atha kuṣṭhanidānam | virodhīnyannapānāni dravasnigdhagurūṇi ca |
bhajatāmāgatāṃ chardiṃ vegāṃścānyān pratighnatām
||1|| vyāyāmamatisantāpamatibhuktvā
niṣeviṇām | gharmaśramabhayārtānāṃ drutaṃ śītāmbusevinām
||2|| ajīrṇādhyaśināṃ caiva
pañcakarmāpacāriṇām | navānnadadhimatsyātilavaṇāmlaniṣeviṇām
||3|| māṣamūlakapiṣṭānnatilakṣīraguḍāśinām |
vyavāyaṃ cāpyajīrṇe'nne nidrāṃ ca bhajatāṃ divā
||4|| viprān gurūn dharṣayatāṃ pāpaṃ karma
ca kurvatām | vātādayastrayo duṣṭāstvagraktaṃ māṃsamambu ca
||5|| dūṣayanti sa kuṣṭhānāṃ saptako
dravyasaṅgrahaḥ | ataḥ kuṣṭhāni jāyante sapta caikādaśaiva ca
||6|| (ca. ci. a. 7) |
aṣṭādaśasaṅkhyārūpeṇa tulyatvāt kuṣṭhanidānamucyate| viśeṣeṇa kuṣṭhajanakaṃ
nidānamāha– virodhīnītyādi| virodhīni “na matsyān payasā'bhyavaharet” (ca. sū.
a. 26) ityādinoktāni| bhajatāmiti pūrveṇa sambadhyate| āgatāmiti
upasthitavegām| vegāṃścānyāniti mūtrapurīṣādivegān|
vyāyāmamatisantāpamatibhuktveti bhuktvā vyāyāmamatiyujya santāpamatiyujya
1
ca niṣeviṇāmiti etayoreva sevanaśīlānāṃ; niṣeviṇāmityanena saha prathamataḥ
sambandhe kṛdyogalakṣaṇā ṣaṣṭhī syāt, tataśca
vyāyāmasyātisantāpasyātiniṣeviṇāmiti prayogaḥ
2
prasajyeta| “śītoṣṇalaṅghanāhārān kramaṃ muktvā niṣeviṇām” iti pāṭhāntare
śītoṣṇādīnāṃ
3
yadā yena krameṇa sevyatvamuktaṃ, tadvaiparītyena tān sevyamānān|
śītoṣṇalaṅghanāhārānityanantaraṃ pratīti draṣṭavyaṃ, tena śītoṣṇādīn prati yaḥ
kramastaṃ muktvā eteṣāmeva niṣeviṇām| gharmaśramabhayārtānāmiti
gharmādibhirārtatve sati drutamaviśramya śītāmbusevinām| gharma ātapaḥ|
ajīrṇādhyaśināmiti ajīrṇamāmamannam, apakvamiti yāvat, tadbhuñjānānām;
adhyaśināmāhāre evāpariṇate bhuñjānānām| aśināmiti ajīrṇādhiśabdābhyāṃ saha
4
sambandhyate| pañcakarmāpacāriṇāmiti pañcakarmaṇi kriyamāṇe apacāriṇām|
navānnadadhimatsyānīti atiśabdo navānnādibhiḥ sarvaiḥ sambadhyate| vyavāyaṃ
cāpyajīrṇa iti
5
vidagdhādirūpe ajīrṇe| dharṣayatāmiti abhibhavatām| pāpaṃ karma ca
kurvatāmityanenaiva viprādidharṣaṇe labdhe punastadvacanaṃ viśeṣārtham|
doṣadūṣyasaṅgrahamāha– vātādaya ityādinā| vātādīnāṃ tritve pratīte'pi traya
iti vacanaṃ sarvakuṣṭheṣu militānāmeva trayāṇāṃ duṣṭipradarśanārtham|
dravyasaṅgraha iti dravyamārambhakaṃ kāraṇamucyate; yathā– “rasanārtho
rasastasya dravyamāpaḥ kṣitistathā|” (ca. sū. a. 1) iti| arthalabdhamapi
saptakamiti padaṃ sarvatra saptakaniyamārthaṃ punaruktam| nanu, visarpāṇāṃ
samutpāde etāvatyeva sāmagrī, yaduktam– “raktaṃ lasīkā tvaṅmāṃsaṃ dūṣyaṃ
doṣāstrayo malāḥ| visarpāṇāṃ samutpattau vijñeyāḥ sapta dhātavaḥ||” (ca. ci.
a. 21) iti|
6
lasīkayā ca tatrodakamucyate, tat kinnibandhanaḥ kuṣṭhavisarpayorbhedaḥ?
ucyate– kuṣṭhaṃ cirakriyaiḥ sthirairaprabalaraktapittairdoṣairjanyate,
visarpastvaciravisarpaṇaśīlaiḥ prabalaraktapittaiḥ; kuṣṭhe
gurupradharṣaṇaparadravyāpahārādayo nimittaṃ, na visarpe| anye tvāhuḥ– visarpā
vātādibhirekaikaśo'pi bhavanti, yaduktam– “pṛthak trayastribhiścaiko visarpā
dvandvajāstrayaḥ|” (ca. ci. a. 21) iti, kuṣṭhaṃ tu tridoṣajameveti| kiṃ
tvetatsamādhānaṃ tridoṣajatve'pi
visarpāṇāmekadoṣajakuṣṭhavadekadoṣajatvakīrtanaṃ saṅgatamiti na manoharam|
ataḥ kuṣṭhānīti ata ityasmāt doṣadūṣyasamudāyāt| sapta caikādaśaiva ceti
vicchedapāṭhena saptānāṃ mahākuṣṭhatvamekādaśānāṃ kṣudratvamiti bodhayati||1-6||
aṣṭādaśarūpasaṅkhyātulyatvātkuṣṭhanidānamucyate| viśeṣeṇa kuṣṭhajanakaṃ
nidānamāha– virodhīnītyādi| etadācaratāṃ nṛṇāṃ kuṣṭhāni jāyante iti
sambandhaḥ| virodhīni kṣīramatsyādīni bhajatāmiti sambadhyate| āgatāmiti
upasthitavegāṃ chardiṃ, tathā vegāṃścānyāniti mūtrapurīṣādivegān, pratighnatāṃ
pratighātaṃ kurvatām| vyāyāmamatisantāpamatibhuktveti bhuktvā vyāyāmamatiyujya
santāpamatiyujya niṣeviṇāmiti| etayoreva sevanaśīlānāṃ, niṣeviṇāmityanena
prathamataḥ sambandhe kṛdyogalakṣaṇā ṣaṣṭhī syāt; tatra
vyāyāmasyātisantāpasyātiniṣeviṇāmiti prayogaḥ prayujyate| śītetyādi
śītoṣṇādīnāṃ tu yadā yena krameṇa sevyatvamuktaṃ, tadvaiparītyena tān
sevamānānām| gharma ātapaḥ| ajīrṇādhyaśināmityādi| ajīrṇamanagnipakvamannaṃ,
carvaṇamiti yāvat, tadbhojinām| adhyaśinām, āhāra evāpariṇate bhuñjānānām|
aśināmiti ajīrṇādhibhyāṃ saha sambadhyate| pañcakarmāpacāriṇāmiti pañca
karmāṇi vamanavirekādīni, teṣāmapacāriṇāṃ vyāpattvayoginām|
navānnadadhimatsyātīti, atiśabdo navānnādiguḍāntaiḥ pratyekaṃ sambadhyate|
vyavāyaṃ cāpyajīrṇe'nne ityādi| vyavāyaṃ maithunaṃ, vidagdharūpe ajīrṇe; divā
ca nidrāṃ bhajatām| dharṣayatāmiti abhibhavatām| pāpaṃ karma ca
kurvatāmityanenaiva viprādidharṣaṇe labdhe punastadvacanaṃ
viśeṣārthapratipādakam| doṣadūṣyasaṅgrahamāha– vātādaya ityādi| vātādīnāṃ
tritve pratīte'pi traya iti vacanaṃ sarvakuṣṭheṣu militānāmeva trayāṇāṃ
duṣṭipradarśanārtham| dravyasaṅgraha iti dravyamārambhakaṃ kāraṇamucyate|
yathā– “rasanārtho rasastasya dravyamāpaḥ kṣitistathā|” iti| arthalabdhamapi
saptakamiti padaṃ sarvatra saptakaniyamārthaṃ punaruktam| nanu,
visarpāṇāmapyutpattyādau etāvatyeva sāmagrī| yaduktam– “raktaṃ lasīkā
tvaṅmāṃsaṃ dūṣyaṃ doṣāstrayo malāḥ| visarpāṇāṃ samutpattau vijñeyāḥ sapta
dhātavaḥ||” iti| tatkuṣṭhavisarpayoḥ ko bhedaḥ? ucyate– kuṣṭhaṃ cirakriyaiḥ
sthirairaprabalaraktapittairdoṣairjanyate, visarpastvaciravisaraṇaśīlaiḥ
prabalaraktapittaiḥ, kuṣṭhe gurupradharṣaṇaparadravyāpahārādayo nimittaṃ, na
visarpe| anye tvāhuḥ– visarpā vātādibhirekaikaśo'pi bhavanti, yaduktam–
“pṛthaktrayastribhiścaiko visarpā dvandvajāstrayaḥ|” iti; kuṣṭhaṃ
tridoṣajameveti| kintvayaṃ samādhiḥ tridoṣajatve'pi
visarpāṇāmekadoṣakuṣṭhavadekadoṣajatvakīrtanaṃ saṅgatamiti na manoharam|
kuṣṭhasaṅkhyāmāha– ata ityādi| ata ityasmāddoṣadūṣyasamudāyātsapta tathā
ekādaśa kuṣṭhāni jāyante| sapta caikādaśaiveti vicchedapāṭhena saptānāṃ
mahākuṣṭhatvamekadaśānāṃ kṣudratvamiti bodhayati||1-6||
kuṣṭhāni saptadhā doṣaiḥ pṛthagdvandvaiḥ samāgataiḥ | sarveṣvapi tridoṣeṣu
vyapadeśo'dhikastvataḥ ||7|| (vā. ni. a. 14)
|
kuṣṭhānāṃ tridoṣajatve'pi ulbaṇadoṣeṇa saptaprakāratāmāha– kuṣṭhānītyādi|
doṣaiḥ pṛthak trayaḥ, dvandvaistrayaḥ, samāgataiḥ sannipātaireka iti
saptatvam| vyapadeśo'dhikaṃ tvataḥ iti yathā– vātena kuṣṭhaṃ
kāpālamityādi||7||
kuṣṭhānāṃ tridoṣajatve'pyudrekadoṣeṇa saptaprakāratvamāha– kuṣṭhānītyādi|
kuṣṭhāni saptadhā saptaprakārāṇi, kathamityāha pṛthagdoṣaiḥ vātena, pittena,
śleṣmaṇā, trīṇi; tathā taireva doṣairdvandvairvātapittābhyāṃ, vātakaphābhyāṃ,
kaphapittābhyāṃ trīṇi, tathā taireva doṣaiḥ samāgataiḥ sannipatitairekam, iti
saptatvam| nanvevaṃ satyekadoṣajaṃ dvidoṣajaṃ kuṣṭhaṃ tatsarvaṃ tridoṣajaṃ
syādityāha– sarveṣvityādi| sarveṣvapi kuṣṭheṣu tridoṣajeṣu
7
satsvadhikatvataḥ adhikatvādvyapadeśo nirdeśaḥ kāryaḥ, sannipātasya
samaviṣamatvāt; yathā– vātena kuṣṭhaṃ kāpālamityādi||7||
atiślakṣṇakharasparśasvedāsvedavivarṇatāḥ | dāhaḥ kaṇḍūstvaci svāpastodaḥ
koṭhonnatirbhramaḥ ||8|| vraṇānāmadhikaṃ
śūlaṃ śīghrotpattiścirasthitiḥ | rūḍhānāmapi rūkṣatvaṃ nimitta'lpe'tikopanam
||9|| romaharṣo'sṛjaḥ kārṣṇyaṃ
kuṣṭhalakṣaṇamagrajam | (vā. ni. a. 14) |
pūrvarūpamāha– atiślakṣṇetyādinā| atiślakṣṇaḥ atimasṛṇaḥ| kharo rūkṣaḥ
8
(kharaḥ karkaśaḥ), atiślakṣṇo vā kharo vā sparśaḥ| svedāsvedau
svedavahasroto'varodhānavarodhakṛtau| svāpaḥ sparśājñānam| koṭhonnatiḥ
varaṭīdaṣṭasaṅkāśaḥ śothaḥ koṭhaḥ, tasyonnatiḥ| śīghrotpattiścirasthitiśca
vraṇānāmeva| nimitte'lpe'tikopanamiti anyathā'pi duṣṭaśoṇitatvādvraṇānāṃ
dehagatānāmalpe'pi hetau kopaḥ| kuṣṭhalakṣaṇamagrajamiti kuṣṭhānāṃ
pūrvarūpamityarthaḥ||8-9||–
pūrvarūpamāha– atītyādi| atiślakṣṇādikaṃ kuṣṭhalakṣaṇamaprajamiti kuṣṭhānāṃ
pūrvarūpamityarthaḥ| atiślakṣṇa iti atimasṛṇaḥ, kharo rūkṣaḥ,
9
atiślakṣṇo vā kharaḥ sparśaḥ| svedā'svedāviti
svedavahasrotovarodhānavarodhakṛtau| vivarṇatā vaivarṇyaṃ, dāhaḥ sarvāṅgīṇaḥ,
kaṇḍūḥ tvaci, svāpaḥ sparśājñatvaṃ, koṭhonnatiḥ varaṭīdaṃśasaṅkāśaḥ śophaḥ
koṭhaḥ tasyonnatiḥ,
10
śramo'nāyāsajaḥ| śīghrotpattiścirasthitiḥ vraṇānāmeva| alpe'pi nimitte kopo
vraṇānām||8-9||–
kṛṣṇāruṇakapālābhaṃ yadrūkṣaṃ paruṣaṃ tanu
||10|| kāpālaṃ todabahulaṃ tatkuṣṭhaṃ
viṣamaṃ smṛtam | rugdāharāgakaṇḍūbhiḥ parītaṃ romapiñjaram
||11|| udumbaraphalābhāsaṃ kuṣṭhamaudumbaraṃ
vadet | śvetaṃ raktaṃ sthiraṃ styānaṃ snigdhamutsannamaṇḍalam
||12|| kṛcchramanyonyasaṃyuktaṃ kuṣṭhaṃ
maṇḍalamucyate | karkaśaṃ raktaparyantamantaḥśyāvaṃ savedanam
||13|| yadṛṣyajihvasaṃsthānamṛṣyajihvaṃ
taducyate | saśvetaṃ raktaparyantaṃ puṇḍarīkadalopamam
||14|| sotsedhaṃ ca sarāgaṃ ca puṇḍarīkaṃ
taducyate | śvetaṃ tāmraṃ tanu ca yadrajo ghṛṣṭaṃ vimuñcati
||15|| prāyaścorasi tat
sidhmamalābukusumopamam | yat kākaṇantikāvarṇaṃ sapākaṃ tīvravedanam
||16|| tridoṣaliṅgaṃ tat kuṣṭhaṃ kākaṇaṃ
naiva sidhyati | (ca. ci. a. 7) |
saptamahākuṣṭhānāṃ lakṣaṇamāha– kṛṣṇāruṇakapālābhamityādi| kṛṣṇāruṇakapālābhaṃ
kṛṣṇāruṇakapālavarṇaṃ, kapālaṃ
11
kharparaśakalam| paruṣaṃ kharasparśam| tanu tanutvak, viṣamaṃ duścikitsyam|
12
audumbaramāha– rugityādi| romapiñjaramiti romabhiḥ piñjaraṃ
kapilaromamityarthaḥ|
13
maṇḍalakuṣṭhamāha– śvetetyādi| sthiraṃ kaṭhinaṃ,
14
styānamārdraṃ sajalaṃ vā| utsannamaṇḍalamudgatamaṇḍalam| kṛcchraṃ
kṛcchrasādhyam| anyonyasaṃyuktamiti aparāparairmilitam|
15
ṛṣyajihvamāha– karkaśamityādi| ṛṣyajihvasaṃsthānamiti ṛṣyo nīlāṇḍo hariṇaḥ,
16
‘robhu’ iti prasiddhaḥ, tasya jihvākāram|
17
puṇḍarīkamāha– saśvetamityādi| puṇḍarīkadalopamamiti puṇḍarīkaṃ raktapadmaṃ
tatpatropamaṃ, tena saśvetaṃ raktaparyantam| sarāgamiti salohitaṃ, madhye
18
śvetalohitamityarthaḥ|
19
sidhmalakṣaṇamāha– śvetamityādi| śvetaṃ tāmramiti śvetalohitātmakam|
prāyaścorasītyurasi tadbāhulyena bhavati, kaphapradhānatvāt|
prāyograhaṇādanyatrāpi bhavati|
20
kākaṇamāha– yadityādi| yat kākaṇantikāvarṇamiti kākaṇantikā guñjā|
guñjāsavarṇatvena ca madhye kṛṣṇamante raktam, athavā madhye raktamante
kṛṣṇam| kuṣṭhatvenaiva
21
tridoṣalakṣaṇatve siddhe tridoṣaliṅgamiti punaruktaṃ
prabaladoṣatrayaliṅgatvopadarśanārtham| iti saptamahākuṣṭhāni| mahattvaṃ
caiṣāṃ śīghramuttarottaradhātvavagāhanabahudoṣajatvakriyābhūyastvayogāt||10-16||–
saptamahākuṣṭhānāṃ lakṣaṇamāha– kṛṣṇetyādi| kṛṣṇāruṇā ye sphuṭitaghaṭyāḥ
khaṇḍāstadvarṇam, anye kṛṣṇāruṇakapālaśarkarāvarṇamāhuḥ| rūkṣaṃ rūkṣasparśaṃ,
paruṣaṃ kharasparśam| tanu tanutvak, todabahulaṃ todāḍhyaṃ, viṣamaṃ
duścikitsyam| audumbaraṃ kuṣṭhamāha– rugityādi| rugdāharāgakaṇḍūbhiryuktaṃ,
romapiñjaramiti romabhiḥ piñjaraṃ kapilaroma ityarthaḥ| udumbaraphalābhāsaṃ
pakvodumbaravarṇam| maṇḍalakuṣṭhamāha– śvetamityādi| evaṃvidhaṃ kuṣṭhaṃ
maṇḍalaṃ maṇḍalasañjñayocyate, śvetaṃ raktaṃ tadābhāsaṃ, sthiraṃ kaṭhinaṃ,
styānaṃ sāndraṃ sadalaṃ vā, utsannamaṇḍalaṃ unnatamaṇḍalaṃ, kṛcchraṃ
kṛcchrasādhyaṃ,
22
anyonyasaṃsaktamiti,
23
parasparairmilitam|
24
ṛkṣajihvamāha– karkaśamityādi| karkaśaṃ kharasparśam| ṛkṣo nīlāṇḍo hariṇa iti,
anye ṛkṣaḥ ‘rīcha’ ityāhuḥ, tajjihvākāram| puṇḍarīkamāha– saśvetamiti|
puṇḍarīkaṃ śvetakamalaṃ, tasyopamaṃ, tena saśvetaṃ raktaparyantaṃ madhye
śvetaṃ prānteṣu raktam| sotsedhamunnatam| sarāgamiti
prānte'dhikarāgapratipādakaṃ, sarāgamityatra ‘sadāham’ iti kvacitpāṭhaḥ|
sidhmalakṣaṇamāha– śvetamityādi| śvetaṃ tāmramiti śvetalohitātmakaṃ, tanu
aghanaṃ, yat ghṛṣṭaṃ sadrajaścūrṇaṃ muñcatīti| prāyaścorasītyādi| urasi
bāhulyena bhavati, kaphapradhānatvāt| prāyograhaṇādanyatrāpi boddhavyam|
kākaṇamāha– yadityādi| kākaṇantikā guñjā, tatsamavarṇatvena madhye
kṛṣṇamante'tiraktam, athavā raktamante kṛṣṇaṃ, tathā sapākaṃ, tathā
tīvravedanaṃ, tathā tridoṣaliṅgaṃ, tat kākaṇākhyaṃ kuṣṭhaṃ naiva sidhyati|
kuṣṭhatvenaiva tridoṣaliṅgatve siddhe tridoṣaliṅgamiti punaruktaṃ
25
tat prabaladoṣatrayaliṅgopadarśanārtham| iti sapta mahākuṣṭhāni| mahattvaṃ
caiṣāṃ
śīghramuttarottaradhātvavagāhanabahuladoṣajanyatvakriyābhūyastvayogāt||10-16||–
asvedanaṃ mahāvāstu yanmatsyaśakalopamam
||17|| tadekakuṣṭhaṃ, carmākhyaṃ bahalaṃ
hasticarmavat | śyāvaṃ kiṇakharasparśaṃ paruṣaṃ
26
kiṭibhaṃ smṛtam ||18|| vaipādikaṃ
pāṇipādasphuṭanaṃ tīvravedanam | kaṇḍūmadbhiḥ sarāgaiścaḥ gaṇḍairalasakaṃ
citam ||19|| sakaṇḍūrāgapiḍakaṃ
dadrumaṇḍalamudgatam | raktaṃ saśūlaṃ kaṇḍūmat sasphoṭaṃ
27
yadgalatyapi | taccarmadalamākhyātaṃ saṃsparśāsahamucyate
||20|| (ca. ci. a. 7) | sūkṣmā bahvyaḥ
piḍakāḥ srāvavatyaḥ pāmetyuktāḥ kaṇḍumatyaḥ sadāhāḥ | saiva
sphoṭaistīvradāhairupetā jñeyā pāṇyoḥ kacchurugrā sphicośca
||21|| sphoṭāḥ śyāvāruṇābhāsā visphoṭāḥ
syustanutvacaḥ | raktaṃ śyāvaṃ sadāhārti śatāruḥ syādbahuvraṇam
||22|| sakaṇḍūḥ piḍakā śyāvā bahusrāvā
vicarcikā | (ca. ci. a. 7) |
ataḥ paramekādaśakṣudrakuṣṭhānyucyante– asvedanamityādi| mahāvāstu
mahāsthānam| matsyaśakalopamamiti matsyasya tvaksadṛśam| carmākhyaṃ
carmakuṣṭham|
28
bahalamapattalam|
29
kiṭibhamāha– śyāvamityādi| kiṇakharasparśamiti kiṇo vraṇasthānam| paruṣaṃ
rūkṣam| vaipādikamiti vipādikāyāḥ svārthe'ṇ|
30
alasakamāha– kaṇḍūmadbhirityādi| gaṇḍairiti sphoṭaiḥ|
31
dadrumaṇḍalamāha– kaṇḍvityādi| dadrumaṇḍalamiti maṇḍalarūpatayotpādāt
dadrumaṇḍalamiti kīrtanam| nanu, kathamasya carake kṣudratvenābhidhānaṃ,
suśrute mahākuṣṭhe dadroruktatvāt; tathā sidhma carake mahākuṣṭhe, suśrute
kṣudrakuṣṭhe darśitam| ucyate– asitā dadruravagāḍhamūlā suśrute mahākuṣṭham,
asitetaradadruścarake'navagāḍhamūlā kṣudrakuṣṭhaṃ, suśrute asitetaradadrvā
visarpakuṣṭhe'ntarbhāvaḥ, visarpaṇayogāt; tathā'vagāḍhaṃ sidhma carake
mahākuṣṭhaṃ, sidhmapuṣpikā tu tvaṅmātragatā suśrute kṣudrakuṣṭham; asitadadrau
asitasidhmano'varodha iti gadādharaḥ| jejjaṭastvāha– carakoktaṃ sidhmaiva
suśrute dadruśabdābhihitaṃ, nāmabhedaḥ kevalaṃ paraṃ na vastubhedaḥ, santi
hyarthāntarāṇi samānaśabdābhihitānītyavirodhaḥ| kintviyamasādhvī vyākhyā,
lakṣaṇavailakṣaṇyāt; kiñca carakasuśrutayoḥ kuṣṭhaṃ prati bahuprakāro
virodhaḥ, tathāhi suśrutoktamaruṇaṃ na carake paṭhyate, maṇḍalaṃ carakoktaṃ na
suśrute, kṣudrakuṣṭhe carakoktacarmākhyālasakaśatāruprabhṛtīni na suśrute,
32
suśrutoktakṣudrakuṣṭhālasakādayaśca na carake; tasmādayaṃ samādhirucitaḥ–
kuṣṭhānāmasaṅkhyeyatvamiti kecit carake, kecit suśrute kuṣṭhaprakārā ucyante|
uktaṃ hi carake– “kuṣṭhaṃ saptavidham, aṣṭādaśavidham, asaṅkhyeyaṃ vā|” (ca.
ni. a. 5) iti|
33
carmadalamāha– raktamityādi| yadgalatyapīti galati vidīryate|
34
śatārumāha– raktetyādi| śatāruriti bahuvraṇayogānvitaṃ nāma|
35
vicarcikāmāha– sakaṇḍvityādi| sakaṇḍūḥ piḍakā śyāvā bahusrāvā vicarciketi atra
kaphakāryaṃ kaṇḍūḥ, bahusrāvatvaṃ pittāt, śyāvatvaṃ vātāt; evaṃ sarvatra
doṣatrayaliṅgamūhyam| nanu, ekakuṣṭhamārabhya vicarcikāparyantena
dvādaśakṣudrakuṣṭhāni bhavanti, tat kathamekādaśeti? ucyate– vicarcikaiva
pādayorbhavantī vidāraṇayogādvipādikā bhavati, tena na saṅkhyātirekaḥ| tathā
ca bhojaḥ– “doṣāḥ pradūṣya tvaṅmāṃsaṃ pāṇipādasamāśritāḥ| piḍakāṃ janayantyāśu
dāhakaṇḍūsamanvitām|| dālyate tvak kharā rūkṣā pāṇyorjñeyā vicarcikā| pāde
vipādikā jñeyā sthānānyatvādvicarcikā||” iti gadādharaḥ| anye tvāhuḥ– saiva
sphoṭaistīvradāhairityabhidhānena pāmaiva tīvradāhabṛhatsphoṭayuktā
36
kacchūḥ, na tato bhinneti||17-22||–
ataḥ prabhṛtyekādaśa kṣudrakuṣṭhānyāha–
37
tatra carmakuṣṭhamāha– asvedanamityādi| tadekakuṣṭhaṃ nāma,
38
asvedanaṃ svedarahitaṃ, mahāvāstu
39
mahādhiṣṭhānam| matsyaśakalopamamiti matsyatvakkhaṇḍasadṛśam| carmakuṣṭhamāha–
hasticarmavat, bahulamapattalam| kiṭṭibhamāha– śyāvamitvādi| tat kiṭṭibhanāma
kuṣṭhaṃ smṛtam| śyāvaṃ śyāvavarṇaṃ, kiṇakharasparśamiti kiṇo vraṇasthānaṃ,
tadvat kharasparśaṃ karkaśaṃ, paruṣaṃ rūkṣaṃ, kiṭṭibhākhyaṃ kuṣṭham|
vaipādikamāha– pāṇipādayoḥ sphuṭanaṃ vidāraṇaṃ, vaipādikaṃ kuṣṭham|
alasakuṣṭhamāha– kaṇḍūmadbhiriti| gaṇḍaiḥ sphoṭaiḥ, citaṃ yuktam, alasakākhyaṃ
kuṣṭham| dadrumaṇḍalamāha– sakaṇḍūrāgāḥ kaṇḍūrāgasaṃyuktāḥ piḍakā yatra tat
sakaṇḍūrāgapiḍikaṃ, tathā udgatamutsannam, evaṃvidhaṃ maṇḍalaṃ yat, tad
dadrunāma kuṣṭham| nanu, kathamasyāścarake kṣudratvenābhidhānaṃ, suśrute
mahākuṣṭhatveneti, tathā sidhma carake mahākuṣṭhe, suśrute kṣudrakuṣṭhe
darśitaṃ? ucyate– asitā dadruravagāḍhamūlā suśrute mahākuṣṭham,
asitetaradadvrā visarpakuṣṭhe'ntarbhāvaḥ, visarpaṇayogāt| tathā sidhma carake
mahākuṣṭhe, sidhmapuṣpikā tu tvaṅmātragatā suśrute kṣudrakuṣṭhamityādi|
carmadalamāha– raktamiti| dalayati vidārayati,
40
asparśasahaṃ ca vastrādisparśanākṣamaṃ, taccarmadalanāma| pāmāmāha– sūkṣmā
iti| evaṃvidhāḥ piḍakāḥ pāmā ityuktā vaidyairityarthaḥ| bahvyaḥ prabhūtāḥ,
srāvavatyaḥ srāvayuktāḥ, kaṇḍūmatyaḥ kaṇḍūyuktāḥ| kacchumāha– saiveti| saiva
pāmā pāṇyoḥ hastayoḥ| sphicoḥ kaṭiprothayośca kacchuḥ kathyate| tīvradāhaiḥ
tīvrasantāpaiḥ, sphoṭairityarthaḥ| sphoṭamāha– sphoṭā iti| sugamam|
śatārumāha– raktamiti| śatāruriti bahuvraṇayogādanvitaṃ nāma| vicarcikāmāha–
sakaṇḍūriti| sakaṇḍūḥ piḍakā bhavet| śyāvā varṇataḥ, bahusrāvā bhūriprasrāvā|
atra kaphakāryaṃ kaṇḍūḥ, bahusrāvatvaṃ pittāt, śyāvatvaṃ vātāt, evaṃ sarvatra
doṣatrayaliṅgamūhyam| nanvekakuṣṭhamārabhya vicarcikāparyantena dvādvaśa
kuṣṭhāni bhavanti, tat kathamekādaśetyucyate– vicarcikaiva
41
pādayorbhavantī vidāraṇayogād vipādikā
42
kathyate, tena
43
na saṅkhyātirekaḥ| tathā ca bhojaḥ– “doṣāḥ pradūṣya tvaṅmāṃsaṃ
pāṇipādasamāśritāḥ| piḍakā janayantyāśu dāhakaṇḍūsamanvitām|| dahyate tvak
kharā rūkṣā pāṇyorjñeyā vicarcikā| pāde vipādikā jñeyā
sthānānyatvādvicarcikā||” iti||17-22||
kharaṃ śyāvāruṇaṃ rūkṣaṃ vātāt kuṣṭhaṃ savedanam
||23|| pittāt
44
prakvathitaṃ dāharāgasrāvānvitaṃ matam | kaphāt kledi ghanaṃ snigdhaṃ
sakaṇḍūśaityagauravam ||24|| dviliṅgaṃ
dvandvajaṃ kuṣṭhaṃ, triliṅgaṃ sānnipātikam |25|
doṣatrayaniyataṃ kuṣṭhaliṅgamāha– kharaṃ śyāvāruṇamityādi| śyāvāruṇamiti
śyāvaṃ vā aruṇaṃ vā bhavati| carake kuṣṭhamadhikṛtya
doṣaviśeṣakuṣṭhajanakahetūnāṃ parasparaṃ jñāpyajñāpakatvamuktaṃ; yathā–
“kuṣṭhaviśeṣairdoṣāḥ doṣaviśeṣaiḥ
45
punaḥ kuṣṭhāni| jñāyante
46
te hetuṃ hetustāṃśca prakāśayati||” (ca. ci. a. 7) iti||23-24||–
doṣatrayaniyataṃ kuṣṭhaliṅgamāha– kharamityādi| śyāvaṃ
47
aruṇaṃ vā bhavati, savedanaṃ vedanāyuktam, etadvātakuṣṭhaṃ jānīyāt| pittācca
prakvathitaṃ śaṭitamiva|
48
yuktaṃ ca kaphāt kledi klinnatāyuktaṃ, ghanaṃ nibiḍam| dvandvaje kuṣṭhe
dvidoṣaliṅgaṃ, sānnipātike tridoṣaliṅgam||23-24||–
tvaksthe vaivarṇyamaṅgeṣu kuṣṭhe raukṣyaṃ ca jāyate
||25|| tvaksvāpo romaharṣaśca
svedasyātipravartanam | kaṇḍūrvipūyakaścaiva kuṣṭhe śoṇitasaṃśrite
||26|| bāhulyaṃ vaktraśoṣaśca kārkaśyaṃ
piḍakodgamaḥ | todaḥ sphoṭaḥ sthiratvaṃ ca kuṣṭhe māṃsasamāśrite
||27|| kauṇyaṃ gatikṣayo'ṅgānāṃ sambhedaḥ
kṣatasarpaṇam | medaḥsthānagate liṅgaṃ prāguktāni tathaiva ca
||28|| nāsābhaṅgo'kṣirāgaśca kṣateṣu
krimisambhavaḥ | svaropaghātaśca bhavedasthimajjasamāśrite
||29|| dampatyoḥ
kuṣṭhabāhulyādduṣṭaśoṇitaśukrayoḥ | yadapatyaṃ tayorjātaṃ jñeyaṃ tadapi
kuṣṭhitam ||30|| (su. ni. a. 5) |
idānīmuttarottarasaptadhātugatakuṣṭhasya lakṣaṇaṃ krameṇāha– tvaksthe
vaivarṇyamityādi| tvakśabdenātra raso'bhidhīyate, dhātuprastāvāt; tvakśabdena
rasasyābhidhānaṃ tātsthyāt; jejjaṭastu tvacamevāha| bāhyāyāstvacaścarake
udakadharatvenokte rasagrahaṇasyānarhatvāddvitīyā'sṛgdharā'troktā, udakācca
raso bhinnaḥ; tathāhyuktam– “udakaṃ daśāñjalimitaṃ, raso navāñjalimitaḥ|” (ca.
śā. a. 7) iti| rasaṃ vihāya raktādyuktiśca prāgeva rasaṃ kroḍīkṛtya
tiryaksirāgatairdoṣaiḥ kuṣṭhajananāt, sirāsu raktavyavasthiteśceti tasyāśayaḥ|
sākṣādrasa ityanabhidhānādbṛhatkuṣṭhaṃ rasagataṃ na bhavatīti nāśaṅkanīyam|
yataḥ suśrutenaivoktam– “teṣāṃ tu mahattvaṃ sarvadhātvanusāritvāt|” (su. ni.
a. 5) iti, sarvaśabdena ca rasasyāpi grahaṇam| bhoje'pyuktam– “praduṣṭāḥ
pracyutā doṣā rasāsṛṅmāṃsasaṃśritāḥ| kuṣṭhāni janayantyāśu śarīreṣu
śarīriṇām||” iti| “tvaksrāvo romaharṣaśca svedasyātipravartanam|” iti| etat
kecit śoṇitagatasyaiva liṅgaṃ manyante, anye rasagatasyeti| iha raukṣyaṃ
svedātipravṛttirlomaharṣaśca kuṣṭhārambhakadoṣaiḥ svedavahasrotoduṣṭyā
bhavati| yaduktam– “svedavāhiṣu duṣṭeṣu pāruṣyaṃ romaharṣaṇam|
atisvedanamasvedaḥ paridāhaśca jāyate||” iti| vipūyaka iti
49
viśeṣeṇa pūyayogitvam| kauṇyaṃ karabhaṅgaḥ| aṅgānāṃ sambheda iti aṅgānāṃ
bhaṅgaḥ| prāguktāni tathaiva ceti
rasaraktamāṃsadhātugatakuṣṭhaliṅgānītyarthaḥ; etaccaikatrābhihitamapi krameṇa
parāparadhātuduṣṭau pūrvapūrvadhātuduṣṭiliṅgakhyāpanaparaṃ, nyāyasya
samānatvāt| yaducyate– “samāneṣvartheṣvekatrābhihito
vidhiranyatrāpyāsañjanīyaḥ|” iti śukragatakuṣṭhaliṅgamāha– dampatyorityādi|
kuṣṭhaṃ śukragatamapatyena vyajyata ityarthaḥ| atra
śukraduṣṭilakṣaṇaprastāvena tattulyakāryā strīgatā''rtavaduṣṭirapyuktā|
tadapītyapiśabdāt pūrvoktānyapi rasādimajjāntargatakuṣṭhaliṅgāni bhavanti|
kuṣṭhitamiti sañjātaṃ kuṣṭhamasyeti tārakāditvāditac| atra duṣṭaṃ
śukramārtavaṃ vā sarvathā bījatvānupaghātādapatyajanakaṃ, parantu vikṛtaṃ
janayatīti draṣṭavyam||25-30||
idānīmuttarottarasaptadhātugatakuṣṭhalakṣaṇaṃ krameṇocyate– tvagityādi|
tvakśabdenātra raso vācyaḥ, dhātuprastāvāt; tvakśabdena rasasyābhidhānaṃ,
tātsthyāt| bṛhatkuṣṭhaṃ rasagataṃ na bhavatīti na śaṅkanīyaṃ, yataḥ
suśrutenoktam– “teṣāṃ tu mahattvaṃ sarvadhātvanusāritvāt|” iti| ataḥ
sarvaśabdena rasasyāpi grahaṇam| bhoje'pyuktam– “praduṣṭāḥ pracyutā doṣā
rasāsṛṅmāṃsasaṃśritāḥ| kuṣṭhāni janayantyāśu śarīreṣu śarīriṇām||” iti|
vaivarṇyamaṅgānāṃ vivarṇatā| raukṣyaṃ ca svedātipravṛttirlomaharṣaśca
kuṣṭhārambhakairdoṣaiḥ svedavahasrotoduṣṭyā bhavati| yaduktam– “svedavāhiṣu
duṣṭeṣu pāruṣyaṃ romaharṣaṇam| atisvedanamasvedaḥ paridāhaśca jāyate||” iti|
raktagatamāha– kaṇḍūrityādi| vipūyaka iti viśeṣeṇa pūyayogitvam|
māṃsagatamāha– bāhulyamityādi| bāhulyaṃ sthūlamaṇḍalatā, sphoṭaḥ tvacaḥ
sphuṭanaṃ, sthiratvamacalatvam| medogatamāha– kauṇyamityādi| kauṇyaṃ
karabhaṅgaḥ, gatikṣayo gamanāśaktiḥ, aṅgānāṃ sambhedaḥ aṅgabhaṅgaḥ,
kṣataprasaraṇaṃ, prāguktāni rasaraktamāṃsagataliṅgāni, etaccaikatrābhihitamapi
krameṇa parāparadhātuduṣṭau pūrvadhātuduṣṭiliṅgakhyāpanaparaṃ, nyāyasya
samānatvāt| yaducyate– “samāneṣvartheṣvekatrābhihito
50
vidhiranyatrāpyāsañjanīyaḥ” iti| asthimajjagatamāha– nāsetyādi| nāsāyā
bhaṅgo'vadaraṇam, akṣirāgo netralauhityaṃ, kṣateṣu kṛmisambhūtiḥ,
svarahāniśca| śukragatakuṣṭhaliṅgamāha– dampatyorityādi| dampatyoḥ
strīpuruṣayoḥ, kuṣṭhabāhulyāt śukrārtavayorduṣṭiḥ, śukragatakuṣṭhamapatyena
vyajyata ityarthaḥ| atra śukraduṣṭilakṣaṇaprastāvena ca tattulyakāryā
strīgatārtavaduṣṭirapyuktā| tadapītyapiśabdāt pūrvoktānyapi
rasādimajjāntargatakuṣṭhaliṅgāni bhavanti, anye kuṣṭhilamiti paṭhanti; tatrāpi
sa evārthaḥ| tatra duṣṭaṃ śukramārtavaṃ vā sarvathā
bījatvānupaghātādapatyajanakaṃ, paraṃ tu vikṛtaṃ janayatīti draṣṭavyam||25-30||
sādhyaṃ tvagraktamāṃsasthaṃ vātaśleṣmādhikaṃ ca yat | medasi dvandvajaṃ yāpyaṃ
varjyaṃ majjāsthisaṃśritam
||31|| krimitṛḍdāhamandāgnisaṃyuktaṃ
yattridoṣajam | prabhinnaṃ prasrutāṅgaṃ ca raktanetraṃ hatasvaram
||32|| pañcakarmaguṇātītaṃ kuṣṭhaṃ hantīha
mānavam | (su. sū. a. 33) |
sādhyādibhedamāha– sādhyaṃ tvagraktamāṃsasthamityādi| vātaśleṣmādhikaṃ ca
yaditi
51
ekakuṣṭhakiṭibhādivarjyam| majjāsthisaṃśritamiti atra majjāsthipratyāsattyā
52
śukragatasyāpyasādhyatvaṃ boddhavyam| prabhinnamiti vidīrṇam|
pañcakarmaguṇātītamiti pūrvarūpakriyayā saha rasādidhātūnāṃ caturṇāṃ
kriyākalāpāḥ pañcakarmāṇi, teṣāṃ guṇā vīryāṇi, tānyatīto yaḥ sa tathā,
asthimajjāgata ityarthaḥ; tāśca kriyāḥ pūrvarūpe śodhanamubhayataḥ; tvakprāpte
śodhanālepanādi, raktaprāpte śodhanālepanakaṣāyapānaśoṇitāvasekādi, evaṃ
māṃsamedasorapi draṣṭavyamiti| athavā
53
pañcakarmāṇi vamanādīni, teṣāṃ guṇāḥ phalāni, tānyatītam||31-32||–
idānīṃ dhātvanukrame'pi sādhyādibhedamāha– sādhyamityādi| tvagraktamāṃsasthaṃ
vātaśleṣmādhikaṃ ca yattat sādhyaṃ, vātaśleṣmādhikaṃ ca yaditi
54
carmaikakuṣṭhakiṭibhasidhmālasavipādikā vātaśleṣmajāḥ sādhyāḥ, medogataṃ
dvandvajaṃ yāpyam, asthimajjāsaṃśrayaṃ varjyam| atra majjāsthipratyāsattyā
śukrasya tadgatasyāpyasādhyatvaṃ boddhavyam| punaścāsādhyalakṣaṇamāha–
kṛmītyādi| prabhinnaṃ vidīrṇaṃ, prasrutāṅgaṃ
55
prasrāvayuktaśarīraṃ, hatasvaraṃ ghargharasvaraṃ, pañcakarmaguṇātītaṃ
pañcakarmāṇi vamanādīni teṣāṃ guṇāḥ phalāni, tāni niṣphalīkṛtya jātam||31-32||–
vātena kuṣṭhaṃ kāpālaṃ pittenaudumbaraṃ kaphāt
||33|| maṇḍalākhyaṃ vicarcī ca ṛṣyākhyaṃ
vātapittajam | carmaikakuṣṭhaṃ kiṭibhaṃ sidhmālasavipādikāḥ
||34|| vātaśleṣmodbhavāḥ
śleṣmapittāddadruśatāruṣī | puṇḍarīkaṃ savisphoṭaṃ pāmā carmadalaṃ tathā
||35|| sarvaiḥ syāt kākaṇaṃ pūrvatrikaṃ
dadru sakākaṇam | puṇḍarīkarṣyajihve ca mahākuṣṭhāni sapta tu
||36|| (vā. ni. a. 14) |
kuṣṭheṣu cikitsārthaṃ pradhānaṃ doṣamāha– vātena kuṣṭhaṃ kāpālamityādi|
vicarcyapi kaphāttatheti śleṣmapittāt, tena dadruprabhṛti carmadalāntaṃ
śleṣmapittajamityarthaḥ| pūrvatrikamiti kāpālodumbaramaṇḍalākhyam| ataḥ
saptamahākuṣṭhādanyat kṣudrakuṣṭham||33-36||
kuṣṭheṣu cikitsārthaṃ doṣaprādhānyamāha– vātenetyādi| sugamam| anyadapi
doṣaprādhānyamāha– carmeti| dadruśatāruṣī dve kuṣṭhe na kevalaṃ śleṣmapittāt,
yāvatpuṇḍarīkaṃ tathā visphoṭaṃ tathā pāmā tathā carmadalaṃ jāyate, tatheti
śleṣmapittāt; tena dadruprabhṛti carmadalāntaṃ
śleṣmapittādhikasannipātajamityarthaḥ| sarvairiti sarvaistribhireva
samairdoṣaiḥ kākaṇaṃ nāma kuṣṭhamutpadyate| etāni aṣṭādaśa kuṣṭhāni bhavanti
teṣāṃ madhye pūrvaṃ trikamiti kāpālodumbaramaṇḍalākhyaṃ dadru kākaṇaṃ
puṇḍarīkamṛkṣajihvaṃ ceti mahākuṣṭhāni syuḥ| ataḥ saptamahākuṣṭhādanyat
kṣudrakuṣṭhaṃ boddhavyam||33-36||–
kuṣṭhaikasambhavaṃ śvitraṃ kilāsaṃ vāruṇaṃ bhavet | nirdiṣṭamaparisrāvi
tridhātūdbhavasaṃśrayam
||37|| vātādrūkṣāruṇaṃ, pittāttāmraṃ
kamalapatravat | sadāhaṃ romavidhvaṃsi kaphācchvetaṃ ghanaṃ guru
||38|| sakaṇḍūraṃ kramādraktamāṃsamedaḥsu
cādiśet | varṇenaivedṛgubhayaṃ kṛcchraṃ taccottarottaram
||39|| (vā. ni. a. 14) |
tvagduṣṭitulyatvādatraiva kilāsamāha– kuṣṭhaikasambhavamityādi| kuṣṭhena saha
ekaṃ samānaṃ viruddhāśanapāpakarmādi sambhavo nidānaṃ yasya tattathā, kuṣṭhena
saha samānacikitsitatvaṃ ca boddhavyaṃ, “kuryāccāsmai kuṣṭhoktaṃ vidhānam” iti
vacanāt| carake tvasya hetuviśeṣo'pi paṭhyate, yathā– “vacāṃsyatathyāni
kṛtaghnabhāvo nindā gurūṇāṃ gurudharṣaṇaṃ ca| pāpakriyā pūrvakṛtaṃ ca karma
hetuḥ kilāsasya virodhi cānnam||” (ca. ci. a. 7) iti| kilāsameva
māṃsamedaḥsamāśrayaṇayogatvādaruṇaṃ śvitraṃ ca bhaṇyate| tvaggatameva kilāsaṃ,
tasya lakṣaṇaṃ nirdiṣṭamaparisrāvīti| srāvo hi raktādiduṣṭyā bhavati, tenāsya
tvaggatatvena srāvābhāvaḥ| uktaṃ ca– “tvaggataṃ ca yadasrāvi tat kilāsaṃ
prakīrtitam|” iti| tridhātūdbhavasaṃśrayamiti tridhātustrayo doṣāstathā
raktamāṃsamedāṃsi saṃśrayo'dhiṣṭhānaṃ yasya tattathā; athavā tridhātuḥ
raktamāṃsamedāṃsi udbhavāya saṃśrayo yasya tattathā, doṣāstu
sarvasādhāraṇatvāt labhyanta eva| nanu, yadi dhātutrayāśritaṃ kilāsaṃ, tat
kathaṃ “yadā tvacamatikramya taddhātūnavagāhate| hitvā kilāsasañjñāṃ ca
kuṣṭhasañjñāṃ labhettadā||” iti viśvāmitravacanaṃ kilāsasañjñāpratikṣepakaṃ na
virudhyate? tathā “tvaggatameva kilāsaṃ” (su. ni. a. 5) iti suśrute'vadhāraṇaṃ
viruddham? ucyate– viśvāmitravacanasya tāvadayamarthaḥ pratyetavyaḥ–
yadoktaraktādigatasamastakuṣṭhalakṣaṇajanakatayā dhātūnavagāhate tadā na tat
kilāsaṃ, kiṃ tarhi kuṣṭhajanakahetvantarabṛṃhitadoṣopaplavāt dhātūn dūṣayet,
tathā
56
hetulakṣyalakṣaṇamaruṇādikuṣṭhaṃ tat;
anyaditararaktādigatakuṣṭhaliṅgavyatiriktamutpādasamakālabhāviraktatāmrādi-varṇatāmātrakārakaṃ
raktādigatadoṣajanyaṃ kilāsameva, anyathā raktādigatakilāsalakṣaṇena
carakoktena virodhaḥ syāt| sa yadāha– “doṣe raktāśrite raktaṃ, tāmraṃ
māṃsasamāśrite| śvetaṃ medaḥsthite śvitraṃ, guru taccottarottaram||” (ca. ci.
a. 7) iti| carake hi kilāsasyaiva dhātutrayasambandhakṛtavarṇena
dāruṇādisañjñāntaramātraṃ kṛtaṃ, suśrute'pi tvaggatamevetyanena raktādiduṣṭyā
viśiṣṭaraktādigatamahākuṣṭhaliṅgarahitatvaṃ, tathā
kṣudrakuṣṭhavadyugapadraktalasīkātvaṅmāṃsasandūṣakatvavirahaḥ khyāpyate;
athavā evakāro'yogavyavacchede, yathā– nīlaṃ sarojaṃ bhavatyeveti|
uktaprakāreṇa
57
dhātutrayamātragatatvenaikadoṣajatvena cāsya kuṣṭhādbhedaḥ; “śvitrasañjñāṃ
labhettadā” iti jejjaṭapāṭhe tu śvitrasañjñāmātravyavahāraḥ kilāsasya, na
punararthabhedaḥ kaściditi| bhālukinā tu dhātubhedena kilāsasya sañjñāntaraṃ
darśitam– “vāruṇaṃ tattu vijñeyaṃ māṃsadhātusamāśrayam| medaḥśritaṃ
bhavecchvitraṃ, dāruṇaṃ raktasaṃśrayam||” iti| tathā carake'pi– “dāruṇaṃ
vāruṇaṃ śvitraṃ kilāsaṃ nāmabhistribhiḥ|” (ca. ci. a. 7) iti| tenehāpi tathā
boddhavyam| kramādraktamāṃsamedaḥsu cādiśedvarṇenaivedṛgubhayamiti īdṛśameva
58
varṇenāruṇaṃ tāmraṃ śvetaṃ ca kilāsaṃ raktamāṃsamedaḥsu yathākrameṇādiśet|
ubhayamiti vraṇajaṃ doṣajaṃ ca tacchvitraṃ bhavati, tathāca bhojaḥ– “śvitraṃ
tu dvividhaṃ vidyāddoṣajaṃ vraṇajaṃ tathā| tatra mithyopacārāddhi vraṇasya
vraṇajaṃ smṛtam|| doṣajaṃ ca dvidhā proktamātmajaṃ parajaṃ tathā|
parasaṃskārasaṃsparśādyattat parajamucyate| tadātmajaṃ
vijānīyādyaddeheṣvanilādijam||” iti| raktādidhātutrayagatasya ca kilāsasya
dūṣyaprabhāvādyasya kasyāpi doṣasya sambandhaniyatā evāruṇādayo varṇā
boddhavyāḥ, yadi tu tatra doṣaniyato varṇaḥ kalpyate tadā varṇātideśo vyarthaḥ
syāt, vātādrūkṣāruṇamityādinaiva siddhatvāt| yadyevaṃ doṣeṇātra varṇābhidhānaṃ
viphalaṃ, nirviṣayatvāt; naivaṃ, tvaṅmātragate kilāse doṣavarṇasya
caritārthatvāt| hanta tarhi kathaṃ raktādigatatvamasya niścetavyaṃ? tvaggate
svabhāvenāruṇādivarṇasya sadbhāvena sandigdhatvāt| ucyate–
krameṇāruṇādivarṇotpādādraktādigatatvaṃ niścetavyam, utpattimātre
tvaruṇādiyogāttvaggatatvamiti||37-39||
tvagduṣṭitulyatvādatraiva kilāsamāha– kuṣṭhaikasambhavamiti| kuṣṭhena saha
ekaḥ samānaḥ viruddhāśanapāpakarmādi sambhavo nidānaṃ yasya tattathā,
kuṣṭhatulyanidānamityarthaḥ| kuṣṭhena saha samānacikitsitatvaṃ ca boddhavyam|
“kuryāccāsmai kuṣṭhaduṣṭaṃ vidhānam|” iti vacanāt| carake tvasya hetuviśeṣo'pi
paṭhyate| yathā– “vacāṃsyatathyāni kṛtaghnabhāvo nindā gurūṇāṃ gurudharṣaṇaṃ
ca| pāpakriyā pūrvakṛtaṃ ca karma hetuḥ kilāsasya virodhi cānnam||” iti|
kilāsameva māṃsamedaḥsamāśrayeṇa yogitvāddāruṇaṃ śvitramiti bhaṇyate|
tvaggatameva kilāsaṃ, tasya lakṣaṇaṃ nirdiṣṭam– aparisrāvīti| srāvo hi
raktādiduṣṭyā bhavati, tenāsya tvaggatatvena srāvābhāvaḥ| uktañca– “tvaggataṃ
tu yadasrāvi tatkilāsaṃ prakīrtitam|” iti| tridhātūdbhavasaṃśrayamiti
tridhātuśabdena pṛthagdoṣāḥ,
59
tridhātuḥ saṃśrayo yasya tattathā, athavā tridhātuḥ raktamāṃsamedāṃsi, tena
vātādinā pṛthagudbhava utpādastathā raktamāṃsamedāṃsi saṃśrayo'dhiṣṭhānaṃ
yasya tattathā| vātādinā dhātusaṃśrayabhedena varṇabhedamāha– vātādityādi|
vātāt śvitraṃ rūkṣaṃ sparśataḥ, aruṇaṃ raktaṃ varṇataḥ| pittādityādi| pittāt
śvitraṃ kamalapatravat padmadalamiva tāmraṃ varṇena bhavet| tathā sadāhaṃ
dāhayuktam| romavidhvaṃsi romaghāti| kaphāditi kaphāt śvitraṃ śvetaṃ śuklaṃ,
ghanaṃ sāndraṃ, tathā guru aṅgenānubhūyate, tathā saha kaṇḍvā vartate iti
60
sakaṇḍu kaṇḍuyuktam| kramādraktamāṃsamedassu cādiśet varṇenaivedṛgubhayamiti
īdṛśameva varṇenāruṇatāmraśvetena kilāsaṃ raktamāṃsamedassu yathākrameṇādiśet|
ubhayamiti vraṇajaṃ doṣajamiti tat śvitraṃ bhavati| tathā ca bhojaḥ– “śvitraṃ
taddvividhaṃ vidyāddoṣajaṃ vraṇajaṃ tathā| tatra mithyopacārāddhi vraṇasya
vraṇajaṃ smṛtam|| doṣajaṃ dvividhaṃ proktamātmajaṃ parajaṃ tathā|
parasaṃskārasaṃsparśādyattatparajamucyate|| tadātmajaṃ
vijānīyādyaddeheṣvanilādijam|” iti||37-39||
61
aśuklaromā'bahulamasaṃśliṣṭamatho navam | anagnidagdhajaṃ sādhyaṃ śvitraṃ
varjyamato'nyathā
||40|| guhyapāṇitalauṣṭheṣu
jātamapyacirantanam | varjanīyaṃ viśeṣeṇa kilāsaṃ siddhimicchatā
||41|| (a. saṃ. ni. a. 14) |
tasya sādhyatvamasādhyatvaṃ cāha– aśukletyādi| aśuklaroma kṛṣṇaroma, abahulaṃ
tanu, asaṃśliṣṭaṃ parasparamasaṃyuktam, anagnidagdhajaṃ agnidagdhajaṃ yanna
bhavati, etat sādhyam| ato'nyathā
62
ato'nyathoktasarvaprakāramasādhyaṃ, carake'pyevaṃvidhasyāsādhyatvamuktam|
yathā–
63
“yacchuklaroma bahulaṃ yat saṃlagnaṃ parasparam| yacca varṣagaṇopetaṃ
tacchvitraṃ naiva sidhyati||” (ca. ci. a. 7) iti| guhyapāṇitalauṣṭheṣviti
talamatra pādatalaṃ suśrute ‘ante jātam’ iti sāmānyena nirdeśāt||40-41||
tasya sādhyā'sādhyatvamāha– aśukletyādi| aśuklaroma yāvanna romāṇi śuklāni
bhavanti, abahulaṃ tanu, asaṃśliṣṭaṃ mithaḥ parasparamasaṃyuktam,
agnidagdhajaṃ yanna bhavati; etatsādhyam| ato'nyathā
uktaprakāraviparītamasādhyam| yaduktaṃ carake– “yat śuklaroma bahulaṃ
yatsaṃlagnaṃ parasparam| yacca varṣagaṇopetaṃ tacchvitraṃ naiva siddhyati||”
iti| asādhyamāha– guhyetyādi| eṣu sthāneṣvanavamapi tyājyam| guhyaṃ liṅgaṃ,
talamatra pādatalam||40-41||
prasaṅgādgātrasaṃsparśānniḥśvāsāt sahabhojanat | ekaśayyāsanāccaiva
vastramālyānupalenāt ||42|| kuṣṭhaṃ jvaraśca
śoṣaśca netrābhiṣyanda eva ca | aupasargikarogāśca saṅkrāmanti narānnaram
||43|| (su. ni. a. 5) |
kuṣṭhasya saṃsargajaprasaṅgena sarvāneva saṃsargajān rogānāha–
prasaṅgādityādi| prasaṅgo maithunam, athavā prasaṅgaḥ sātatyaṃ; tena kṛtāt
gātrasaṃsparśādeḥ| aupasargikarogā iti
64
aupasargikāḥ pāparogādayo bhūtopasargajāśca| saṅkrāmanti āviśanti|
rogasaṅkrāntiśca kuṣṭhiprabhṛtipāpijanasaṃsargeṇa
pāpasaṅkrāntervikāraprabhāvādvā boddhavyā||42-43||
kuṣṭhasya saṃsargajatvaprasaṅgenaiva saṃsargajān rogānāha– prasaṅgādityādi|
prasaṅgo maithunam, athavā prasaṅgo nairantaryaṃ, tena kṛtāt gātrasparśādeḥ|
aupasargikarogādayo bhūtopasargajā rogāḥ| saṅkrāmanti āviśanti|
rogasaṅkrāntiśca kuṣṭhiprabhṛtipāpijanasaṃsargeṇa
pāpasaṅkrāntervikāraprabhāvādvā boddhavyā||42-43||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne kuṣṭhanidānaṃ samāptam
||49||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ kuṣṭhanidānaṃ samāptam||49||
65
iti śrīvācaspativaidyapraṇītāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ
kuṣṭhanidānam||49||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 2 . ‘prasajjeta’ iti pā.| ↩
- 3 . ‘yadā yena krameṇa’ ityasya sthāne ‘yathākrameṇa’ iti pā.| ↩
- 4 . ‘sambadhyate’ iti pā.| ↩
- 5 . ‘vidagdhādirūpe'nne’ iti pā.| ↩
- 6 . ‘lasīkāvacca’ iti pā.| ↩
- 7 . ayamevameva pāṭhamūrīkaroti| ↩
- 8 . ‘atiślakṣṇo vā kharo vā sparśaḥ (kharaḥ karkaśaḥ)|’ iti pā.| ↩
- 9 . atra ‘atha vā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 10 . ‘bhramaḥ’ ityatra ‘śramaḥ’ iti pā.| ↩
- 11 . ‘śarkarāśakalam’ iti pā., ‘karkarāśakalam’ iti ca pā.| ↩
- 12 . ‘audumbaramāha– rugityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 13 . ‘maṇḍalakuṣṭhamāha– śvetetyādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 14 . ‘styānaṃ sāndraṃ sadalaṃ vā|’ iti pā.| ↩
- 15 . ‘ṛṣyajihvamāha– karkaśamityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 16 . ‘‘robhu’ iti prasiddhaḥ,’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 17 . ‘puṇḍarīkamāha– saśvetamityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 18 . ‘saśvetalohitamityarthaḥ’ iti pā.| ↩
- 19 . ‘sidhmalakṣaṇamāha– śvetamityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 20 . ‘kākaṇamāha– yadityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 21 . ‘tridoṣajalakṣaṇatve’ iti pā.| ↩
- 22 . ayamevameva pāṭhamūrīkaroti| ↩
- 23 . ‘aparāparairmilitam’ iti pā.| ↩
- 24 . ‘yadṛkṣajihvasaṃsthānamṛkṣajihvam’ iti pā.| ↩
- 25 . ‘tat’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 26 . ‘kiṭṭibham’ iti pā., ‘kiṭṭimam’ iti pā., ‘kiṭimam’ iti vā pā. | ↩
- 27 . ‘dalayatyapi’ iti pā. | ↩
- 28 . ‘bahulamapattalam’ iti pā.| ↩
- 29 . ‘kiṭibhamāha– śyāvamityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 30 . ‘alasakamāha– kaṇḍūmadbhirityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 31 . ‘dadrumaṇḍalamāha– kaṇḍvityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 32 . ‘suśrutoktakṣudrakuṣṭhārakasādayaśca’ iti pā.| ↩
- 33 . ‘carmadalamāha– raktamityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 34 . ‘śatārumāha– raktetyādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 35 . ‘vicarcikāmāha– sakaṇḍvityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 36 . ‘kacchurna’ iti pā.| ↩
- 37 . ‘tatraiva kuṣṭhamāha’ iti pā.| ↩
- 38 . atra ‘yad’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 39 . ‘mahāsthānam’ iti pā.| ↩
- 40 . etādṛśapāṭhābhiprāyeṇa| ↩
- 41 . ‘pādayorbhavati’ iti pā.| ↩
- 42 . ‘bhavati’ iti pā.| ↩
- 43 . ‘na’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 44 . ‘prakuthitam’ iti pā. | ↩
- 45 . upalabdhacarakasaṃhitāmūle ‘punaśca’ iti pā.| ↩
- 46 . upalabdhacarakasaṃhitāmūle ‘tairheturhetustāṃśca’ iti pā., madhukośavyākhyāpratiṣu tu ‘tairhetubhistāṃśca’ iti pā., ‘te hetuṃ hetustāṃśca’ iti ca pā.| ↩
- 47 . atra ‘vā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 48 . ‘yuktaṃ ca kaphāt’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 49 . ‘viśeṣaṇam’ iti pā.| ↩
- 50 . ‘vidhiranyatrāpyāśaṅkanīyaḥ’ iti pā.| ↩
- 51 . ‘carmaikakuṣṭhaṃ kiṭibhādi varjyam’ iti pā.| ↩
- 52 . ‘śukrasya tadgatasya ... ’ iti pā.| ↩
- 53 . yaduktam– “kuṣṭheṣu caiva sarveṣu pañcakarmāṇi kārayet| pakṣe pakṣe ca vamanaṃ, māsi māsi virecanam| ṣaṇmāsena sirāmokṣo, nasyaṃ saptadināntaram||” iti kvacitpustake'dhikaḥ pāṭha upalabhyate | ↩
- 54 . ‘carmaikakuṣṭhakiṭṭibha ... ’ iti pā.| ↩
- 55 . ‘prasrāvayuktaṃ śarīram’ iti pā.| ↩
- 56 . ‘hetulabdhalakṣaṇa ... ’ iti pā.| ↩
- 57 . ‘dhātutrayamātratvenaikadoṣajatvena’ iti pā.| ↩
- 58 . ‘varṇenāruṇatāmraśvetena’ iti pā.| ↩
- 59 . atra ‘śukravidhāḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 60 . ‘sakaṇḍu ca’ iti pā.| ↩
- 61 . ‘aśuklaromabahula ... ’ iti pā. | ↩
- 62 . ‘anyathokta ... ’ iti pā.| ↩
- 63 . ‘yatparasparato'bhinnaṃ bahu yadraktalomavat’ iti vartamānacarakapratiṣu pāṭhaḥ| ↩
- 64 . ‘aupasargikaromāḥ śītalikādayaḥ’ iti ḍalhaṇaḥ| ↩
- 65 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ kuṣṭhanidānam||49||’ iti pā.| ↩