51. amlapittanidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
athāmlapittanidānam | viruddhaduṣṭāmlavidāhipittaprakopipānānnabhujo vidagdham | pittaṃ svahetūpacitaṃ purā yattadamlapittaṃ pravadanti santaḥ ||1||
koṭhahetau pittaśleṣmollekhāt pittaśleṣmamilanarūpasyāmlapittasya nidānam| nidānapūrvakamamlapittasya svarūpamāha– viruddhetyādi| viruddhaṃ kṣīramatsyādi, duṣṭaṃ vyāpannamannaṃ; vidāhisthāne vidagdheti pāṭhāntare vidagdhaṃ bharjitaṃ; pittaprakopipānānnabhuja iti pittaprakopi pānaṃ takrasurādi, annamāśudhānyamāṣādi; pittaprakopipānānnagrahaṇenaivāmlavidāhino grahaṇe siddhe tadabhidhānaṃ viśeṣārthaṃ; ‘pittaprakopaṇādyannabhuja’ iti pāṭhāntare ādiśabdāt kaphādiprakopaṇamannaṃ gṛhyate| evaṃvidhapānānnamupabhuñjānasya vidagdhaṃ kupitaṃ, svahetūpacitaṃ purā yaditi varṣāsu jalauṣadhigatavidāhādibhiḥ svahetubhirupacitaṃ sañcayamāpannam| yaduktam– “varṣāsvamlavipākitvādadbhirauṣadhibhistathā|” (ca. ci. a. 3) iti| vidāhādyamlaguṇodriktaṃ pittamamlapittam||1||
koṭhahetau pittakaphollekhāt pittakaphamilitarūpasyāmlapittasyāto'nantaraṃ nidānam| tatra nidānapūrvakamamlapittasya svarūpamāha– viruddhetyādi| viruddhaṃ kṣīramatsyādi, duṣṭaṃ vyāpannamannam| vidāhisthāne ‘vidagdha’ iti pāṭhāntaraṃ, tatra vidagdhaṃ bharjitam| pittaprakopipānānnabhuja iti pittaprakopi pānaṃ takrasurādi, annamāśudhānyamāṣādi, ‘pittaprakopaṇādyannabhujaḥ’ iti pāṭhāntare ādiśabdāt kaphādiprakopaṇamannaṃ gṛhyate, evaṃvidhapānānnaṃ bhuñjānasya vidagdhaṃ kupitaṃ, svahetūpacitaṃ purā yaditi varṣāsu jalauṣadhigatavidāhādibhirhetubhiḥ upacitaṃ sañcayamāpannaṃ, yaduktam– “varṣāsvamlavipākitvādadbhiroṣadhibhistathā” iti| pittaprakopipānānnagrahaṇenaivāmlavidāhino grahaṇe siddhe tadabhidhānaṃ viśeṣārtham||1||
avipākaklamotkleśatiktāmlodgāragauravaiḥ | hṛtkaṇṭhadāhārucibhiścāmlapittaṃ vadedbhiṣak ||2||
tasya liṅgamāha– avipāketyādi| avipāka ityāhārāpākaḥ, klamo'nāyāsajaḥ śramaḥ| amlapitte pittaṃ pradhānaṃ, vātakaphāvapyatrānugau gauravodgārakampādinā jñeyau||2||
tasya liṅgamāha– avipāketyādi| avipākaḥ āhārāpākaḥ, klamo'nāyāsajaḥ śramaḥ, amlapitte pittaṃ pradhānaṃ, vātakaphāvapyatrānugau gauravodgārakampādinā jñeyau||2||
tṛḍdāhamūrchābhramamohakāri prayātyadho vā vividhaprakāram | hṛllāsakoṭhānalasādaharṣasvedāṅgapītatvakaraṃ kadācit ||3||
tasya kadācidadha-ūrdhvagamanabhedāddvividhasyādhogatiṃ tāvadāha– tṛḍdāhetyādi| mūrchā sarvathā jñānaśūnyatvaṃ, moho viparītajñānam| prayātyadho vetyatra vāśabdo bhāvyūrdhvagamanāpekṣayā| vividhaprakāramiti haritpītakṛṣṇaraktādibahuvarṇatvadurgandhitvayogānnānāvidham| kadāciditi na sarvakālam||3||
tasya kadācit kāyordhvādhogamanabhedādvividhasyādhogatiṃ tāvadāha– tṛḍityādi| adho vividhaprakāraṃ kadācitprayāti, tathā tṛḍdāhādikāri, tathā hṛllāsādikaraṃ, mūrchā sarvathā jñānaśūnyatvaṃ, moho'tra viparītaṃ jñānam| prayātyadho vetyatra vāśabdo bhāvyūrdhvagamanāpekṣayā; vividhaprakāramiti haritapītakṛṣṇaraktādibahuvarṇatvadurgandhitvayogānnānāvidham| kadāciditi na sarvakālam||3||
vāntaṃ haritpītakanīlakṛṣṇamāraktaraktābhamatīva cāmlam | māṃsodakābhaṃ tvatipicchilācchaṃ śleṣmānujātaṃ vividhaṃ rasena ||4|| bhukte vidagdhe tvathavā'pyabhukte karoti tiktāmlavamiṃ kadācit | udgāramevaṃvidhameva kaṇṭhahṛtkukṣidāhaṃ śiraso rujaṃ ca ||5|| karacaraṇadāhamauṣṇyaṃ mahatīmaruciṃ jvaraṃ ca kaphapittam | janayati 1 kaṇḍūmaṇḍalapiḍakāśatanicitagātrarogacayam ||6||
ūrdhvagatimāha– vāntamityādi| nīlaṃ snigdhakṛṣṇaṃ, kṛṣṇaṃ mardanāñjanavadrūkṣakṛṣṇam, āraktamīṣallohitaṃ, 2 raktamantarlohitam| māṃsodakābhamiti māṃsadhāvanatoyābhaṃ kṛṣṇalohitamityarthaḥ| vividhaṃ raseneti rasena lavaṇakaṭutiktākhyena nānārūpam| karoti tiktāmlavamimiti tiktasya amlasya vā vamiṃ 3 vāntiṃ karoti| udgāramevaṃvidhameveti atra karotīti sambadhyate, evaṃvidhamiti 4 amlatiktam| kaṇṭhahṛtkukṣidāhaṃ śiraso rujaṃ ceti atrāpi karotīti sambadhyate| karacaraṇetyādi– kaṇḍūmaṇḍalapiḍakāśatanicitagātrarogacayamiti kaṇḍvādinicitagātraṃ ca rogacayaṃ ceti dvandvaḥ, tena kaṇḍvādinicitagātraṃ 5 rogacayaṃ karotītyarthaḥ; 6 rogacayo'vipākotkleśādiḥ||4-6||
ūrdhvagatimāha– vāntamityādi| harit śākapatrābham, nīlaṃ cāṣapakṣaprabhaṃ snigdhakṛṣṇaṃ, kṛṣṇam añjanābham, āraktam īṣallohitaṃ, raktam atyantalohitaṃ, māṃsodakābhaṃ māṃsadhāvanatoyābham, acchaṃ nirmalam| vividhaṃ rasena lavaṇakaṭutiktākhyenānurūpaṃ karoti| āhārasyāvasthāmāha– bhukta ityādi| bhukte āhāre vidagdhe athavā kadācidabhukte'pi sati tiktāmlavamiṃ karotīti sambadhyate| amlapitte kaphapittavatsāmānyamāha– karetyādi| kaphapittaṃ karacaraṇadāhādikaṃ janayati, tathā kaṇḍūmaṇḍalapiḍakācitagātraroganicayamiti kaṇḍvādinicitagātraṃ ca roganicayaśceti dvandvaḥ| tena kaṇḍvādinicitagātraṃ 7 rogacayaṃ karotītyarthaḥ| 8 rogacayaḥ avipākotkleśādiḥ||4-6||
rogo'yamamlapittākhyo yatnāt saṃsādhyate navaḥ | cirotthito bhavedyāpyaḥ, kṛcchrasādhyaḥ sa kasyacit ||7||
sādhyatvādikamāha– roga ityādi| kṛcchrasādhyaḥ sa kasyaciditi ahitāhārācāraśīlinaḥ kasyaciccirotthito'pi kṛcchrasādhyaḥ||7||
sādhyatvādikamāha– roga ityādi| ayamamlapittākhyo rogo navaḥ san yatnātsaṃsādhyate, cirotthito yāpyo bhavet| kasyacidityādi| ahitāhārācāraśīlinaḥ kasyaciccirotthito'pi kṛcchrasādhya ityarthaḥ||7||
sānilaṃ sānilakaphaṃ sakaphaṃ tacca lakṣayet | doṣaliṅgena matimān bhiṣaṅmohakaraṃ hi tat ||8|| kampapralāpamūrchācimicimigātrāvasādaśūlāni | tamaso 9 darśanavibhramavimohaharṣāṇyanilakopāt ||9|| kaphaniṣṭhīvanagauravajaḍatāruciśītasādavamilepāḥ | dahanabalasādakaṇḍūnidrāścihnaṃ kaphānugate ||10|| ubhayamidameva cihnaṃ mārutakaphasambhave bhavatyamle | tiktāmlakaṭukodgārahṛtkukṣikaṇṭhadāhakṛt ||11|| bhramo mūrchāruciśchardirālasyaṃ ca śirorujā | praseko mukhamādhuryaṃ śleṣmapittasya lakṣaṇam ||12||
tatraiva 10 kevalānilakaphānilakaphamātrāṇāṃ saṃsargamāha– sānilamityādi| bhiṣaṅmohakaramiti tasyordhvādhaḥpravartamānatvena chardyatīsārābhyāṃ sakāśādbhedasya 11 durjñeyatvāt vaidyamohakaratvam| 12 kaphetyādi– sādavamilepā ityatra sādo'ṅgasādaḥ, lepaḥ śleṣmaliptāsyatā| dahanabalasādeti sādaśabdo dahanabalābhyāṃ sambadhyate||8-12||
tasminnanilakaphasaṃsargamāha– sānilamityādi| taccāmlapittaṃ sānilaṃ savātaṃ, sānilakaphaṃ savātakaphaṃ lakṣayet| doṣaliṅgena vātapittakaphaliṅgenetyarthaḥ| yatastadbhiṣaṅmohakaraṃ vaidyabhrāntijanakaṃ, tasyordhvādhaḥpravartamānatvena chardyatīsārābhyāṃ bhedasya 13 durjñeyatvāt| sānilasyāmlapittasya lakṣaṇamāha– kampetyādi| 14 vātayute'mle kampādayastathā tamodarśanādayo bhavanti| kaphānugatasya lakṣaṇamāha– kaphetyādi| kaphānugate'mle kaphaniṣṭhīvanādiliṅgaṃ syāt| sādavamilepā iti sādaḥ aṅgasādaḥ, lepaḥ kaphaliptāsyatā| dahanabalasādeti sādaśabdo dahanabalābhyāṃ sambandhyate, anyatsugamam||8-12||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne'mlapittanidānaṃ samāptam ||51||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmlapittanidānaṃ samāptam||51|| 15
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmamlapittanidānam||51||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘ ... roganicayam’ iti pā. | ↩
  2. 2 . ‘raktābhamantarlohitam’ iti pā.| ↩
  3. 3 . ‘vāntim’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  4. 4 . ‘amlapittam’ iti pā.| ↩
  5. 5 . ‘roganicayam’ iti pā.| ↩
  6. 6 . ‘roganicayo ... ’ iti pā.| ↩
  7. 7 . ‘roganicayaḥ ... ’ iti pā.| ↩
  8. 8 . ‘roganicayaḥ ... ’ iti pā.| ↩
  9. 9 . ‘darśanavibhramapramohaharṣāṇyanilakopāt’ iti pā., ‘darśanavibhramaharṣaṇamohāśca vātayute’ iti vā pā. | ↩
  10. 10 . ‘kevalānilakaphamilitānilakaphamātrāṇām’ iti pā.| ↩
  11. 11 . ‘durjñānatvāt vaidyasya mohakaratvam|’ iti pā.| ↩
  12. 12 . ‘kaphetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  13. 13 . ‘durjñānatvāt’ iti pā.| ↩
  14. 14 . ‘vibhramaharṣaṇamohāśca vātayute’ iti pā.| ↩
  15. 15 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāmamlapittanidānam||51||’ iti pā.| ↩