vātādaya ityādinā| vātādīnāṃ tritve pratīte'pi traya iti vacanaṃ sarvakuṣṭheṣu militānāmeva trayāṇāṃ duṣṭipradarśanārtham| dravyasaṅgraha iti dravyamārambhakaṃ kāraṇamucyate; yathā– “rasanārtho rasastasya dravyamāpaḥ kṣitistathā|” (ca. sū. a. 1) iti| arthalabdhamapi saptakamiti padaṃ sarvatra saptakaniyamārthaṃ punaruktam| nanu, visarpāṇāṃ samutpāde etāvatyeva sāmagrī, yaduktam– “raktaṃ lasīkā tvaṅmāṃsaṃ dūṣyaṃ doṣāstrayo malāḥ| visarpāṇāṃ samutpattau vijñeyāḥ sapta dhātavaḥ||” (ca. ci. a. 21) iti| 6 lasīkayā ca tatrodakamucyate, tat kinnibandhanaḥ kuṣṭhavisarpayorbhedaḥ? ucyate– kuṣṭhaṃ cirakriyaiḥ sthirairaprabalaraktapittairdoṣairjanyate, visarpastvaciravisarpaṇaśīlaiḥ prabalaraktapittaiḥ; kuṣṭhe gurupradharṣaṇaparadravyāpahārādayo nimittaṃ, na visarpe| anye tvāhuḥ– visarpā vātādibhirekaikaśo'pi bhavanti, yaduktam– “pṛthak trayastribhiścaiko visarpā dvandvajāstrayaḥ|” (ca. ci. a. 21) iti, kuṣṭhaṃ tu tridoṣajameveti| kiṃ tvetatsamādhānaṃ tridoṣajatve'pi visarpāṇāmekadoṣajakuṣṭhavadekadoṣajatvakīrtanaṃ saṅgatamiti na manoharam| ataḥ kuṣṭhānīti ata ityasmāt doṣadūṣyasamudāyāt| sapta caikādaśaiva ceti vicchedapāṭhena saptānāṃ mahākuṣṭhatvamekādaśānāṃ kṣudratvamiti bodhayati||1-6||
aṣṭādaśarūpasaṅkhyātulyatvātkuṣṭhanidānamucyate| viśeṣeṇa kuṣṭhajanakaṃ nidānamāha– virodhīnītyādi| etadācaratāṃ nṛṇāṃ kuṣṭhāni jāyante iti sambandhaḥ| virodhīni kṣīramatsyādīni bhajatāmiti sambadhyate| āgatāmiti upasthitavegāṃ chardiṃ, tathā vegāṃścānyāniti mūtrapurīṣādivegān, pratighnatāṃ pratighātaṃ kurvatām| vyāyāmamatisantāpamatibhuktveti bhuktvā vyāyāmamatiyujya santāpamatiyujya niṣeviṇāmiti| etayoreva sevanaśīlānāṃ, niṣeviṇāmityanena prathamataḥ sambandhe kṛdyogalakṣaṇā ṣaṣṭhī syāt; tatra vyāyāmasyātisantāpasyātiniṣeviṇāmiti prayogaḥ prayujyate| śītetyādi śītoṣṇādīnāṃ tu yadā yena krameṇa sevyatvamuktaṃ, tadvaiparītyena tān sevamānānām| gharma ātapaḥ| ajīrṇādhyaśināmityādi| ajīrṇamanagnipakvamannaṃ, carvaṇamiti yāvat, tadbhojinām| adhyaśinām, āhāra evāpariṇate bhuñjānānām| aśināmiti ajīrṇādhibhyāṃ saha sambadhyate| pañcakarmāpacāriṇāmiti pañca karmāṇi vamanavirekādīni, teṣāmapacāriṇāṃ vyāpattvayoginām| navānnadadhimatsyātīti, atiśabdo navānnādiguḍāntaiḥ pratyekaṃ sambadhyate| vyavāyaṃ cāpyajīrṇe'nne ityādi| vyavāyaṃ maithunaṃ, vidagdharūpe ajīrṇe; divā ca nidrāṃ bhajatām| dharṣayatāmiti abhibhavatām| pāpaṃ karma ca kurvatāmityanenaiva viprādidharṣaṇe labdhe punastadvacanaṃ viśeṣārthapratipādakam| doṣadūṣyasaṅgrahamāha– vātādaya ityādi| vātādīnāṃ tritve pratīte'pi traya iti vacanaṃ sarvakuṣṭheṣu militānāmeva trayāṇāṃ duṣṭipradarśanārtham| dravyasaṅgraha iti dravyamārambhakaṃ kāraṇamucyate| yathā– “rasanārtho rasastasya dravyamāpaḥ kṣitistathā|” iti| arthalabdhamapi saptakamiti padaṃ sarvatra saptakaniyamārthaṃ punaruktam| nanu, visarpāṇāmapyutpattyādau etāvatyeva sāmagrī| yaduktam– “raktaṃ lasīkā tvaṅmāṃsaṃ dūṣyaṃ doṣāstrayo malāḥ| visarpāṇāṃ samutpattau vijñeyāḥ sapta dhātavaḥ||” iti| tatkuṣṭhavisarpayoḥ ko bhedaḥ? ucyate– kuṣṭhaṃ cirakriyaiḥ sthirairaprabalaraktapittairdoṣairjanyate, visarpastvaciravisaraṇaśīlaiḥ prabalaraktapittaiḥ, kuṣṭhe gurupradharṣaṇaparadravyāpahārādayo nimittaṃ, na visarpe| anye tvāhuḥ– visarpā vātādibhirekaikaśo'pi bhavanti, yaduktam– “pṛthaktrayastribhiścaiko visarpā dvandvajāstrayaḥ|” iti; kuṣṭhaṃ tridoṣajameveti| kintvayaṃ samādhiḥ tridoṣajatve'pi visarpāṇāmekadoṣakuṣṭhavadekadoṣajatvakīrtanaṃ saṅgatamiti na manoharam| kuṣṭhasaṅkhyāmāha– ata ityādi| ata ityasmāddoṣadūṣyasamudāyātsapta tathā ekādaśa kuṣṭhāni jāyante| sapta caikādaśaiveti vicchedapāṭhena saptānāṃ mahākuṣṭhatvamekadaśānāṃ kṣudratvamiti bodhayati||1-6||
kuṣṭhāni saptadhā doṣaiḥ pṛthagdvandvaiḥ samāgataiḥ | sarveṣvapi tridoṣeṣu vyapadeśo'dhikastvataḥ ||7|| (vā. ni. a. 14) |
kuṣṭhānāṃ tridoṣajatve'pi ulbaṇadoṣeṇa saptaprakāratāmāha– kuṣṭhānītyādi| doṣaiḥ pṛthak trayaḥ, dvandvaistrayaḥ, samāgataiḥ sannipātaireka iti saptatvam| vyapadeśo'dhikaṃ tvataḥ iti yathā– vātena kuṣṭhaṃ kāpālamityādi||7||
kuṣṭhānāṃ tridoṣajatve'pyudrekadoṣeṇa saptaprakāratvamāha– kuṣṭhānītyādi| kuṣṭhāni saptadhā saptaprakārāṇi, kathamityāha pṛthagdoṣaiḥ vātena, pittena, śleṣmaṇā, trīṇi; tathā taireva doṣairdvandvairvātapittābhyāṃ, vātakaphābhyāṃ, kaphapittābhyāṃ trīṇi, tathā taireva doṣaiḥ samāgataiḥ sannipatitairekam, iti saptatvam| nanvevaṃ satyekadoṣajaṃ dvidoṣajaṃ kuṣṭhaṃ tatsarvaṃ tridoṣajaṃ syādityāha– sarveṣvityādi| sarveṣvapi kuṣṭheṣu tridoṣajeṣu 7 satsvadhikatvataḥ adhikatvādvyapadeśo nirdeśaḥ kāryaḥ, sannipātasya samaviṣamatvāt; yathā– vātena kuṣṭhaṃ kāpālamityādi||7||
atiślakṣṇakharasparśasvedāsvedavivarṇatāḥ | dāhaḥ kaṇḍūstvaci svāpastodaḥ koṭhonnatirbhramaḥ ||8|| vraṇānāmadhikaṃ śūlaṃ śīghrotpattiścirasthitiḥ | rūḍhānāmapi rūkṣatvaṃ nimitta'lpe'tikopanam ||9|| romaharṣo'sṛjaḥ kārṣṇyaṃ kuṣṭhalakṣaṇamagrajam | (vā. ni. a. 14) |
pūrvarūpamāha– atiślakṣṇetyādinā| atiślakṣṇaḥ atimasṛṇaḥ| kharo rūkṣaḥ 8 (kharaḥ karkaśaḥ), atiślakṣṇo vā kharo vā sparśaḥ| svedāsvedau svedavahasroto'varodhānavarodhakṛtau| svāpaḥ sparśājñānam| koṭhonnatiḥ varaṭīdaṣṭasaṅkāśaḥ śothaḥ koṭhaḥ, tasyonnatiḥ| śīghrotpattiścirasthitiśca vraṇānāmeva| nimitte'lpe'tikopanamiti anyathā'pi duṣṭaśoṇitatvādvraṇānāṃ dehagatānāmalpe'pi hetau kopaḥ| kuṣṭhalakṣaṇamagrajamiti kuṣṭhānāṃ pūrvarūpamityarthaḥ||8-9||–
pūrvarūpamāha– atītyādi| atiślakṣṇādikaṃ kuṣṭhalakṣaṇamaprajamiti kuṣṭhānāṃ pūrvarūpamityarthaḥ| atiślakṣṇa iti atimasṛṇaḥ, kharo rūkṣaḥ, 9 atiślakṣṇo vā kharaḥ sparśaḥ| svedā'svedāviti svedavahasrotovarodhānavarodhakṛtau| vivarṇatā vaivarṇyaṃ, dāhaḥ sarvāṅgīṇaḥ, kaṇḍūḥ tvaci, svāpaḥ sparśājñatvaṃ, koṭhonnatiḥ varaṭīdaṃśasaṅkāśaḥ śophaḥ koṭhaḥ tasyonnatiḥ, 10 śramo'nāyāsajaḥ| śīghrotpattiścirasthitiḥ vraṇānāmeva| alpe'pi nimitte kopo vraṇānām||8-9||–
kṛṣṇāruṇakapālābhaṃ yadrūkṣaṃ paruṣaṃ tanu ||10|| kāpālaṃ todabahulaṃ tatkuṣṭhaṃ viṣamaṃ smṛtam | rugdāharāgakaṇḍūbhiḥ parītaṃ romapiñjaram ||11|| udumbaraphalābhāsaṃ kuṣṭhamaudumbaraṃ vadet | śvetaṃ raktaṃ sthiraṃ styānaṃ snigdhamutsannamaṇḍalam ||12|| kṛcchramanyonyasaṃyuktaṃ kuṣṭhaṃ maṇḍalamucyate | karkaśaṃ raktaparyantamantaḥśyāvaṃ savedanam ||13|| yadṛṣyajihvasaṃsthānamṛṣyajihvaṃ taducyate | saśvetaṃ raktaparyantaṃ puṇḍarīkadalopamam ||14|| sotsedhaṃ ca sarāgaṃ ca puṇḍarīkaṃ taducyate | śvetaṃ tāmraṃ tanu ca yadrajo ghṛṣṭaṃ vimuñcati ||15|| prāyaścorasi tat sidhmamalābukusumopamam | yat kākaṇantikāvarṇaṃ sapākaṃ tīvravedanam ||16|| tridoṣaliṅgaṃ tat kuṣṭhaṃ kākaṇaṃ naiva sidhyati | (ca. ci. a. 7) |
saptamahākuṣṭhānāṃ lakṣaṇamāha– kṛṣṇāruṇakapālābhamityādi| kṛṣṇāruṇakapālābhaṃ kṛṣṇāruṇakapālavarṇaṃ, kapālaṃ 11 kharparaśakalam| paruṣaṃ kharasparśam| tanu tanutvak, viṣamaṃ duścikitsyam| 12 audumbaramāha– rugityādi| romapiñjaramiti romabhiḥ piñjaraṃ kapilaromamityarthaḥ| 13 maṇḍalakuṣṭhamāha– śvetetyādi| sthiraṃ kaṭhinaṃ, 14 styānamārdraṃ sajalaṃ vā| utsannamaṇḍalamudgatamaṇḍalam| kṛcchraṃ kṛcchrasādhyam| anyonyasaṃyuktamiti aparāparairmilitam| 15 ṛṣyajihvamāha– karkaśamityādi| ṛṣyajihvasaṃsthānamiti ṛṣyo nīlāṇḍo hariṇaḥ, 16 ‘robhu’ iti prasiddhaḥ, tasya jihvākāram| 17 puṇḍarīkamāha– saśvetamityādi| puṇḍarīkadalopamamiti puṇḍarīkaṃ raktapadmaṃ tatpatropamaṃ, tena saśvetaṃ raktaparyantam| sarāgamiti salohitaṃ, madhye 18 śvetalohitamityarthaḥ| 19 sidhmalakṣaṇamāha– śvetamityādi| śvetaṃ tāmramiti śvetalohitātmakam| prāyaścorasītyurasi tadbāhulyena bhavati, kaphapradhānatvāt| prāyograhaṇādanyatrāpi bhavati| 20 kākaṇamāha– yadityādi| yat kākaṇantikāvarṇamiti kākaṇantikā guñjā| guñjāsavarṇatvena ca madhye kṛṣṇamante raktam, athavā madhye raktamante kṛṣṇam| kuṣṭhatvenaiva 21 tridoṣalakṣaṇatve siddhe tridoṣaliṅgamiti punaruktaṃ prabaladoṣatrayaliṅgatvopadarśanārtham| iti saptamahākuṣṭhāni| mahattvaṃ caiṣāṃ śīghramuttarottaradhātvavagāhanabahudoṣajatvakriyābhūyastvayogāt||10-16||–
saptamahākuṣṭhānāṃ lakṣaṇamāha– kṛṣṇetyādi| kṛṣṇāruṇā ye sphuṭitaghaṭyāḥ khaṇḍāstadvarṇam, anye kṛṣṇāruṇakapālaśarkarāvarṇamāhuḥ| rūkṣaṃ rūkṣasparśaṃ, paruṣaṃ kharasparśam| tanu tanutvak, todabahulaṃ todāḍhyaṃ, viṣamaṃ duścikitsyam| audumbaraṃ kuṣṭhamāha– rugityādi| rugdāharāgakaṇḍūbhiryuktaṃ, romapiñjaramiti romabhiḥ piñjaraṃ kapilaroma ityarthaḥ| udumbaraphalābhāsaṃ pakvodumbaravarṇam| maṇḍalakuṣṭhamāha– śvetamityādi| evaṃvidhaṃ kuṣṭhaṃ maṇḍalaṃ maṇḍalasañjñayocyate, śvetaṃ raktaṃ tadābhāsaṃ, sthiraṃ kaṭhinaṃ, styānaṃ sāndraṃ sadalaṃ vā, utsannamaṇḍalaṃ unnatamaṇḍalaṃ, kṛcchraṃ kṛcchrasādhyaṃ, 22 anyonyasaṃsaktamiti, 23 parasparairmilitam| 24 ṛkṣajihvamāha– karkaśamityādi| karkaśaṃ kharasparśam| ṛkṣo nīlāṇḍo hariṇa iti, anye ṛkṣaḥ ‘rīcha’ ityāhuḥ, tajjihvākāram| puṇḍarīkamāha– saśvetamiti| puṇḍarīkaṃ śvetakamalaṃ, tasyopamaṃ, tena saśvetaṃ raktaparyantaṃ madhye śvetaṃ prānteṣu raktam| sotsedhamunnatam| sarāgamiti prānte'dhikarāgapratipādakaṃ, sarāgamityatra ‘sadāham’ iti kvacitpāṭhaḥ| sidhmalakṣaṇamāha– śvetamityādi| śvetaṃ tāmramiti śvetalohitātmakaṃ, tanu aghanaṃ, yat ghṛṣṭaṃ sadrajaścūrṇaṃ muñcatīti| prāyaścorasītyādi| urasi bāhulyena bhavati, kaphapradhānatvāt| prāyograhaṇādanyatrāpi boddhavyam| kākaṇamāha– yadityādi| kākaṇantikā guñjā, tatsamavarṇatvena madhye kṛṣṇamante'tiraktam, athavā raktamante kṛṣṇaṃ, tathā sapākaṃ, tathā tīvravedanaṃ, tathā tridoṣaliṅgaṃ, tat kākaṇākhyaṃ kuṣṭhaṃ naiva sidhyati| kuṣṭhatvenaiva tridoṣaliṅgatve siddhe tridoṣaliṅgamiti punaruktaṃ 25 tat prabaladoṣatrayaliṅgopadarśanārtham| iti sapta mahākuṣṭhāni| mahattvaṃ caiṣāṃ śīghramuttarottaradhātvavagāhanabahuladoṣajanyatvakriyābhūyastvayogāt||10-16||–
asvedanaṃ mahāvāstu yanmatsyaśakalopamam ||17|| tadekakuṣṭhaṃ, carmākhyaṃ bahalaṃ hasticarmavat | śyāvaṃ kiṇakharasparśaṃ paruṣaṃ 26 kiṭibhaṃ smṛtam ||18|| vaipādikaṃ pāṇipādasphuṭanaṃ tīvravedanam | kaṇḍūmadbhiḥ sarāgaiścaḥ gaṇḍairalasakaṃ citam ||19|| sakaṇḍūrāgapiḍakaṃ dadrumaṇḍalamudgatam | raktaṃ saśūlaṃ kaṇḍūmat sasphoṭaṃ 27 yadgalatyapi | taccarmadalamākhyātaṃ saṃsparśāsahamucyate ||20|| (ca. ci. a. 7) | sūkṣmā bahvyaḥ piḍakāḥ srāvavatyaḥ pāmetyuktāḥ kaṇḍumatyaḥ sadāhāḥ | saiva sphoṭaistīvradāhairupetā jñeyā pāṇyoḥ kacchurugrā sphicośca ||21|| sphoṭāḥ śyāvāruṇābhāsā visphoṭāḥ syustanutvacaḥ | raktaṃ śyāvaṃ sadāhārti śatāruḥ syādbahuvraṇam ||22|| sakaṇḍūḥ piḍakā śyāvā bahusrāvā vicarcikā | (ca. ci. a. 7) |
ataḥ paramekādaśakṣudrakuṣṭhānyucyante– asvedanamityādi| mahāvāstu mahāsthānam| matsyaśakalopamamiti matsyasya tvaksadṛśam| carmākhyaṃ carmakuṣṭham| 28 bahalamapattalam| 29 kiṭibhamāha– śyāvamityādi| kiṇakharasparśamiti kiṇo vraṇasthānam| paruṣaṃ rūkṣam| vaipādikamiti vipādikāyāḥ svārthe'ṇ| 30 alasakamāha– kaṇḍūmadbhirityādi| gaṇḍairiti sphoṭaiḥ| 31 dadrumaṇḍalamāha– kaṇḍvityādi| dadrumaṇḍalamiti maṇḍalarūpatayotpādāt dadrumaṇḍalamiti kīrtanam| nanu, kathamasya carake kṣudratvenābhidhānaṃ, suśrute mahākuṣṭhe dadroruktatvāt; tathā sidhma carake mahākuṣṭhe, suśrute kṣudrakuṣṭhe darśitam| ucyate– asitā dadruravagāḍhamūlā suśrute mahākuṣṭham, asitetaradadruścarake'navagāḍhamūlā kṣudrakuṣṭhaṃ, suśrute asitetaradadrvā visarpakuṣṭhe'ntarbhāvaḥ, visarpaṇayogāt; tathā'vagāḍhaṃ sidhma carake mahākuṣṭhaṃ, sidhmapuṣpikā tu tvaṅmātragatā suśrute kṣudrakuṣṭham; asitadadrau asitasidhmano'varodha iti gadādharaḥ| jejjaṭastvāha– carakoktaṃ sidhmaiva suśrute dadruśabdābhihitaṃ, nāmabhedaḥ kevalaṃ paraṃ na vastubhedaḥ, santi hyarthāntarāṇi samānaśabdābhihitānītyavirodhaḥ| kintviyamasādhvī vyākhyā, lakṣaṇavailakṣaṇyāt; kiñca carakasuśrutayoḥ kuṣṭhaṃ prati bahuprakāro virodhaḥ, tathāhi suśrutoktamaruṇaṃ na carake paṭhyate, maṇḍalaṃ carakoktaṃ na suśrute, kṣudrakuṣṭhe carakoktacarmākhyālasakaśatāruprabhṛtīni na suśrute, 32 suśrutoktakṣudrakuṣṭhālasakādayaśca na carake; tasmādayaṃ samādhirucitaḥ– kuṣṭhānāmasaṅkhyeyatvamiti kecit carake, kecit suśrute kuṣṭhaprakārā ucyante| uktaṃ hi carake– “kuṣṭhaṃ saptavidham, aṣṭādaśavidham, asaṅkhyeyaṃ vā|” (ca. ni. a. 5) iti| 33 carmadalamāha– raktamityādi| yadgalatyapīti galati vidīryate| 34 śatārumāha– raktetyādi| śatāruriti bahuvraṇayogānvitaṃ nāma| 35 vicarcikāmāha– sakaṇḍvityādi| sakaṇḍūḥ piḍakā śyāvā bahusrāvā vicarciketi atra kaphakāryaṃ kaṇḍūḥ, bahusrāvatvaṃ pittāt, śyāvatvaṃ vātāt; evaṃ sarvatra doṣatrayaliṅgamūhyam| nanu, ekakuṣṭhamārabhya vicarcikāparyantena dvādaśakṣudrakuṣṭhāni bhavanti, tat kathamekādaśeti? ucyate– vicarcikaiva pādayorbhavantī vidāraṇayogādvipādikā bhavati, tena na saṅkhyātirekaḥ| tathā ca bhojaḥ– “doṣāḥ pradūṣya tvaṅmāṃsaṃ pāṇipādasamāśritāḥ| piḍakāṃ janayantyāśu dāhakaṇḍūsamanvitām|| dālyate tvak kharā rūkṣā pāṇyorjñeyā vicarcikā| pāde vipādikā jñeyā sthānānyatvādvicarcikā||” iti gadādharaḥ| anye tvāhuḥ– saiva sphoṭaistīvradāhairityabhidhānena pāmaiva tīvradāhabṛhatsphoṭayuktā 36 kacchūḥ, na tato bhinneti||17-22||–
ataḥ prabhṛtyekādaśa kṣudrakuṣṭhānyāha– 37 tatra carmakuṣṭhamāha– asvedanamityādi| tadekakuṣṭhaṃ nāma, 38 asvedanaṃ svedarahitaṃ, mahāvāstu 39 mahādhiṣṭhānam| matsyaśakalopamamiti matsyatvakkhaṇḍasadṛśam| carmakuṣṭhamāha– hasticarmavat, bahulamapattalam| kiṭṭibhamāha– śyāvamitvādi| tat kiṭṭibhanāma kuṣṭhaṃ smṛtam| śyāvaṃ śyāvavarṇaṃ, kiṇakharasparśamiti kiṇo vraṇasthānaṃ, tadvat kharasparśaṃ karkaśaṃ, paruṣaṃ rūkṣaṃ, kiṭṭibhākhyaṃ kuṣṭham| vaipādikamāha– pāṇipādayoḥ sphuṭanaṃ vidāraṇaṃ, vaipādikaṃ kuṣṭham| alasakuṣṭhamāha– kaṇḍūmadbhiriti| gaṇḍaiḥ sphoṭaiḥ, citaṃ yuktam, alasakākhyaṃ kuṣṭham| dadrumaṇḍalamāha– sakaṇḍūrāgāḥ kaṇḍūrāgasaṃyuktāḥ piḍakā yatra tat sakaṇḍūrāgapiḍikaṃ, tathā udgatamutsannam, evaṃvidhaṃ maṇḍalaṃ yat, tad dadrunāma kuṣṭham| nanu, kathamasyāścarake kṣudratvenābhidhānaṃ, suśrute mahākuṣṭhatveneti, tathā sidhma carake mahākuṣṭhe, suśrute kṣudrakuṣṭhe darśitaṃ? ucyate– asitā dadruravagāḍhamūlā suśrute mahākuṣṭham, asitetaradadvrā visarpakuṣṭhe'ntarbhāvaḥ, visarpaṇayogāt| tathā sidhma carake mahākuṣṭhe, sidhmapuṣpikā tu tvaṅmātragatā suśrute kṣudrakuṣṭhamityādi| carmadalamāha– raktamiti| dalayati vidārayati, 40 asparśasahaṃ ca vastrādisparśanākṣamaṃ, taccarmadalanāma| pāmāmāha– sūkṣmā iti| evaṃvidhāḥ piḍakāḥ pāmā ityuktā vaidyairityarthaḥ| bahvyaḥ prabhūtāḥ, srāvavatyaḥ srāvayuktāḥ, kaṇḍūmatyaḥ kaṇḍūyuktāḥ| kacchumāha– saiveti| saiva pāmā pāṇyoḥ hastayoḥ| sphicoḥ kaṭiprothayośca kacchuḥ kathyate| tīvradāhaiḥ tīvrasantāpaiḥ, sphoṭairityarthaḥ| sphoṭamāha– sphoṭā iti| sugamam| śatārumāha– raktamiti| śatāruriti bahuvraṇayogādanvitaṃ nāma| vicarcikāmāha– sakaṇḍūriti| sakaṇḍūḥ piḍakā bhavet| śyāvā varṇataḥ, bahusrāvā bhūriprasrāvā| atra kaphakāryaṃ kaṇḍūḥ, bahusrāvatvaṃ pittāt, śyāvatvaṃ vātāt, evaṃ sarvatra doṣatrayaliṅgamūhyam| nanvekakuṣṭhamārabhya vicarcikāparyantena dvādvaśa kuṣṭhāni bhavanti, tat kathamekādaśetyucyate– vicarcikaiva 41 pādayorbhavantī vidāraṇayogād vipādikā 42 kathyate, tena 43 na saṅkhyātirekaḥ| tathā ca bhojaḥ– “doṣāḥ pradūṣya tvaṅmāṃsaṃ pāṇipādasamāśritāḥ| piḍakā janayantyāśu dāhakaṇḍūsamanvitām|| dahyate tvak kharā rūkṣā pāṇyorjñeyā vicarcikā| pāde vipādikā jñeyā sthānānyatvādvicarcikā||” iti||17-22||
kharaṃ śyāvāruṇaṃ rūkṣaṃ vātāt kuṣṭhaṃ savedanam ||23|| pittāt 44 prakvathitaṃ dāharāgasrāvānvitaṃ matam | kaphāt kledi ghanaṃ snigdhaṃ sakaṇḍūśaityagauravam ||24|| dviliṅgaṃ dvandvajaṃ kuṣṭhaṃ, triliṅgaṃ sānnipātikam |25|
doṣatrayaniyataṃ kuṣṭhaliṅgamāha– kharaṃ śyāvāruṇamityādi| śyāvāruṇamiti śyāvaṃ vā aruṇaṃ vā bhavati| carake kuṣṭhamadhikṛtya doṣaviśeṣakuṣṭhajanakahetūnāṃ parasparaṃ jñāpyajñāpakatvamuktaṃ; yathā– “kuṣṭhaviśeṣairdoṣāḥ doṣaviśeṣaiḥ 45 punaḥ kuṣṭhāni| jñāyante 46 te hetuṃ hetustāṃśca prakāśayati||” (ca. ci. a. 7) iti||23-24||–
doṣatrayaniyataṃ kuṣṭhaliṅgamāha– kharamityādi| śyāvaṃ 47 aruṇaṃ vā bhavati, savedanaṃ vedanāyuktam, etadvātakuṣṭhaṃ jānīyāt| pittācca prakvathitaṃ śaṭitamiva| 48 yuktaṃ ca kaphāt kledi klinnatāyuktaṃ, ghanaṃ nibiḍam| dvandvaje kuṣṭhe dvidoṣaliṅgaṃ, sānnipātike tridoṣaliṅgam||23-24||–
tvaksthe vaivarṇyamaṅgeṣu kuṣṭhe raukṣyaṃ ca jāyate ||25|| tvaksvāpo romaharṣaśca svedasyātipravartanam | kaṇḍūrvipūyakaścaiva kuṣṭhe śoṇitasaṃśrite ||26|| bāhulyaṃ vaktraśoṣaśca kārkaśyaṃ piḍakodgamaḥ | todaḥ sphoṭaḥ sthiratvaṃ ca kuṣṭhe māṃsasamāśrite ||27|| kauṇyaṃ gatikṣayo'ṅgānāṃ sambhedaḥ kṣatasarpaṇam | medaḥsthānagate liṅgaṃ prāguktāni tathaiva ca ||28|| nāsābhaṅgo'kṣirāgaśca kṣateṣu krimisambhavaḥ | svaropaghātaśca bhavedasthimajjasamāśrite ||29|| dampatyoḥ kuṣṭhabāhulyādduṣṭaśoṇitaśukrayoḥ | yadapatyaṃ tayorjātaṃ jñeyaṃ tadapi kuṣṭhitam ||30|| (su. ni. a. 5) |
idānīmuttarottarasaptadhātugatakuṣṭhasya lakṣaṇaṃ krameṇāha– tvaksthe vaivarṇyamityādi| tvakśabdenātra raso'bhidhīyate, dhātuprastāvāt; tvakśabdena rasasyābhidhānaṃ tātsthyāt; jejjaṭastu tvacamevāha| bāhyāyāstvacaścarake udakadharatvenokte rasagrahaṇasyānarhatvāddvitīyā'sṛgdharā'troktā, udakācca raso bhinnaḥ; tathāhyuktam– “udakaṃ daśāñjalimitaṃ, raso navāñjalimitaḥ|” (ca. śā. a. 7) iti| rasaṃ vihāya raktādyuktiśca prāgeva rasaṃ kroḍīkṛtya tiryaksirāgatairdoṣaiḥ kuṣṭhajananāt, sirāsu raktavyavasthiteśceti tasyāśayaḥ| sākṣādrasa ityanabhidhānādbṛhatkuṣṭhaṃ rasagataṃ na bhavatīti nāśaṅkanīyam| yataḥ suśrutenaivoktam– “teṣāṃ tu mahattvaṃ sarvadhātvanusāritvāt|” (su. ni. a. 5) iti, sarvaśabdena ca rasasyāpi grahaṇam| bhoje'pyuktam– “praduṣṭāḥ pracyutā doṣā rasāsṛṅmāṃsasaṃśritāḥ| kuṣṭhāni janayantyāśu śarīreṣu śarīriṇām||” iti| “tvaksrāvo romaharṣaśca svedasyātipravartanam|” iti| etat kecit śoṇitagatasyaiva liṅgaṃ manyante, anye rasagatasyeti| iha raukṣyaṃ svedātipravṛttirlomaharṣaśca kuṣṭhārambhakadoṣaiḥ svedavahasrotoduṣṭyā bhavati| yaduktam– “svedavāhiṣu duṣṭeṣu pāruṣyaṃ romaharṣaṇam| atisvedanamasvedaḥ paridāhaśca jāyate||” iti| vipūyaka iti 49 viśeṣeṇa pūyayogitvam| kauṇyaṃ karabhaṅgaḥ| aṅgānāṃ sambheda iti aṅgānāṃ bhaṅgaḥ| prāguktāni tathaiva ceti rasaraktamāṃsadhātugatakuṣṭhaliṅgānītyarthaḥ; etaccaikatrābhihitamapi krameṇa parāparadhātuduṣṭau pūrvapūrvadhātuduṣṭiliṅgakhyāpanaparaṃ, nyāyasya samānatvāt| yaducyate– “samāneṣvartheṣvekatrābhihito vidhiranyatrāpyāsañjanīyaḥ|” iti śukragatakuṣṭhaliṅgamāha– dampatyorityādi| kuṣṭhaṃ śukragatamapatyena vyajyata ityarthaḥ| atra śukraduṣṭilakṣaṇaprastāvena tattulyakāryā strīgatā''rtavaduṣṭirapyuktā| tadapītyapiśabdāt pūrvoktānyapi rasādimajjāntargatakuṣṭhaliṅgāni bhavanti| kuṣṭhitamiti sañjātaṃ kuṣṭhamasyeti tārakāditvāditac| atra duṣṭaṃ śukramārtavaṃ vā sarvathā bījatvānupaghātādapatyajanakaṃ, parantu vikṛtaṃ janayatīti draṣṭavyam||25-30||
idānīmuttarottarasaptadhātugatakuṣṭhalakṣaṇaṃ krameṇocyate– tvagityādi| tvakśabdenātra raso vācyaḥ, dhātuprastāvāt; tvakśabdena rasasyābhidhānaṃ, tātsthyāt| bṛhatkuṣṭhaṃ rasagataṃ na bhavatīti na śaṅkanīyaṃ, yataḥ suśrutenoktam– “teṣāṃ tu mahattvaṃ sarvadhātvanusāritvāt|” iti| ataḥ sarvaśabdena rasasyāpi grahaṇam| bhoje'pyuktam– “praduṣṭāḥ pracyutā doṣā rasāsṛṅmāṃsasaṃśritāḥ| kuṣṭhāni janayantyāśu śarīreṣu śarīriṇām||” iti| vaivarṇyamaṅgānāṃ vivarṇatā| raukṣyaṃ ca svedātipravṛttirlomaharṣaśca kuṣṭhārambhakairdoṣaiḥ svedavahasrotoduṣṭyā bhavati| yaduktam– “svedavāhiṣu duṣṭeṣu pāruṣyaṃ romaharṣaṇam| atisvedanamasvedaḥ paridāhaśca jāyate||” iti| raktagatamāha– kaṇḍūrityādi| vipūyaka iti viśeṣeṇa pūyayogitvam| māṃsagatamāha– bāhulyamityādi| bāhulyaṃ sthūlamaṇḍalatā, sphoṭaḥ tvacaḥ sphuṭanaṃ, sthiratvamacalatvam| medogatamāha– kauṇyamityādi| kauṇyaṃ karabhaṅgaḥ, gatikṣayo gamanāśaktiḥ, aṅgānāṃ sambhedaḥ aṅgabhaṅgaḥ, kṣataprasaraṇaṃ, prāguktāni rasaraktamāṃsagataliṅgāni, etaccaikatrābhihitamapi krameṇa parāparadhātuduṣṭau pūrvadhātuduṣṭiliṅgakhyāpanaparaṃ, nyāyasya samānatvāt| yaducyate– “samāneṣvartheṣvekatrābhihito 50 vidhiranyatrāpyāsañjanīyaḥ” iti| asthimajjagatamāha– nāsetyādi| nāsāyā bhaṅgo'vadaraṇam, akṣirāgo netralauhityaṃ, kṣateṣu kṛmisambhūtiḥ, svarahāniśca| śukragatakuṣṭhaliṅgamāha– dampatyorityādi| dampatyoḥ strīpuruṣayoḥ, kuṣṭhabāhulyāt śukrārtavayorduṣṭiḥ, śukragatakuṣṭhamapatyena vyajyata ityarthaḥ| atra śukraduṣṭilakṣaṇaprastāvena ca tattulyakāryā strīgatārtavaduṣṭirapyuktā| tadapītyapiśabdāt pūrvoktānyapi rasādimajjāntargatakuṣṭhaliṅgāni bhavanti, anye kuṣṭhilamiti paṭhanti; tatrāpi sa evārthaḥ| tatra duṣṭaṃ śukramārtavaṃ vā sarvathā bījatvānupaghātādapatyajanakaṃ, paraṃ tu vikṛtaṃ janayatīti draṣṭavyam||25-30||
sādhyaṃ tvagraktamāṃsasthaṃ vātaśleṣmādhikaṃ ca yat | medasi dvandvajaṃ yāpyaṃ varjyaṃ majjāsthisaṃśritam ||31|| krimitṛḍdāhamandāgnisaṃyuktaṃ yattridoṣajam | prabhinnaṃ prasrutāṅgaṃ ca raktanetraṃ hatasvaram ||32|| pañcakarmaguṇātītaṃ kuṣṭhaṃ hantīha mānavam | (su. sū. a. 33) |
sādhyādibhedamāha– sādhyaṃ tvagraktamāṃsasthamityādi| vātaśleṣmādhikaṃ ca yaditi 51 ekakuṣṭhakiṭibhādivarjyam| majjāsthisaṃśritamiti atra majjāsthipratyāsattyā 52 śukragatasyāpyasādhyatvaṃ boddhavyam| prabhinnamiti vidīrṇam| pañcakarmaguṇātītamiti pūrvarūpakriyayā saha rasādidhātūnāṃ caturṇāṃ kriyākalāpāḥ pañcakarmāṇi, teṣāṃ guṇā vīryāṇi, tānyatīto yaḥ sa tathā, asthimajjāgata ityarthaḥ; tāśca kriyāḥ pūrvarūpe śodhanamubhayataḥ; tvakprāpte śodhanālepanādi, raktaprāpte śodhanālepanakaṣāyapānaśoṇitāvasekādi, evaṃ māṃsamedasorapi draṣṭavyamiti| athavā 53 pañcakarmāṇi vamanādīni, teṣāṃ guṇāḥ phalāni, tānyatītam||31-32||–
idānīṃ dhātvanukrame'pi sādhyādibhedamāha– sādhyamityādi| tvagraktamāṃsasthaṃ vātaśleṣmādhikaṃ ca yattat sādhyaṃ, vātaśleṣmādhikaṃ ca yaditi 54 carmaikakuṣṭhakiṭibhasidhmālasavipādikā vātaśleṣmajāḥ sādhyāḥ, medogataṃ dvandvajaṃ yāpyam, asthimajjāsaṃśrayaṃ varjyam| atra majjāsthipratyāsattyā śukrasya tadgatasyāpyasādhyatvaṃ boddhavyam| punaścāsādhyalakṣaṇamāha– kṛmītyādi| prabhinnaṃ vidīrṇaṃ, prasrutāṅgaṃ 55 prasrāvayuktaśarīraṃ, hatasvaraṃ ghargharasvaraṃ, pañcakarmaguṇātītaṃ pañcakarmāṇi vamanādīni teṣāṃ guṇāḥ phalāni, tāni niṣphalīkṛtya jātam||31-32||–
vātena kuṣṭhaṃ kāpālaṃ pittenaudumbaraṃ kaphāt ||33|| maṇḍalākhyaṃ vicarcī ca ṛṣyākhyaṃ vātapittajam | carmaikakuṣṭhaṃ kiṭibhaṃ sidhmālasavipādikāḥ ||34|| vātaśleṣmodbhavāḥ śleṣmapittāddadruśatāruṣī | puṇḍarīkaṃ savisphoṭaṃ pāmā carmadalaṃ tathā ||35|| sarvaiḥ syāt kākaṇaṃ pūrvatrikaṃ dadru sakākaṇam | puṇḍarīkarṣyajihve ca mahākuṣṭhāni sapta tu ||36|| (vā. ni. a. 14) |
kuṣṭheṣu cikitsārthaṃ pradhānaṃ doṣamāha– vātena kuṣṭhaṃ kāpālamityādi| vicarcyapi kaphāttatheti śleṣmapittāt, tena dadruprabhṛti carmadalāntaṃ śleṣmapittajamityarthaḥ| pūrvatrikamiti kāpālodumbaramaṇḍalākhyam| ataḥ saptamahākuṣṭhādanyat kṣudrakuṣṭham||33-36||
kuṣṭheṣu cikitsārthaṃ doṣaprādhānyamāha– vātenetyādi| sugamam| anyadapi doṣaprādhānyamāha– carmeti| dadruśatāruṣī dve kuṣṭhe na kevalaṃ śleṣmapittāt, yāvatpuṇḍarīkaṃ tathā visphoṭaṃ tathā pāmā tathā carmadalaṃ jāyate, tatheti śleṣmapittāt; tena dadruprabhṛti carmadalāntaṃ śleṣmapittādhikasannipātajamityarthaḥ| sarvairiti sarvaistribhireva samairdoṣaiḥ kākaṇaṃ nāma kuṣṭhamutpadyate| etāni aṣṭādaśa kuṣṭhāni bhavanti teṣāṃ madhye pūrvaṃ trikamiti kāpālodumbaramaṇḍalākhyaṃ dadru kākaṇaṃ puṇḍarīkamṛkṣajihvaṃ ceti mahākuṣṭhāni syuḥ| ataḥ saptamahākuṣṭhādanyat kṣudrakuṣṭhaṃ boddhavyam||33-36||–
kuṣṭhaikasambhavaṃ śvitraṃ kilāsaṃ vāruṇaṃ bhavet | nirdiṣṭamaparisrāvi tridhātūdbhavasaṃśrayam ||37|| vātādrūkṣāruṇaṃ, pittāttāmraṃ kamalapatravat | sadāhaṃ romavidhvaṃsi kaphācchvetaṃ ghanaṃ guru ||38|| sakaṇḍūraṃ kramādraktamāṃsamedaḥsu cādiśet | varṇenaivedṛgubhayaṃ kṛcchraṃ taccottarottaram ||39|| (vā. ni. a. 14) |
tvagduṣṭitulyatvādatraiva kilāsamāha– kuṣṭhaikasambhavamityādi| kuṣṭhena saha ekaṃ samānaṃ viruddhāśanapāpakarmādi sambhavo nidānaṃ yasya tattathā, kuṣṭhena saha samānacikitsitatvaṃ ca boddhavyaṃ, “kuryāccāsmai kuṣṭhoktaṃ vidhānam” iti vacanāt| carake tvasya hetuviśeṣo'pi paṭhyate, yathā– “vacāṃsyatathyāni kṛtaghnabhāvo nindā gurūṇāṃ gurudharṣaṇaṃ ca| pāpakriyā pūrvakṛtaṃ ca karma hetuḥ kilāsasya virodhi cānnam||” (ca. ci. a. 7) iti| kilāsameva māṃsamedaḥsamāśrayaṇayogatvādaruṇaṃ śvitraṃ ca bhaṇyate| tvaggatameva kilāsaṃ, tasya lakṣaṇaṃ nirdiṣṭamaparisrāvīti| srāvo hi raktādiduṣṭyā bhavati, tenāsya tvaggatatvena srāvābhāvaḥ| uktaṃ ca– “tvaggataṃ ca yadasrāvi tat kilāsaṃ prakīrtitam|” iti| tridhātūdbhavasaṃśrayamiti tridhātustrayo doṣāstathā raktamāṃsamedāṃsi saṃśrayo'dhiṣṭhānaṃ yasya tattathā; athavā tridhātuḥ raktamāṃsamedāṃsi udbhavāya saṃśrayo yasya tattathā, doṣāstu sarvasādhāraṇatvāt labhyanta eva| nanu, yadi dhātutrayāśritaṃ kilāsaṃ, tat kathaṃ “yadā tvacamatikramya taddhātūnavagāhate| hitvā kilāsasañjñāṃ ca kuṣṭhasañjñāṃ labhettadā||” iti viśvāmitravacanaṃ kilāsasañjñāpratikṣepakaṃ na virudhyate? tathā “tvaggatameva kilāsaṃ” (su. ni. a. 5) iti suśrute'vadhāraṇaṃ viruddham? ucyate– viśvāmitravacanasya tāvadayamarthaḥ pratyetavyaḥ– yadoktaraktādigatasamastakuṣṭhalakṣaṇajanakatayā dhātūnavagāhate tadā na tat kilāsaṃ, kiṃ tarhi kuṣṭhajanakahetvantarabṛṃhitadoṣopaplavāt dhātūn dūṣayet, tathā 56 hetulakṣyalakṣaṇamaruṇādikuṣṭhaṃ tat; anyaditararaktādigatakuṣṭhaliṅgavyatiriktamutpādasamakālabhāviraktatāmrādi-varṇatāmātrakārakaṃ raktādigatadoṣajanyaṃ kilāsameva, anyathā raktādigatakilāsalakṣaṇena carakoktena virodhaḥ syāt| sa yadāha– “doṣe raktāśrite raktaṃ, tāmraṃ māṃsasamāśrite| śvetaṃ medaḥsthite śvitraṃ, guru taccottarottaram||” (ca. ci. a. 7) iti| carake hi kilāsasyaiva dhātutrayasambandhakṛtavarṇena dāruṇādisañjñāntaramātraṃ kṛtaṃ, suśrute'pi tvaggatamevetyanena raktādiduṣṭyā viśiṣṭaraktādigatamahākuṣṭhaliṅgarahitatvaṃ, tathā kṣudrakuṣṭhavadyugapadraktalasīkātvaṅmāṃsasandūṣakatvavirahaḥ khyāpyate; athavā evakāro'yogavyavacchede, yathā– nīlaṃ sarojaṃ bhavatyeveti| uktaprakāreṇa 57 dhātutrayamātragatatvenaikadoṣajatvena cāsya kuṣṭhādbhedaḥ; “śvitrasañjñāṃ labhettadā” iti jejjaṭapāṭhe tu śvitrasañjñāmātravyavahāraḥ kilāsasya, na punararthabhedaḥ kaściditi| bhālukinā tu dhātubhedena kilāsasya sañjñāntaraṃ darśitam– “vāruṇaṃ tattu vijñeyaṃ māṃsadhātusamāśrayam| medaḥśritaṃ bhavecchvitraṃ, dāruṇaṃ raktasaṃśrayam||” iti| tathā carake'pi– “dāruṇaṃ vāruṇaṃ śvitraṃ kilāsaṃ nāmabhistribhiḥ|” (ca. ci. a. 7) iti| tenehāpi tathā boddhavyam| kramādraktamāṃsamedaḥsu cādiśedvarṇenaivedṛgubhayamiti īdṛśameva 58 varṇenāruṇaṃ tāmraṃ śvetaṃ ca kilāsaṃ raktamāṃsamedaḥsu yathākrameṇādiśet| ubhayamiti vraṇajaṃ doṣajaṃ ca tacchvitraṃ bhavati, tathāca bhojaḥ– “śvitraṃ tu dvividhaṃ vidyāddoṣajaṃ vraṇajaṃ tathā| tatra mithyopacārāddhi vraṇasya vraṇajaṃ smṛtam|| doṣajaṃ ca dvidhā proktamātmajaṃ parajaṃ tathā| parasaṃskārasaṃsparśādyattat parajamucyate| tadātmajaṃ vijānīyādyaddeheṣvanilādijam||” iti| raktādidhātutrayagatasya ca kilāsasya dūṣyaprabhāvādyasya kasyāpi doṣasya sambandhaniyatā evāruṇādayo varṇā boddhavyāḥ, yadi tu tatra doṣaniyato varṇaḥ kalpyate tadā varṇātideśo vyarthaḥ syāt, vātādrūkṣāruṇamityādinaiva siddhatvāt| yadyevaṃ doṣeṇātra varṇābhidhānaṃ viphalaṃ, nirviṣayatvāt; naivaṃ, tvaṅmātragate kilāse doṣavarṇasya caritārthatvāt| hanta tarhi kathaṃ raktādigatatvamasya niścetavyaṃ? tvaggate svabhāvenāruṇādivarṇasya sadbhāvena sandigdhatvāt| ucyate– krameṇāruṇādivarṇotpādādraktādigatatvaṃ niścetavyam, utpattimātre tvaruṇādiyogāttvaggatatvamiti||37-39||
tvagduṣṭitulyatvādatraiva kilāsamāha– kuṣṭhaikasambhavamiti| kuṣṭhena saha ekaḥ samānaḥ viruddhāśanapāpakarmādi sambhavo nidānaṃ yasya tattathā, kuṣṭhatulyanidānamityarthaḥ| kuṣṭhena saha samānacikitsitatvaṃ ca boddhavyam| “kuryāccāsmai kuṣṭhaduṣṭaṃ vidhānam|” iti vacanāt| carake tvasya hetuviśeṣo'pi paṭhyate| yathā– “vacāṃsyatathyāni kṛtaghnabhāvo nindā gurūṇāṃ gurudharṣaṇaṃ ca| pāpakriyā pūrvakṛtaṃ ca karma hetuḥ kilāsasya virodhi cānnam||” iti| kilāsameva māṃsamedaḥsamāśrayeṇa yogitvāddāruṇaṃ śvitramiti bhaṇyate| tvaggatameva kilāsaṃ, tasya lakṣaṇaṃ nirdiṣṭam– aparisrāvīti| srāvo hi raktādiduṣṭyā bhavati, tenāsya tvaggatatvena srāvābhāvaḥ| uktañca– “tvaggataṃ tu yadasrāvi tatkilāsaṃ prakīrtitam|” iti| tridhātūdbhavasaṃśrayamiti tridhātuśabdena pṛthagdoṣāḥ, 59 tridhātuḥ saṃśrayo yasya tattathā, athavā tridhātuḥ raktamāṃsamedāṃsi, tena vātādinā pṛthagudbhava utpādastathā raktamāṃsamedāṃsi saṃśrayo'dhiṣṭhānaṃ yasya tattathā| vātādinā dhātusaṃśrayabhedena varṇabhedamāha– vātādityādi| vātāt śvitraṃ rūkṣaṃ sparśataḥ, aruṇaṃ raktaṃ varṇataḥ| pittādityādi| pittāt śvitraṃ kamalapatravat padmadalamiva tāmraṃ varṇena bhavet| tathā sadāhaṃ dāhayuktam| romavidhvaṃsi romaghāti| kaphāditi kaphāt śvitraṃ śvetaṃ śuklaṃ, ghanaṃ sāndraṃ, tathā guru aṅgenānubhūyate, tathā saha kaṇḍvā vartate iti 60 sakaṇḍu kaṇḍuyuktam| kramādraktamāṃsamedassu cādiśet varṇenaivedṛgubhayamiti īdṛśameva varṇenāruṇatāmraśvetena kilāsaṃ raktamāṃsamedassu yathākrameṇādiśet| ubhayamiti vraṇajaṃ doṣajamiti tat śvitraṃ bhavati| tathā ca bhojaḥ– “śvitraṃ taddvividhaṃ vidyāddoṣajaṃ vraṇajaṃ tathā| tatra mithyopacārāddhi vraṇasya vraṇajaṃ smṛtam|| doṣajaṃ dvividhaṃ proktamātmajaṃ parajaṃ tathā| parasaṃskārasaṃsparśādyattatparajamucyate|| tadātmajaṃ vijānīyādyaddeheṣvanilādijam|” iti||37-39|| 61
aśuklaromā'bahulamasaṃśliṣṭamatho navam | anagnidagdhajaṃ sādhyaṃ śvitraṃ varjyamato'nyathā ||40|| guhyapāṇitalauṣṭheṣu jātamapyacirantanam | varjanīyaṃ viśeṣeṇa kilāsaṃ siddhimicchatā ||41|| (a. saṃ. ni. a. 14) |
tasya sādhyatvamasādhyatvaṃ cāha– aśukletyādi| aśuklaroma kṛṣṇaroma, abahulaṃ tanu, asaṃśliṣṭaṃ parasparamasaṃyuktam, anagnidagdhajaṃ agnidagdhajaṃ yanna bhavati, etat sādhyam| ato'nyathā 62 ato'nyathoktasarvaprakāramasādhyaṃ, carake'pyevaṃvidhasyāsādhyatvamuktam| yathā– 63 “yacchuklaroma bahulaṃ yat saṃlagnaṃ parasparam| yacca varṣagaṇopetaṃ tacchvitraṃ naiva sidhyati||” (ca. ci. a. 7) iti| guhyapāṇitalauṣṭheṣviti talamatra pādatalaṃ suśrute ‘ante jātam’ iti sāmānyena nirdeśāt||40-41||
tasya sādhyā'sādhyatvamāha– aśukletyādi| aśuklaroma yāvanna romāṇi śuklāni bhavanti, abahulaṃ tanu, asaṃśliṣṭaṃ mithaḥ parasparamasaṃyuktam, agnidagdhajaṃ yanna bhavati; etatsādhyam| ato'nyathā uktaprakāraviparītamasādhyam| yaduktaṃ carake– “yat śuklaroma bahulaṃ yatsaṃlagnaṃ parasparam| yacca varṣagaṇopetaṃ tacchvitraṃ naiva siddhyati||” iti| asādhyamāha– guhyetyādi| eṣu sthāneṣvanavamapi tyājyam| guhyaṃ liṅgaṃ, talamatra pādatalam||40-41||
prasaṅgādgātrasaṃsparśānniḥśvāsāt sahabhojanat | ekaśayyāsanāccaiva vastramālyānupalenāt ||42|| kuṣṭhaṃ jvaraśca śoṣaśca netrābhiṣyanda eva ca | aupasargikarogāśca saṅkrāmanti narānnaram ||43|| (su. ni. a. 5) |
kuṣṭhasya saṃsargajaprasaṅgena sarvāneva saṃsargajān rogānāha– prasaṅgādityādi| prasaṅgo maithunam, athavā prasaṅgaḥ sātatyaṃ; tena kṛtāt gātrasaṃsparśādeḥ| aupasargikarogā iti 64 aupasargikāḥ pāparogādayo bhūtopasargajāśca| saṅkrāmanti āviśanti| rogasaṅkrāntiśca kuṣṭhiprabhṛtipāpijanasaṃsargeṇa pāpasaṅkrāntervikāraprabhāvādvā boddhavyā||42-43||
kuṣṭhasya saṃsargajatvaprasaṅgenaiva saṃsargajān rogānāha– prasaṅgādityādi| prasaṅgo maithunam, athavā prasaṅgo nairantaryaṃ, tena kṛtāt gātrasparśādeḥ| aupasargikarogādayo bhūtopasargajā rogāḥ| saṅkrāmanti āviśanti| rogasaṅkrāntiśca kuṣṭhiprabhṛtipāpijanasaṃsargeṇa pāpasaṅkrāntervikāraprabhāvādvā boddhavyā||42-43||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne kuṣṭhanidānaṃ samāptam ||49||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ kuṣṭhanidānaṃ samāptam||49|| 65
iti śrīvācaspativaidyapraṇītāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ kuṣṭhanidānam||49||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  2. 2 . ‘prasajjeta’ iti pā.| ↩
  3. 3 . ‘yadā yena krameṇa’ ityasya sthāne ‘yathākrameṇa’ iti pā.| ↩
  4. 4 . ‘sambadhyate’ iti pā.| ↩
  5. 5 . ‘vidagdhādirūpe'nne’ iti pā.| ↩
  6. 6 . ‘lasīkāvacca’ iti pā.| ↩
  7. 7 . ayamevameva pāṭhamūrīkaroti| ↩
  8. 8 . ‘atiślakṣṇo vā kharo vā sparśaḥ (kharaḥ karkaśaḥ)|’ iti pā.| ↩
  9. 9 . atra ‘atha vā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  10. 10 . ‘bhramaḥ’ ityatra ‘śramaḥ’ iti pā.| ↩
  11. 11 . ‘śarkarāśakalam’ iti pā., ‘karkarāśakalam’ iti ca pā.| ↩
  12. 12 . ‘audumbaramāha– rugityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  13. 13 . ‘maṇḍalakuṣṭhamāha– śvetetyādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  14. 14 . ‘styānaṃ sāndraṃ sadalaṃ vā|’ iti pā.| ↩
  15. 15 . ‘ṛṣyajihvamāha– karkaśamityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  16. 16 . ‘‘robhu’ iti prasiddhaḥ,’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  17. 17 . ‘puṇḍarīkamāha– saśvetamityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  18. 18 . ‘saśvetalohitamityarthaḥ’ iti pā.| ↩
  19. 19 . ‘sidhmalakṣaṇamāha– śvetamityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  20. 20 . ‘kākaṇamāha– yadityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  21. 21 . ‘tridoṣajalakṣaṇatve’ iti pā.| ↩
  22. 22 . ayamevameva pāṭhamūrīkaroti| ↩
  23. 23 . ‘aparāparairmilitam’ iti pā.| ↩
  24. 24 . ‘yadṛkṣajihvasaṃsthānamṛkṣajihvam’ iti pā.| ↩
  25. 25 . ‘tat’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  26. 26 . ‘kiṭṭibham’ iti pā., ‘kiṭṭimam’ iti pā., ‘kiṭimam’ iti vā pā. | ↩
  27. 27 . ‘dalayatyapi’ iti pā. | ↩
  28. 28 . ‘bahulamapattalam’ iti pā.| ↩
  29. 29 . ‘kiṭibhamāha– śyāvamityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  30. 30 . ‘alasakamāha– kaṇḍūmadbhirityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  31. 31 . ‘dadrumaṇḍalamāha– kaṇḍvityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  32. 32 . ‘suśrutoktakṣudrakuṣṭhārakasādayaśca’ iti pā.| ↩
  33. 33 . ‘carmadalamāha– raktamityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  34. 34 . ‘śatārumāha– raktetyādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  35. 35 . ‘vicarcikāmāha– sakaṇḍvityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  36. 36 . ‘kacchurna’ iti pā.| ↩
  37. 37 . ‘tatraiva kuṣṭhamāha’ iti pā.| ↩
  38. 38 . atra ‘yad’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  39. 39 . ‘mahāsthānam’ iti pā.| ↩
  40. 40 . etādṛśapāṭhābhiprāyeṇa| ↩
  41. 41 . ‘pādayorbhavati’ iti pā.| ↩
  42. 42 . ‘bhavati’ iti pā.| ↩
  43. 43 . ‘na’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  44. 44 . ‘prakuthitam’ iti pā. | ↩
  45. 45 . upalabdhacarakasaṃhitāmūle ‘punaśca’ iti pā.| ↩
  46. 46 . upalabdhacarakasaṃhitāmūle ‘tairheturhetustāṃśca’ iti pā., madhukośavyākhyāpratiṣu tu ‘tairhetubhistāṃśca’ iti pā., ‘te hetuṃ hetustāṃśca’ iti ca pā.| ↩
  47. 47 . atra ‘vā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  48. 48 . ‘yuktaṃ ca kaphāt’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  49. 49 . ‘viśeṣaṇam’ iti pā.| ↩
  50. 50 . ‘vidhiranyatrāpyāśaṅkanīyaḥ’ iti pā.| ↩
  51. 51 . ‘carmaikakuṣṭhaṃ kiṭibhādi varjyam’ iti pā.| ↩
  52. 52 . ‘śukrasya tadgatasya ... ’ iti pā.| ↩
  53. 53 . yaduktam– “kuṣṭheṣu caiva sarveṣu pañcakarmāṇi kārayet| pakṣe pakṣe ca vamanaṃ, māsi māsi virecanam| ṣaṇmāsena sirāmokṣo, nasyaṃ saptadināntaram||” iti kvacitpustake'dhikaḥ pāṭha upalabhyate | ↩
  54. 54 . ‘carmaikakuṣṭhakiṭṭibha ... ’ iti pā.| ↩
  55. 55 . ‘prasrāvayuktaṃ śarīram’ iti pā.| ↩
  56. 56 . ‘hetulabdhalakṣaṇa ... ’ iti pā.| ↩
  57. 57 . ‘dhātutrayamātratvenaikadoṣajatvena’ iti pā.| ↩
  58. 58 . ‘varṇenāruṇatāmraśvetena’ iti pā.| ↩
  59. 59 . atra ‘śukravidhāḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  60. 60 . ‘sakaṇḍu ca’ iti pā.| ↩
  61. 61 . ‘aśuklaromabahula ... ’ iti pā. | ↩
  62. 62 . ‘anyathokta ... ’ iti pā.| ↩
  63. 63 . ‘yatparasparato'bhinnaṃ bahu yadraktalomavat’ iti vartamānacarakapratiṣu pāṭhaḥ| ↩
  64. 64 . ‘aupasargikaromāḥ śītalikādayaḥ’ iti ḍalhaṇaḥ| ↩
  65. 65 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ kuṣṭhanidānam||49||’ iti pā.| ↩