50. śītapittodardakoṭhanidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
atha śītapittodarda-koṭhanidānam | śītamārutasaṃsparśāt praduṣṭau kaphamārutau | pittena saha sambhūya bahirantarvisarpataḥ ||1||
tvagduṣṭidoṣatrayajanyatvasāmānyāt kuṣṭhānantaraṃ śītapittodardādinidānam| tasya doṣatrayajanyatvamāha– śītamārutasaṃsparśādityādi| pittena saha sambhūyeti svahetūpacitena pittena sambhūya militvā| bahirantariti bahistvaci, antaḥ śoṇitādau; visarpataḥ prasarataḥ||1||
tvagduṣṭidoṣatrayajanyatvasāmānyātkuṣṭhānantaraṃ śītapittādinidānam| tasya doṣatrayajanyatvamāha– śītetyādi| praduṣṭau kupitau kaphamārutau svahetūpacitena pittena saha militvā, bahistvaci, antaḥ śoṇitādau, visarpataḥ prasarataḥ||1||
pipāsārucihṛllāsadehasādāṅgagauravam | raktalocanatā teṣāṃ pūrvarūpasya lakṣaṇam ||2||
pūrvarūpamāha– pipāsetyādi| raktalocanatā prabhāvāt| pūrvarūpasya lakṣaṇamiti pūrvarūpasya svarūpamityarthaḥ; na tu lakṣaṇamatra liṅgaṃ, pipāsādivyatiriktasya pūrvarūpasyābhāvāt||2||
tasya pūrvarūpamāha– pipāsetyādi| atra raktalocanatā prabhāvāt| pūrvarūpasya lakṣaṇamiti pūrvarūpasyopalambhanaṃ, na tu lakṣaṇaṃ liṅgaṃ; 1 pipāsādivyatiriktasya pūrvarūpasyābhāvāt||2||
varaṭīdaṣṭasaṃsthānaḥ śothaḥ sañjāyate bahiḥ | sakaṇḍūstodabahulaśchardijvaravidāhavān ||3|| udardamiti taṃ vidyācchītapittamathāpare | vātādhikaṃ śītapittamudardastu kaphādhikaḥ ||4||
udardalakṣaṇamāha– varaṭītyādi| sakaṇḍūstodabahulaśchardijvaravidāhavāniti atra kaṇḍūḥ kaphāt, todo vātāt, chardijvaravidāhāḥ pittāditi doṣatrayaliṅgam| anayoḥ śītapittodardayoḥ samānasaṃsthānatve'pi vātādhikaṃ śītapittaṃ, kaphādhika udardaḥ||3-4||
udardalakṣaṇamāha– varaṭītyādi| varaṭī kīṭaviśeṣaḥ, taddaṣṭasadṛśākāraḥ, bahiḥ śarīre śotho jāyate| atra kaṇḍūḥ kaphāt, todo vātāt, chardijvaravidāhāḥ pittāditi doṣatrayaliṅgam; apare śītapittamityāhuḥ| anayordoṣadvayādhikatvamāha– vātādhikamityādi| anayoḥ śītapittodardayoḥ samānasaṃsthānatve'pi vātādhikaṃ śītapittaṃ, kaphādhika udardaḥ||3-4||
sotsaṅgaiśca sarāgaiśca kaṇḍūmadbhiśca maṇḍalaiḥ | śaiśiraḥ kaphajo vyādhirudarda iti kīrtitaḥ ||5||
udardasya dharmāntaramāha– sotsaṅgairityādi| utsaṅgaiḥ madhyanimnaiḥ| śaiśira iti śiśirasambhavaḥ||5||
udardasya dharmāntaramāha– sotsaṅgairityādi| madhyanimnaiḥ, śaiśiraḥ śiśirasambhavaḥ||5||
asamyagvamanodīrṇapittaśleṣmānnanigrahaiḥ | maṇḍalāni sakaṇḍūni rāgavanti bahūni ca | utkoṭhaḥ sānubandhaśca koṭha ityabhidhīyate ||6||
tvagduṣṭisāmyādatraiva koṭho'bhidhīyate– asamyagvamanetyādi| asamyaktvaṃ vamanasyāyogamithyāyogādinā, tathodīrṇānāṃ pittaśleṣmānnānāṃ nigraho vegavidhāraṇaṃ, tairmaṇḍalāni jāyante, sa koṭhaḥ| athavā'yamarthaḥ– asamyagvamanodīrṇau pittaśleṣmāṇau, tathā'nnanigraha upasthitavegasyānnasya nigrahaḥ chardinigrahaḥ iti yāvat, tairhetubhirbhavanti| vamanasya cāsamyaktvamayogamithyāyogābhyāṃ jñeyam, atiyogasya tu 2 pittaśleṣmakoṭhākaratvāt| etena hetulakṣaṇabhedādbhinnaḥ koṭha udardāt| koṭho niranubandhaḥ| tathā coktam– “kṣaṇikotpādavināśaḥ koṭha iti nigadyate tajjñaiḥ|” iti sānubandha utkoṭho'bhidhīyate| sānubandhatā ca punaḥpunarbhavanena||6||
tvagdoṣasāmānyādatraiva koṭhaḥ procyate| sānubandha utkoṭho'bhidhīyate| 3 asamyaktvaṃ vamanasyāyogamithyāyogādinā, udīrṇāni preritāni pittaśleṣmānnāni, teṣāṃ nigrahaiḥ śarīre maṇḍalāni vartulakamalādīni atikaṇḍumanti lauhityayuktāni bahūni ca jāyante, athavā'yamevārthaḥ– asamyagvamanenodīrṇau pittaśleṣmāṇau, tathā'nnanigrahaḥ upasthitavegasyānnasya nigrahaḥ chardinigraha iti yāvat, tairbhavanti| vamanasya cāsamyaktvamayogamithyāyogābhyāṃ jñeyam, atiyogasya pittaśleṣmakopakatvāt, etena hetulakṣaṇabhedādbhinnaḥ koṭha udardāditi| koṭho niranubandhaḥ, 4 tathā coktam– “kṣaṇikotpādavināśaḥ koṭha iti nigadyate tajjñaiḥ” iti| sānubandha utkoṭho'bhidhīyate| 5 sānubandhatā ca punaḥpunarbhavaneneti||6||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne śītapittodardakoṭhānidānaṃ samāptam ||50||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ śītapittodardakoṭhanidānaṃ samāptam||50|| 6
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ śītapittodardakoṭhanidānam||50||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘pipāsādervyatiriktasya’ iti pā.| ↩
  2. 2 . ‘pittaśleṣmakopakatvāt’ iti pā.| ↩
  3. 3 . atra ‘sānubandhatā ca punaḥpunarbhavatveneti| tathā coktam– “kṣaṇikotpādavināśaḥ koṭha iti nigadyate tajjñaiḥ” iti sānubandha utkoṭho'bhidhīyate|’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  4. 4 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  5. 5 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  6. 6 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ śītapittodardakoṭhanidānam||50||’ iti pā.| ↩