athāmlapittanidānam | viruddhaduṣṭāmlavidāhipittaprakopipānānnabhujo vidagdham
| pittaṃ svahetūpacitaṃ purā yattadamlapittaṃ pravadanti santaḥ
||1||
koṭhahetau pittaśleṣmollekhāt pittaśleṣmamilanarūpasyāmlapittasya nidānam|
nidānapūrvakamamlapittasya svarūpamāha– viruddhetyādi| viruddhaṃ
kṣīramatsyādi, duṣṭaṃ vyāpannamannaṃ; vidāhisthāne vidagdheti pāṭhāntare
vidagdhaṃ bharjitaṃ; pittaprakopipānānnabhuja iti pittaprakopi pānaṃ
takrasurādi, annamāśudhānyamāṣādi; pittaprakopipānānnagrahaṇenaivāmlavidāhino
grahaṇe siddhe tadabhidhānaṃ viśeṣārthaṃ; ‘pittaprakopaṇādyannabhuja’ iti
pāṭhāntare ādiśabdāt kaphādiprakopaṇamannaṃ gṛhyate|
evaṃvidhapānānnamupabhuñjānasya vidagdhaṃ kupitaṃ, svahetūpacitaṃ purā yaditi
varṣāsu jalauṣadhigatavidāhādibhiḥ svahetubhirupacitaṃ sañcayamāpannam|
yaduktam– “varṣāsvamlavipākitvādadbhirauṣadhibhistathā|” (ca. ci. a. 3) iti|
vidāhādyamlaguṇodriktaṃ pittamamlapittam||1||
koṭhahetau pittakaphollekhāt pittakaphamilitarūpasyāmlapittasyāto'nantaraṃ
nidānam| tatra nidānapūrvakamamlapittasya svarūpamāha– viruddhetyādi|
viruddhaṃ kṣīramatsyādi, duṣṭaṃ vyāpannamannam| vidāhisthāne ‘vidagdha’ iti
pāṭhāntaraṃ, tatra vidagdhaṃ bharjitam| pittaprakopipānānnabhuja iti
pittaprakopi pānaṃ takrasurādi, annamāśudhānyamāṣādi,
‘pittaprakopaṇādyannabhujaḥ’ iti pāṭhāntare ādiśabdāt kaphādiprakopaṇamannaṃ
gṛhyate, evaṃvidhapānānnaṃ bhuñjānasya vidagdhaṃ kupitaṃ, svahetūpacitaṃ purā
yaditi varṣāsu jalauṣadhigatavidāhādibhirhetubhiḥ upacitaṃ sañcayamāpannaṃ,
yaduktam– “varṣāsvamlavipākitvādadbhiroṣadhibhistathā” iti|
pittaprakopipānānnagrahaṇenaivāmlavidāhino grahaṇe siddhe tadabhidhānaṃ
viśeṣārtham||1||
avipākaklamotkleśatiktāmlodgāragauravaiḥ | hṛtkaṇṭhadāhārucibhiścāmlapittaṃ
vadedbhiṣak ||2||
tasya liṅgamāha– avipāketyādi| avipāka ityāhārāpākaḥ, klamo'nāyāsajaḥ śramaḥ|
amlapitte pittaṃ pradhānaṃ, vātakaphāvapyatrānugau gauravodgārakampādinā
jñeyau||2||
tasya liṅgamāha– avipāketyādi| avipākaḥ āhārāpākaḥ, klamo'nāyāsajaḥ śramaḥ,
amlapitte pittaṃ pradhānaṃ, vātakaphāvapyatrānugau gauravodgārakampādinā
jñeyau||2||
tṛḍdāhamūrchābhramamohakāri prayātyadho vā vividhaprakāram |
hṛllāsakoṭhānalasādaharṣasvedāṅgapītatvakaraṃ kadācit
||3||
tasya kadācidadha-ūrdhvagamanabhedāddvividhasyādhogatiṃ tāvadāha–
tṛḍdāhetyādi| mūrchā sarvathā jñānaśūnyatvaṃ, moho viparītajñānam| prayātyadho
vetyatra vāśabdo bhāvyūrdhvagamanāpekṣayā| vividhaprakāramiti
haritpītakṛṣṇaraktādibahuvarṇatvadurgandhitvayogānnānāvidham| kadāciditi na
sarvakālam||3||
tasya kadācit kāyordhvādhogamanabhedādvividhasyādhogatiṃ tāvadāha– tṛḍityādi|
adho vividhaprakāraṃ kadācitprayāti, tathā tṛḍdāhādikāri, tathā
hṛllāsādikaraṃ, mūrchā sarvathā jñānaśūnyatvaṃ, moho'tra viparītaṃ jñānam|
prayātyadho vetyatra vāśabdo bhāvyūrdhvagamanāpekṣayā; vividhaprakāramiti
haritapītakṛṣṇaraktādibahuvarṇatvadurgandhitvayogānnānāvidham| kadāciditi na
sarvakālam||3||
vāntaṃ haritpītakanīlakṛṣṇamāraktaraktābhamatīva cāmlam | māṃsodakābhaṃ
tvatipicchilācchaṃ śleṣmānujātaṃ vividhaṃ rasena
||4|| bhukte vidagdhe tvathavā'pyabhukte
karoti tiktāmlavamiṃ kadācit | udgāramevaṃvidhameva kaṇṭhahṛtkukṣidāhaṃ śiraso
rujaṃ ca ||5|| karacaraṇadāhamauṣṇyaṃ
mahatīmaruciṃ jvaraṃ ca kaphapittam | janayati
1
kaṇḍūmaṇḍalapiḍakāśatanicitagātrarogacayam
||6||
ūrdhvagatimāha– vāntamityādi| nīlaṃ snigdhakṛṣṇaṃ, kṛṣṇaṃ
mardanāñjanavadrūkṣakṛṣṇam, āraktamīṣallohitaṃ,
2
raktamantarlohitam| māṃsodakābhamiti māṃsadhāvanatoyābhaṃ
kṛṣṇalohitamityarthaḥ| vividhaṃ raseneti rasena lavaṇakaṭutiktākhyena
nānārūpam| karoti tiktāmlavamimiti tiktasya amlasya vā vamiṃ
3
vāntiṃ karoti| udgāramevaṃvidhameveti atra karotīti sambadhyate, evaṃvidhamiti
4
amlatiktam| kaṇṭhahṛtkukṣidāhaṃ śiraso rujaṃ ceti atrāpi karotīti sambadhyate|
karacaraṇetyādi– kaṇḍūmaṇḍalapiḍakāśatanicitagātrarogacayamiti
kaṇḍvādinicitagātraṃ ca rogacayaṃ ceti dvandvaḥ, tena kaṇḍvādinicitagātraṃ
5
rogacayaṃ karotītyarthaḥ;
6
rogacayo'vipākotkleśādiḥ||4-6||
ūrdhvagatimāha– vāntamityādi| harit śākapatrābham, nīlaṃ cāṣapakṣaprabhaṃ
snigdhakṛṣṇaṃ, kṛṣṇam añjanābham, āraktam īṣallohitaṃ, raktam atyantalohitaṃ,
māṃsodakābhaṃ māṃsadhāvanatoyābham, acchaṃ nirmalam| vividhaṃ rasena
lavaṇakaṭutiktākhyenānurūpaṃ karoti| āhārasyāvasthāmāha– bhukta ityādi| bhukte
āhāre vidagdhe athavā kadācidabhukte'pi sati tiktāmlavamiṃ karotīti
sambadhyate| amlapitte kaphapittavatsāmānyamāha– karetyādi| kaphapittaṃ
karacaraṇadāhādikaṃ janayati, tathā kaṇḍūmaṇḍalapiḍakācitagātraroganicayamiti
kaṇḍvādinicitagātraṃ ca roganicayaśceti dvandvaḥ| tena kaṇḍvādinicitagātraṃ
7
rogacayaṃ karotītyarthaḥ|
8
rogacayaḥ avipākotkleśādiḥ||4-6||
rogo'yamamlapittākhyo yatnāt saṃsādhyate navaḥ | cirotthito bhavedyāpyaḥ,
kṛcchrasādhyaḥ sa kasyacit ||7||
sādhyatvādikamāha– roga ityādi| kṛcchrasādhyaḥ sa kasyaciditi
ahitāhārācāraśīlinaḥ kasyaciccirotthito'pi kṛcchrasādhyaḥ||7||
sādhyatvādikamāha– roga ityādi| ayamamlapittākhyo rogo navaḥ san
yatnātsaṃsādhyate, cirotthito yāpyo bhavet| kasyacidityādi|
ahitāhārācāraśīlinaḥ kasyaciccirotthito'pi kṛcchrasādhya ityarthaḥ||7||
sānilaṃ sānilakaphaṃ sakaphaṃ tacca lakṣayet | doṣaliṅgena matimān
bhiṣaṅmohakaraṃ hi tat
||8||
kampapralāpamūrchācimicimigātrāvasādaśūlāni | tamaso
9
darśanavibhramavimohaharṣāṇyanilakopāt
||9||
kaphaniṣṭhīvanagauravajaḍatāruciśītasādavamilepāḥ |
dahanabalasādakaṇḍūnidrāścihnaṃ kaphānugate
||10|| ubhayamidameva cihnaṃ
mārutakaphasambhave bhavatyamle | tiktāmlakaṭukodgārahṛtkukṣikaṇṭhadāhakṛt
||11|| bhramo mūrchāruciśchardirālasyaṃ ca
śirorujā | praseko mukhamādhuryaṃ śleṣmapittasya lakṣaṇam
||12||
tatraiva
10
kevalānilakaphānilakaphamātrāṇāṃ saṃsargamāha– sānilamityādi|
bhiṣaṅmohakaramiti tasyordhvādhaḥpravartamānatvena chardyatīsārābhyāṃ
sakāśādbhedasya
11
durjñeyatvāt vaidyamohakaratvam|
12
kaphetyādi– sādavamilepā ityatra sādo'ṅgasādaḥ, lepaḥ śleṣmaliptāsyatā|
dahanabalasādeti sādaśabdo dahanabalābhyāṃ sambadhyate||8-12||
tasminnanilakaphasaṃsargamāha– sānilamityādi| taccāmlapittaṃ sānilaṃ savātaṃ,
sānilakaphaṃ savātakaphaṃ lakṣayet| doṣaliṅgena vātapittakaphaliṅgenetyarthaḥ|
yatastadbhiṣaṅmohakaraṃ vaidyabhrāntijanakaṃ, tasyordhvādhaḥpravartamānatvena
chardyatīsārābhyāṃ bhedasya
13
durjñeyatvāt| sānilasyāmlapittasya lakṣaṇamāha– kampetyādi|
14
vātayute'mle kampādayastathā tamodarśanādayo bhavanti| kaphānugatasya
lakṣaṇamāha– kaphetyādi| kaphānugate'mle kaphaniṣṭhīvanādiliṅgaṃ syāt|
sādavamilepā iti sādaḥ aṅgasādaḥ, lepaḥ kaphaliptāsyatā| dahanabalasādeti
sādaśabdo dahanabalābhyāṃ sambandhyate, anyatsugamam||8-12||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne'mlapittanidānaṃ samāptam
||51||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmlapittanidānaṃ samāptam||51||
15
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ
mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmamlapittanidānam||51||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘ ... roganicayam’ iti pā. | ↩
- 2 . ‘raktābhamantarlohitam’ iti pā.| ↩
- 3 . ‘vāntim’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 4 . ‘amlapittam’ iti pā.| ↩
- 5 . ‘roganicayam’ iti pā.| ↩
- 6 . ‘roganicayo ... ’ iti pā.| ↩
- 7 . ‘roganicayaḥ ... ’ iti pā.| ↩
- 8 . ‘roganicayaḥ ... ’ iti pā.| ↩
- 9 . ‘darśanavibhramapramohaharṣāṇyanilakopāt’ iti pā., ‘darśanavibhramaharṣaṇamohāśca vātayute’ iti vā pā. | ↩
- 10 . ‘kevalānilakaphamilitānilakaphamātrāṇām’ iti pā.| ↩
- 11 . ‘durjñānatvāt vaidyasya mohakaratvam|’ iti pā.| ↩
- 12 . ‘kaphetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 13 . ‘durjñānatvāt’ iti pā.| ↩
- 14 . ‘vibhramaharṣaṇamohāśca vātayute’ iti pā.| ↩
- 15 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāmamlapittanidānam||51||’ iti pā.| ↩