atha śītapittodarda-koṭhanidānam | śītamārutasaṃsparśāt praduṣṭau kaphamārutau
| pittena saha sambhūya bahirantarvisarpataḥ
||1||
tvagduṣṭidoṣatrayajanyatvasāmānyāt kuṣṭhānantaraṃ śītapittodardādinidānam|
tasya doṣatrayajanyatvamāha– śītamārutasaṃsparśādityādi| pittena saha
sambhūyeti svahetūpacitena pittena sambhūya militvā| bahirantariti bahistvaci,
antaḥ śoṇitādau; visarpataḥ prasarataḥ||1||
tvagduṣṭidoṣatrayajanyatvasāmānyātkuṣṭhānantaraṃ śītapittādinidānam| tasya
doṣatrayajanyatvamāha– śītetyādi| praduṣṭau kupitau kaphamārutau
svahetūpacitena pittena saha militvā, bahistvaci, antaḥ śoṇitādau, visarpataḥ
prasarataḥ||1||
pipāsārucihṛllāsadehasādāṅgagauravam | raktalocanatā teṣāṃ pūrvarūpasya
lakṣaṇam ||2||
pūrvarūpamāha– pipāsetyādi| raktalocanatā prabhāvāt| pūrvarūpasya lakṣaṇamiti
pūrvarūpasya svarūpamityarthaḥ; na tu lakṣaṇamatra liṅgaṃ,
pipāsādivyatiriktasya pūrvarūpasyābhāvāt||2||
tasya pūrvarūpamāha– pipāsetyādi| atra raktalocanatā prabhāvāt| pūrvarūpasya
lakṣaṇamiti pūrvarūpasyopalambhanaṃ, na tu lakṣaṇaṃ liṅgaṃ;
1
pipāsādivyatiriktasya pūrvarūpasyābhāvāt||2||
varaṭīdaṣṭasaṃsthānaḥ śothaḥ sañjāyate bahiḥ |
sakaṇḍūstodabahulaśchardijvaravidāhavān
||3|| udardamiti taṃ
vidyācchītapittamathāpare | vātādhikaṃ śītapittamudardastu kaphādhikaḥ
||4||
udardalakṣaṇamāha– varaṭītyādi| sakaṇḍūstodabahulaśchardijvaravidāhavāniti
atra kaṇḍūḥ kaphāt, todo vātāt, chardijvaravidāhāḥ pittāditi doṣatrayaliṅgam|
anayoḥ śītapittodardayoḥ samānasaṃsthānatve'pi vātādhikaṃ śītapittaṃ,
kaphādhika udardaḥ||3-4||
udardalakṣaṇamāha– varaṭītyādi| varaṭī kīṭaviśeṣaḥ, taddaṣṭasadṛśākāraḥ, bahiḥ
śarīre śotho jāyate| atra kaṇḍūḥ kaphāt, todo vātāt, chardijvaravidāhāḥ
pittāditi doṣatrayaliṅgam; apare śītapittamityāhuḥ|
anayordoṣadvayādhikatvamāha– vātādhikamityādi| anayoḥ śītapittodardayoḥ
samānasaṃsthānatve'pi vātādhikaṃ śītapittaṃ, kaphādhika udardaḥ||3-4||
sotsaṅgaiśca sarāgaiśca kaṇḍūmadbhiśca maṇḍalaiḥ | śaiśiraḥ kaphajo
vyādhirudarda iti kīrtitaḥ ||5||
udardasya dharmāntaramāha– sotsaṅgairityādi| utsaṅgaiḥ madhyanimnaiḥ| śaiśira
iti śiśirasambhavaḥ||5||
udardasya dharmāntaramāha– sotsaṅgairityādi| madhyanimnaiḥ, śaiśiraḥ
śiśirasambhavaḥ||5||
asamyagvamanodīrṇapittaśleṣmānnanigrahaiḥ | maṇḍalāni sakaṇḍūni rāgavanti
bahūni ca | utkoṭhaḥ sānubandhaśca koṭha ityabhidhīyate
||6||
tvagduṣṭisāmyādatraiva koṭho'bhidhīyate– asamyagvamanetyādi| asamyaktvaṃ
vamanasyāyogamithyāyogādinā, tathodīrṇānāṃ pittaśleṣmānnānāṃ nigraho
vegavidhāraṇaṃ, tairmaṇḍalāni jāyante, sa koṭhaḥ| athavā'yamarthaḥ–
asamyagvamanodīrṇau pittaśleṣmāṇau, tathā'nnanigraha upasthitavegasyānnasya
nigrahaḥ chardinigrahaḥ iti yāvat, tairhetubhirbhavanti| vamanasya
cāsamyaktvamayogamithyāyogābhyāṃ jñeyam, atiyogasya tu
2
pittaśleṣmakoṭhākaratvāt| etena hetulakṣaṇabhedādbhinnaḥ koṭha udardāt| koṭho
niranubandhaḥ| tathā coktam– “kṣaṇikotpādavināśaḥ koṭha iti nigadyate
tajjñaiḥ|” iti sānubandha utkoṭho'bhidhīyate| sānubandhatā ca
punaḥpunarbhavanena||6||
tvagdoṣasāmānyādatraiva koṭhaḥ procyate| sānubandha utkoṭho'bhidhīyate|
3
asamyaktvaṃ vamanasyāyogamithyāyogādinā, udīrṇāni preritāni pittaśleṣmānnāni,
teṣāṃ nigrahaiḥ śarīre maṇḍalāni vartulakamalādīni atikaṇḍumanti
lauhityayuktāni bahūni ca jāyante, athavā'yamevārthaḥ– asamyagvamanenodīrṇau
pittaśleṣmāṇau, tathā'nnanigrahaḥ upasthitavegasyānnasya nigrahaḥ
chardinigraha iti yāvat, tairbhavanti| vamanasya
cāsamyaktvamayogamithyāyogābhyāṃ jñeyam, atiyogasya pittaśleṣmakopakatvāt,
etena hetulakṣaṇabhedādbhinnaḥ koṭha udardāditi| koṭho niranubandhaḥ,
4
tathā coktam– “kṣaṇikotpādavināśaḥ koṭha iti nigadyate tajjñaiḥ” iti|
sānubandha utkoṭho'bhidhīyate|
5
sānubandhatā ca punaḥpunarbhavaneneti||6||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne śītapittodardakoṭhānidānaṃ samāptam
||50||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ śītapittodardakoṭhanidānaṃ
samāptam||50||
6
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ
śītapittodardakoṭhanidānam||50||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘pipāsādervyatiriktasya’ iti pā.| ↩
- 2 . ‘pittaśleṣmakopakatvāt’ iti pā.| ↩
- 3 . atra ‘sānubandhatā ca punaḥpunarbhavatveneti| tathā coktam– “kṣaṇikotpādavināśaḥ koṭha iti nigadyate tajjñaiḥ” iti sānubandha utkoṭho'bhidhīyate|’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 4 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 5 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 6 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ śītapittodardakoṭhanidānam||50||’ iti pā.| ↩